hempen, made of hemp.
cannabine. drill, duck.
Ի կանեփոյ գործեալ. ձորձ ի հաստ կտաւոյ.
Զգեցոյց նմա չուխայս (կամ պարեգօտս) հւնս եւ պատառատունս, եւ խոշոր կանեփիս. (Ճ. ՟Դ.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ե.։)
hemp-seed.
urtica cannabina.
զոր այսպէս մեկնէ (Եզնիկ.)
Կանեփուկն թուփ ինչ է, որոյ սերմն նորա դեղ է, եւ նոյն դարձեալ կասեցուցիչ ցանկութեան։
handle;
— պտղոց, pedicle, stalk.
• «կոթ (որևէ ամանի)» Երզն. քեր. ւրիշ վկայութիւն չկայ հնից։
• Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 սանս. vadta (վանթա) ձևից։-Bugge KZ 32, 84 կոթ հոմանիշի հետ կասկա-ծով ուտ. կոց հոմանիշից փոխառեալ։ Scheftelowitz BВ 28, 303 և 29, 23 գոթ. hinֆan «բռնել», handus, հիսլ. hond, գերմ. Hand «ձեռք», իբր հնխ. kantu։ Petersson KZ 47, 262 մերժե-լով այս՝ համեմատում է կա՛մ յն. γέντο «բռնել», ռուս. žmefia «բուռ», իռլ. gemeb, կիմր. gefyn «շղթայ, կա-պանք» բառերի հետ, իբր հնխ. gem-կամ աճած gembh-արմատից՝ -ti-մասնիկով, և կամ լիթ. gémbé «կեռ, ճանկ», հբգ. knebil «կապանք», շվէդ. knavel «ցից», դան. knap «կոճակ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. genobh-արմա-տի սղեալ gembh-ձևից
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մկ. Սլմ. Վն. կանթ, Մշ. կանտ, Հմշ. գօնթ «ամանի կոթ». որից կան-թել Ղրբ. «փոքրիկ օղակ կպցնել (օր. դրա-մին)», Խ. Հնխ. «թևերը ծալել կողքերի վրայ», կանթուկզիկ Վն. «հողէ ամաններ (ընդհանուր անուն)». կայ նաև կնթա Մրղ. «ունկ»։
Իբր ռմկ. (Կոթ. Երզն. քեր.։)
cantharis, spanish fly.
lamp.
• . ի-ա հլ. «իւղի ճրագ, ջահ, վա-ռած մոմ» Կորիւն. Ագաթ. Փարպ. որից կանթեղաբորբոք Նար. խչ. կանթեղակիր Փիլ. լիւս. կանթեղաւոր Ճառընտ. կանթեղ-խոտ «հողմափայտ բոյսը. լտ. chelidonium» Բժշ. (հմմտ. արաբ. [arabic word] gandūl և թրք. qandil aγajə «կանթեղի ծառ» Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 332). բառս յետնաբար դարձել է նաև կանթեղն, որից սեռ. կանթեղան Մեկն ղկ. և կանթեղնաւոր Պտմ. աղէքս.
• = Յն. ϰανδῆλα «կանթեղ, ջահ, կախուած ճրագ» բառից փոխառեալ, որ փոխառեալ է իր հերթին լտ. candēla «ջահ, մոմ» բա-ռից. լատին բառը ծագած է čandere «փայ-լիլ, ցոլալ» բայից և փոխառութեամբ տա-րածուած է շատ լեզուների մէջ. ինչ. իտալ. candela, ֆրանս. chandelle, անգլ. candle, ռում. kandeli, հսլ. kaniidilo, ռուս. кандило (Berneker 480), ալբան. kandilje, ասոր. [arabic word] gandilā, արաբ. [arabic word] gandīl, թրք. քրդ. kandil, վրաց. կանդելի, թուշ. կանդել ևն, նոյն նշանակութեամբ։-Հիւբշ. 354։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313-4 տեսնելով հանդերձ լտ. candela ևն բա-ռերի նմանութիւնը, մերժում է սրանք և ըստ հին քերականների մեկնում է անթեղ «կրակ ունեցող» և կամ կայ անդ եղ։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 դնում է պրս. գանտիյլ։ Աւելի ու-ղիղ ԳԴ արաբ. գանտիյլ (բառ յուն.)։ ՆՀԲ թրր. և լտ. ձևերը։ Peterm. 20 լտ. candela։ Մսերեան, Ճռաքաղ 1861, էջ 383 ոտանաւորով.
• Բան ասացաւ զկանթեղէ, Թէ լայնափոր ու կանթեղ է. Ասազ և ոմն, թէ ուր կանթեղ Առկախեալ կայ, կա՛յ անդ և եղ։ Սրանով հանում է կանթեղ «կանթ ու-նեցող» կամ կայ անդ եղ ձևերից։ Lag Arm. Stud. § 1100 յն. ϰανδήλα-ից։ Հիւնք. լատինից։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կանթեղ, Ագլ Ախց. Երև. Մկ. Շմ. կանթէղ, Հճ. Սչ. գան-բեղ, Ննխ. Սեբ. գանթէղ, Ասլ. գանթէ՛ղ. Տփ. կա՛նթիղ, Ալշ. Մշ. կանտեղ։
• ՓՈԽ.-Ուտ. կանթեղ «եկեղեցու կանթեղ»։
Նոյն բառ է՝ այլեւայլ առմամբ՝. եւ թ. գանդիլ, գէնդիլ. լտ. գանտէ՛լա. ճրագ յիւղոյ. ղամբար. ջահ. տրցակ եղեգանց կամ խծուծ կամ մախր Վառեալ. ճարպ կամ մոմեղէն լուցեալ. որպէս յն. λαμπάς lampas, fax, funale.
Լոյս ճրագացն եւ կանթեղացն (Եկեղեցւոյ) բորբոքեալ տոչորէր. (Փարպ.։)
Իբր զկանթեղ անշիջանելի վառեալ բորբոքէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մատուցին կանթեղս ցմեծ ժամս, այրեցին եւ խորովեցին զմարմինս նորա հրով կանրեղացն. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ ՃՃ. ստէպ։)
Ձգէր ի վերայ կանթեղացն (կամ ըստ ձ. կանթեղնոյն,) եւ շիջուցանէր զլոյսն (տաճարին), եւ հեղոյր զձեթն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եկեղեցին բարձր էր եւ լայն, անսիւն շինած էր ւանգերան. կանթեղքն ի կախ կան անչուան, ջահերն անձէթ ըզլոյսն տան. (Շ. առակք.։)
Ի կանթեղանդ իւղ ոչ կաթէ, եւ զանուն ձիթոյն իւղ ածեմք. (Մեկն. ղկ.։)
lamp-maker.
lamp-bearing.
Որ բարձեալ կրէ զկանթեղ, զջահ.
Զջահսն շուրջ ածէր ի վեր անդր (կապիկն,) որպէս կանթեղակիրքդ մանկունք, յոյժ ցոյցս առնելով. (Փիլ. լիւս.։)
lamp-seller.
lamp-lighter.
having a lamp.
ԿԱՆԹԵՂԱՒՈՐ կամ ԿԱՆԹԵՂՆԱՒՈՐ. Ունօղ զկանթեղ, զջահ. կանթեղակիր, լապտերակիր. ջահակիր. (դահիճ) որ ջահիւք խանձողէ զայլս.
Զարկան զգետնի կանթեղաւորքն։ Ասեն կանթեղաւորքն. (Ճ. ՟Ա.։)
Երթային առաջի մեր կանթեղնաւորք պարսիկք՝ առեալ ղամբարս արծաթիս. (Պտմ. աղեքս.։)
celandine, tetter-wort.
Ըստ Բժշկարանի մեկնի յայսպէս.
որ է հողմափայտն. եւ մամիրան ասեն։ Իսկ պրս. թուրքերէն ասի, որպէս ծիծառնախոտ։
foretelling, prediction;
introduction.
նախասացութիւն. կանխաւ ասելն. որպէս προάγγελμα praedictio.
Ըստ գրոյն կանխաբանութեան. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Թէ որպէս զանեղութիւն որդւոյն կանխաբանութեամբ բացայատէ. (Նանայ ի սկիզբն յհ.։)
foreknowing, pre-scient;
diviner, foreboder;
prognosticator.
προειδώς, προγνώστης, προγινώσκων praescius, praesciens. Որ կանխաւ գիտէ զլինելոցս. յառաջատես. նախատես. եւ Կանխագիտական.
Միայն ինքն (աստուած) կանխագէտ է հանդերձելոց։ Թոյլ ետ անձնիչխանին (դիւին) ընդ անձնիշխանին (մարդոյ) ոգորել. ոչ նա կանխագէտ, եւ սա ոչ կանխագէտ. (Եզնիկ.։)
Կանխագէտն ասեմ շնորհիւ (մարգարէութեան)։ Կանխագէտ տեսանօղս։ Զկանխագէտ տեսութիւն զեկուցանէր. (Պիտ.։)
Կանխագէտ իմաստութիւն աստոծոյ։ Կանխագէտ տնտեսութիւն վերնոյն։ Կանխագէտ զօրութիւն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Նիւս. կազմ.։)
Դատաստանք քո կանխագէտք են. յն. ի կանխագիտութեան. (Յուդթ. ՟Թ. 5։)
Իբրեւ զկանխագէտս զգուշասջիք. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 17։)
foreknowledge, prescience, gift of prophecy.
πρόγνωσις praenotio, praescientia πρόνοια providentia եւ consultum, industria. Կանուխ կամ կանխաւ գիտութիւն հանդերձելոց, յառաջ գիտութիւն. իբրու սեպհական աստուծոյ՝ ասի.
Խորհրդով եւ կանխագիտութեամբ աստուծոյ. (Գործ. ՟Բ. 23։ եւ Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ եւ Յհ. կթ.։)
Հօր տալով զկանխագիտութիւն՝ ոչ զորդի եւ զհոգի զրկէ ի նախագիտութենէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Կանխագիտութիւնն չէ՛ պատճառ չարեաց. (Եզնիկ.։)
Եւ իբրեւ հաղորդական մարգարէից.
Կանխագիտութիւն ոչ այլ ինչ, բայց միայն ապագայից իրացն յայտնութիւն ի սիրտս նախատեսացն կերպարանեալ. (Շ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Լցեալ լինէի վարդապետական շնորհալից իմն կանխագիտութեամբ. (Պիտ.։)
Եւս եւ Կանխագոյն տեղեկութիւն իրաց. նախածանօթութիւն. գիտութիւն.
Ոմանք ի կանխագիտութենէ մեղանչեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
already, before, previously, formerly, antecedently.
ἁρχαιότερος, πρότερος antiquior, prior. Յառաջագոյնն. հնագոյն. վաղեմի. աւելի առաջ կամ հին.
Տեսակս իցեն կանխագունից նոցա։ Յաղագս բնութեամբ կանխագունի. որպէս կենդանին քան զբանականն. (Դամասկ.։)
ԿԱՆԽԱԳՈՅՆ. մ. πρότερον prius. Յառաջագոյն. կանխաւ. նախ. կանուխ, կանուխկեկ, առաջուց.
Կանխագոյն կրեցին. (Նախ. ՟Գ. Մակ.։)
Եկեալ առ նա կանխագոյն։ Զօրս կանխագոյն առաքեալ էր, (Խոր.՟Բ. 59։ ՟Գ. 60։)
Մարգարէն կանխագոյն նախաձայնեաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Նշին ծառ է, որ կանխագոյն զբողբոջս ծաղկին փթթէ. (Լմբ. ժղ.։)
foreboding, foretelling;
foreboded or foretold.
ԿԱՆԽԱԳՈՒՇԱԿ եւ ԿԱՆԽԱԳՈՒՇԱԿԵԱԼ. Կանխաւ գուշակօղ եւ գուշակեալ. նախաձայնեալ. մարգարէական.
Զօր կանխագուշակ տեսութեամբ պատմաբանեալ. (Խոսր.։)
Յայտնէ ելք իրացն զկանխագուշակ տեսութիւնս։ Ըստ կանխագուշակ մարգարէութեանն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ատ.։)
Դիւրաւ ճանաչել զժամանակն ի կանխագուշակեցելոցն ի տեառնէ. (Աթ. ՟Ը։)
forewritten.
to write beforehand, to predict in writing.
predicting in writing.
Քրիստոս ոչ եդ շուք լինել անձին քահանայապետ, այլ կանխագրութեան հպատակեաց. (Լմբ. պտրգ.։)
advance;
— տալ, to advance sums.
introduction.
forewarning;
forewarned.
Կանխաւ զեկուցեալ, կամ զեկուցանօղ.
Ըստ հոգեհանճար իմաստնոյն կանխազեկոյց առակի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
antedate.
cf. Վաղահաս.
Կանուխ ժամանեալ. վաղահաս. կանխեալ.
Ոչ կարաց կատարել վասն կանխաժաման մահու կենաց իւրոց. (Սամ. երէց.։)
prediction, prophecy.
Յառաջ ասելով, զկանխախօսութիւն մարգարէիցն նշանակէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կանխախօսութիւնքն վասն զիջենալոյ եւեթ էին աստուծոյ ընդ մարդկան, եւ արդ զի՞նչ պէտք կանխախօսութեանն իցեն. (Ոսկ. ես.։)
foreknown, foreseen, predicted;
— գիտութիւն cf. Կանխագիտութիւն.
Կանխաւ ծանուցեալ արդէն յայտնի, եւ ծանօթական.
Իսկ կարգ անուանցն՝ նախ զհայր ասել, ըստ կանխածանօթ դաւանութեանն. (Ճ. ՟Դ.։)
Զկանխածանօթ գիտութեանն (քրիստոսի) ուսանէին զզօրութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. յն. զկանխագիտութեանն։)
ancient, of antiquated date or observance, old, inveterate;
— կարծիք՝ սովորութիւն, prejudice, prepossession, preoccupation;
— գիտութիւն, prescience, foreknowledge.
ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՆԽԱԿԱԼՈՒ. προληπτικός anticipans, praesumens, praerogativus. Որ ինչ ի վաղուց հետէ կալեալ է, կամ պահեալ. ընդաբոյս. բնաւորեալ. սովորական. իբրեւ օրէնք եղեալ.
Զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ. (Եզնիկ.։)
Կանխակալ էր սովորութիւնն։ Կանխակալ սովորութեամբ կատարել, սիրել, կամ կապիլ. (Սեբեր. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։ Երզն. մտթ.։)
Ոչ եթէ առ կանխակալին սովորութեան էր սէր սրբոյ առ նոսա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ո՞ չար սովորութեան, եւ կանխակալու (կամ կանխակալոյ) անմտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
ancient custom or usage, ancientness;
prejudice, prepossession.
ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՆԽԱԿԱԼՈՒ. προληπτικός anticipans, praesumens, praerogativus. Որ ինչ ի վաղուց հետէ կալեալ է, կամ պահեալ. ընդաբոյս. բնաւորեալ. սովորական. իբրեւ օրէնք եղեալ.
Զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ. (Եզնիկ.։)
Կանխակալ էր սովորութիւնն։ Կանխակալ սովորութեամբ կատարել, սիրել, կամ կապիլ. (Սեբեր. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։ Երզն. մտթ.։)
Ոչ եթէ առ կանխակալին սովորութեան էր սէր սրբոյ առ նոսա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ո՞ չար սովորութեան, եւ կանխակալու (կամ կանխակալոյ) անմտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
πρόληψις praesumtio. Կանխակալն գոլ. հնութիւն՝ իբր իրաւունք համարեալ. ձեռներիցութիւն.
Զոր վասն կանխակալութեանն ատեայր սովորութիւնն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
early, precocious, premature, forward.
πρόϊμος maturus, tempestivus. Կանուխ հասեալ, այսինքն հասունացեալ. վաղահասուկ. կանուխ հասած.
Իբրեւ զկանխահաս թզոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 2։)
Սիրելի են տնկագործին վերջահաս պտուղքն քան զկանխահասքն. (Բրսղ. մրկ.։)
paid in anticipation, advanced;
— դրամ, advance;
— լինել, to advance, to advance sums.
invited precedently.
to foretell, to announce beforehand, to predict.
προφωνέω praedico, praemoneo. Կանխաւ ձայնել. յառաջագոյն պատմել. քարոզել. գուշակել, ազդել.
Զայս տէրն մեր յառաջագոյն կանխաձայնեաց նոցա։ Զայս եսայի յառաջագոյն տեսեալ կանխաձայնեաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Զոր մի ըստ միոջէ կանխաձայնեցին մարգարէքն. (Բրսղ. մրկ.։)
prediction.
Կանխաւ ձայնելն. կանխասացութիւն. մարգարէութիւն.
Ըստ մարգարէին, կամ մարգարէիցն, կամ նախատեսացն կանխաձայնութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։ Գր. հր.։ Լաստ. ՟Բ։)
Նկարեալ կանխաձայնութեամբ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
foretold, predicted.
ԿԱՆԽԱՃԱՌ եւ ԿԱՆԽԱՃԱՌԵԱԼ. προειρημένος praedictus. Նախագուշակ. նախաձայն. եւ Կանխաւ ճառեցեալ, նախասացեալ.
Կանխաճառ բանք մարգարէից, կամ մարգարէութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
Այս շարադրութիւն կանխաճառեալն բանից։ Ընդ կանխաճառեալն այգիս վարկցի։ Գտցէ զամենայն կատարեալ զկանխաճառեալսդ. (Աթ. ՟Ը. ՟Թ։)
introduced beforehand;
— սովորութիւն, prejudice, prepossession.
Կանխաւ մտեալ. կանխակալ. հնացեալ.
Զի սաստելովն՝ զկանխամուտ սովորութիւն հատանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. կանխակալութիւն. (ռմկ. նախապաշարումն։))
predestinated;
Կանխասահմանեալ իսկ ի նմին տեառնէ յառաջ քան զյաւիտեանս. (Աթ. ՟Ը։)
predestination.
predicting, foretelling;
foretold, foreboded;
— բանք, predictions;
— լինել, to foretell, to predict, to prognosticate;
to forewarn.
προρρητικός vaticinans, praedicens. Կանխաւ ասօղ. գուշակօղ.
Կանխասաց մարգարէին, կամ մարգարէիցն։ Կանխասաց եղեալ մրգարէին՝ ասէ. (Լմբ. վերափոխ.։ Զքր. կթ.։ Շար.։ Ագաթ.։)
ԿԱՆԽԱՍԱՑ. προειρημένος, πρόρρητος praedictus. Կանխաւ ասացեալ. գուշակեալ.
Յիշեցէ՛ք զկանխասաց բանս. (Յուդ. 17։)
Եւ աստ ոչ միայն մարգարէութիւնքն, այլ եւ կատարումն կանխասացից. (Ոսկ. ես.։)
Կանխասաց բան, բարբառ, տառ, գիր, իրք, մարգարէութիւն. (Նար.։ Սկեւռ.։ Ագաթ.։ Մագ.։ Շար.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Շ. մտթ.։)
prophetic.
Իբր կանխաւ ասացեալ. այսինքն գուշակեալ, եւ վերագոյնդ ճառեալ.
Կանխասացիկ բանք մարգարէից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Չես ինչ օգտելոց ի կանխասացիկդ բանէ։ Հակառակէին չհաւատալ կանխասացիկ պատգամացն։ ընդ սքանչելիսն խառն են եւ կանխասացիկքն (մարգարէութիւնք). (Ոսկ. ես.։)
prediction.
πρόρρησις praedictio, vaticinium. Նախաձայնութիւն. գուշակութիւն. մարգարէութիւն. բանն նախաձայնեալ.
Մարգարէական, կամ հոգւոյն կանխասացութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Խոսր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
Հարցանեն զժամանակ ելից կանխասացութեան. (Իգն.։)
Զի կանխասացութեամբն ուսցին. (Մխ. երեմ.։)
Զայսպիսի կանխասացութիւնս թելադրեաց. (Վրդն. ծն.։)
provident, wary, cautious, prudent.
նախատես. նախագուշակ. եւ Նախախնամական.
Կանխատես գուշակութեամբ Անան. (եկեղ։)
Ըստ իւրում կանխատես իմաստութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
foresight, precaution;
prevision.
πρόνοια, πρόγνωσις praenotio, praescientia, providentia. Նախատեսութիւն, կանխագիտութիւն, նախախնամութիւն աստուծոյ. եւ մարգարէութիւն.
Ըստ ծածուկ եւ անքննին իւրոյ կանխատեսութեանն. (Փարպ.։)
Որպէս զիարդ ճանաչէ աստուածային կանխատեսութիւն։ Առ որս կամաւ եւ ըստ կանխաըեսութեան խորհրդոյ յայնոսիկ խոնարհէր տէրն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Զկանխատեսութիւն իւր յայտ առնէ. (Նանայ.։)
Կանխատեսութիւն մարգարէից, կամ առաքելոց. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ղ։ Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
thrown down or fallen early.
Կանուխ ընդ առաւօտն արկեալ, իջեալ.
Իբրեւ ցօղ կանխարկ, որ վաղվաղակի անցանիցէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
foreshown, presaged.
Կանխաւ ցուցեալ, ծանուցեալ. կանխազեկոյց.
Ո՞ւր են կանխացոյց պատգամքն աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
before, antecedently, formerly, anciently, in bygone times.
Իսկ (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 27.)
(ի գործիականէ բառիս Կանուխ) ὅρθρον, πρωί diluculo, mature, praemature πρότερον, πάλαι prius, antea, olim. Կանխելով. վաղ քաջ ընդ առավօտն. եւ Յառաջագոյն. ի սկզբանէ. երբեմն. վաղագոյն. փութով. կանուխ, կանուխկեկ, եւ առաջուց. Տե՛ս (Երեմ. ՟Ի՟Զ. 5։ Սոփ. ՟Գ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 16։ Եբր. ՟Ա. 1։)
Կանխաւ պատրաստել, կամ գուշակել, դրոշմել, յիշատակել, ժամանել, նկատել, ասել, վերագոչել. (Ագաթ.։ Նախ. ես. եւ առակ։ Խոր. ՟Գ. 57։ Նար. ՟Ժ՟Ա. լթ։ Շ. մտթ.։ Լմբ. առակ.։ Շար.։)
Արարէ՛ք տօնս ուրախութեան կանխաւ մինչեւ յանկիւնս սեղանոյ. իմա՛ որպէս անուն, կանխեաւ, այսինքն նորաբոյս եւ վաղ բողբոջեալ՝ թաւ ոստով. ըստ յն. πυκάζων condensus որ այլուր թարգմանի՝ պտղախայծ, բղխեալ, եւ այլն. որպէս եւ եբր. ապօթ իբր ոլորք, նարօտ եւ այլն.
թեպէտեւ (Լմբ.) մեկնէ.
Ի կանուխ ժամանակէս հետէ.
(Թող զի ոմանք ի գրչաց եւ զմակբայն Կանխաւ՝ գրեն կանխեաւ. որպէս եւ անխտիր ասի՝ դիւրաւ կամ դիւրեաւ։)
to rise or get up early;
to arrive early, before daybreak;
to hasten, to hurry, to make haste, to arrive beforehand, to anticipate, to go or get before, to precede, to get the start of, to outstrip;
— ըստ առաւօտն, to rise with the dawn, to get up at day-break;
— ունել, to preoccupy — ի կատարումն ըզձից ուրուք, to anticipate one's desires or wishes.
ὁρθρίζω mane, vel diluculo surgo. Կանխաւ կամ կանուխ յառնել վաղքաջ ընդ առաւօտն. վաղայարոյց լինել. առաւօտել. կանուխկեկ ելլալ պառկելէն.
Կանխեաց եզեկիաս արքայ՝ ժողովեաց զիշխանս քաղաքին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 20։)
Կանխեալ անագանեալ արձանանայր աւուրս ՟Խ. այսինքն ՟Ը առաւօտս, եւ ՟Ը երեկոյս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։)
ԿԱՆԽԵԼ. προφθάνω praevenio προλαμβάνω praeoccupoi προσλαμβάνω assumo, praesumo ὀρμάω irruo. Աճապարել. փութալ. վաղաժաման լինել. զառաջս առնուլ. ջանալ. բուռն հարկանել.
Ողորմութիւն նորա կանխեսցէ առիս։ Կանեսցուք առաջի նորա խոստովանութեամբ։ Կանխեցի տարաժամու։ Պարտ է կանխել նախ քան զարեգակն ի գովութիւն քո։ Կանխեսցեն հարկանել ղամուրսն.եւ այլն։
Իսկ (Սղ. ՟Խ՟Ե. 11.)
Կանխել ի սէրն աստուծոյ, կամ ի կենցաղօգուտ երկս արհեստից։ Կանխել յառաջ քան զժամանակն դատել. (եւ այլն. Յճխ.։ Պիտ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Միշտ կանխէ զանհնարինս՝ նեղեալ ի խղճէ մտաց. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Չեւ էր եկեալ ի գերեզմանն, կանխեն նոքա զհակառակութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Վաղգոյն կանխէր տէր զաւետիսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Զայս խորհուրդ կանխեաց հայր մեր յակովբ. (Մծբ. ՟Դ. (տպ. խորհրդով արդար։))
Ի բանալ նոցա զբանս մարգարէիցն, զոր կանխեցին վասն նորա. (Իգն.։)
predicted, foretold;
prelude.
Կանխաւ երգեալ ի սաղմոսի, կամ ճառեալ ի սուրբ գիրս.
Ի կանխերգիցն մերձ այսր եդիցգ թէ սիրեցէ՛քզտէր սուրբք նորա. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
in cash, ready (money);
— դրամ, ready money, cash;
— հատուցանել, to pay in advance.
privilege, prerogative, right, favour, exemption, immunity.
ԱՐՏՈՒՆՈՒԹԻՒՆ որ եւ գրի ԱՐՏՕՆՈՒԹԻՒՆ. Նիւթական թարգմանութիւն յն. ձանյնիս ἑξοχή կամ ὐπεροχή որ եւ ԳԵՐՈՒՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. eminentia, excellentia. Նախապատուութիւն. յառաջամասնութիւն. առաւելութիւն. վսեմութիւն.
Ունի զսահմանն զայն, որ յառաւելութենէ եւ որ յարտունութենէ (յն. մի բառ), արհեստ արհեստից, եւ մակացութիւն մակացութեանց։ (Այսպիսի) արտունութիւն ոչ ումեք պատշաճի, բայց միայն իմաստասիրութեան. քանզի իմաստասիրութիւն միայն է գերազանցեալ. եւ վասն այսորիկ որ յարտունութենէ (կամ յարտօնութենէ) սահման է, ի վերջոյ դասեալ է. (Սահմ. ՟Զ։)
Պարտ է համարել զմեծ թագաւորիս այսորիկ (քսերքսեայ) զարտօնութիւն առ աշխարհակալն Աստուած նուազագոյն, որչափ քան զնա մի ինչ չնչին եւ թարմատար ի կենդանեաց. (Արիստ. աշխ.։)
Արտունութիւն կամ արտօնութիւն. (Հին բռ. այլազգ մեկնէ.) առաւել պիտանի, կամ անգիւտ։
tear;
cf. Արտասուք.
cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ. δάκρυ lacryma ռմկ. արցունք. cf. (Ես. ՟Ի՟Ե. 8։ Յայտ. ՟Է. 17։ ՟Ի՟Ա. 4։)
Յարտօսր կականման։ Ի դառն արտօսր զարթուցանէր. (Յհ. կթ.։)
Սակաւ մի արտօսր զարթուածոց աչաց։ Յստակ արտօսր աղբերց երգողին. (Նար. ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
Ո՞րքան ի ներքս բերցուք տրտօսր, զի հաւասարեսցէ աղբերն մկրտութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Զելսն աչացն բռնութեամբ մերժողն եւ հալողն հուր յանկածակի եւ ջուր, զոր արտօսր կոչեմք, անդուստ հեղլով. (Պղատ. տիմ.։)
Յաչսն արտաքս մղեալ յարձակի ի ձեռն կաթլոց գիջութիւն. եւ կաթիլն արտօ՛սր ասի. (Նիւս. կազմ.։)
Գոլոշիք ջերմութեան ի գլուխն ամբարձեալ՝ ընդ աչսն ցնդին, որոյ անուն արտօսր մակագրեմք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
ԱՐՏՕՍՐ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԿԱԹԱՑՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ԹՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. ἑπιδακρύω lacrymas perfunso Արտասուս հեղուլ. լալ.
Արտօսր ի վերայ բանիցն արկանել. (Մամբր.։)
Ամենեքեան զմի արտօսր կաթեցուցանէին. (Վրք. ածաբ.։)
Սակաւ մի մարմնովն արտօսր ի վերայ թորեցուցեալ՝ արագ արագ ի վեր յարեաւ ի մեռելոյն. (Փիլ. իմաստն.։)
ԱՐՏՕՍՐ ՏՆԿՈՑ. ὁπός succus, lacryma arboris Աւիշկ կամ հիւթ իբրու կաթիլ, կամ մածուցիկ կաթն ծորեալ ի ծառոց. ծառի արցունք.
(Տունկք օգտակարք են) ոմանք յարմատսն, եւ ի ծաղիկսն, եւ ի տերեւսն, եւ ի պտուղսն, եւ ի կաթն՝ որ կոչի արտօսր, եւ կամ ի կեղեւսն. (Բրս. հց.։)
that sighs and weeps.
Կանայք տղայովք հանդերձ արտօսրահառաչ ձայնիւ գերեալ լինէին. (Կականտ։)
Արտօսրահառաչ կականելով. (Պիտ.։)
sun and moon.
ԱՐՓ կամ ԱՐՓԱ. cf. ԱՐՓԻ, եւ ի բարդութիւնս։
Ունօղ զգեղ արփւոյ, կամ զերկնային գեղեցկութիւն. լուսաւորք երկնից, մանաւանդ արեգակն, եւ լուսին.
Զի՞նչ է շրջան մի. ամք ՟Շ՟Լ՟Բ. զի արփադեղքն շարադրեալ միական ընթացիւք երթալ ընդ չափողին գիշերոյն պարառութիւն, եւ այլն. (Տօմար.։)
to fly in the air.
ԱՐՓԱԹԵՒԵԼ. Թեւապարել ընդ արփի. խաղալ ընդ եթերս թեւարկել զերկնաւ.
Մինչդեռ արեգակն յերրորդ ժամուն արփաթեւէր զկամարն երկնի. (Արծր. ՟Ե. 8։)
near the sun.
Մերձ արփւոյ. մօտ յեթեր, կամ ի կամար արեգական.
solar;
luminous, bright, celestial.
ԱՐՓԵԱՆ կամ ԱՐՓԵՆԻ. Արփային. արփիական. լուսաւոր. հրեղէն. եւ գ. Երկինք. լուսաւորք. երկնայինք. լուսեղէնք. լոյս. արփի.
Ի քեզ ընդունիս զլոյս վերնոյն արփենի. (Ոսկիփոր.։)
Ղամպար արփենից վառեալ, արեգակն ի քէն ծագեալ. (Տաղ.։)
Որ արփենից գերունակւթեամբ ի վեր քան զհրաշս փառաց ստեղծողին վեհից հրեղինաց՝ տարրեղէն բնութեամբ անօթք մաքրագոյնք. (Նար. գանձ առաք. եւ Նար. մրգ.։)
Տարփմամբ արփենոյն բոցակիզեալք եւ տապացեալք ի նոյն. (Տաղ.։)
sun, luminary;
heaven, ether;
light, brightness, splendour.
Ոչ արեգական պայծառութիւն, եւ ոչ արփինն վերին համեմատին պայծառութեան այնր պսակաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
որ եւ ԱՐՓ, փի, փից. αἱθήρ aether գրի եւ ԱՐՓԱՅ (ի բարդութիւնս), եւ ԱՐՓԻՆ. ըստ յն. եթեր. որպէս թէ կիզող. որ է լծ. ընդ պ. ատր, ազէր, այսինքն հուր. ըստ հյ. որպէս թէ Արեւի, կամ արեւային, արեւամերձ վայր. այն է Եթեր լուսաւոր ի վեր քան զօդս մինչեւ ի հրեղէն երկինս. պարունակ արեգական. վայրք լուսաւորաց կամ մոլորակաց. լոյս. եւ Հրեղէն կամար, հուր տարրական. օդ վերին. երկինք ստորին կամ միջին կամ վերին.
Զպատարագացն ծախիլն՝ ո՛չ յայնմանէ որ ի պէտսն տուեալ է մեզ հուր, այլ յայնմանէն՝ որ յարփոյն էջ ի վերուստ։ Որ յօդսդ ինչ է, եւ որ յարփին։ Բղխեաց արփի եւ երկին (զմանանայն), իբրեւ զաստեղս երկնից, բոլոր բոլորեքումբք արփեաւն փայլմունս ճառագայթից։ Օդ ընդ երկնաւ եւ ընդ արփեաւն կարգեալ. (Փիլ.։)
Արփի, աստեղք, որ ի մէջ է օդդ, ծով, երկիր. (Նիւս. կազմ. ՟Դ։)
Ոչ արեգակն քան զպարս աստեղաց, եւ ոչ արփի (հուր) քան զերիսդ ի տարերաց։ Արփիդ զվերագոյն անցեալ կալաւ վայր հուպ ի մաքրագոյնս էիցն. (Պիտ.։)
Որ վառեցար ի յարփւոյն, եւ ոչ կիզար ըստ մորենւոյն. (Շար.։)
Անմոլար աստեղքն բերին ի վերնում գօտւոջն, եւ ամենեւին ցրտութիւն, եւ միջնորդ են արեգական եւ արփւոյ, եւ զանշէջ տոչորումն արփւոյն՝ իւրեանց բնական սաստիկ ցրտովն բարեխառնութիւնս առնելով. (Շիր.։)
Արփւոյ հեղեալ զծագումն յերկաքանչիւր գօտիսն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յարփին վերին ընծայեցար. (Նար. կուս.։)
Իսկ վերին արփին՝ լուսեղէն երկին։ Նախ արփին վերին՝ բնակչօքն իւրային. (Գանձ.։)
Զարագընթաց շարժումն արփին (այսինքն երկնի), զարեգական՝ լուսաբերին, կացոյց հանդէպ գաբաւոնին։ Փեսայն իջմամբ ցօղատարափ՝ համբուրէ զտիպըն լուսոյ արփ. (Յիսուս որդի. եւ Լմբ. յիշ. առակ.։)
Պսակ յոքնանկար՝ յարփից եօթաց փայլատակման. այսինքն լուսաւոր աստեղաց. (Նար. կուս.։)
Յերկիր խաւարային, ուր ոչ գոյ ճանապարհ արփից. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Վասն արփից խորհրդոյն երջանիկ էից։ գաւազանն՝ որ տուաւ ի ձեռին սեթայ. (Տօմար.։)
Արփայ, եւ Արփի, լոյս։ Արփիտ, կամ արփիա. (ի Հին բռ.) երկինք երկնից։
ԱՐՓԻ, կամ ԱՐՓԻՆ. ա. αἱθέριος aethereus Արփային. հրային. լուսաւոր. եթերական.
Շուրջ զերկրաւս օդ յարփին տեղիս առաւելազեղու. (Բրս. ծն.։)
Ձորք ժամանակք (եղանակք) բաժանեալ մեկնեցան, ոմն ջերմոյն եւ արփւոյն՝ ամառն, աշուն, երկու. իսկ ցրտոյն երկու, ձմեռն, գարունն. (Փիլ. ել.։)
Զի մի՛ այս զգալի եւ նիւթական աշխարհս կիզեսցի յարփի ճառագայթից աննիւթ եւ անիմանալի երկնից։ Ստուեր ջրոյն զիմանալի լոյսն արփի եւ վերին երկնին փակեալ արգելեաց. (Զքր. կթ.։)
Ճառագայթ լուսոյ արփին՝ ծագեցաւ ի քէն կրկին. (Գանձ.։)
beautiful, luminous like the sun, bright, brilliant.
Գերազանց արփիագեղ ճառագայթեալ՝ քան զոր մովսեսին երեւեցաւն երբեմն ի սինէական լերինն. (Զքր. կթ.։)
Արփիագեղ տիկնոջն՝ մեծին սոփեայ. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Արփիագեղ պատկեր, կամ լոյս. (Երզն. լուս.։)
that walks boldly in the light;
that goes to heaven or towards the sun.
Յիմացականն զուարճացեալ, եւ արփիագնաց եղեալ, արհամարհէ զոր զգայարանացն հեշտութիւն։ Զօրացեալ սիրովն՝ սկսանի արփիագնաց լինել. (Լմբ. սղ.։)
very luminous, extremely bright, brilliant, resplendent.
Արփիահրաշ լոյս, կամ փայլումն. (Շար.։)
cf. Արփիահրաշ.
Հրաբորբոք կամ լուսաբորբոք որպէս զարփի.
cf. Արփիահրաշ.
Արփիաճաճանչ ականն արեւու. (Նար. յիշ.։)
that walks in the light;
that goes like the sun;
bright, luminous.
Երկնաճեմ. արփիագնաց. երկնագնաց. (ի ճեմելոյ) եւ Լուսազգեաց. (ի ճամ, ճամուկ)
Որ անսուտ իմաստասէրն լինի ոգի, ամբարձելոցն եւ վերամբարձիցն ցանկացեալ տեսլեան՝ արփիաճեմ լինելով. (Փիլ. լին.։)
Ընդ անմարմինս քատակեալք Թեւօք հոգւոյն՝ արփիաճեմս լինէին (տեսանօղք)։ Կաճառք արփիաճեմ լուսով փայլելի. (Գանձ.։)
Արփիաճեմ փառք, կամ աթոռ. (Զքր. կթ.։ Նար. յովէդ.։)
royally.
Արքայաբար որդեգրեալ՝ ընդ քեզ ի ժառանգութիւն հօրդ մատուսցես. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) Եւ այնպէս արքայաբար մտանէ ի կայսերականն մարզարան ... Արեւելեայց ամենեցուն արքայաբար առնել տեսչութիւն. (Կաղանկտ.։)
royal regiment or guard.
Գունդ կամ զօր արքունի, որ է ընդ արքայի.
Հասանէր անկանէր ի վերայ արքայագնդին. (Բուզ. ՟Դ. 31։)
where the king resides;
— քաղաք, capital.
Ուր արքայն նստի կամ բնակի. թագաւորական, կամ թագաւորեալ (քաղաք).
Քաղաք արքայանիստ. (Խոր. ՟Բ. 46. 71։ Սկեւռ. ես.։ Տօնակ.։)
made or built by the king;
royal, magnificent.
կործանեաց զամուր եւ զարքայաշէն պարիսպ սորա։ (Սկեւռ. ես.։)
cf. Արքայաշուք.
Ունօղ զյարդ արքայական. արժանի արքայի. իբր արքայավայել, կամ արքայաշուք.
given by the king.
palace or city of the king.
βασιλέον regia, palatium Բնակարան արքայի. պալատն. եւ Արքայանիստ քաղաք.
Առաքեցաւ գաբրիէլ առ շնչաւոր արքայարանն թագաւորին հրեշտակաց. (Ոսկ. յաւետիս.։)
Արքայարան լուսակերտ՝ անմահ թագաւորին. (Նար. կուս.։)
son of the king, prince
Աշոտոյ արքայորդւոյն. (Յհ. կթ.։)
Որդի երկնաւոր թագաւորին, Յիսուս Քրիստոս տէրն մեր.
Ի բեւեռել ձեռաց եւ ոտից արքայորդւոյն ի խաչին՝ երկաթեղէն կապանք ձեռաց եւ ոտից ծառայիցն լուծանին. (Խոսր. պտրգ.։)
Երկիրպագանիցեն արքայորդւոյն՝ որ ծնաւ. յն. ծնելոյ մանկան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Եկն արքայորդին՝ ծննդեամբ ի բեթղահէմ. (Միխ. աս.։)
royalty, reign, kingdom;
heaven, paradise.
βασιλεία regnum Թագաւորութիւն. իշխանութիւն եւ պատիւ արքայի, եւ տէրութիւն կամ երկիր տէրւոթեան նորա. եւ ժամանակ կամ աւուրք թագաւորելոյ նորա.
Վասն արքայութեան արքեղայոսի զկնի հերովդի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
Ի Ժամանկս արքայութեան սոցա երկոցունց. (Նար. խչ.։)
ԱՐՔԱՅՈՒԹԻՒՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ, կամ ՀՕՐ, կամ Քրիստոսի, կամ ԵՐԿՆԻՑ, ի նոր կտ. անխտիր նշանակէ զերկնաւոր թագաւորութիւնն, կամ զդրախտն երկնաւոր. զտէրութիւնն Աստուծոյ յերկինս եւ յերկրի, եւ զդատաւորութիւն. որպէս եւ զեկեղեցի Ասստուծոյ, զնոր օրէնս. եւ որ ի նոյնս հային.
Որպէս Աստուծոյ սեպհական է արքայութիւն, եւ մեզ կամեցաւսեպհական առնել զարքայութիւն ի ձեռն ուղիղ հաւատոց եւ ճշմարիտ վարուց. (Խճխ. ՟Ի։)
Օծ արքայութիւնս, օժանդակեաց թագաւորս։ Արձանացուսցես ընդ հովանեաւ թեւոց սուրբ խաչիդ զարքայութիւնն՝ յաղթող. (Նար. ՟Լ՟Դ. եւ Նար. գանձ խչ.։)
Իսկ դու բնաւ իսկ արքայութիւն. (Նար. ՟Բ.) իմա՛ թագաւոր թագաւորաց՝ պարգեւիչ երկնից արքայութեան։
given by the king or Court.
որ եւ ԱՐՔԱՅԱՏՈՒՐ. Յարքայէ կամ յարքունուստ տւեալ.
Արքունատուր կառք. (Ագաթ.։) (Կորիւն.։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
βασιλικός regius Արքունական. արքայական. թագաւորական.
Կալանաւորքն արքունի։ Զերկիրն կամ զգործ արքունի։ Պատուհաս արքունի։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Յաթոռոց արքունեաց.եւ այլն։
Մշակութիւն արքունի. (Փարպ.։)
Ի հրապարակ արքունի. (Ագաթ.։)
Յարքունի վաստակ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զարքունի հարկ ողջ արասցեն. (Կանոն.։)
Ի մեծ սպասաւորացն արքունի։ Հրամանաւ արքունի։ Զօրացն արքունի։ Իրաց արքունի։ Հարկաց արքունի։ Ի պատուոյ արքունի։ Դրանց արքունի. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 6։ Փարպ.։)
Իսկ (Յիսուս որդի.)
Թէ ոք լուծցէ ինքեամբ ըզմին, փոքր կոչի առ արքունին. իմա՛, յարքայութեան։
ԱՐՔՈՒՆԻ ԳԻՆԻ. իբր Ազնիւ գինի. որ եւ ասի ԹԱՍՈՒՆ. θάσιον այսինքն թասոս կղզւոյ.
Որք զարքունի գինին ըմպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
Կործանեցան արքունիք։ Յարքունիս են. (Նաւում. ՟Ե. 6։ Ղկ. ՟Է. 25։)
Որ պարտիցի ոք ինչ յարքունիս, թողեալ լիցի նմա. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 43։)
Տուն արքունի, որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, թէպէտ եւ փոխեսցի անտի թագաւորն, որ միանգամ յարքունիսն նուիրեցաւ՝ արքունի կոչ. (Սեբեր. ՟Է։)
Վասն արծաթոյն որ պարտէր յովնաթան յարքունիս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 15։)
Քաղաք եւ արքունիս շինել։ Քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ.։)
Անսովոր է եզակի ասել.
ԱՐՔՈՒՆԻՔ. մերթ՝ Բնակիչք արքունեաց. պալատականք. արքայ եւ ընտանիք եւ մեծձաւորք նորա.
Զառընթերակայ արքունիսն վարդապետէր. (Ագաթ.։)
Մեծարեալ լինէին յարքունեացն եւ յեկեղեցեացն. (անդ։)
Զաժդահակ սպանեալ՝ զարքունիս նորա ի գերութիւն վարէր. (Յհ. կթ.։)
from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.
Տացեն նմա յարքոնուստ յամի քսան տաղանդ։ Յարքունուստ լիցի։ Յարքունուստ վճարեսցի։ Տուեալ էր նաժիշտ յարքունուստ։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 51։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41. 44. 45։ Եսթ. ՟Բ. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Յարքունուստ պարգեւք եւ ապատիւք նոցա լինիցին շնորհեալ։ Անդէն արքունուստ դահաւորակս հասուցանէին. (Ագաթ.։)
Յարքունուստ խաղաղութիւն գտից. (Յհ. կթ.։)
cf. Արքունուստ.
Յարքունուստ պարգեւք եւ պատիւք նոցա լինիցի շնորհեալ։ Առնուլ պարգեւս եւ պատիւս յարքունուստ. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Ռոճկաց կարգելոց յարքունուստ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.
Խնդրել արօտս անասնոց իւրեանց։ Գտին արօտս բազումս եւ բարիս։ Դիտէ զլերինս արօտի իւրոյ։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա, եւ յարօտս պարարտութեան։ Խաչն արօտի քոյ.եւ այլն։
Յարօտ գառինն, եւ ի կոխան եզին։ Եղիցի յարօտս էրէոց։ Զամենայն շաւիղս յարօտս նոցա։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա. եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Ցամաքեցան բողբոջք արօտից. (Յհ. կթ.։)
Կանչացուցանօղն հոգւոց ինձ արօտս։ Ի յարօտս մահու ճարակել. (Նար. ՟Ի՟Գ.։ Նար. կ.։)
ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.
Երկրագործ հանդարտեցուցանէ զարօրադիր եզինսն առ մսուրսն հեշտացուցանելով. (Նիւս. ի Թէոդոր.։)
ԱՐՕՐԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ. ἁροτριάω, ἁροτριάζω aro կր. ԼԻՆԵԼ Արօրով վարել զերկիր, հերկել, կամ պատառել. ակօսաբեկ առնել, իրօք՝ կամ նմանութեամբ. որ եւ ԱՐՕՐԵԼ, ԱՐՕՐԱԴՐԵԼ.
Ամենայն լեառնն արօրադիր ակօսաբեկ լիցի։ Սիովն իբրեւ զագարակ արօրադիր լիցի. (Ես. ՟Է. 25։ Երեմ. ՟Ի՟Զ. 18։ Միք. ՟Գ. 12։)
cf. Արօրադիր առնել.
Ըզբոլոր ապառաժուտն արօրադրելով կակղել. (Պիտ.։)
Որ արօրադրեալ միշտ՝ եւ մշակես զսահմանս հոգւոց։ ըզկարծրացեալ մտացս անդաստան արօրադրեալ հերկեցին. (Նար. ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. առաք.։)
tillage, ploughing.
Հերկ. հերկագործութիւն.
older.
Եւ ոչ այլքն աւագագոյնք քան զնոսա. (Եզնիկ.։)
Եթէ՛ աւագագոյնք էին, եւ եթէ՛ մանկագոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)
noble, excellent, much honoured, very estimable.
πανυπέρτατος eminentissimus Գերապատիւ. գերյարգոյ. գերամեծար. վսեմական.
Աւագամեծար տաճար. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
to ennoble ones self.
Որով առաքեալքն աւագացան, որովք նոքայն մեծացան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
court, nobility, grandee.
ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.
Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
trombone.
Զոր մարգարէն աւագափող զնա անուանէ, այսինքն վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք. (ձայն. Յհ. իմ. ատ.։)
Տէրն ինքնին քարոզէր հանդարտ եւ քաղցր աղաղակաւ, որ եւ աւագափողն, ասելով, ապաշխարեցէ՛ք եւ այլն. (Սարկ. քհ.։)
archpriest, parish-priest.
ἁρχιπρεσβύτερος archipresbyter Աւագ երէց կամ քահանայ. գլխաւորն քահանայից.
old age.
Ըստ գեղեցիկ ի մանկութէ մինչեւ յաւագոյթ սննգեանն. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 23։)
Ի մանկութենէ մինչեւ յաւագոյթս. (Շ. ատեն.։)
court, nobility.
կամ աւագ որեար. տե՛ս ի բառն ՈՐԵԱՐ։
greatness, excellence, sublimity, dignity, degree, degree of honour, nobility;
majority.
Երիցութիւն. մեծութիւն յո՛ր եւ է կարգի.
Ստացարո՛ւք փառս աւագութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 51։)
Ես առից զաւագութիւն կրտսերոյն, եւ տաց ցերէց եղբայրն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ի մանկութենէ մինչեւ յաւագութիւն. (Վրդն. սղ.։)
lady;
— վանաց, prioress, abbess.
Եզ. Առաջնորդ կուսան կանանց, վանաց տիկինն, կամ մայրն հաւատաւորաց. աբբասուհի։ Յոքն. Գլխաւորքն ի կուսանս. մենծ մայրապետ.
Բարեխօս ունելով զաւագուհիսն։ Հաւանեալ աւագուհեացն՝ վանաց տիկինն. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ Իշխանուհի. տիկին քաղաքին.
Կալան եւ զաւագուհի քաղաքին. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի.։)
built on the sand.
Աւազահիմն տուն, եւ խրատ (կամ խաղ տղայոց). (Յհ. կթ.։ Նիւս. բն. ՟Բ։)
cf. Աւազակոյտ.
cf. Աւազահիմն.
Շինեալ ի վերայ աւազոյ. աւազահիմն. դիւրաւ փլանելի. վաղափուլ. դիւրակործան.
sanded, sandy, sandish.
ψαμμώδης, ψάμμινος arenosus Բաղկացեալ կամ խառն յաւազոյ. աւազուտ.
Իբրեւ զյարդ աւազեղէն քարակուռ որմոյ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 21։)
to sand, to gravel.
Մերկ մտանէ ըմբիշն յասպարէզ մարտին ... եւ աւազեալ զձեռս իւր ըմբռնէ զնա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
sandy, gravelly;
—ք, sand-banks, quick-sands, downs;
sand-pit;
խրել յ—ս, to run upon a sand.
ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.
Աւազին տեղի. (Ագաթ.։ Սարեէգ. յկ. ՟Ը։)
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
Աւազուտ երկիր. (Խոր. աշխարհ.։)
ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.
Աւազին տեղի. (Ագաթ.։ Սարեէգ. յկ. ՟Ը։)
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
Աւազուտ երկիր. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Աւազին.
ԱՒԱԶԻ ԱՒԱԶԻՆ ԱՒԱԶՈՒՏ. ψάμμινος, ψαμμώδης, ἁμμώδης areneus, arenosus Ուր իցէ աւազ, կամ կոյտ աւազոյ. լի աւազով. աւազոտ.
Աւազին տեղի. (Ագաթ.։ Սարեէգ. յկ. ՟Ը։)
Աւազին կայան։ Աւազին ժռիցն։ Ոչ միայն ի դաշտային շամբուտ վայրս, այլ եւ յապառաժ զառ ի կողս, եւ յանհարթ աւազինս. (Պիտ.։)
Աւազուտ երկիր. (Խոր. աշխարհ.։)
complaint, moan, lamentation.
Աւաղ կարդալն. ձայն ողբոց.