to fall upon, to make an inroad, to invade, to sack, to plunder.
to rush, to fall upon impetuously.
edict, decree;
գիր —ի, chronicles, annals;
— առնել, հանել, to issue a decree;
—ս առնել, to make or publish edicts.
• , ի-ա հլ. «արքունի հրամա-նագիր» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. որից հրովարտա-կաւոր Արծր. Նար. Մծբ.։
• = Պհլ. ❇ fravartak «նամակ, գը-րութիւն, հրովարտակ» բառից, որից փոխ առնուած է նաև արամ. [hebrew word] farvartaqīn «հրովարտակք». հմմտ. նաև մանիք. պհլ. [hebrew word] frvrdg «գրել» (Salemann. Manich. Stud. ЗАН 8, 117), սոգդ. farwārt «գլան, գրքի հատոր, գիրք»։ Բառիս հպրս. ձևը պիտի լինէր *frayartaka-. որ կազմուած է fra-մասնիկով՝ vart «ոլո-րել, գալարել» արմատից։-Հիւբշ. 184։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. հուրուֆ, էհրուֆ, րու-քէդ, վէրէքէ և հյ. գրով արտաքս առա-քեալ կամ հրատարակեալ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG 46, 326, թրգմ. ՀԱ 1892 354։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 հուրգ արտաքս բառերից։ Ֆնտգլեան, Կոչնակ 1931. 40 յիշեցնում է մարական Fraoertes անու-նը։
• ՓՈԽ.-Մեզնից է փոխառեալ վրաց. როარტაკი րոարտակի «հրովարտակ». այս-պէս համարելու պատճառներն են՝ նախա-ձայն f-ի կորուստը վրացերէնի մէջ, որ մի-այն հայերէն հ-ի միջոցով կարող է լինել, և երկրորդ՝ պհլ. av խմբի դէմ վրաց. ո, որ նոյնպէս հյ. -ով խմբից է յառաջացած. ուղղակի պահլաւերէնից փոխ առնուելիս պի-տի ձևանար վրաց. *փրավարտակի։ Հայե-րէնից փոխառեալ լինելու աւելի զօրաւոր ա-պացոյց է տալիս վրաց. ჭროარდაჯი հրոարդագի գրչութիւնը, որ տալիս է Մառ, Иппoл. 68։
ἑπιστολή epistola, litterae βιβλίον libellus μνημοσύνη monumentum σάκρα sacra (լծ. արաբ. հուրուֆ, էհրուֆ, րուքէդ, վէրէքէ եւ հյ. Գրով արտաքս առաքեալ կամ հրատարակեալ) Գիր ողջունի, հրամանի, յեշատակաց. թուղթ. նամակ. կոնդակ. քարտէս, մանաւանդ արքունի. ողջունագիր, բարեւագիր, հրամանագիր.
Հրաման հրովարտակին։ Վասն բանից հրովարտակիս այսորիկ։ Գրել կամ առաքել հրովարտակ, եւ հրեշտակս հրովարտակօք։ Գիր հրովարտակին։ Պատուեսջիք հրովարտակօք արքունի.եւ այլն։
Գրեալ առաքելոցն նորին իրի հրովարտակս. (Կոչ. ՟Դ։)
Զթուղթ հրովարտակի քո ընկալայ. (Մծբ. ՟Ա։)
King's messenger.
որ ունի եւ տան զհրովարտակ. թղթաբեր. հրեշտակ թղթատար.
Խաղացին ի մէջ նոցա դեսպանք հրովարտակաւորք. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Այլք կայսերաց հրովարտակաւոր, նա ի վերուստ մեզ պատգամաւոր. (Նար. մծբ.։)
roucou, arnotto (dye).
helva, a sweet meat.
• «ալիւրով և շաքարով (կամ թէ ռուպով և կամ մեղրով) և իւղով պատրաս-տըւած ուտելիք. տճկ. հալվա». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. հնից աւանդուած չէ և կայ միայն նոր գաւառականներում։ Բառիս վկայութիւ-նը գտնում եմ այժմ Նաղաշ Յովնաթանի տաղերում, հրտր. Չօպանեան, Փարիզ 1910, էջ 92. «Ջենէք թազայ գառն ու շիշակ եփէք եղաձու և հարուշակ»։ (Հրատարակիչր սխալ-մամբ ուզում է ուղղել հարիսայ)։
• = Պհլ. [hebrew word] ︎ ︎ irošak հոմանիշից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք պհլ. ❇ afrošak «հալվա» (WZKM 18, 281) որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] farusā, [arabic word] ︎︎ áfruša, [arabic word] āfrūsa «ալիւրով, կարա-ռով և մեղրով պատրաստուած մի տեսակ քաղցրեղէն. հալվա». որից փոխ առնուած է նաև քրդ. hewružk «ճմուռ, կարագով տաք հաց» (ըստ Justi, Dict. Kurde, էջ 447)։-Հիւբշ. 185.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատև լով պրս. ֆիւրիւշէ «հրուշակ» ձևի հետ։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 661 պրս. farūša։ Հիւնք. պրս. [arabic word] farūšak «ձաւար»։ Stackelberg WZKM 18 (1904), 281 պհլ. afrōšak «հալվա» բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. խրուշակ, խուրուշակ, Ագլ. հրէ՛շmկ, Պռ. հիւրիշէկ. այլուր զոյութիւն չունի այս բառը. բայց ձևից երևում է, ոռ շատ հին է և փոխառութիւնը տեղի է ունե-ցած պահլաւական շրջանին։
cattle-stealer.
very young animal or bird.
left, that is on the left.
Գտանելն ի ձախակողմն, կամ յահեակ կողմն. ձախական. ահեկեալ. ձախ դիինը.
Ըդ դասակս այծեաց ձախակողմեան հաղորդեալք. (Փարպ.։)
Ոչ յարեգակնէ ի տուէ, եւ ոչ ի հողմոց ի գիշերի. զորս է իմանալ զաջակողմեան եւ զձախակողմեան դեւսն. (Լմբ. սղ.։)
Կան ձախակողմեանքն ամօթով. (Խոսր.։)
left, left side;
ի —, to the left;
ննջեսցես ի — քո, you will sleep on your left side.
ՁԱԽԱԿՈՂՄՆ որ եւ ՁԱԽԱԿՈՂՄ. πλευρόν, ἁριστερόν, εὑώνυμον sinistrum, latus sinistrum σκαιότερος scaevus, importunus. Ձախոյ կողմն եւ ձախակողմեան.
Կերիցէ զձախակողմնն իւր։ Սիրտ անմտի ի ձախակողմն իւր։ Թողաք զնա ի ձախակողմն։ Ի ձախակողմն վերին կիլիկիայ։ Որք ի ձախակողմն թեւի անդ էին։ Ննջեսցես ի ձախակողմն քո.եւ այլն։
Ի ձախակողմն թեւոյն. (Յհ. կթ.։)
Ի ձախակողմանն բուսանին. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Ի ձախակողմն կալով դաս։ Զոր եւ առ ձախակողմանս ասէր. (Շ. այբուբ. եւ Շ. թղթ.։)
Թշնամանել զնահատակն յիշատակաւ զձախակողմանց. այսինքն յիշելով զթերութիւնս. (Ածաբ. կիպր.։)
ՁԱԽԱԿՈՂՄԱՆ (զոր գիրչք շփոթեն ընդ Ձախակողմեան). անխտիր վարի որպէս սեռ. գ. բառիդ Ձախակողմն. եւ որպէս ա. Ձախակողմեան.
Ի ձախակողման ունկն իմ խօսելով՝ ասէին. (Կլիմաք.։)
Ոչինչ ունելով զձախակողմանն դժնդակութիւնս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ուսմամբ ձախակողման դիւթութեամբ վարելով. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձախակողման թշնամիք։ Զձախակողման գունդս։ Ձախակողման գայթագղութիւն։ Ձախակողման աւազակ. (Շ. ՟բ. յհ.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Դիպեցուցանէ յուս ձախակողմանն. (Խոր. ՟Բ. 88.) ա՛յլ ձ. յուսի ձախոյ կողման։
left-handed person.
sinister, sinistrous, untoward, unfortunate, unlucky, bad, sorrowful, sad, unfavourable, contrary;
ի —ակս, in misfortune, adversity or calamity;
— նախանձ, zeal misunderstood;
feigned, affected emulation.
Մի՛ յոյժ ի ձախողակ դժնդակութենէն ընդդիմութիւն արասցէ. (Փիլ. բագն.։)
Կամ մ. որպէս Ձախողակի.
Զոր ինչ հատոյց ինձ ձախողակ, դարձղի ի ծոց իւր հակառակ. (Շ. եդես.։)
sinistrously, unfavourably, awkwardly, untowardly, perversely unluckily, unfortunately;
cf. Ձախողակ;
— բարեպաշտութիւն, mistaken piety;
— պատկառանք, bashfulness, sheepishness;
առ — ամօթոյ, from mere shamefacedness.
Ձախող օրինակաւ. խոտորնակի. չարաչար. անաջողակի. տարադէպ. ներհակ կերպով.
Գնացաք խոտորնակս, եւ խրատեցաք ձախողակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ձախողակի ի զղջումն եկեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Վրիպեալ մարդոյն ի լուսոյ բարեացն՝ ձախողակիառնէր զբարեպաշտութիւնն. (Տօնակ.։)
ՁԱԽՈՂԱԿԻ. ա. Ձախող, խոտորնակ. հակառակ. թիւր. չար. ծուռ, ներհակ, գէշ.
Նամակ մի գրել ըստ ձախողակի դենին իւրեանց։ Փոխանակ այսր ամենայնի տեսանեմ զձախողակի հատուցումն։ Տե՛ս եւ զձախողակի հատուցումն այնր սիրոյ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ չրչրնս։ Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Ձախողակի իմացմունք, կամ ընտրութիւնք եւ կարծիք, խորհուրդք. (Արծր. ՟Ա. 1։ Սարկ. հանգ.։ Տօնակ.։)
an Armenian note.
Խազ շարականի. իբր ձ, կարճ, կոր եւ կրճատ. (Ոսկիփոր.։)
exposed to laughter, turned into derision;
dishonourable, infamous, ignominious, opprobrious;
— առնել, to expose to to the laughter of every body, to make a spectacle of, to expose to ignominy, to defame, cf. Ծանակեմ, cf. Խայտառակեմ.
Ծաղր եւ ծանակ եղեալ. այպնակատակ. նշաւակեալ. խաղք խայտառակ.
Մերկ եւ խայտառակ՝ որպէս ձաղածանակ, իբր զսանդիտոռն. (Համամ առակ.։)
Ձաղածանակ տեսլեամբ։ Զձաղածանակ կողոպտանս նախատանաց. (Ագաթ.։ Անան. եկեղ։)
ՁԱՂԱԾԱՆԱԿ ԱՌՆԵԼ. Ձաղել հրարապարակաւ. այպն կամ ծաղր առնել. ծանակել. խայտառակել.
Հրամայեաց ձաղածանակ առնել։ Իբրեւ զաւազակապետ ձաղածանակ արարեալ անլուծանելի կապանօք. (Ճ. ՟Բ.։ Արշ.։)
to beat, to box on the ears, to slap the face;
to use harshly, to abuse to insult.
ՁԱՂԱԿՈԾ ԱՌՆԵԼ. Ձաղանօք կոծել. ապտակս հանել ի նախատինս.
Ապտակալից ձաղակոծ առնել. յն. մի բառ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5։)
rod, switch, stick, cudgel, whip;
cf. Ձաղկանք;
— հերք, մազ, bristled up, set on end.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի, ո հլ.) «գաւազան» Եւս. պտմ. «ճիւղ» Մխ. անեց. էջ 35 (յգ. սեռ. ձաղկից). «ծեծ, գանակոծու-թիւն» Եղիշ. առաք. 349. Ճառընտ. «ուղիղ ևանգնած, ցցուած, տնկուած» Տաղ. Նիւս. կազմ. Բժշ. Վստկ. 198, 214. որից ձաղկել «ծեծել» Բ կոր. ժա. 25. ձաղկիլ Եւս. պտմ. էջ 75. ձաղկահեր Սեբեր. = ձաղկամազ Պղատ. յեւթ. 11. ձաղկանք Ոսկ. Բ. կոր. (գրուած է ձաղանք) Յհ. կթ. ձաղկումն Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 41). բարձրաձաղկ Սարգ. յուդ. Բ. էջ 649. Ոսկ. ճառք, էջ 538։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'halg-ձևից. սը-րանից են նաև լիթ. žalgá «ձող», լեթթ. žal-ga «բարակ ու երկար ձող», գոթ. galga «զից, խաչ», հիսլ. galgi «կախաղան», gel-gia «ձող, ճիւղ», անգսք. gealga, հբգ. galgo «կախաղան, խաչ, հորից ջուր քաշելու ա-նիւ», գերմ. Galgen, հոլլ. galg, անգլ. gal-lows «կախաղան» ևն. գերմանական ձևերը գալիս են հնխ. g'halgh-ձևից. բայց թէ՛ g'halg-և թէ g'halgh-թերևս աճած են հնխ. ghel-արմատից, որի վրայ տե՛ս ձող (Po-korny 1, 540, Trautmann 364, Kluge 162)։ -Հիւբշ. 469։
• ՆՀԲ ձողիկ կամ ծղիկ բառից. լծ. ցախ։ Հիւնք. ծաղիկ բառից։ Ուղիղ մեկ-նեց նախ Bugge, Btrg. I8, որ և պա-տահական է համարում վախի šolkh, մոնգոլ. salagha, թրք. salghyn ձևե-րը։ Նոյնը կրկնում է. Müller WZKM 5, 68 և SWAW 136 (1897), էջ 21։ Մառ ИАН 1913, 424 հյ. ցախ և սվան. ցխեկ «անտառ» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Շատ տեղ պահուած է ձաղկել «բա-րակ փայտով բուրդը ծեծել՝ թաւացնելու հա-մար». այսպէս են՝ Ախց. Կր. ձ'աղկէլ, Ալշ. Մշ. ձ'աղգել, Սեբ. ձ'աղգէլ, Խրբ. ձ'աղգիլ, Սվեդ. ձ'mղգիլ. կայ նաև ձաղտել Ալքս. նոր բառեր են ձաղկիչ, բուրդձաղկիչ, ձաղտիչ։
κλάδος ramus ῤάβδος virga եւ այլն. Իբր Ձողիկ կամ ծղիկ ուղղորդ. Գաւազան. բիր. մահակ. տոփիչ. գործի ձաղկելոյ. եւ Գան. ձաղկանք.
Դու ձաղկ մի ի լիբանանէ ցամաք փայտ։ Ձաղկ՝ յաղագս ուղղակի բարձրութեանն (խաչի). (Անյաղթ բարձր.։ Շ։ անդ։)
Չոր ձաղկն դալարացեալ տերեւէր՝ իբր զմարիամ կոյս. (Ոսկ. գծ.։)
Ձաղկ եղեգան հարին գլխոյս իմ մեղաւորք. (Տաղ. (տե՛ս եւ ի յաջորդ նշ)։)
Ի ձեռանէ թափչին ձաղկաւ հարաւ, եւ մեռաւ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 1։)
Ձաղկով հարեալ ի մահ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձաղկս յիւրեանց մարմինս ընդունէին. (Եղիշ. առաք.։)
ՁԱՂԿ. ա. τεταμένος tensus. Ուղղորդ ձկտեալ ինչ, անձեւ երկայնեալ, ոչ գանգուր. շիտակ երկնցած կամ տնկուած. (լծ. ցախ)
Ձաղկ եղեգամբ հարին ի գլուխ իմ մեղաւորք. (Տաղ.։)
Ձաղկ հերք, կամ մազ, բաշ, բուրդ. (Նիւս. կազմ.։ Տօնակ.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
cf. Ձաղկամազ.
ՁԱՂԿԱՀԵՐ ՁԱՂԿԱՄԱԶ. τετανόθριξ qui laxo est capilo, promissos crines habens. Ունօղ զձաղկ հերս, կամ զմազ երկայնեալ իբրեւ զձաղկս. մազը ցից ցից, ցցուած, շիտակ կախուած.
Հային ի հերսն, թէ ձաղկահե՞ր, կամ գանգրահեր իցէ. (Սեբեր. ՟Զ։)
Մելիտոս՝ իբրու ձաղկամազ, եւ ոչ ամենեւին գեղեցկամօրու. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
having the hair erect.
Մելիտոս՝ իբրու ձաղկամազ, եւ ոչ ամենեւին գեղեցկամօրու. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
ՁԱՂԿԱՀԵՐ ՁԱՂԿԱՄԱԶ. τετανόθριξ qui laxo est capilo, promissos crines habens. Ունօղ զձաղկ հերս, կամ զմազ երկայնեալ իբրեւ զձաղկս. մազը ցից ցից, ցցուած, շիտակ կախուած.
Հային ի հերսն, թէ ձաղկահե՞ր, կամ գանգրահեր իցէ. (Սեբեր. ՟Զ։)
flagellation, whipping, scourging, cudgeling, flogging, drubbing, discipline, chastisement.
Զնոյն անցս չարչարանաց, եւ զձաղանս եւ զձաղկանս խոխոտի կրել. (Յհ. կթ.։)
to beat, to whip, to flog, to lash, to scourge, to flagellate, to discipline.
ῤαβδίζω, τύπτω verbero, flagello. Ձաղկով հարկանել. բրածեծ առնել. գանել. գան հարկանել. գաւազանել. ծեծել.
Ստուար ջայլոտիւք ձաղկել. (Ճ. ՟Բ.։)
Դարձեալ ձաղկեցին զսուրբն, եւ արկին ի բանտ։ Փոկովք ձաղկեցին զկուրծսն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Գ. Հ=Յ. սեպտ. ՟Ժ՟Բ.։)
Երիցս ձաղկեցայ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 25։)
Ձաղկեցայ մեղօք. (Ժմ.։)
vocal;
tonic;
— գործիք, wind instruments.
φωνητικός, φωνητήριος, φωνήεις vocalis, voce praeditus. Որ ինչ ա՛նկ է կամ օգտէ ձայնի. եւ Ունօղ կամ հանօղ զձայն.
Ձայնական գործարան, կա գործիք (լեզու, շնչերակք). (Նիւս. բն.։ Աթ. ՟Ը։ Նոննոս.։ Վրդն. ծն.։ Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
Ի ձեռն լեզուիս գործարանի ձայնականացս բախելով զօդս խօսիւք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ընդ ձայնական հնչումն ի սիրտն ազդեաց։ Ձայնական փողովք. (Եղիշ. յես.։)
Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն. (Շ. բարձր.։)
of the same opinion, unanimous, agreeing, of one mind;
singing with, in chorus;
unisonous, in unison;
consonant.
σύμφωνος consonus, concors. Միաձայն. համաձայն. միաբան. եւ Երգակից.
Փոխանակ երգոցն ուրախութեան ձայնակից ընկերօք. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 6։)
Ըստ յովհաննու նորին համանուան, եւ ձայնակցի բանին հօր ձայնի. (Անան. եկեղ։)
Իսկ բայիւ, ՁԱՅՆԱԿԻՑ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ. cf. ՁԱՅՆԱԿՑԻՄ.
Ոչ ընդդիմանամ, այլ ձայնակից եմ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Ձայնակից լիցուք այնոցիկ՝ որք դառնապէս զմեզ ողբային. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ցնծութեանն ոչ գտան դասակիցք, այլ ողբոցն եղեն ձայնակիցք. (Ճ. ՟Ը.։)
Պիտի մակագրութեան ձայնակից լինել դիտաւորութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
Լինել սրբոց քաղաքակից, եւ անմարմնոցըն ձայնակից. (Շ. այբուբ.։)
ՁԱՅՆԱԿԻՑ. σύμφωνος consonans. Ըստ քերականաց՝ է Բաղաձայն. որ եւ ասի ՁԱՅՆՈՐԴ. ՇԱՐԱՁԱՅՆ. ԲԱՐԲԱՌԱԿԻՑ.
Կրկնակք ասին, զի մի մի իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ յերկուց ձայնակցաց բաղկացեալ է. քանզի բաղկանայ զայս ի սէէ եւ դայէ։ Ի կրկին ձայնակից վերաբերիցի. (Թր. քեր. ուր ասէ Երզն.)
Զայ՛ն կրկին գոլով՝ զերկուց բաղաձայնից ուժ ունի ըստ յունին։
ՁԱՅՆԱԿԻՑ. որպէս Նմանաձայն, կամ լծորդ.
Ոմանք ոչ երբէք զձայնակիցս կամ զլծորդս փոխանակել դիտեն։ Լծորդութիւն կոչի ձայնակցաց տառից ելանել ... տեղի տալով ընկերին մտանել ի լուծ. (Երզն. քեր.։)
reciprocal;
deponent.
to agree, to be of one mind, unanimous;
to play or execute a symphony;
to be in tune;
to sing to, to accompany.
agreement, consent, unanimity;
concert, harmony, symphony;
accompanying.
συμφωνία, συμφώνησις symphonia, concentus, consonantia, consensus, concordia. Միաբանութիւն ձայնից արուեստականաց. երգակցութիւն. եւ Միաբան հաւանութիւն. միաձայնութիւն.
Նուագք ձայնից, եւ չափք, եւ ձայնակցութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Իմանալի ձայնակցութեամբն հնչեցուցանելով. (Անան. եկեղ։)
Եւ ո՞ւր է ճշմարտութիւն ձայնակցութեան մարգարէական երգոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Պատկառեմ ի պօղոսի եւ ի պետրոսի ձայնակցութենէն, զի զաւետարանն բաժանեցին, բայց զաղքատս հասարակա՛ց արարին. (Ածաբ. աղք.։)
to utter a cry, to cry, to shout, to call out;
to speak to, to address.
Ձայն արկանել. բարբառ արձակել. գոչել.
Յայտ յանդիման ձայնարկեաց առ մեծ հրապարակին, եւ ասէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ձայնարկեալ (կամ ձայն արկեալ) կենարարին աստուածային բարբառով. (Շար.։)
crying, uttering a cry;
crier, weeper, wailer, lamenter;
— գուսան, կին, mourner, mourning woman.
ἠ θρηνῳδός, θρήνων, θρηνούσα qui carmen lugubre canit, praefica, lugens. Որ ձայն արկեալ գոչէ ցաւագին. ողբերգակ. գուսան, եւ լալկան, այր կամ կին.
Կոչեցէք զձայնարկուս։ Կոչեսցի մշակ ի սուգ եւ ի կոծ եւ ի ձայնարկուս. (Երեմ. ՟Թ. 17։ Ամովս. ՟Ե. 16։)
Ի ձայնարկուաց եւ կաքաւչաց երգս։ Ձայնարկու գուսանս։ Զձայնարկու կանայս։ Եղարամարքն եւ ձայնարկուք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։ Խոր. ՟Բ. 57։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 6։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Մշտնջենաւոր ձայնարկու առաջի քո ա՛մենակալ։ Փողով ձայնարկու կոչման աշխարի. (Նար. ՟Ծ՟Դ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
sound, voice, cry;
shout, exclamation;
complaint, lamentation.
Գոչիւն ողբական, կամ արիական.
Աւաղական ձայնարկութեամբ։ Լեզուիս եւ շրթանցս ձայնարկութեամբ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ղ՟Գ։)
Ընդ ողբակիցս եւ զմարգարէականն առնուլ ի ձայնարկութիւն։ Արիական ձայնարկութեամբ դիմէր ի վերայ թշնամեացն. (Արծր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 6։)
aloud;
sonorous.
Արձակ ձայնիւ. համարձակաձայն.
Իսկ պօղոսի ձայնարձակ բարբառովն բողոք բարձեալ. (Կանոն.։)
cf. Ձայնահաս.
Եհաս ի խոռն. որ է յարեւմտից կոյս եկեղեցւոյն իբրեւ ձայնընէց մի. (Ուռպ.։)
a low, gentle, sweet voice.
Ձայն նուազ, կամ քաղցրիկ.
Հաւիկ մի պայծառ (ի խաչին) ... զձայնիկն ողորմիկ ածէր ... զձայնիկդ ընդէ՞ր ողորմիկ ածես՝ գաբրիէլեան փողոյն նման, աննըմանին ո՛վ նման՝ աննման. (Տաղ խչ. ի քրիստոսատրոյ.։)
easily growing tired.
Ձանձրացկոտն չէ՛ հաճոյ Աստուծոյ. (Նեղոս.։)
Ձանձրացկոտն ճգնեսցի ի միջօրէի. (Կլիմաք.։)
Իսկ եթէ եմք ձանձրացկոտ յոյժ, յայտնի եմք իբրեւ զմատնիչս (անձանց). (Վրք. հց. ձ։)
attractive, alluring, engaging;
fascinating;
tight, well bent.
cf. Ձգիչ.
ἐλκτικός, παρέλκων extracticus, attrahens προτείνων porrigens. որ եւ ՁԳԱԿԱՆ. Ձգիչ. քարշողական. եւ Կարկառիչ. քաշօղ, քաշելու. եւ երկնցընելու.
Ոչ ձեռն ձգողական։ Կապարան ձգողական։ Առասանք ձգողականացն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Ծ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ե։)
Առակէ ի խմոր յաղագս ձգողական զօրութեանն։ Աղանդք օտարոտիք յոյժ ձգողական զօրութիւնս ունին. (Երզն. մտթ.։)
Ձգողական խոնաւութեան թզենի։ Ըստ ձգողական ընդունայնաբանութեան ի նոսին ի բանս պատել. (Նիւս. երգ.։)
Քաղցր եւ ձգողական յորդորմամբ առանց խրտուցանելոյ. (Սարկ. հանգ.։)
of arts and manufactures, artificial, industrial, mechanical.
ՁԵՌԱԳՈՐԾԱԿԱՆ կամ ՁԵՌՆԱԳՈՐԾԱԿԱՆ. Արհեստական. ծառայական (արհեստ).
Բանական ... եւ ձեռագործական։ կէսք զքերթողական արուեստ, յոլովք եւ զձեռնագործականն առին ի կիր. (Պիտ.։)
cf. Ձերբակալ.
Զբաղումս ձեռակալ արարեալ՝ ածին առ խոսրով. (Արծր. ՟Բ. 3։)
by hand, manual;
subject, submissive;
own, proper.
χειριός manualis. Որ ինչ ձեռօք լինի. արհեստական.
Ի վերայ ձեռականաց արհեստից. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Առ ձեռական նիւթոց տրամադրեալք. (Անան. եկեղ։)
ՁԵՌԱԿԱՆ. ὐποχειριός qui sub manibus est, tractabilis եւ alumnus ἵδιος proprius. Որ է ընդ ձեռամբ. որպէս ձեռասուն ոք, եւ որպէս սեպհական, իւրական. ձեռաց տակը եղածը, ունեցածը.
Մարմնոյդ չիշխես. եւ զիրսդ ձեռակա՞ն կոչես։ Զո՞ր ասիցես քո. զի ես ոչ գիտեմ ո՛ր ինչ ձեռական իցէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
Ժողովուրդ ձեռական անուանեցան աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Ըստ ախորժից իմն ձեռական եւ նոր ստեղծանել պայազատս. (Յհ. կթ.։)
Նահանգին տարոնոյ՝ գրիգորի ձեռական իշխանութեանն. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
handcuffs, manacles;
—ս արկանել, դնել, to handcuff, to put on handcuffs.
χειρόπεδον, χειροπέδη manuum vinculum, manica. Կապանք կամ շղթայ ձեռաց.
Ձեռակապօք երկաթեօք։ Կապեալք ձեռակապօք։ Ձեռակապովք կապեսցին։ Լուծի զքեզ ի ձեռակապացդ. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Թ. 8։ Յոբ. ՟Լ՟Զ. 8։ Ես. ՟Խ՟Ե. 14։ Նաւ. ՟Գ. 10։ Երեմ. ՟Խ. 1. եւ 4։)
Կապեալք ի ձեռակապս։ Դնել ի շղթայս եւ ի ձեռակապս երկաթից։ Շղթայից եւ ձեռակապաց։ Անողորմ ձեռակապով յարգելանոցս անկանիցին. (Սեբեր. ՟Գ։ Յհ. կթ.։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 38։ Մանդ. ՟Է։)
made with the hand, manufactured;
manufacture;
creature;
building, town built by oneself;
farm;
craft, calling;
— իւր, the work of his own hands.
Ձեռօք կերտեալ ինչ. գործ ձեռաց, ստեղծուած. յն. գործ ձեռին.
Կացուցեր զնա ի վերայ ամենայն ձեռակերտաց քոց. (Սղ. ՟Ը. 7։)
Արա՛ ողորմութիւն ձեռակերտի քո. (Վրք. հց. ձ։)
Քո ձեռակերտից. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
Արագեա՛ զյառաջադրեալ ձեռակերտս. այսինքն զայս իմ գործ. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
ՁԵՌԱԿԵՐՏ. գ. Դաստակերտ. գիւղ. աւան. քաղաք.
Շինէ ձեռակերտ մի, եւ կոչէ զանուն նորա գեղամի. (Խոր. ՟Ա. 11. տե՛ս եւ ՟Գ. 27. 31։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ա. 3։ ՟Դ. 11։ Վրդն. պտմ.։ Ճ. ՟Ա.։ Ի գիրս խոսր.։)
ՁԵՌԱԿԵՐՏՔ գ. Ձեռագործք, կուռք.
Քակէր զձեռակերտսն եգիպտոսի, որով կռամոլութիւնն քակեցաւ. (Ճ. ՟Ժ.։)
ՁԵՌԱԿԵՐՏ ա. իբր Ձեռակերտական. արհեստական. նիւթական. եւ Ձեռական. սեպհական. ինքնակամ. եւ Աշխատաւոր ձեռօք. ձեռագէտ. արուեստաւոր.
Ձեռակերտս եկեղեցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ձեռակերտ աղքատութիւն եւ կարօտութիւն կազմեցին. (Փիլ. տեսական.։)
Արք ձեռակերտք՝ աղքատք էին. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Ձեռագործեմ.
Եկեղեցիք երեք էին ձեռակերտեալք։ Ուրա՛խ լեր երուսաղէմ ձեռակերտեալ արքային մեծի. (ՃՃ.։)
Զարմանահրաշ շինուած, որ ի հաւատոյ եւ ի յուսոյ եւ ի սիրոյ ձեռակերտի. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Ձեռակերտ.
Ձեռակերտական. եւ Ձեռագործ, կամ ձեռագործութիւն.
Յայլոց ձեռակերտիկ արուեստից. (Եղիշ. խաչել.։)
Ամենեքեան մաշկազգեացք. դիտեն եւ ձեռակերտիկ արուեստ. (Եղիշ. երէց.։)
cf. Ձեռակոծեմ.
to strike with the hand, to beat with the fist.
Ձեռամբ կոծեալ, ծեծեալ, կամ ծեծելով.
Հանապազ ձեռակոծ թուք ի գլուխ առնէին, վէրս ի վերայ վիրաց դնէին. (Ոսկ. ես.։)
ՁԵՌԱԿՈԾԵԼ. Ձեռամբ կոծել, ծեծել.
Զսուրբ կոյսն բռնապտակօք ձեռակոծել. (Ճ. ՟Բ.։)
planted with one's own hand;
tree planted with one's own hand;
creature, being;
pupil;
client, dependent.
Ձեռովք իւրովք տնկեալ տունկ. մանաւանդ նմանութեամբ, Գործած ձեռինն աստուծոյ. ձեռակերտ. արարած. եւ Սան.
Հաստատեաց տէր զփրկութիւն ի ձեռատունկն նոր. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 22։)
Մի՛ թողուր զձեռատունկ քո, զոր հաւատովք սնուցեր եւ աճցուցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Պաղատանք առ աստուած, հայել եւ տեսանել զձեռատունկս իւր. (Լմբ. սղ.։)
Շինականք եւ բնակք, ձեռատունկք եւ ձեռնասունք մեր արշակունեացս. (Ագաթ.։)
cf. Ձեռարուեստակ.
Հայեա՛ց ի ճանապարհորդս, ի պղնձագործս եւ ի դարբինս, եւ յայլ ձեռարուեստսս. (Ոսկ. գծ.։)
Վաճառականաց եւ ձեռարուեստաց. (Բրս. արբեց.։)
Արուեստական. մարդկային.
Զձեռարուեստիկ իմաստութիւն եւ զբարատեացն սիրեցին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 53։)
artisan;
manual.
Հայեա՛ց ի ճանապարհորդս, ի պղնձագործս եւ ի դարբինս, եւ յայլ ձեռարուեստսս. (Ոսկ. գծ.։)
Վաճառականաց եւ ձեռարուեստաց. (Բրս. արբեց.։)
cf. Ձերբակալ.
Զբազումս ի նոցանէ ձեռբակալ արարին։ Ձեռբակալ արարեալ զթագաւորն. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ. կթ.։)
chiromancy, palmistry.
ՁԵՌՆԱԳԻՏԱԿԱՆՆ. Ըստ յն. Ձեռնագիտական, կամ ձեռնահմայութիւն. χειροσκοπή, χειρομαντεία divinatio ex inspectione manuum. Արհեստ կամ գուշակական հմայութիւն՝ դիտելով զգիծս եւ զգիրս ձեռաց.
Հմայականին մասունք են հաւադիւիթական ... եւ ձեռնագիտականն։ Ձեռնագիտական է, յորժամ պարզելով զձեռս, վասն կրճմանցն՝ որ ի նոսա՝ ասիցեմք, այս ինչ նմա կայ եւ մնայ. (Նոննոս.։)
cf. Ձեռակապ.
Շղթայս եւ ձեռնակապանս ունելով. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
ՁԵՌՆԱԿԱՊ կամ ՁԵՌՆԱԿԱՊԵԱԼ. Կապեալ ձեռօք կամ ձեռնակապօք.
Իբրեւ անասուն ի թակարդ կարթի. եւ որպէս ձեռնակապ մարդ յառաքինութեան գործոց խափանի. (Լմբ. ժղ.։)
Տե՛ս եւ զսամփսոն ձեռնակապեալ ի կնոջէ. (անդ։)
bitter, harsh.
Զդառնահոսան ջրոցն ծորումն. (Անան. եկեղ։)
that stinks.
Որոյ հոտն է անախորժ. չարահոտ. ժանտ. սաստիկ. հոտած, կծու.
Ի ցրտանալ հիւսիսոյ, եւ ի դառնահոտ փչելոյ։ Ի դառնահոտ փչմանէ հիւսիսոյ պաղացեալ ձուլեալ վտակն. (Խոր. ՟Բ. 6. 36։)
of a painful or violent death.
Դառնամահ տանջանք։ Զդառնամահ սատակումն։ Ի դառնամահ որոգայթս։ Դառնամահ մեռանել. (Եփր. խոստ. եւ այլն։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Լմբ.։ Հց. աթ. կիւրղ.։)
to become bitter, to turn sour;
to be offended, irritated;
to be tired, displeased.
Որոց ճաշակումն մանանային դառնացաւ ի կոկորդս նոցա. (Անան. եկեղ։)
Ո՞վ ոք ճաշակեաց լեղի, եւ ոչ դառնացաւ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Աղաղակեաց ի ձայն մեծ դառնացեալ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 34։)
Դառնացեալք ոգւով իբրեւ զարջ որդէկոտոր ի դաշտի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 8։)
lethargic sleep.
Ուր դառն է նիրհումն, իբր Տխուր. վնասակար. չար.
rough, violent;
bad, venemous.
Որ դառն եւ ուժգին շնչէ, սաստիկ կծու փըչօղ.
Դառնաշունչ հողմ, օդք, մրրիկ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6։ Նար. ՟Կ՟Զ։ Խոր. ՟Գ. 68։ Ճ. ՟Ա.։)
Մահ տղայոցն, որ ի դառնաշունչ հրամանէ հերովդէի. (Ոսկ. ես.։)
bitterly, harshly, sourly, painfully.
Դառնաբար. դառնութեամբ. դառն եւ դժնդակ օրինակաւ. եւ Ցաւագին.
Լալ դառնապէս. (Ես. ՟Ի՟Բ. 4։ ՟Լ՟Գ. 7։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 75։ Ղկ. ՟Ի՟Բ. 62։)
Գուժեսցին դառնապէս. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 30։)
Դառնապէս տանջանս մատուցանել, կամ պատուհասել. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 39։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 9։)
Դառնապէս թշնամանալ. (Ածաբ. մկրտ.։)
cf. Դառնենի.
Ոյր պտուղն է դառն, կամ բերօղ զդառն պտուղ.
Մակեդոն ամբարիշտն շառաւիղ դառնապտուղ ի չար արմատոց անտի. (Լմբ. հանգ.։)
cruel, barbarous, ferocious.
Դառն կամ դառնացեալ սրտիւ. դառնահոգի.
Ազգ դառնասիրտ եւ հարկանող. (Լաստ. ՟Ա։)
deep, mortal (wound).
Որոյ վէրքն է դառն եւ դժնդակ.
of a horrid aspect.
Դառն տեսլեամբ. դժնեայ. դժնդակ. քստմնելի. ահագին.
bitter (to drink).
whose root is bitter.
Դառնարմատ ծառ, կամ կիրք. (Նար. մծբ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
vexatious, offensive, irritating, maddening.
παραπικραίνων exacerbans, rebellis Դառնացեալ հոգւով. ժանտ. ստահակ. խեռ. մանաւանդ՝ Դառնացուցիչ աստուծոյ, այսինքն զայրացուցիչ հեստութեամբ.
Զդառնացօղս՝ որ բնակեալ են ի գերեզմանս։ Ազգ չար եւ դառնացօղ։ Մի՛ լինիր դառնացօղ իբրեւ զտուն դառնացողաց. (Սղ. ՟Կ՟Է. ՟Հ՟Է։ Եզեկ. ՟Բ. եւ ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ. եւ այլն։)
Եւ ի վիմէն վտակ բարի արբոյց տոհմին դառնացողի. (Շար.։)
to imbitter;
to sour, to irritate, to offend, to tire, to displease.
πικραίνω, παραπικραίνω exacerbo Տալ դառնանալ. լնուլ դառնութեամբ. դառն ճաշակ տալ քմաց կամ մտաց. լեղացնել.
Կենդանի է ... ամենակալն, որ դառնացոյց զանձն իմ։ Դառնացոյց զիս բաւականն յոյժ։ Դառնացոյց զթագաւորս բազումս, եւ ուրախ արար զյակոբ ի գործս իւր. (Յոբ. ՟Հ՟Է. 2։ Հռութ. ՟Ա. 20։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 7։)
Զճաշակելիս մտացն դառնացուցանելով ի ձեռն սաստկական բանիցն յանդիմանութեան. (Սարկ. քհ.։)
Նմանութեամբ, Վշտացուցանել. զայրացուցանել անհնազանդութեամբ, եւ այլն. սիրտը էրել. նեղացընել. բարկացընել.
Դառնացուցանէին զիսահակ եւ զռեբեկա. Փորձեցին դառնացուցին զաստուած բարձրեալ։ Դառնացուցանել զիս գործովք ձեռաց իւրոց։ Դառնացուցեր զբանն տեառն (այսինքն հեստեցեր ի բանէն). եւ այլն։
Արք սիրեցէ՛ք զկանայս ձեր, եւ մի՛ դառնացուցանէք զնոսա. (Կող. ՟Գ. 19։)
that imbitters, irritates.
παραπικραίνων exacerbator Որ դառնացուցանէ կամ դառնացոյց. լեղացնօղ, եւ նեղացնօղ.
Դառնացուցիչք էք աստուածակողմանն։ Առ դառնացուցիչ տունդ իսրայէլի. (Օր. ՟Լ՟Ա. 27։ Եզեկ. ՟Բ. 3։)
Զդառնացուցչացն զստութիւնն յանդիմանէր. (Լծ. կոչ.։)
endive;
wild lettuce;
bitter.
Դառնիճն զդառնութիւն (յայտնէ)։ Դառնիճն յայտնութիւն հոգեկան գաղթին է. (Փիլ. ել.։)
Մեղացն արմատ դառն է քան զամենայն դառնիճ. (Ոսկ. եբր.։)
Բաղարջ ընդ դառնըճաց կերիջիք ... Դառն եւ տարժանելի կրիւք կալ ի ժամանակեանս. (Իգն.։)
Ի հացէ յայսմանէ հանդերձ դառնըճու (կամ դառնճաւ) կերիցէ. (Կլիմաք.։)
Խաղող նոցա խաղող դառնիճ, եւ ողկոյզ նոցա ի դառնութիւն լեղւոյ. (Ագաթ.։)
Ի նոյն ցաւս դառնիճ տաղտկութեան հարեալք. (Յհ. կթ.։)
whose branches are bitter.
Տունկս դառնոստեան. (Նար. ՟Է։)
bitterness, disgust, sharpness, gall, distaste;
grief, displeasure, vexation;
rigour;
enormity;
mordacity.
πικρία amaritudo, amarulentia, πικρασμός exacerbatio Համ դառն. դառն կամ դառնացեալ գոլն. դաժանութիւն. ժանտութիւն. եւ Նեղութիւն. նեղսրտութիւն.
Ողկոյզ նոցա դառնութիւն։ Լցոյց կամ արբոյց զիս դառնութեամբ։ Դառնութիւն մաղձի։ Խիթք դառնութեան (յն. դառն)։ Դառնութիւն եւ բարկութիւն։ Դառնութիւն անձին։ Ոչ ունի դառնութիւն տնակցութիւն նորա. եւ այլն։
Գոյժ կամ գործ կամ հնարք դառնութեան. այսինքն դառն, չար. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։ Խոր. ՟Գ. 55։)
Ըմպել զդառնութիւն մաքրական դեղոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
chorister, master of the choir.
Զոր մի ոք ի կարգեալ դասագլխացն ի դաւթէ երգէր. (Լմբ. սղ.։)
Փոխանակ քաղցրաձայնութեան երգոցն այժմ բուէճք եւ տտաղեղունք դասագլուխք են. (Լաստ. ՟Ժ։)
to enrol ones self.
Ի մէջ երից մանկանցն դասագրեցայ. (ՃՃ.։)
cf. Դաս դաս.
Յիւրաքանչիւր ապարանիցն դասադաս մտանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 18։)
deserter;
— լինել, to desert;
to apostatise.
λειποτάκτης desortor Որ ելիք կամ լքանէ զդաս զինուորութեան իւրոյ, կամ զպաշտաման.
Դասալիքն, որ ի գնդէն յատուկ դարձաւ ի փախուստ. (Պիտ.։)
Եթէ զինուորիմք քրիստոսի, ո՛չ լիցուք դասալիք. (Ոսկ. ղկ.։)
Ձախակողմեան գունդն հանդերձ դասալքիւ (դասու դիւաց). (Գանձ.։)
desertion
λειποταξία desertio ordinis Լքանելն զիւր դաս եւ զկարգ.
meeting, assembly.
Ի սերկեան աւուրս դասախմբութեամբ. (Տօնակ.։)
the first of an order or class;
chorister, precentor, master of the choir.
ταξίαρχος, ταξιάρχης ordinum ductor, praefetus cohortis, tribunus, centurio Պետ եւ գլուխ դասու յոր եւ է կարգի. դասագլուխ. պարագլուխ. մանաւանդ՝ Զօրագլուխ, կամ հազարապետ.
Դասք եւ դասապետք վայելչական պարուց։ Դասապետք հրեշտակացն անեղծից. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
Զդասապետ զօրութեանց վերնոցն։ Դասապատն երկնից զօրացն. (Շար.։)
Յորժամ փողն նշանակէ զօրավարին, դասապետն զդասն կազմէ. (Արիստ. աշխ.։)
Զօրավարք, հեծելապետք, եւ ազգագլուխք, եւ հետեւակ ցեղիցն դասուց զարդարողք ... որպէս եւ բազումք, դասապետս մականուանեն զսոսա սոցունց։ Զօրավարացն եւ դասապետացն, եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
office of a master of the choir;
hierarchy.
ταξιαρχία ordinis, vel cohortis praefectura Կարգապետութիւն. դասակարգութիւն. կարգաւորութիւն ըստ աշտիճանաց. դաս կամ քահանայապետութիւն երկնային զօրաց.
Հրեշտակաց ինն գոլով դասապետութեան. (Շ. բարձր.։)
Կայիւք շուրջ զաստուծոյվ տարեալ անընդմիջապէս ասէ զառաջինս դասապետութիւնս զայսոսիկ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Վերին, կամ երկնային դասապետութիւնք. (Իգն.։ ՃՃ.։ Տօնակ.։)
Վաղարշակ սահմանեաց կարգս եւ դասապետութիւնս քաղաքականս. (Պալիանց.։)
cf. Դասեմ.
Դասել. դասակարգել. դասակցել. համադասել.
Դասաւորէր զնա (զկոյրն) ի դասս իւրոց աշակերտացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Դասաւորեա՛ զսա վերնոց։ Դասաւորելով յաջակողման դասուն։ Դասաւորեցայք ընդ հրեշտակս ի յերկինս. (եւ այլն. Շար.։)
Դասաւորեալ եմք յերկնային զինուորուըթիւնս. (Ճ. ՟Ա.։)
ԴԱՍԱՒՈՐԵԼ. Ի կարգ արկանել. ի համար արկանել.
Ըստ որում մարգարէն դասաւորէ՝ ասելով. ժողովեցարո՛ւք ի լեառն սիոն քահանայք եւ ծերք. (Յհ. կթ.։)
order, ordonnance, arrangement;
system;
— բառից, syntax.
Կարգաւորութիւն. դաս. կարգ.
Ուսումնականն զմիջինն ընկալաւ դասաւորութիւն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Է։)
to put in order, to order, to arrange, to distribute;
to enrol, to associate.
(լծ. յն. դա՛սսօ. թ. տէզմէք ... ). τάσσω, τάττω ordina, colloco, constituo Կարգել ի մի դաս. կարգաւորել. զետեղել. ի համար անցուցանել. դասաւորել. դասակարգել, դասակցել. շարադասել.
Ընդ սուրբս քո դասեա՛։ Ընդ հրեշտակսն դասեցայք. (եւ այլն. Շար.։)
Դասել ընդ բարիսն։ Ի մի շար, կամ ի սոյն կարգ դասեալ։ Դասիմ ի պարս հեզոց։ Նախնի դասեցի զթշնամեացն իմոց աղերսանս։ Առաջին դասեալ զմարդասիրութիւնն. (Նար.։)
Առաջին, կամ ի վերջէ դասել. (Սահմ. ՟Բ. եւ ՟Զ։)
Սիրով դասեցայ սգաւորացն այնոցիկ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to accuse, to denounce;
to oppose.
Զայսոսիկ գրելով՝ զանձնէ դատախազեմ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Եթէ զրկիցիս յումեքէ, մի՛ դատախազեր. (Նեղոս.։)
Եւ ոչ հանդերձ արտասուօք դատախազի ոք. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, դատախազէ։
cf. Դատախազանք.
ἁντιδικία, κατηγορία contra litigatio, accusatio Ամբաստանութիւն. բողոք. հակառակութիւն.
Զկնի դատախազութեան ծովուն՝ եւ ինքն իսկ (յովնան) զփախուստն խոստովանի. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Յանդիմանչի, կամ ինքնամատոյց՝ դատախազութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Զ. ՟Ծ՟Է։)
judge;
pleader;
— լինել, to litigate, to pleade, to contest;
to be revenged.
Առաքելոցն վերակացուն եւ դատախնդիրն պետրոս. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի՟Բ։)
Դատախնդիր լինել ընդ աստուծոյ։ Ընդ քեզ դատախնդիր լինել. (Լմբ. ամբակ.։)
cf. Դատաստան.
Ի դատան իրաւանց մտեալ ընդ տունն յակոբայ. (Լմբ. ովս.։)
Առնէ ի նոսա դատանս. (Ոսկ. ի նեռն.։)
condemned;
crime;
— առնել, to condemn, cf. Դատապարտեմ;
— լինել, to be condemned.
(Յհ. կթ.)
Զանպարտսն իբրեւ զդատապարտս վարեալք. (Յհ. կթ.։)
Դատապարտք եղեն յանդիմանութեանց. (Առակ. ՟Ա. 23։)
(Ոսկ. յհ. ՟Ի՟Է.)
Դատապարտ արար յաւիտենական հրոյն. (Լմբ. սղ.։)
Յորժամ զայլս դատիցես, եւ դու նմին դատապարտի պատժապարտ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 11։)
punishment.
Դատաստան, եւ դատապարտանք ընդունիցիմք. (Ոսկ. խչ.։)
to condemn, to damn, to censure, to reprobate;
to sentence, to execute.
κατακρίνω, καταδικάζω dmno, condemno Դատաստանաւ պարտաւոր առնել. պատժապարտ կամ մահապարտ վճռել. յանցաւոր ցուցանել կամ համարել. պարտաւորել. դատապրտել, վճիռ տալ՝ որ պատիճը գտնայ.
Ոչ դատապարտէ զնա, յորժամ դատի զնա։ Զանմեղս, կամ զանպարտսն դատապարտէիք։ Դատապարտեսցեն զնա ի մահ։ Որով դատիս զընկերն, զանձն քո դատապարտես։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք (կր).եւ այլն։
Զոմանս ի կեանս հրաւիրեն, եւ զոմանս յամօթն դատապարտեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
that condemns;
that damns.
Գայ փրկիչն ... ի դատապարտել զդատապարտիչսն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Ասա՛ դատապարտիչդ զանմեղս. (Սարկ. հանգ.։)
condemnation, damnation, perdition.
Եւ մի՛ բաժակ քո կողիցդ արեան ի դատապարտութիւն եղիցի։ Կորստեան, սատակման, ի մահ դատապարտութեան։ Ոչ ի փայտ դատապարտութեան սեւեռեալ. (եւ այլն. Նար.։)
cf. Դատաստանարան.
Եթէ ոչ առ սոքօք զբաւական դատն կալցի, առ այլ հասցէ դատարան։ Եթէ երկու դատարանքն ոչ կարասցեն հաշտեցուցանել, դիցէ զկատարած, ըստ որում դատարանացն կարգաւորութիւնքն են, եւ կամքն իշխանաց. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Դատարան ի միասին հաւաքել։ Ինքեանք դատաւորք՝ ինքեանք դատախազք ի նմին դատարանի. (Ոսկ. գծ.։)
Աւասիկ կան առաջի քոյոյդ դատարանի. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ դատաւորդ ի մեծ բեմբին՝ նստիս յաթոռ դատարանին. (Յիսուս որդի.։)
Ձանձրացուցաք զդիւան դատարանի իշխանաց. (Լմբ. եկեղ.։)
Նստեալ քո ի հոգւոջ քում դատարանի. (Մաշկ.։)
like a judge, in justice, with authority.
Մի՛ ի խոյզ ընտրութեան կոչեր դատաւորաբար. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
court, seat of justice, tribunal.
Ի գռեհս շրջի, եւ ի դատաւորանոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Դատաւորանոց.
Ի գռեհս շրջի, եւ ի դատաւորանոցս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
judicature, office of judge, bailiwic, officialty, administration.
Ի դատաւորութեան ասորւոց կիւրենեայ։ Ի դատաւորութեան հրէաստանի պիղատոսի պոնտացւոյ. (Ղկ. ՟Բ. 2։ ՟Գ. 1։)
Արդար, կամ համառօտ դատաւորութեանն (աստուծոյ). (Յճխ. ՟Դ. եւ ՟Է։)
summoned;
ill-treated;
— առնել, to condemn, to blame, to reprobate, to ill-treat, to offend in words, cf. Դատափետեմ, cf. Հարստահարեմ, cf. Նեղեմ, cf. Ատեմ.
Ոչ բամբասիցի, եւ ոչ դատափետ ձգձգիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Այն լեզուք են, որով մարգարէք դատափետ եղեալ թոպեցան։ Դատափետ աղաղակն զիս պաշարեալ (ի բանտի). (Յհ. կթ.։)
cf. Դատափետ առնեմ.
Ի բաց զերծաւ ի դատափետ առնելոյն. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Դատաստան.
Ոչ կարէին ասէ գիրն խաղաղութեամբ խօսել ընդ նմա, իբրեւ զպարտաւոր ոք ի դատինս. (Վրդն. ծն.։)
judge.
Դատիչ կենդանեաց եւ մեռելոց. (Ագաթ.։)
Անդուլ դատիչ։ Դատիչ քննողաց, կամ խօսողաց, Նար. (՟Ձ՟Ը. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
Լուիցեն դատիչք եկեղեցւոյ (առաջնորդք). (Սարկ. քհ.։)
judgement.
Առ ի յիմոյ դատողութենէս յաղագս այսոցիկ ասասցէ բանս. (Պղատ. տիմ.։)
κρίσις, ψῆφος judicium, sententia, calculus Դատումն. դատելն. դատաստան. ընտրողութիւն. կշռութիւն. կարծիք.
Հեծանոցաւ դատողութեան քո տէր սրբես զկալ աշխարհի. (Շար.։)
Ըստ երկաքանչիւրոցն իմացեալ դատողութեանց. (Յհ. իմ. ատ.։)
wife of a judge.