equal, alike, similar;
conformable, analogous;
imitating, following;
equally, alike.
Զհամանման մարմին մեր զգենուլ ոչ գարշեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Ո՛չ է համանման շնորհք աստուծոյ յանցանաց չարին. (Ոսկ. հռ.։)
Համանման դեղօք։ Ի համանման հաւասարաց։ համանման չարօք, կամ բարեօք. (Ագաթ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Պիտ.։)
Համանման երկնաբերձ կայից, կամ ձեռակերտին շամիրամայ, կամ նոցին համանմանիցն։ Զմայրս եւ զհամանմանս հատանեն. (Նար. խչ.։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։ Փիլ.։)
Պատկեր հօր՝ ո՛չ փոփոխական, այլ անփոփոխ՝ համանըման. (Շ. խոստ.։)
Մինն արբենայ, եւ միւսն բամբասէ. եւ համանման դատապարտին. (Մանդ. ՟Ժ։)
Որ համանման մեծին եղիայի եւ յովհաննու մկրտչին յանապատի բնակեցեր. (Շար.։)
cf. Համանման.
Ըստ խնամութեան, կամ ըստ այլ ինչ՝ համանմանակի պատճառացն ընտանութիւնք են. (Փիլ. բագն.։)
Նմա հաւատասցէ եւ նորուն զաւակաց՝ համանմանակի ընտանութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
cf. Համանման.
Հհամանման գտեալ. եւ նմանօղ լեալ.
Հհամանմանեալ մեծին եղիայի, եւ յովհաննու մկրտչին. (Շար.։)
Հհամանմանեալ առաքելապատիւ հօր. (Ճ. ՟Ը.։)
Զառիստակէս փոխան յղեալ, որ իւր որդի համանմանեալ։ Ի քաջութեան գովաբանեալ, մինչ տրդատայ համանմանեալ. (Շ. վիպ.։)
Ի համանմանեալսն լուսոյ ընթացեալ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
cf. Համանման.
Ոչ յօտարազգին, այլ միայն յիւրում համանմանին դեգերեալ. (Պիտ.։)
Զի սիրէ առ համանմանիսն իւր հասանել վրիպեալն ի ճշմարտութենէն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Դասուց վերնոց համանմանի թէոդորոս այրն ցանկալի. (Գանձ.։)
similarity, conformity, analogy.
Ի համանմանութիւն նոցին բորբոքեալ։ Յօրինէ զդասակարգութիւն աստիճանաց տաճարին ի համանմանութիւն երկնաւորացն պարուց։ Նմին է համանմանութիւն։ Ի համանմանութենէ վերջանան։ Բարւոք պահսեցուք զհամանմանութիւն հրեշտակական կարգաւորութեանցն. (Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. Լմբ. պտրգ.։)
having the same sign.
Որ ունիցի զնոյնպիսի նշան յո՛ր եւ է կարգի, համանման. ըստ յն. նմանակիր. ὀμοιοπάθος
Քանզի համանշան (կամ համնշան) ի նմանութենէ անտի խնդրէր լսել մարդն, եկն էառ փրկիչն համանշան նմանութիւնս. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
having the same meaning or signification, synonymous.
synonymy.
unanimity.
Միաբանութիւն ի նոյն միտս եւ կամ ի կամս. ըստ յն. համաշնչութիւն. ὀμοψυχία concordia, unanimitas.
Համանոյնութեամբ, եւ զնոյն խորհելով առ միմեանս՝ մի լինիմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
cf. Անուանակից;
name-sake.
Զհամանուն իւր գաւառս. (Յհ. կթ.։)
Զադամ (որ եւ ատամ ), որ էր համանուն հասարակաց ազգի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թագաւորեցուցանէ մերս արտաշէս զհամանուն իւր զարտաշէս։ Եւ համանուանն արտաշրի. (Խոր. ՟Բ. 50։ ՟Գ. 51։)
Զերկուս արսն համանուանս. (Յհ. կթ.։)
Բազում էին համանունք դաւիթ. (Շ. բարձր.։)
Ի ձեռն յեսուայ համանուանն Յիսուսի. (Տօնակ.։)
Լայնաբար՝ Կրօղ զնոյնպիսի անուն յո՛ր եւ է կարգի, իբրեւ հոմանուն կամ համեմատանուն։ բերանուն, եւ այլն.
Ի բազմապատկապէս եղելոց հեշտութեանց, ոմանք սուտք, եւ ոմանք ճշմարիտք, մտացն, մարմնոյն ... այս ամենայն ցուցանեն զհեշտութիւն համանուն. (Նիւս. բն.։)
Ինքնեղ նաւահանգիստն (գովելի) քան զայն՝ որ յարուեստիցն, համանուն ունելով կոչումն. (Պիտ.։)
Զեկեղեցի իմացարո՛ւք, համանունք գոլով միմեանց, ժողովուրդ, եւ ժողովարան. (Շ. թղթ.։)
Համանուն է հողմն՝ հոգւոյն (յեբր. եւ յն) վասն անօրութեանն։ Քրիստոս, որ է օծեալ. եւ որք հոգեւոր ծննդեամբն եղաք նմա որդիք, կոչեցաք համանուն նորին քրիստոնեայք. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. առակ.։)
homonymously.
Որոց անուանք երկաքանչիւրոց նոցա համանունաբար միմեանց կիրակոս ճանաչիւր. (Յհ. կթ.։)
Երկինք անուանեաց համանունաբար հրեղէն երկնից վերին յարկին. (Ոսկիփոր.։)
Ի վերայ ամենայն գողոց եւ գողութեանն անուն եւ պատիժ. (Շ. ընդհանր.։)
Հրեշտակք անուանին ամենայն երկնային դասապետութիւնքն համանունաբար։ Որպէս ձեռքն գործոց է պաշտպան, այսպէս եւ գործն նորին համանունաբար կոչի ի գրոց (ձեռք). (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Զհամանունաբար ասիլն եւ քրիստոս եւ որդի եւ տէր. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ։)
homonymy.
Ըստ կարողութեան՝ աստուածականին համանունութեան արժանաւորի։ Սերովբէին համանունութեամբ կոչելն (զերեւեալն եսայեայ), յաղագս կիզողութեան ի մեղացն ջնջումն. (Դիոն.։)
Զանուանսն քննել եւ հարցանել, եւ մի՛ պատրել եւ խաբիլ համանունութեամբքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 243. որպէս եւ Շ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։)
the whole country, the public;
countryman.
ՀԱՄԱՇԽԱՐՀ կամ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԻ. Համօրէն աշխարհ. եւ որ ինչ ա՛նկ է նմին.
Դասադաս մտանէին ի համաշխարհի խնդրուածս. յն. համաշխարհական. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 18։)
Նախ քան զհամաշխարհի խաղաղութիւնն եկեղեցւոյ (քրիստոսիւ). (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոչ վասն անձին ամենատէրն (հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթս), այլ համաշխարհի յուսումն զայն գործէր. (Կորիւն.։)
Համաշխարհի նամակ յղէր, յիւրաքանչիւր գործըս խրատէր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
done by every body, general, universal.
Գործեալն յամենայն աշխարհէ կամ մարդկանէ.
Ետես աստուած զհամաշխարհագործ զմեղսն տարածել. (Ագաթ.։)
universal, general, common, public.
καθολικός, οἱκουμενικός universus, universalis, generalis. Որ ինչ հայի առ աշխարհ համօրէն. հասարակաց. ընդհանրական. տիեզերական.
Համաշխարհական ջրհեղեղ, կամ նաւաբերկութիւն, կորուստ, բարկութիւն, նեղութիւն, տագնապ. (Շ. մտթ.։ Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։ Յճխ. ՟Ը։ Ագաթ.։ Իգն.։)
Ի համաշխարհական աւուրն յարութեան. (Կաղանկտ.։)
Ի համաշխարհական յարութեան։ Ի սկզբան լինելութեան ի համաշխարհական գոյացութեան։ Համաշխարհական եւ տիեզերական հաւատք։ Համաշխարհական ուրախութիւնն եկեղեցւոյ (առ քրիստոսիւ)։ Համաշխարհական կոչմամբ. (Խոսր.։ Սեբեր. ՟Է։ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կղոդիոս ... առ սովաւ եղեւ սովն համաշխարհական. (Շիր. քրոն.։)
Տե՛ս եւ զնորա զհամաշխարհական շրջագայութիւնն. (Պրոկղ. ի ղկ.։)
Համաշխարհական հնչէ փողն. (Ոսկիփոր.։)
Ոչ զմասնաւոր ինչ, այլ զհամաշխարհականն եւ զյայտնին ամենեցուն։ Համաշխարհական ընթացից է քննօղ, եւ ոչ մասնաւոր ճանապարհի կուսանաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. ժղ. ՟Դ. 10։)
Ընդ համաշխարհականս հնչեցեալ բնակիչս աշխարհի. (Պիտ.։)
Դարձեալ ի համաշխարհականաց բարբառի ի բուն գլխաւոր արարածոցն։ Յաւելի զերկիր, զերկին, զաստեղս, այլ նոքա թերեւս համաշխարհականք. տեսցուք զսեպհականսն։ Զի եթէ զերկիրս ես արարի, յայտ է եթէ ի համաշխարհական աստուած եմ. (Ոսկ. ես.։)
ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱԿԱՆ. χωρικός regions πάνδημος publicus, vulgaris եւ այլն. Գաւառական. ազգային. քաղաքական. հանդիսական. աշխարհաժողով՝ իբր բազմաժողով. եւ Ռամկական կամ հասարակ.
Առաւել հոգ ի մտի արկանէր զհամաշխարհականս սփոփելով. (Կորիւն.։)
Զհամաշխարհականդ խորտակումն (ի շարժման դըւնայ) գիտացի. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Համաշխարհական եկեղեցւոյն անտիոքացւոց, կամ որ ի նիկոմիդիա. (Ճ. ՟Ա.։)
Բանն համաշխարհական՝ որ կայ ի լեզուս շինակեաց արանց (իբրեւ առած). (Տօնակ.։)
of the same country;
countryman.
ὀμόχωρος ejusdem regionis, popularis, vicinus. Որ է ի նմին աշխարհէ կամ յերկրէ. գաւառակից. քաղաքակից այր աշխարհիկ. եւ Ինչ մի իւրոյ երկրի.
(Սուքիասանք) էին համաշխարհիկք եւ հաւատարիմք սաթինկայ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Ո՞րպէս կամիմք ժառանգել զարքայութիւնն երկնից՝ ընդ համաշխարհիկս բնակելով։ Ոչ եգիտ անդ նաւ համաշխարհիկ։ Համաշխարհիկն այն նաւ (այսինքն նաւակն համաշխարհիկ նաւավարի). (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
unanimity.
Համաշնչութեամբ եւ զնոյն խորհելով ի միմեանս՝ մի լինիմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ըստ սիրոյն համաշնչութեան եղբայրութեանն։ Հասարակաց միաբանութիւն եւ համաշնչութիւն. (Բրս. հց.։ Նիւս. կուս.։)
Կարէ ընդ բազումս համաշնչութեամբ յաղօթելն՝ լինել միայն. (Կլիմաք.։)
Քնարք են մտաւորական հոգւոյն ընդ զգալի ձայնին համաշնչութիւն։ Նոյն եւ քնարաց զքաղցրութիւն եւ զհամաշնչութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յայտն.։)
of the same opinion, agreeing, unanimous.
ὀμόψυχος, ἱσόψυχος unanimis, concors, ejusdem animae, conjunctissimus. Որ ունի մի սիրտ կամ շունչ եւ հոգի ընդ այլում. համամիտ. համակամ. սրտակից. միաբան. մէկ սիրտ՝ մէկ հոգի.
Ոչ զոք ունիմ համաշունչ։ Համաշունչք, միախորհուրդք. (Փիլիպ. ՟Բ. 20. եւ 2։)
Այսպէս համաշունչքն երկու գոն կամ տասն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Յիշեցուցանել ձեզ (կամ մեզ) համաշնչոց. (Բրս. հց.։)
Ոչ ոք այլ գոյր նմա համաշունչ. (Յհ. կթ.։)
Համաշունչք եղեն սոքա երկոքեան ի վերայ իմ (իբր համախոհ). (Ճ. ՟Բ.։)
of the same measure, equal, proportioned, symmetrical;
commensurable.
σύμμετρος, ἱσομέτρητος commensus, aequam mensuram habens. Զուգաչափ. հաւասարաչափ. համեմատ.
Ուղիղն համաչափ իցէ աշխարհի, իսկ բոլորակն՝ որ զնովաւ շրջի, երկնի. (Արիստ. աշխ.։)
Տեսանե՞ս ըստ օրինակին համաչափ զճշմարտութիւն. (Լծ. կոչ.։)
equality, proportion, symmetry;
commensurability.
συμμετρία apta proportio. Հաւասարաչափութիւն. չափակցութիւն. համեմատութիւն.
Եւ է միջին նահանգացն կարեւոր ի համաչափութիւն ըստ գնդակին յայտնութեանցն. (Խոր. աշխարհ.։)
to depart together.
Ոյց թեւածեալ փութապէս ճախրէին համաչուելով (կամ համաթեւելով) սեռք թեւահերձացն. (Պիտ.։)
quite clear, bright, shining, luminous, resplendent.
Համակ պայծառ բոլորովին՝ կամ հանգոյ այլում, եւ սփռեալ պայծառութեամբ ընդ ամենայն կողմանս.
Լոյս կամ արեգակն կամ ջահ համապայծառ. (Ագաթ.։ Շար.։ Սկեւռ. ի լմբ.։)
Անդաստան հոգեւոր, համապայծառ ծաղիկ (սուրբ կոյս). (Շ. տաղ.։)
Քան զսիրամարդ գեղեցիկ չիցես, եւ ոչ այնպէս ծաղկալից համապայծառ թեւս ունիցիս. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Զի մի օրն այն է աներեկ եւ անվախճան, համապայծառ եւ անստուեր արփիական։ Թագազարմից լուսերամին՝ համապայծառ է պանծալին. (Շ. իմ. եղակ. եւ Շ. առ մխիթ.։)
having the same office or function, colleague.
Որպէս սարկաւագակիրք նորին, եւ համապաշտօն սպասաւորք բանին կենաց. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Այլ ոչ եթէ ընդ ձեռն այնոցիկ եւ համապաշտօնք հեթանոսացն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
corresponding.
to correspond.
corresponding.
equally glorified, equally adorable;
equal in rank or honour, having the same dignity.
ὀμότιμος aequalis in honore, collega. Պատուակից. զուգապատիւ, եւ հաւասար ըստ յարգի. եւ փառակից. Յաստուածայինս խօսի.
Համապատիւ հօր եւ որդւոյ (սուրբ հոգին)։ Համապատիւ էութեամբ՝ ծնողիդ եւ ծնիցելոյդ։ Համապատիւն կցորդութեանց։ Առ համապատիւդ քո հայր։ Ոչ իբր գործեաւ իւիք, այլ իբրեւ համապատուաւ եւ էակցաւ։ Նստելն՝ համապատուի է եւ փառակցի. (Շար.։ Նար. ՟Խ՟Դ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ՟Ե։ Սարգ. յկ. ՟Ե. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ։)
Զուգահաւասար թագաւորին, եւ համապատիւ։ Եւ ընդ որում համապատիւ թագաւորութեանն զուարճացեալ վայելչանայր. (Խոր. ՟Գ. 64։ Պիտ.։)
Կուսանաց կարգ՝ համապատիւ է հրեշտակաց։ Ոչ իբրեւ ընդ մարդոյ համապատիւ խօսէին, այլ որպէս ընդ աստուծոյ. (Շ. բարձր. եւ Շ. մտթ.։)
Եթէ տէրն ի սպասաւորութիւն իւրոց ծառայիցն ոչ ամաչեաց, զի՞նչ արժան է առնել մեզ համապատուոցս. (Բրս. հց.։)
Հանդուրժեսցուք եւ համապատուացն եւ նուազագունիցն. (Ոսկ. գծ.։)
Սոքա պատրիարգունք համապատիւք եւ համափառք են. (Ոսկիփոր.։)
congruent, suitable, convenient.
equal honour, rank or dignity.
ὀμοτιμία, ἱσοτιμία honoris aequalitas, par dignitas. Հաւասար աստիճան պատուոյ. հաւասարութիւն. փառակցութիւն.
Զհամապատուութիւնն մուծանէ ասելով, նա զիս փառաւորեսցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Զորդւոյ համապատուութիւն ընդ հօր ծանոյց. (Խոսր.։ Երզն. մտթ.։)
Միշտ հաճոյ է որդի՝ հօր, եւ հայր՝ որդւոյ, համապատուութեամբն. (Շ. մտթ.։)
Երկնից թագաւորութիւն, եւ հրեշտակաց համապատուութիւն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Մի՛ խնդրել զառաւելութիւն, այլ զհամապատուութեանն զբնութիւն (յն. զհամապատուութիւնն զբնութեան) ճանաչել. (Բրս. հց.։)
all-surrounding;
— վիհ, chaos.
Որ անդստին իսկ ի բնէ համապարփակ մթութեան աշխարհակալն միգի շրջէր նկատէր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
destroying, exterminating all;
— կործանումն, entire destruction, extermination;
— առնել, to exterminate, to root out, to utterly destroy;
— լինել, to be totally exterminated.
Համաշխարհական համաջինջ ջուրցն հեղեղ, կամ բարկութիւն աստուծոյ. (Գանձ.։ Արծր. ՟Ա. 1։)
Համաջինջ արարին զամբարիշտ իշխանսն պարսից աշխարհին. (Կաղանկտ.։)
Սատակէին զամենեսեան համաջինջ։ Ամենայն համաջինջ սատակէր յեղիմացւոց ճակատուն։ Համաջինջ ի միջոյ զօրինաց բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Զենոբ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
cf. Համաջինջ.
Համաջունջ ջրհեղեղ. (Մանդ. ՟Գ. եւ ՟Ի՟Ա։ Գանձ.։)
Խրախութիւն զհամաջունջ սատակումն կոչեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Աքար զարմեան համաջունջ տամբն քարկոծեցաւ. (Լծ. նար.։)
brief, short, abridged, concise, succinct, summary;
peremptory;
—, —ս, —աբար, succinctly, briefly, summarily, precisely;
peremptorily;
compendium, abridgement;
final or irrevocable sentence;
— հատանել, to cut short;
— ասել, ասացից, եւ — իսկ ասացեալ, in short, in a word.
ՀԱՄԱՌՕՏ σύντομος, συντετμημένος, ἑπίτομος brevis, concisus, praecisus, compendiosus, compendiarius. որ եւ ԿԱՐՃԱՌՕՏ. (իբր ի կարճոյ համօրէն առեալ, կամ առյօդեալ) Կարճ. սուղ. ամփոփ. բովանդակեալ. ի կարճոյ եւ փութով եղեալ կամ լինելի. եւ Վճռական. հատու. եւ կտրուկ
Բան համառօտ։ Խորհուրդ համառօտ։ Իրս հաստատեալս եւ համառօտս. (Ես. ՟Ժ. 22. 23։ ՟Բ. Մակ. 27. 32։ Առակ. ՟Ի՟Ա. 5։ Ես. ՟Ի՟Ը. 22։)
Միանգամայն իսկ ասացից համառօտ բանիւք. (Պիտ.։)
Բովանդակէ զնոսա ի համառօտ մատենին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անաչառ եւ համառօտ ընտրութիւն։ Տէրութեանն խնամոց, եւ համառօտ դատաւորութեանն։ Զհամառօտ հատուցմունսն արդար դատաստանին։ Զհամառօտն փոխատրութիւն անաչառութեան. (Շ. մտթ.։ Յճխ. ՟Է։ Եղիշ. ՟Ա։ Նար. ՟Կ՟Ա։)
ՀԱՄԱՌՕՏ. իբր գ. ըստ յն. ոճոյ. Համառօտիւն. բովանդակութիւն. եւ Վճիռ հատու, կամ անվրէպ համար.
Զկարճառօտ բանն ի համառօտ կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Օր տարաժամ ի համառօտս երբի. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Հանդերձեալ է որդի աստուծոյ գալ փառօք, եւ առնել զհամառօտն յաւիտենից. (Ճ. ՟Է.։)
Առնել համառօտս յաւիտենից ի մէջ արդարոց եւ մեղաւորաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որ ի վերջնում աւուր համառօտի. (Շար. ըստ անյաղթի.։)
Համառօտ ասէ, քանզի ոչ ըստ օրինի մարմնաւոր դատաւորաց ի դատել յերկարի ժամանակն կամ քննութիւնն, այլ համառօտ եւ կարճ բանիւ ունի լուծանել զսահման դատաստանին։
Ցուցցուք համառօտ. յն. համառօտելով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 10։)
Համառօտ յիշատակել, կամ ասել, գլխաւորել, դնել. (Խոր. ՟Բ. 31։ Եզնիկ.։ Խոսր.։ Բրս. հց.։ Լմբ. պտրգ.։)
Իւրաքանչիւր ի նոցանէ աղաչէր զդահիճսն համառօ՛տ մահ ածել ի վերայ նոցա։ Պետրոս համառօ՛տ ընծայեաց զզղջումն։ Աստուածասաստ բարկութեամբ համառօտ դատել։ Համառօտ ածէ զբարկութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։ Ճ. ՟Գ.։ Ագաթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Վկայէ սոցին եւ ժամանակագիրն կաստովր, յորում համառօտս զժամանակացն հատանէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի մարգարէից անտի բերեալ համառօտս՝ ի սոյն յարկ մուծից սաստիկ դատախազ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Համառօտաբար զեկուցանել, կամ զգացուցանել, տեանել, ի մէջ ածել, ընձեռել, յառաջ վարել, կամ վերստին առնուլ (զբան). (Պիտ.։ Գր. սքանչ.։ Դիոն. Շ. բարձր.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Գ. 12։ Ոսկ. ծն.։)
Բայց եթէ համառօտաբար իսկ ընդ տուօղն հրաշանալ։ Այնպէս համառօտաբար հրաժարեցուցեալ։ (Եւ իբր ա) Որ համառօտաբար բանիւն յայտնի կացուցանէ զյեղանակս. (Պիտ.։)
Առ ի համառօտաբար ասել. (Շիր.։)
cf. Համառօտ.
cf. Համառօտ.
briefly traced, succinct;
— բովանդակութիւն, an abridgement;
— պատկեր, sketch, short notice, cursory view.
Ի սոյն համառօտագիծ մատենի։ Դուն ինչ դրութիւնս համառօտագիր դրուատից. (Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
written briefly, in a few words.
Ի սոյն համառօտագիծ մատենի։ Դուն ինչ դրութիւնս համառօտագիր դրուատից. (Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
abbreviation.
to abridge, to diminish, to shorten;
to digest, to resume, to recapitulate;
to reduce, to contract, to extract;
ուղիղ —, to understand thoroughly and cause to be perfectly well understood;
— զօրէնս, to transgress, to break a law;
— քորեպիսկոպոսին զեկեղեցիս, to make a visitation of the diocese.
συντέμνω concido, brevio. Կարճ առնել. բովանդակել. ամփոփել. կարճել. քաղել. ի համառօտն վերածել. ի կարճոյ առաջի դնել. անվրէպ սահմանել կամ ուսուցանել.
Համառօտել զպատմութիւնն ի ստոյգ հնոցն ընթերցուածոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քոյ ... մինչեւ ի վախճան պատերազմին համառօտելոյ. (Դան. ՟Թ. 24. 26։)
Զոյց միանգամայն համառօտելով եւ այլն։ Համառօտելով զամենաբարի իրս. (Պիտ.։)
Թէ զաւուրցս հարստութիւն համառօտեսցես։ Եւ զի մի՛ տաղտկացայց յամեալ ի բանիս, ի համառօտել զսոյն փութացայց. (Նար.։)
Քարոզէ սարկաւագն, խնդրեսցուք հաւատով. եւ եպիսկոպոսն օրհնութիւն եւ փառս համառօտէ հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Տեսուչ քորեպիսկոպոսն պարտի համառօտել զամենայն եկեղեցիս. (Կանոն.։)
Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեանն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 15։)
Վարդապետաց քանոն հաւատոյ. քանոն՝ զուղիղ եւ զճշմարիտ համառօտելն կոչէ՝ վարդապետութեամբ. (Շ. բարձր.։)
brevity, concision, shortness;
abbreviation;
compendium, abridgement, summary, abstract, epitome.
συντομία, ἑπιτομή brevitas, epitome, compendium. Կարճութիւն. սղութիւն. եւ Բովանդակութիւն գրոց կամ պատմութեան. համառօտ բան կամ մատեան.
Որ զհամառօտութիւն բանի պատուել գիտեմ. (Յհ. կթ.։)
Պատմի այս ի համառօտութեան աբրահամու խոստովանողի. (Արծր. ՟Բ. 1։)
cf. Սեղանակից.
ὀμοτράπεζος eadem utens mensa. Սեղանակից. հացակից.
Դրացիք բազում անգամ (կամ ո՛չ միշտ) համասեղան եւ համակերակուրք լինին։ Ընտանացեալ կենդանին համասեղան միշտ լինի։ Համասեղանս արժանիս առնէ լինել. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Փիլ. ել. ՟Ա. 3։)
Մինչեւ համասեղան եւս առնել զնա. (Վրք. ածաբ.։)
congeneric, homogeneous.
ὀμογενής ejusdem genris, cognatus. Որ է ի նմին սեռէ, կամ ազգէ. համազգի. համատեսակ. համանման.
Ամենայն տարր համասեռ է. (Նիւս. բն.։)
Համասեռիւք է նմանեացն ցուցումն։ Ոչ համասեռ հրեշտակաց՝ որդի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ապա ուրեմն ո՛չ է հրեշտակաց համասեռ, այլ՝ տէր. (Պիտառ.։)
Խոհական մասին փափագօղ, եւ համասեռից նորին (առաքինութեանց). (Շ. թղթ.։)
Անողորմաբար դատէր զհամասեռսն (եղիայ)։ Որ ի փրկութիւն ոչ միայն համասեռիցն (իսրայէլացւոց) հայէր, այլ եւ ամենայն տիեզերաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Իմ եղբարք եւ մարմնակիցք՝ ի համասեռից եւ յայլալեզուաց. (Լմբ. պտրգ.։)
congenerousness, homogeneousness.
(Քրիստոս ըստ մարմնոյ) բազում ունելով առ եղեալս զհամասեռութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
of the same race or stock.
Որ է ի նոյն սերնդոց. համազգի. համասեռ.
Զքամահանսն՝ որ ի վեհն, եւ ի համասերդ, եւ ի բնութեան կարիս արար. (Պիտ.։)
produced from the same seed.
Որ է ի նոյն սերմանէ. հարազատ. եւ Երկուորեակ եղբայր.
(Յակոբ) համասերմ միաբոյս զուգաշաւիղ եղբօրն յաղթեաց. (Նար. մծբ.։)
of a common origin.
mutually fond.
cf. Համասուն.
σύντροφος, ὀμότροφος connutritus, collactaneus. Սննդակից. ի միասին սնեալ. մտերիմ. եւ Ընդել, կամ նման սննդեան. համանման. համաբուն, եւ համաբարոյ.
Մտերիմքն յոյժ հեռասցին, եւ համասնունդքն ի բաց քեցեսցին. (Խոսր.)
Ընդ դստեր քուեր իմոյ՝ ընդ համասնունդն իմ հռիփսիմէ։ Թղթ. (դաշ.։)
Ոչ իսկ կարէաք տեսանել (զմիածինն), թէ ոչ ի համանման համասնունդ մարմնոյ աստի երեւեալ էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Գրօղն, եւ առ որ գիրն էր, համիմաստ գոլով միմեանց, եւ համասնունդ. (Շ. թղթ.։)
nourished, brought up together.
Համակրօնութիւն աստուածային՝ որպէս համասնից՝ օրինադրէ նոցա (սուրբ հաղորդութիւնն). (Դիոն. եկեղ.։)
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
• «անուշաբոյր, անուշահոտ, հոտաւէտ (ծաղիկների համար ասուած)։ Ագաթ. Զքր. կթ. Վրդն. անթ. «մի տեսակ անուշահոտ և գեղեցիկ ծաղիկ է. lvchnis orientalis» Մխ. առ. Մխ. հեր. գրուած է նաև համսպրամ, համասփրամ, համասպրան և հայաձև կերպարանքի տակ մտած՝ համա-սփիւռ։
• = Պհլ. *hamspram ձևից, որ թէև աւան-դուած չէ իրանական գրականութեան մէջ, սակայն կայ արմատը՝ պհլ. spram կամ spa-ram, պազ. sparham, պրս. isparam, sipa-ram, isparγam «ռեհան ծաղիկը», սոգդ. *sparγum «ծաղիկ»։ Սրանցից բարդուած ձևեր են հյ. շահասպրամ, պհլ. nānukspram, պրս. mūrdisparam, mūrdisfaram ևն ծաղկի անունները։ -Սպրամ բուն իրանական բառ է և նշանակում է «ծաղիկ». հմմտ. սոգդ. *sparγmak «ծաղիկ», զնդ. sparəγa «ծիլ, ընձիւղ» (սլաքի), frasparəγa «ծիլ, ոստ» (ծառի)։ Պատկանում է հնխ. sphereg-, sperg-արմատին, որի ժառանգներից յիշա-տակելի են սանս. sphúrǰati «յանկարծ դուրս գալ», sphúrja «մի տեսակ բոյս», յն. ἀσπά-թαγος «նորաբողբոջ ծիլ, ծնեբեկ», լիթ. spur-gas «բոյսի աչքերը», հոլլ. sporkel «փետ-րուար ամիսը», անգլ. spring «գարուն» (իբր ակնուռները բացուելու ժամանակ), անգսք. spraek, spranka «ծիլ» ևն (տե՛ս Walde 728, Pokorny 2, 673)։-Հիւբշ. էջ 177։
• ՆՀԲ մեկնում է հյ. համասփիւռ կամ յն. ὄοφγραντός «հոտաւէտ»։
ՀԱՄԱՍՊՐԱՄ ὁσφραντικός, ἁρωματικός, εὕοδμος odorus, odorifer, fragrans, suaviter olens. գրի եւ ՀԱՄԱՍՓՐԱՆ. (իբր ի հյ. համասփիւռ. կամ ի յն. օսֆրանդօ՛ս ). Անուշաբուրիչ. անուշահոտ. հոտաւէտ.
Յասմիկն, եւ մանուշակն, եւ այլ ամենայն համասպրամն ծաղկանցն եւ ծառոցն բոյսք բողբոջոց. (Ագաթ.։)
Տնկեաց զդրախտն, եւ զարդարեալ յօրինեաց զանազան եւ երփն երփն լի համասպրամ (կամ համասփրամ) ծաղկօք։ Իբրեւ հովիտս գարնանային զանազան եւ համասպրամ ծաղկօք զարդարեալ եւ պաճուճեալ. (Զքր. կթ.։)
Իբրեւ զմարգս համասպրամ ծաղկէք լի. (Վրդն. յանթառամն.։)
ՀԱՄԱՍՊՐԱՆ կամ ՀԱՄԱՍՊՐԱՄ. ի. գ. Համասպրամ եդաւ ի կարգի բառարանիս ըստ սովորական առման նախնեաց՝ որպէս ընդհանուր անուն անուշահոտ եւ համասփիւռ ծաղկանց։ Այլ ասի լինել ի կողմանս հայաստան աշխարհի եւ առանձին ծաղիկ սակաւագիւտ.
Կամեցան (ծաղկունք) եւ ինքեանց կարգել թագաւորութիւն. ոմանք ասէին զշուշան լինել, եւ այլքզախրիզան, եւ բազումք զհամասպրան. եւ ամենեցուն հաճոյ թուեցաւ լնել համասպրանն։ Երկոտասան ոստ է համասպրանին . . . մեծամեծ ունելով զօրութիւն բժշկութեան։ Ամենեցուն հաւանութեամբ թագաւորեաց համասպրանն. (ուր եւ ի ՟Ի՟Է. յիշին յատկութիւնք ինչ ծաղկանց։)
murder, butchery, slaughter, massacre, carnage;
immolation, sacrifice;
իբրեւ զոչխար ի —, like sheep for the slaughter.
• «գերեզմանատների մէջ բուսնող դառն ու գարշահոտ մի բոյս, վայրի փեգե-նաւ, լտ. peganum harmala L (Տիրացուե-ան. Contributo § 325) կամ rurta eraveolens L» (ՀԲուս. § 2815, Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 72) Բժշ. Գաղիան. Հին բռ. (թրք. iizerlk. Ղրբ. զm՛ռնիկ, Երև. ուզա՛րլիկ)։
• = Պրս. ❇ sipand, որ և [arabic word] is-pand, aspand, պհլ. spand, աֆղան. snāndə և փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] isfand «վայ-րի փեգենայ, սպանդ». բոլորն էլ ծագում ևն զնդ. spənta «սուրբ» բառից, որին ցեղակից են հսլ. svçtu և լիթ. šventas «սուրբ» (բա-յաձև լեթթ. svinēt «տօնել», բոլորի հնխ. արմատը k'uen-«տօնել, սրբագործել». Po-korny 1, 471)։ Բոյսը այս անունը ստացել է իրեն վերագրուած դիցաբանական նշա-նակութիւնից, ըստ Lag. Ges. Abhd. 173 և Horn, Grdr. § 80։ Մինչև այսօր էլ Պար-սիկները իրենց հայրենակից հին զրադաշ-տականների նման՝ իրենց մեռելները սրա-նով են պատում և խնկի տեղ սպանդ են ծխում։-Հիւբշ. 277։
• Գէորգ դպիր, Գիրք մեծագին և պա-տուական ականց, Պօլիս 1807, էջ 256, որից յետոյ ՆՀԲ տուին ուղիղ մեկնու-թիւնը։ Նոյնը նաև Lag. Ges. Abhd-173 Ar S § 9038.
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. ըսպանդ, Բլ. սպանդ կամ սպանջ «փեգենայ». շատ սովորական առած է Սլմ. «Նա՛ խայի խունկ էք, նա՛ տաշկու սաւանո».-Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 598 ունի և սպանդուկ ձևը (Վան), Ագլ. պսպունդ կամ պսպունգ։
σφαγή, σφάγιον, θῦμα mactatio, victima, sacrificium. Սպանումն զոհից. զենումն. զենլի, կամ զենեալ զոհ. արեամբ պատարագումն, եւ պատարագ. եբր. եւ ար. զէպախ, զէպխ.
Զոհ տեառն է ի բոսոր, եւ սպանդ մեծ յերկրին եդովմայեցւոց։ Իբրեւ ոչխար ի սպանդ վարեցաւ։ Համարեցաք իբրեւ զոչխար ի սպանդ։ Սպանդ զուարակի եւ գառանց։ Միթէ սպանդ եւ զո՞հս մատուցէք ինձ յանապատի անդ.եւ այլն։
Կամ որպէս Սպանումն մարդոյ. մահ բռնական.
Իբրեւ զշունս գարշասէրս ի սպանդ խորհրդոցն ժամանեն. (Կլիմաք.։)
Սկորոդիոն, սպանդի հունդ։
ruta muraria, wall-rue, harmala.
• «գերեզմանատների մէջ բուսնող դառն ու գարշահոտ մի բոյս, վայրի փեգե-նաւ, լտ. peganum harmala L (Տիրացուե-ան. Contributo § 325) կամ rurta eraveolens L» (ՀԲուս. § 2815, Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 72) Բժշ. Գաղիան. Հին բռ. (թրք. iizerlk. Ղրբ. զm՛ռնիկ, Երև. ուզա՛րլիկ)։
• = Պրս. ❇ sipand, որ և [arabic word] is-pand, aspand, պհլ. spand, աֆղան. snāndə և փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] isfand «վայ-րի փեգենայ, սպանդ». բոլորն էլ ծագում ևն զնդ. spənta «սուրբ» բառից, որին ցեղակից են հսլ. svçtu և լիթ. šventas «սուրբ» (բա-յաձև լեթթ. svinēt «տօնել», բոլորի հնխ. արմատը k'uen-«տօնել, սրբագործել». Po-korny 1, 471)։ Բոյսը այս անունը ստացել է իրեն վերագրուած դիցաբանական նշա-նակութիւնից, ըստ Lag. Ges. Abhd. 173 և Horn, Grdr. § 80։ Մինչև այսօր էլ Պար-սիկները իրենց հայրենակից հին զրադաշ-տականների նման՝ իրենց մեռելները սրա-նով են պատում և խնկի տեղ սպանդ են ծխում։-Հիւբշ. 277։
• Գէորգ դպիր, Գիրք մեծագին և պա-տուական ականց, Պօլիս 1807, էջ 256, որից յետոյ ՆՀԲ տուին ուղիղ մեկնու-թիւնը։ Նոյնը նաև Lag. Ges. Abhd-173 Ar S § 9038.
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. ըսպանդ, Բլ. սպանդ կամ սպանջ «փեգենայ». շատ սովորական առած է Սլմ. «Նա՛ խայի խունկ էք, նա՛ տաշկու սաւանո».-Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 598 ունի և սպանդուկ ձևը (Վան), Ագլ. պսպունդ կամ պսպունգ։
σφαγή, σφάγιον, θῦμα mactatio, victima, sacrificium. Սպանումն զոհից. զենումն. զենլի, կամ զենեալ զոհ. արեամբ պատարագումն, եւ պատարագ. եբր. եւ ար. զէպախ, զէպխ.
Զոհ տեառն է ի բոսոր, եւ սպանդ մեծ յերկրին եդովմայեցւոց։ Իբրեւ ոչխար ի սպանդ վարեցաւ։ Համարեցաք իբրեւ զոչխար ի սպանդ։ Սպանդ զուարակի եւ գառանց։ Միթէ սպանդ եւ զո՞հս մատուցէք ինձ յանապատի անդ.եւ այլն։
Կամ որպէս Սպանումն մարդոյ. մահ բռնական.
Իբրեւ զշունս գարշասէրս ի սպանդ խորհրդոցն ժամանեն. (Կլիմաք.։)
Սկորոդիոն, սպանդի հունդ։
end, term, consumption;
—, ի —, totally, entirely, quite, all, thoroughly;
մինչեւ ի —, to the last extremity, utterly;
մինչեւ ի — ազգին, արշակունեաց, till the extinction of the dynasty of the Arsacides;
մինչեւ ի — շնչոյն, to the last breath;
— եբարձ զայն ի միջոյ, he achieved its destruction;
ի սպառ, to the end;
finally, at length, at last;
fully, altogether, wholly, entirely, quite.
• «վերջ» Ոսկ. ա. թես. Խոր. գ. 7. որից ի սպառ «բոլորովին, ամբողջովին, ցվերջ» ՍԳր. սպառել «վերջացնել, վատնել, հատցնել» ՍԳր. սպառիչ Վեցօր. սպառազէն «ամբողջովին զինուած» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. եբր. սպառուած Դ. թագ. ժթ. 25. Նևեմ. գ. 21. անսպառ Յոբ. լղ. 26. Ողբ. գ. 22. Ագաթ. Եզն. Կորիւն. անսպառական Ոսկ. մ. գ. 14. Եզն. ոգեսպառ Ագաթ. շնչասպառ Նար. յիշ. կենդանասպառ Նար. կրկնաբար՝ սպառսպուռ, ի սպառսպուռ, սպառ ի սպուռ, ի սպառ ի սպուռ Ա. մկ. թ. 42. Դատ. ե. 26. Առաթ. Եւս. պտմ. ևն։-Կայ նաև սառւո բովանդակ Մծբ. 306. որ ըստ Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 75 ուղղելի է սպառսպուռ։
• = Պհլ. *spar և [arabic word] spur «կատարեալ, լրացած, վերջացած», spurīk «կատարեալ». spurikih «կատարելութիւն», anasparik «ան-կատար», anavispurīk «չլրացած, անկա-տար», հիւս. պհլ. (Թուրֆանի), cispur «կա-տարեալ», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispur (Sa-lemann. Man. Stud ЗAН 8 107) սոռռ spwrn «կատարեալ», պազ. spur. snurī «կատարեալ», պրս. ❇ ︎ siparī, ❇ ispari «վերջ, վախճան, կատարեալ», ❇ siparīdan «կատարել, վերջացնել», զնդ. aspərəna-«լիակատար». կազմուած է par «լցնել» արմատից՝ us-նախդիրով։ Իրա-նեանից է փոխառեալ արամ. [hebrew word] asparnā «ուշադիր, խնամոտ, հոգատար» (բուն նշ. «կատարեալ, հիմնական») Եզր. ե. 8 ևն։-Հիւբշ. 239։
• Lag. Urgesch. 287 մեկնում է par արմատից՝ us մասնիկով և կցում է պրս. և արամ. ձևերի հետ։ Պատկ. Mamen. II. 2 պհլ. spōr «կատարեալ»։ Տէրվ. Նախալ. 114 կասկածով սփռել և փռել ձևերի հետ հնխ. spar «ցրուել, ցանել» արմատից, իբր յն. σπαίρω, σπει-ρω, սանս. sphur։ Հիւնք. ասպար բա-ռից։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 208 պրս. սիփէրի «վերջ, կատարած»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] səfārā և արաբ. ❇ šuir «ծաւր. եղերք, սահման»։
Փոքր ինչ նուազ՝ եւ սպա՛ռ իսկ ջնջէին. (Սամ. երէց. հին ձ։ Տե՛ս եւ Սպառսպուռ։)
Ոչ իսպառ բարկանայ մեզ տէր։ Որ համբերեսցէ իսպառ, նա կացցէ։ Զիմի՛ իսպառ եկեալ թախանձիցէ զիս՞ եւ այլն։
general of the army;
— գունդ, picked cavalry.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրապետ» Յհ. կթ. Յիշատ. որից սպասալարութիւն Յիշատ. աս-ւում է նաև ասպասալար, վրիպակով՝ սա-պասալար Ուռհ. (ստէպ). հայկական բար-դութեամբ կազմուած՝ սպայասալար Լմբ. առ լև։
• =Սասան. պհլ. [other alphabet] spāh «զօրք, բա-նակ»+ [syriac word] sālār «սալար, զօրագլուխ», պազ. spahsālār, պրս. [arabic word] sipāhsa-lār «զօրագլուխ» (որ և sipahsālār), իրանե-ան հին ձևից էլ վրաց. სბარხალარი սպարսա-լարի «զօրապետ»։-Հիւբշ. 239։
• Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց, ը. էջ 39 սպայ+ պրս. salār բառերից։ Ուղիղ է մեկնում ՆՀԲ։ Dulaurier JAs. I8. 291 դնում է ասպ բառից, իսկ արաբ. is-fahsalār տառադարձուած է հայերէնից։
պ. սիփէհ սալար. Սաղար սպայից. զօրագլուխ. լայնաբար՝ Սեպուհ զօրական. ընտիր ընտիր այրուձի. ազատ.
Ամիր սպասալար շահնշահ զաքարիա։ Աթաբէկ սպասալար պարոն Սաթուն. (Յիշատ.։)
Հանդերձ սպասալար եւ պայազատ գնդիւն։ Սպասալար գնդիւն վառելովք. (Յհ. կթ.։)
Ուռհ. ստէպ։ Մարթին.։
softness, luxury.
• «փափկութիւն, բարեկեցու-թիւն». մէկ անգամ ունի Կիւրղ. ել. «Որ յեր-կուց նիւթոց իցէ, սպատաղանաց հանդերձ իցէ»։
• = Յն. σπατάλη «հաճոյք, մեղկութիւն, շը-ռայլութիւն, պերճանք (luxe), զարդարանք օղ, ապարանջան ևն1»։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Որ յերկուց նիւթոց իցէ, սպատաղանաց հանդերձ իցէ. (Կիւրղ. ել.։)
generalissimo, general in chief.
• , ի-ա հլ. «զօրագլուխ, զօրա-պետ» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. որից սպարապե-տութիւն Ագաթ. սպարապետական Յհ. կթ. նոյն է նաև ասպարապետ Մծբ. Փարպ. որից ասպարապետութիւն Բուզ. իսկ հայկական բարդութեամբ է սպայապետ Կորիւն։
• = Հպրս. *spāδapati-, պհլ. [other alphabet] ︎ spāhpat, պրս. [arabic word] sipahbaδ, ︎ sipāhbaδ «սպարապետ», կազմուած spāh «բանակ»+pat «պետ» բառերից։ Արշակու-նեան շրջանին բառս տուել է հյ. սպարա-պետ, իսկ աւելի նոր սասանեան շրջանին՝ երկրորդ անգամ փոխ առնուելով՝ եղել է ասպահապետ։-Հիւբշ. 240։
• ՀՀԲ ասպար բառից։ Ինճիճ. Հնախ. Բ. 275 պրս. սիփահի բառից։ ՆՀԲ իբր սպայապետ և պրս. սիբէհպէտ։ Dulau-rier JAs. 18, 291 և Էմին, Ист. Bap-данa 90, Ист. Aсохика 254 ասպ «ձի» բառից։ Lag. Ges. Abhnd. 186 հպրս. *asabārapati և պրս. suwārbaδ «պետ հեծեալազօրաց»։ Վերի ձևով ուղիղ են մեկնում Müller SWAW 88 (թ. 1877) էջ 15, Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 133 և Պատկ. Maтep. II. 18։ Հիւնք. ասպար բառից։
• ՓՈԽ.-Առաթանգեղոսի թարգմանութեամբ հայերէնից յունարէն և յունարէնից արաբե-րէն է տառադարձուած բառը, [arabic word] ❇as-barābātas «սպարապետ» ձևով (Մառ ЗВO 16, 201)։
ἁρχιστρατηγός princeps militiae, imperator exercitus ἁφηγούμενος dux ὐποστράτηγος subordinatus dux. իբր Սպայապետ. զօրապետ. զօրավար մեծ կամ փոքր. առաջնորդ զօրու. սէրասգէր. պ. սիբէհապէտ., ... Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Ա. 22. 32։ ՟Ի՟Զ. 26։ ՟Գ. Թագ. ՟Բ. 32։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 66։ ՟Ժ՟Ե. 38։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Ը. 8։ ՟Ժ՟Դ. 1։)
Արտաւազդ՝ որ սպարապետն էր ամենայն զօրացն հայոց մեծաց։ Ամենայն մեծամեծքն եւ սպարապետքն եւ զօրագլուխքն եւ իշխանքն. (Ագաթ.։)
Հազարապետաց կամ սպարապետացն։ Կոչեցին եւ զսպարապետ զօրուն ի խորհուրդն։ Զսկաւրոս զսպարապետն իւր։ Գաբիանոս սպարապետ զօրացն հռովմայեցւոց։ Մեռաւ սպարապետն ամենայն հայոց արտաւազդ մանդակունի. (Ագաթ.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եղիշ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 14. 15։ ՟Գ. 82։)
plaster, poultice, salve, unguent, ointment, pomatum;
diachylum, cerate, cataplasm;
—ս ի վերայ դնել, cf. Սպեղանեմ.
• (-նւոյ,-նեաց) «վէրքի օծանե-լիր, մահլամ» Իմ. ժզ. 12. Ես. ա. 6. որից ոտեղանել Մարաթ. Վրդ. առկ. 32. սպեղա-նող Յայսմ. սեպ. 4. գրուած սպաղանի Վրդ. առկ. 32։ Սրանից էսպեղանապատ «սպեղա-նի քսող» (նորագիւտ բառ). Սպեղանապատ թաթդ կիսամահին. Վրդ. անեց. 22։
• = Յն. φπλήνιον «վիրակապ» կամ սրանից փոխառեալ ասոր. [syriac word] esplenyā «սպեղանի» բառից։ Ձևի կողմից երկուսն էլ մի քիչ տարբերւում են հայերէնից, բայց նշանակութեան կողմից համաձայն է ասո-րին։-Հիւբշ. 381։
• ՆՀԲ վրաց. սալբունի։ Böttich Rn-dimenta 33 դնում է ասորուց։ Հիւբշ. Ուս. փոխառ. բառից, թրգմ. Տաշեան, էջ 42 դնում է ասոր. բառերի շարքը՝ կասկած յայտնելով թէ հայը յոյնի՞ց թէ ասորուց է փոխառեալ. իսկ Arm Gram. 381 առանց տարակոյսի յոյնից է դնում։ Հիւնք. յն. σπίλας «սպի» բա-ռից՝ հյ. -անի մասնիկով։
Ուստի՞ խնդրեցից սպեղանի իմոյ անբժշկականս հարուածոց. (Պիտ.։)
Յանդիմանեա՛ զնա սիրով, որպէս զհիւանդացեալ անդամ սպեղանեօք։ Զխայթուածս թունից մահաբերին սպեղանեաւս այսու բժշկեսցե՛ս. (Շ. ընդհանր.։ Գանձ մեռոնի.։)
noble, chivalrous, gallant.
• . մէկ անգամ ունի Արծր. հրտր. Պատկ. 303. «Հեր գլխոյ նորա ուղե-բեկ (իմա՛ աղեբեկ) ջոկացեալ ի վերայ սպէ-տափառ ճակատուն»։ Բառ. երեմ. էջ 290 մեկնում է «պայծառ»։ Անշուշտ պէտք է հասկանալ սպիտակափառ «ճերմակ, պայ-ծառ». Ագաթ. Խոր.։
• ՆՀԲ մեենում է «ասպետափառ կամ սպիտակափառ»։ Müller SWAW 66. 276 ընդունելով երկրորդը՝ մեկնում է զնդ. spaēta+փառ. իսկ Lag. Arm. Stud. § 2046 ընդունելով առաջինը՝ մեկնում է իբր զնդ. aspōpaitiparəna։ Հիւբշ. 240 կարդում է սպիտակափառ, որով և մերժում է այս մեկնութիւնը։
cicatrix, scar, seam, mark;
stain, spot, stigma;
— կեղեքածի, scratch;
ածել զ—ս ի բժշկութիւն, to heal up, to cicatrize, to close.
• (սպւյ, սպեաց) «վէրքի տեղը՝ նը-շանը» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. Եւս. պտմ. Կոչ. 415. որից սպիանալ Եփր. համաբ. Անյ. բրձր. սպի, սպիացուցանել Ոսկ. ղկ. սպևուտ Պիտ ըստ Լեհ.։ .....-.. ︎ ︎
• ՆՀԲ լծ. յն. σπίλος «սպի»։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 140 զնդ. *spaya ձևից, իբր spā «վայր ձգել» արմատից= հյ. սպանանել։ Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), փիծ, պիղծ բառերի հետ կը. ցում է թրք. փիս «աղտոտ» ձևին։
• ՓՈԽ.-Կեսարիոյ թուրքերը ունին esbe čəqarasən «էսպէ՛ հանես» անէծքի ձևը. Տ. Վ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 esbe բառը կցում է հյ. ասփուռ բառի հետ, որ ծանօթ չէ և թրք. ձևին էլ նման չէ։ Արդեօք ուզում է ասել սպի՞։
οὑλή cicatrix եւ tuber (որ եւ պալար. ռմկ. ուլ ). συνούλωσις cicatricis obductio τραῦμα vulnus, vibex, vestigium σπίλος (լծ. հյ. սպի). macula, labes, vitiligo. Բիծ կամ նիշ կամ հետք խոցուածոյ, վիրաց, կեղոյ, պալարի՝ մնացեալ յետ բժշկութեան.
Զառ ի մեղացն սպիս ջնջել կարասցուք աշխատասիրութեամբ պարապման աղօթից։ Յումեքէ սպւոյ. (Բրս. հց. եւ Բրս. մախ.։)
Վասն վիրացն՝ որ արարին սպիս ի մարմինսն, արգելուլ զոմանս ի քահանայից (պատուոյ)։ Կան մնան յոգիսն ոչ դուզնաքեայ՝ զղջացելոցն՝ սպիք եւ տիպք եւ գիծք առաջին անիրաւութեանցն. (Փիլ. քհ.։)
white;
white, white lead, ceruse;
silver coin;
— մարգարտեայ, pearl-powder;
— զինկի, zinc-white, oxide of zinc;
ի —ս, dressed in white;
— առնել, to whiten.
• . ի-ա հլ. «ճերմակ» ՍԳր. Եզն. երեսի սպիտակացուցիչ ներկ» Մծբ. Ոսկ. ես. «արծաթեայ մի դրամ» Կիր. 219. Մաղաք. աբ. 22. Տաթև. ամ. 315. հնից հմմտ. ար-ծաթասպիտակ (յն. «լաւ դրամ») Ողբ. դ. 3. յետնաբար գործածուիլ սկսաւ իբր համա-պատասխան թրք. aqče «դրամ» (բուն «ճեր-մակ») բառին. հմմտ. Տաթև. ձմ. կթ. ար-ծաթն սպիտակ՝ զոր դրամ կոչեմք. որից էլ կրճատումով՝ ստակ, որի հին վկայութիւնն ունի Տաթև. ամ. 320։ Սրանից սպիտակա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. սպիտակարար Եզն. սպիտակացուցանել Մրկ. թ. 3. Սեբեր. սպիտակաձի բ. մկ. ժա. 8. սպիտակամազ Ոսկ. ես. սպիտակամորթ, սպիտակուցային (նոր բառեր) ևն։ Ունինք նաև սպիտ «սպի-տակ» Հին բռ. և սպետ, որից սպետափառ «սպիտակափառ» (տե՛ս առանձին)։
• = Պհլ. spetak, պազ. spēda, պրս. sipeda «աչքի սպիտակուց, ձուի ճերմկուց, երեսը սնգուրելու սպիտակադեղ». ըստ այսմ մեր բառի նախաձևն է *սպէտակ, ուր անշեշտ է յետոյ դարձել է ի. հմմտ. նաև սոգդ. spēt, *spètek «սպիտակ», պհլ. [other alphabet] ︎ spēt, պրս. [arabic word] siped, ❇ sifed (նոր հըն-չումով sefid) «ճերմակ», քրդ. sipi, sipan «ճերմակ», sipik «ձուի սպիտակուց», աֆ-ղան. spīn, բելուճ. ispēt, զնդ.» [other alphabet] spaeta-«ճերմակ», որոնց համապատաս-խանն է հյ. սպետ։ Իրանեան բառերը ծա-գում են հնխ. k'neit-«փայլիլ, պայծառ, սպիտակ» արմատից, որի այլ ժառանգորդ-ներն են սանս. [other alphabet] çvētá-«սպիտակ, լու-սաւոր». [other alphabet] çvetaka «սպիտակ», [other alphabet] rvit «սպիտակիլ, պայծառանալ, լուսաւոր-ուիլ», հսլ. svétu «լոյս», ռուս. сиътъ «լոյս», լիթ. švaityti «պայծառացնել», գոթ. heits, հբգ. hwiz, wīz, հիսլ. hvitr, անգլ. white, գերմ. weiss, հոլլ. wit «սպիտակ», նաև գերմ. weizen «ցորեն» ևն (Pokorny 1, 470. Trautmann 3Il Kluəe 524, Horn § 708)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. > ︎ asrīdaj «սպիտակադեղ», թրք. [arabic word] ustubeǰ նոյն նշ., վրաց. სუტთა սուփթա «սպիտակ», შβეტი շպետի «սպիտա-կադեղ»։-Հիւբշ. 240։
• Ուղիղ մեկնեց նաև Klaproth, Asia pol. 106 (նոյնը նաև Mémoires 1, 433 սանս. chweta, պրս. sefid)։ ԳԴ պրս. նիփ թաք «սպիտակ (դեղ շպարելոյ)» և սիփիյտ «ճերմակ»։-ՆՀԲ վրաս. սպէտա՛կի, պրս. իսփիտ, իսֆիյտ։ Սանս. և զնդ. ձևերը յիշում են Peterm. 17, 21, Windisch. 11, 19 Böttich. ZDMG 1850, 361 Arica 82 373 ևն։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 159 նախաձևը դնում է *սվայտա, որից բնիկ հյ. պիտի ունենայինք *սուէտ կամ սկէտ։ Հիւնք. էջ 45 պրս. սիբթաք, սի-բիյթաք։ Աղբալեան ՀԱ 1929. 552 հա-
• մարում է բնիկ հայ. (սխալ է, որով-հետև այս դէպքում պիտի ունենայինք թ և ոչ տ, չհաշուելով դեռ -ակ վերջաւո-ռութիւնը)։-Ստակ բառը Ինճիճեան, Հնախ. Ա. 242 հանել է սպիտակ կամ ստակ բառից։ Dulaurier JAs. VII 1855, էջ 483 սպիտակ բառից։ Հիւնք. յստակ բառից, որ սխալ է։
• ԳՒՌ.-Տիգ. սբըդmգ, Սվեդ. իւսբիւդիւգ, Ազլ. սպա՛յտmկ, Հճ. իսբիդօգ, Գոր. Երև. Ղրբ. սի՛պտակ, Տփ. սի՛պտակ, սի՛պտա. Մրղ. սիպտmկ', Շմ. սիպտmգ՝, Ալշ. Մշ, սիբդագ, սիվդագ, Վն. սիվտակ, Մկ. սվտակ, Սլմ. սըվտmկ', սըֆտmկ', Խրբ. բիդագ (<պիտակ<սպիտակ) «ճերմակ», իսկ Պլ. Ռ. իսբիդագ «յստակ՝ որոշ՝ պարզ երևա-ցող»։-Ստակ բառն ունին Պլ. ըսդագ. Սչ. ըսդ'ագ, Խրբ. սդագ ևն։ (Պլ. «ստակ» բառը, բացի ընդհանրապէս «դրամ» նշանակութիւ-նից, յատկապէս նշանակում է տաճկական փոքր մի դրամ, որ է փարա= ls կոպէկ, տճկ. aqče։ Ստակի և սպիտակի մասին աւե-լի երկար տե՛ս Թ. Աւդալբէգեան, Տեղեկ. Ինս-տիտ. 2, 51-53)։ Նոր բառեր են սպիտա-կուց, սպիտակուկ, սպիտակենի, սպիտակա-հատ, սպիտակահող, սպիտակաւուն ևն։
• ՓՈԽ.-Վոաղ. ს3ეტაკი սպետակի «ճեր-մակ», სისბეტაკე սիսպետակե «ճերմակու-թիւն», განხმეტაკება գանսպետակեբա «ճեր-մըկցնել», Յეტაკი պետակի «ճերմակ» ներ-կայացնում են հնագոյն հյ. *սպէտակ ձևը. իսկ სძეტი սպետի «սպիտակ» և სძეტი սպե-նի կամ 3ეტი պետի «սպիտակադեղ» հյ. սը-պետ ձևը։-Ըստ Մառ, Վրդ. առ. 1, էօ 52 հայերէնից է տառադարձուած Առակագրքի թարգմ. արաբ. [arabic word] isbīdāǰ «սպիտակա-դեղ»։
Սպիտ, սպիտակ։ Գոյն լուսաւոր եւ պայծառ՝ որպէս ձեան, շուշանի, կաթին, կրոյ, արծաթոյ, եւ այլն, հակակայ սեւի կամ թխոյ՝ այլ եւ այլ աստիճանաւ. ճերմակ, ճերմկեկ, յստակ, (յորմէ) ստակ.
Զայն՝ որ բաղդատական է աչաց՝ սպիտակ, եւ զներհակ նորին սեաւ. (Պղատ. տիմ.։)
Ատամունքն հնդկին ուստի՞ իցեն այնչափ սպիտակ. (Եզնիկ.։)
dung of ruminating animals.
• «ուղտի, այծի. ոչխարի ևն քակոր» Վրք. հց. Բ. 366. Ոս-կիփ. Եփր. պհ. 177 Վստկ. 163։
ՍՊՏՈՒՐ գրի եւ ՍՊՐՏՈՒՐ. ռմկ. սպրտուք, սպտոր. Աղբ կամ քակոր ուղտու, այծոյ, ոչխարի եւ այլն, բոլորահատ գնացեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ stercus orbiculare.
Եգիտ ծերն սպտուր ըղտու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Ի հօտից կաթանէ զմազ եւ զսպտուր քամելով պարզեն. (Ոսկիփոր.։)
stadium;
furlong;
զվկայութեանն —ն ստանալ, to gain the crown of martyrdom.
• = Յն. στάδιον «մրցարան, ասպարէզ», որից լտ. stadium նոյն նշ., ֆրանս. stade։ -Հիւբշ. 381։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Առաջին ողոմպիաս. յորում յաղթէր կուռիբոս հեղիացի ի ստագին։ Յաւելաւ ստադիոն մանկաւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
Ի խաղն ստադին։ Մարտիցէ յըստատինն հանդիսի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
indocile, morose, disobedient, reluctant, untractable, froward, restive;
austere, rude, harsh, rigorous, severe.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բաւր ա-ռանց վկայութեան) «ըմբոստ, խիստ, բուռն, անսաստ». Ղկ. ժթ. 21, 22, Ագաթ. որիռ ստամբակութիւն Փարպ. ստամբակել Փիլ. իմաստ. Եղիշ. բ. էջ 28, Գ. էջ 54-55, ստամբակերէն Փիլ. ժ. բան. 259. կեղծ ձևեր են խստամբակ Վրք. հց. խստամբակութիւն Մագ. որոնք ձևացած են խիստ բառի զու-գորդութեամու
• = Պհլ. [other alphabet] ︎ stambak «անգութ, բռնակալ, անարդար, նեղիչ, կատաղի» (Ար-տավիրաֆի մէջ գործածուած. տե՛ս Haug և West., Բառացանկ, էջ 158), [other alphabet] +tambakih «ստամբակութիւն» (Nyberg, Hilfsbuch des nehlevi I. էջ 56 ա), պրս. [arabic word] sitanba «գոռ, հուժկու, խռովարար, կռուասէր», հպրս. *stambaka-(Horn § 718), որոնց արմատն է զնդ. stəmba, stənba «կռիւ» (Bartholomae 1606), սանս. stam-bha «հպարտութիւն, գոռոզութիւն»։ Նոյն արմատից է նաև հյ. ապստամբ, հին ձևը ապաստամբ (տե՛ս այս բառը)։-Հիւբշ. 240։
• ՆՀԲ. խստամբակ բառի հետ։ Lag. Urgesch. 147 հանում է սանս. *stam-bhaka ձևից։ Spiegel, Huzw. Gram. l88-189 տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը կցելով պհլ. stāmb, stāmbak բառերի հետ։ Lag. Sуmmicta 505 պրս. sitan-ba։ Տէրվ. Altarm. 41 և Նախալ. 113 հյ. ապստամբ, յն. στεμβω, սանս. stam-bh, ինչպէս և նոյն պրս. պհլ. բառերի հետ հնե. stabh. stambh «կանգնիլ, խեռել» արմատից։ Պատկ. Maтep. I. 15 պհլ. և պրս. ձևերի հետ։ Հիւնք. համ-բակ բառից։ Հիւբշ. 240 դնում է միայն պրս. sitanba և ծանօթ չէ պհլ. stambak բառին. այսպէս նաև Horn, Grdr. § 718։ Վերի ձևով մեկնեցին Meillet և Աճառ. Քննութ. Եզնկայ նորագիւտ ձեռ. էջ 72։
Դոքօք զստամբակսն ածես ի հաւանութիւն։ Իբրեւ զանխրատ եւ զաներկիւղ ստամբակս խօսիս. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Դիոգինէս տեսեալ զմանուկ ստամբակ՝ զմանկածուն դաւազանաւն եհար. (Պիտ.։)
Ստամբակք, հպարտք, եւ ամբարտաւանք. (Իսիւք.։)
Ի գրկացն աստուծոյ հանեալ՝ ի յոտս ստամբակին գթեցոյց (սատանայի). (Նար. ՟Խ՟Ը։)
storax;
essence or oil of myrrh.
• , ն հլ. (-խին,-խամբ) «զմուռսի ծառի խունկը, իւղը կամ խէժը» ՍԳր. որ և ստաշխ, կամ նախաձայն ս-ի անկումով՝ տաշխն Սիր. իդ. 21, Նար. կուս. 410, տաշխ Նար. երգ. 273. Սասն. 55. Գնձ. Շար. Պտրգ։ 636. Վստկ. 197. հմմտ. նաև ստատկէ և ստաքտիկէ։
• = Պհլ. *staxša ձևից, որ չէ աւանդուած. այս բառը յետոյ անցնելով յունարէնի, տու-աւ *σταςη, որ ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ նմանեցուելով στσϰτός, σταxτή «կաթ կթող, կաթիլ կաթիլ դուրս ծորող» բառերին, դարձաւ եղաւ օταϰτή «ստաշխ»։ (Իրանա-կան ծագման համար հմմտ. Սուտ-Կալիսթ. էջ 126. «Մառքն արտօսր ունէին իբրև զպար-սիկ ստաքտիկէ»)։-Յն. σταϰτή ձևից փո-խառեալ են յետնաբար լտ. stacte, իտալ. statte և հյ. ստատկէ, ստաքտիկէ ձևերը։-Հիւբշ. 241։
• ՆՀԲ վրաց. ստախսի, յն. սդաքդի՛։ Lag. Arm. Stud. § 2058 ազգակից է դնում յն. σταxτή բառին։ Հիւբշ. 241 չի ընդունում ո՛չ նախկին ազգակցու-թիւն, որ մերժելի է այս կարգի բառերի համար, և ոչ էլ յունականիզ փոխառու-թիւն, որ անկարելի է ձայնական խո-շոր տարբերութեանց պատճառաւ, և տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնո. յունարէնից է դնում։
ՍՏԱՇԽՆ որ եւ ՏԱՇԽՆ, ՏԱՇԽ, ՍՏԱՔՏԻԿԷ. վր. ստախսի. յն. սդաքդի՛ . στακτή stacte. ըստ մենինսքեայ՝ նոյն է styrax. իտ. storace, succo, oglio di mirra. Խիժ եւ հոյզն կաթեալ ի զմռնենւոյ, կամ ի կինամոնէ ճեղքելոյ. եւ Իւղհանեալ ի նորահաս զմռսոյ. ... եբր. նէշգ.
sterile.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. ster-արմատից, աճած ջ կամ դ աճականով. ցեղակիցներն ևն սանս. starf-«չբեր կով», յն. στεῖρα, ττέριφος, «ամուլ (կով)», լտ. sterilis «ամուլ», գոթ. stairō «չբեր», հբգ. stēro «խոյ», գերմ. գւռ. Stārke «մատաղ կով, որ դեռ ծնունդ չունի», անգսք. styrc «հորթ», իսլ. stirtla (*sterd, հմմտ. հյ. ստերդ) «չբեր կով», բուլգ. sterica «ամուլ», ալբան. štlere «ե-բինջ, գառ», թերևս նաև պրս. ❇ sa-tarvan կամ [arabic word] astarvan և քրդ. ast'o-vər «ամուլ» (Horn § 716, որ յիշում է թէ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ այս բա-ռը պարսիկները հանում են պհլ. պրս. [arabic word] astar «ջորի» բառից)։ Հնխ. ster-«ամուլ» հանւում է ster-«խստանալ, ամրանալ, պնդիլ» արմատից, որի բազմաթիւ ժառանգ-ներից յիշենք՝ յն. στερεός «հաստատուն, ամուր, կարծր», իռլ. seirt «ուժ», գալլ. sertn «հաստատուն. պինդ», գերմ. starr «անշարժ. հաստատուն», լիթ. stóras «հաստ», հսլ. starù, ռուս. cтарыи «հին, ծեր» ևն. իսկ այս ster-արմատն էլ հնխ. stā-«կանգնիլ» արմատից (Boisacq 906, 910, Walde 737, Pokorny 2, 627-635 և 640, Ernout-Meillet 231. հայերէնի նախաձևը դնում է *ste-ryā)։-Հիւբշ. 492։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ստերիւր և յն. στερηϑής, όστερων։ Ուղիղ մեկնեց Böttich. ZDMG 1850, էջ 361, Arica 65, 53, Lag. Urg. z2Չ նոյնը նաև Տէրվ. Altarm. 24. Նա-խալ. 114 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ստէրչ, Ալշ. Մշ. ստեռջ՝, Երև. ստէոչ, Վն. ստեռճ, Մկ. ստէռճ, Հմշ. սռիյչ, Խրբ. դէրչ(<տերջ)։
ՍՏԵՐՋ գրի եւ ՍՏԵՐԴ. (լծ. հյ. ստերիւր. եւ յն ոդէրիթի՛ս, իսդէրօն ). στερηθής, ὐστερῶν . Կասեալ եւ պակասեալ ի ծնանելոյ. ամուլ առ ժամանակ մի. յետնեալ սխալեալ ի ծննդենէ.
Ի ձմերան ստերջ են ամպք (ի ջերմութենէ), վասն որոյ եւ ոչ ձայն կարեն արձակել. իսկ ի գարնանային ժամանակի յղանան զհարստութիւնն. (Շիր.։)
hair, camel's hair.
• , ո հլ. «անասունի՝ մանաւանդ ուստև ռուրռ» Մտթ. գ. 4. Մրկ. ա. 6. Լմբ. յայտ. որից ստևեղէն Ոսկ. մ. ա. 10 և Փի-լիպ. ժբ. խոզանստև Ագաթ. ստևագիսակ Նար. կուս. 411։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. steu-արմատից որի ստորին ձայնդարձն է stu-. ժառանգներն ևն սանս. stu-pá-«մազերի փունջ», stu-ka «մազերի փունջ, բրդի քուլայ, մազի հիւսք, խսիր», երկուսն էլ աճած -pa-, -kā-մաս-նիկներով, իսկ պարզ stu-ձևը պահում է prthu-stu-«մազերի լայն փնջերով», լն. οτύπη կամ στύππη «հիւսելի բոյսերի թելե-րը, խծուծ», στυππεῖον «խծուծի մի կապ», որից փոխառութեամբ լտ. stupa, stuppa> ֆրանս. étoupe, ինչպէս և թրք. ustupù «խծուծ» (Boisacq 922, Walde 747)։ Այս բոլորը Pokorny 2. 620 միացնելով մի խումբ այլանիշ բառերի հետ՝ հանում է հնխ. teu-«խտանալ, կծկուիլ» արմատից։-Աճ.
• Lag. Urgesch. 148 սանս. stambha, յն. τάτος «դամբան», σταφυλή ῥ«խա-ղող» բառերի հետ։ Հիւնք. յն. στῦππη «խծուծ» բառից։ Patrubány IF 14, 50 յն. στέφω «տարածել, շրջապատել», լիթ. stebulé «անուի պորտ» բառերի հետ։ Petersson KZ 47, 269 ստոյգ բա-ռի հետ հնխ. steu-«ուղիղ կանգնիլ» արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sabad «մի քիչ մազ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 918)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სტევი ստեվի «ուղտի ստև». բառիս գործածութեան միակ տեղն է Մարկ. ա. 6 სტევითა აკმელისაαთა ստեվիթա աքմե-լիսայթա= «հյ. զստև ուղտու», որ ըստ Մառ, жрист. Bocт. 2 (1913), էջ 26 պահուած է միայն 897-1001 թուին գրուած Սվանական մի Աւետարանի մէջ և յետոյ փոխուելով՝ այժմ ընդհանրապէս դարձել է თმისაგან აკმელისა թմիսագան աքմելիսա։ Հնագոյն հազուագիւտ այս ձևի յայտնաբերումը նը-շան է որ բառը փոխառեալ էր հայերէնից Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ։
Յովհաննես ունէր հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու։ Եւ էր յովհաննէս զգեցեալ ստեւ ուղտու. (Մտթ. ՟Գ. 4։ Մրկ. ՟Ա. 6։)
storax.
• «շեր կոչուած ծառի խեժը, մի տեսակ խունկ» Խոր. աշխ. 602. որից ստիւ-րակեայ «շերի ծառի փայտից շինուած» Ճառընտ.։-Կայ նաև ստորաքս ձևը, որ յի-շում է ՆՀԲ առանց վկայութեան. իսկ ՀՀԲ գրում է տիւռակիթ։
• = Յն. στύρας «շերի թուփը և խունկը», στυράϰινος «ստիւրակեայ». յոյնից են փո-խառեալ նաև լտ. storax, styrax, ռուս. сти-paкcъ, թրք. ❇ [arabic word] isterek (Gustav Meyer, Turkische studien SWAW 1893, 128), վրաց. სტურაკი ստուրակի, სვურაკოხი ստու-րակոսի։ Ըստ Boisacq 922 յոյն բառն էլ սե-մական ծագում ունի. հմմտ. եբր. [hebrew word] sari, Sori, ասոր. [syriac word] ︎ sarvā «կուենի, ռե-տինի ծառ» (Gesenius 695), որ սակայն ձև-ւափոխուած է յն. στύρας «նիզակ, տէգ» բառի համեմատ։-Հիւբշ. 381։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ՍՏԻՒՐԱԿ եւ ՍՏԻՒՐԱԿԵԱՅ. յն. սդի՛րաքս. στύραξ որ ըստ հյ. Շեր. Անուն ծառոյ, եւ փայտ նորա, եւ խիժ՝ որ է ստաշխն.
Լինի ի պամփիլիա եւ խունկ ստիւրակ ի թփոյ միոյ։ Լինի յաշխարհիս (իսաւրիոյ) խունկ ստիւրակ. (Խոր. աշխարհ.։)
Եհար ստիւրակեայ գաւազանաւն, զոր ունէր ի ձեռին իւրում. (Ճ. ՟Գ.։)
verse;
հինգ — գիրք, the five poetical books of the Bible.
• , ի-ա հլ. «ոտանաւոր, տաղա-չափեալ գրուածք» Եւթաղ. 155, որ և գրուած ստիքէրոն Կամրջ. ստիքերովն Կոչ. 70. ստե-քերոն Կներ հաւ. 252. ստիքիրոն Տօնակ. Կնիք հաւ. 99. ստիւքիրոն փ. Սոկր. 338. Նխ. յոբ. ստիքիոն Կնիք հաւ. 256. ստիքիռա Սոկր. 338. ըստիկիր ՀՀԲ.
• = Յն. στιχηρός, չեզ. στιχηρόν «ոտանա-ւոր չափով գրուած», որից նաև վրաց. სტიკა-რონი ստիքարոնի «եկեղեցական երգ». ծագում է στίχος «շարք, ոտանաւորի տող» բառից, որ տե՛ս յաջորդ բառի տակ։-Հիւբշ. 381։
• Ուրիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ. Բառիս վրայ քննութիւններ ունին Սարգիսեան, Եւագր. ներած. էջ ղթ և Վաոդանեան, Եւթաղ. էջ 1 ծան., էջ 155 [other alphabet] ը︎
chanting of the psalms by alternate voices.
• = Յն. στιχολογία «տուն առ տուն ոտանա-ւոր կարդալը», նոր եկեղեցական իմաստով «փոխասացութիւն, տուն առ տուն սաղմոստ երգելը». կազմուած է στίχος «ոտանաւոր» և λόγος «բան, խօսք» բառերից։-Հիւբշ. 381։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Ստողոգիք աղուհացից. Ողորմեա՛ ինձ ... Ես ասացի. Տօնաց.։ Ուր եւ ստողոգի կոչին ողբաձայն սաղմոսքն ՟Ի՟Դ. ՟Ձ՟Է. (՟Ճ՟Ժ՟Գ։)
sword-edge.
• -4ն. οτόμα «բերան» (ընդհանուր առու-մով), մասնաւոր առումով «թուրի բերան»։-Հիւբշ. 382։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Justi, Zen-dsp. 298 զնդ. staman «բերան, դունչ» ռառի տաև. որ մերժում է Horn, Grdr. էջ 267։ Müller SWAW 136 (1897), 36 վերի ձևով։
Որպէս զերկաթի ստոմ, կամ որ ի պողովատիկ զտիցի եւ մխեսցի, եւս կարծրագոյն եւ հատու լինիցի. (Սեբեր. ՟Դ։)
cf. Ստոմանի.
• , ի-ա հլ. «հեղուկների աման, սափոր» Գ. թագ, ժդ. 3. Մրկ. է. 4. Սեբեր. 205. Եփր. թգ. 352, 382, եբր. 216, գրուած նաև ստուման Սանահն. ստոմանի Լմբ. ժղ.։
• = Յն. στάμνος, σταμνίον «հողէ սափոր». այս բառը տուած է նախ հյ. *ստամն, որից *ստամոն>ստոման։ Յունարէնից են փո-խառեալ նաև վրաց. სტამნი ստամնի, սվան. staman «5-6 շիշ պարունակող սափոր»։-Հիւբշ. էջ 382։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 167. նոյնը նաև ՆՀԲ։
Միոյ ստոմանի ջրոյ։ Լնում զստոման իմ ջրով։ Ոչ գոյր նոցա ջուր, բայց միայն մի ստոմանաւ. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Զ. ՟Է։)
portico, porch.
• (բց. ի ստոյայ) «սրահական կամ ստոյիկեան (դաս փիլիսոփայից)». մէկ ան-գամ ունի Փիլ. ել. 547. «ի ստոյայ իմաս-տասիրակքն են»։
• = Յն. στοά́ «սրահ», որից από τής στοας «ի ստոյայ իմաստասիրակք, ստոյիկեան փիլիսոփաներ». յոյնից է նաև վրաց. სვოა ստռա ևամ სროვა ստովա «գաւիթ, սրահ, փոքր խորան». հմմտ. նաև ստոյիկեան։-Հիւբշ. 382։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
յորմէ Ստոյիկեան, եանք. Բառ յն. սդօա՛. στοά porticus այսինքն սրահ. ուստի սդօիգօ՛ս. στοϊκός stoicus. Սրահեան անուանեալ դաս փիլիսոփայից, եւ վարդապետութիւն նոցա.
Ըստ այնոցիկ որք ի ստոյայ (լս. ի սրահից) իմաստասիրակքն են. (Փիլ. ել. ՟Բ. 120։)
true, just, certain, sure, indubitable, assured, positive, infallible, veritable, real, authentic, genuine;
surely, certainly, assuredly, to be sured, by all means.
• , ի-ա հլ. (բայց կայ նաև ստու-գիւ մակբայը, որ ենթադրում է ի հլ.) «իրաւ, ճշմարիտ» ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. և քր. Սեբեր. Եփր. թուոց և թգ. «արդար մարղ» Մծռ. 392. որից ստուգել ՍԳր. ստուգիւ Եւս քր. ստուգագոյն Գծ. իդ. 22. ստուգապէս Սե-բեր. ստուգութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 3, ստուգաբանութիւն Փարպ. Երզն. քեր. ստու-գաբանական (նոր բառ) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. steuwā-ձևից, որ ծագում է setu-և որ աճելով եղել է նախ setewo-և տաստկութեան համար միջին բաղաձայնի կրկնութեամբ seteuwā-. այս-տեղից նախավանկի ստորին ձայնդարձով steuwa->ստոլգ։ Պարզ ձևը ցոյց են տալիս յն. ἐτά «ստոյգ» (Հեսիւքիոս), աճած՝ ἐτυ-μος «ստոյգ», έτεfός «ճիշտ», հմմտ. նաև սանս. satyá-, զնդ. haiϑya-, հպրս. hasiya, գոթ. sunjis, անգսք. sōֆ, հին հիւս. sannr, բո-լորն էլ «ստոյգ, ճիշտ», հաւանաբար նոյն ծագումն ունին նաև հսլ. jistu, istú, iistovìi «իրական, ստոյգ»։ Այս բոլորը ծագում են պարզական es-«լինել» արմատից, որից -to-մասնիկով դերբ. setó-«եղած» (Pokor-ny 1, 160-161, Boisacq 291)։-Ըստ այսմ հյ. է ( • ՆՀԲ «որպէս թէ յար և նման ոստ ոգելոյն. լծ. և յստակ և շիտակ կամ ոստ եբր. արաբ. սատըգ, որ է արդար»։ Böttirh Arira 65 54 ստուար բառի հետ սանս. sthavira ձևին է կցում։ Տէրվ. Altarm. 36 և Նախալ. 113 հա-մեմատում է լտ. di-stinguere «բաժա-նել, որոշել» ձևի հետ. հայը ծագում է *ստաւգել <*ստանգել ձևից. բոլորն էլ հնխ. stag, stig «խայթել, սրել» ար-մատի տակ։ Մորթման ZDMG 26, 531 çtā արմատից է դնում հյ. ստոյգ=բևեռ. istuiguni։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902 ըստ+ոյգ (հմմտ. առ-ոյգ)։ Քիւփէլե-ան, Բազմ. 1910, 153 արաբ. [arabic word] sidq «ճշմարտութիւն»։ Karst, Յուշար-ձան 409 սումեր. zid, zida «ուղիղ, ճշմարիտ»։ Petersson KZ 47, 269 յն. στύω «բարձրանալ, կանգնիլ», լիթ. stugti «վեր բարձրանալ», լտ. re-stau- • rāre «վերանորոգել», սանս. sthā̄yará-«ստուար» ևն բառերի հետ հնխ. stēn-«հաստատ կանգնիլ» արմատից։ Մեր-ժում են Pokorny 2, 608 և Meillet MSL 22, 61-62։ Վերջինս տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը։
Հակառակն ստոյ. (որպէս թէ՝ յար եւ նման ըստ ոգելոյն. լծ. եւ յստակ, եւ շիտակ. կամ ըստ եբր. արաբ. սատըգ, որ է արդար) որպէս յն. ἁληθής, ἁληθινός verus, certus ἁσφαλής securus σαφής manifestus εὑσεβής pius. ճշմարիտ. հաւաստի. անշուշտ, անսուտ. աներկբայ. ճիշդ. անվրէպ. հաւատարիմ. հարազատ. անխարդախ. արդար. բարեպաշտ. մանաւանդ՝ Ճշմարիտ եւ արդարադատն աստուած.
Եւ ահա ստոյգ եւ հաւաստեաւ իցէ բանն։ Կշիռ ստոյգ եւ արդար եղիցի քեզ։ Զստոյգն խօսեցայ. (Օր. ՟Ժ՟Գ. 13։ ՟Ի՟Ե. 15։ Գղ. ՟Դ. 16։)
Ստոյգ հաւատ (իբր յայտնի ապացոյց). (Փիլ. բագն.։)
Զի՞ կոչես զիս բարերար. ես ստոյգ եմ. այլ առ կինն մեղաւոր՝ ստոյգն բարերար եղեւ. (Եփր. համաբ. ստէպ։)
Վասն ստուգաց եւ արդարոց մինչեւ ցմովսէս։ Ձաղիչք զստուգօք, եւ հակառակասէրք. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Թ։)
Խորհուրդ գործոյ հարցն նոցա՝ ստուգաց եւ արդարոց։ Բացեր զբերան ոչ զուղղոց, զստուգաց, զարդարոց. (Եփր. թուոց. եւ Եփր. թագ.։)
Այնպէս ասէ ստոյգ գիտեմ զնա, որպէս եւ նա զիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Ամք թագաւորութեանն նորա ստոյգ չաւանդեցին։ Ի ստոյգ մանր քննելոյ զգիրս։ Որպէս՝ ստոյգ ի հնոցն պատմութիւնս կայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յորժամ ստոյգ սիրեսցէ, չհրաժարէ ի խրատելոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
bottom, the under or lower part;
ի —, under, underneath, below;
ի —է, from under, from below or beneath;
downwards;
ի ստորեւ, ի ստորէ, cf. Ստոր.
• , ի հլ. «տակը, ներքև, վայռ» Նա-նալ. Վրք. հց. Մագ. Նար. մծբ. (մէկ ան-գամ ընտիր մատենագրութեան մէջ ունինը բց. ի ստորէ կամ ի ստորուէ Սղ. ժգ. 37, որի դէմ այլ ձ. ի ստորև. նոյնպէս ի ստորէ ձևն ունի Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 6՝ ըստ սրբա-գրութեան Վարդանեանի՝ ՀԱ 1911, 49)։ Այս արմատից են ստորին ՍԳր. ստորնեայ կամ ստորնետւք Եռն. 92 (տպ. ասորնեայք), Ոսկ. յհ. ա. 9. ստորոտ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. ստորաքարշ Կրչ. 231. ստորև Փիլ. Մեկն. ղգ. Նար. Մագ. կիսաստոր Գրչ. արիստ. գետնաստոր «խսիր» Փիլ. տես. ստորնակ «տակի պատմուճան» Փիլ. ել. ստորանալ, ստորացում, ստորացուցիչ, ստորնայարկ (նոր բառեր) ևն։-Յետոսկեդարեան մատե-նագրութեան մէջ ստոր դարձած է նախա-մասնիկ՝ համապատասխան յն. Նπο-և ϰατα-մասնիկներին. հմմտ. ստորաբաժանել = ύπομερίζω, ստորագրել =ύπογράφω ստղրա-ռասել =Նποτασοω ϰατατασσω, ստորակէտ = ύποστιγμή, ստորասել =ϰαταφήμι ևն։
• ՆՀԲ «իբր ըստ որմէ, այսինքն լետ. որոյ ըստ կարգի... լծ. յն. ϰατά ըստ և նατω ի ստոր»։ Böttich. Arica 65, 53 štar արմատի տակ։ Lag. Urgescn. 263 թերևս սանս. uttara, յն. ὅστερος «յետին»։ Հիւնք. աշտարակ բառից։
• Մառ. Гpaм. др. арм. яз. 33ը նա-խաձայնի անկումով (հմմտ. սաղ-մոս) պրս. [arabic word] past «ցած» բառից փոխառեալ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 155 լտ. posterus «յետագայ» բառի հետ, ինչպէս ըստ=լտ. post։ Յիշում են կասկածով Walde 604 և Pokorny 2, 7Չ. Բռւոռոփին մերժում է Meillet (նա-մակ 18 դեկտ. 1931 թիւ)։ Patrubány IF 14, 59 յն. στόρνυμι և լտ. sterno «տարածել» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն ստորել Ղրբ. «վայր իջ-նել, խոնարհիլ (արևի)»։
Ի ստոր բնակութենէս վերաթռեալք։ Ի ստորիցս աստեաց՝ անկարօտիցն (վերնոց) հանգունաւոր. (Նանայ.։ Նար. մծբ.։)
Միշտ անկեալ կան ի ստոր, որք ոչ երբէք յարիցեն։ Գուբ անյայտ ի ստոր։ Միտս երկնաթռիչ ի ստոր իջեալ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Ճ. ՟Ժ.։ Բենիկ.։)
ՍՏՈՐ. Ի բարդութիւ՝ է ոճ հելլենական, բազում մասամբ օտար ի հայկաբանութենէ՝ որպէս տեսցես ի կարգիս։
weaver's beam or roller.
• «ջուլհակի այն գլանը, որի վրայ փաթաթւում է գործուած կտաւը» Բ. թգ. եա-1Չ. Ա. մն. ժա. 23. ի. 5. որից վերստորի՝ որ նոյն բառի փոխարէն գործածուած է նո-րագիւտ Ա. մն. ժա. 23 և ի. 5։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. stor-«ծառի կամ փայտի կոճղ» արմատից, որի բարձր ձայն-ռարձն է ster-. հմմտ. յն. στεῖρα «նաւի առջևի կոր ու հաստ գերանը», στήριγς «նե-ցուկ, յենարան», հբգ. storro և մոր. storre եծառի՝ փայտի կոճղը»։ Հնխ. ster-նշանա-կում է նաև «ամուր, պինդ, հաստատուն» և յետոյ «ամուլ, չբեր, ստերջ». երկուսի միու-թիւնը ցոյց է տալիս յն. στεῖρα «նաւի գե-րանը», որ միևնոյն ժամանակ նշանակում է «ամուլ, չբեր». միւս օրինակները տե՛ս ստերջ բառի տակ (Pokorny 2, 627-8, Bo-isacq 906-7)։-Աճ.
• Հիւնք. յն. ἰστόπιδες «կտաւը ոստայ-նանկաց գործարանին մէջ ձգտող փայ-տերը»։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր Մնաց. գրոց. մէջ 32 վերստորի բառից հետևցը-նելով՝ հանում է վեր և ստոր բառերից, իբր «վերև ներքև, բարձր ու ցած»։
ἁντίον, μεσαντίον liciatorium, jugum textorius. Գլանն կամ ձողն ոստայնանկաց, զորով փաթութեն հետզհետե զգործեալ կտաւն.
twine, string, cord, rope;
line, halter.
• , ի-ա հլ. «չուան, պարան, թոկ» ՍԳր. Եփր. աւետ. Խոր. «կօշիկ կարելու ա-ռասան» Վստկ. 182. «չմոռանալու համար մատին կապած թել» Բրս. մրկ. 199 (վկա-յութիւնը տե՛ս խանփուլ բառի տակ). որից չուանեայ Յհ. բ. 15, չուանեղէն Գէ. ես. չուանաման Ոսկ. մ. ա. 20. չուանաձգութիւն Պիտ.։
• Justi, Dict. Kurde 127 կցում է քրդ [arabic word] čopān «չուան» բառին, բայց այս բառը պէտք է համեմատել մեր ճո-պան ձևի հետ։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335
• ռումեր. guana «նաւի չուան»։ Թիրեաք-եան, Արիահայ բռ. 265 ճոպան բառից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի վրաց. გარჩვნილი գարչվնիլի «ոլորուն, հիւսած բան»։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. չուան, Մրղ. չոււան, Խրբ. ննխ. Շմ. Պլ. Սեբ. Սչ. չուվան, Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. չըվան, Տիգ. չվmն, Ասլ. չիւվտ, Դվ. Ռ. չի-վան, Զթ. չուվօն, չուվոն, Հմշ. չիվօն, Սվեդ. չվուն, Հճ. չօվօն։
Կախեաց զնոսա չուանաւ ընդ պատուհանն։ Արկցուք չուանս ի գլուխս մեր։ Փոխանակ կամարացն՝ չուան գօտի։ Գանձս ընտիրս վանդակեալս չուանօք. (Յես. ՟Բ. 15։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 31։ Ես. ՟Գ. 14։ Եզեկ. ՟Ի՟Է. 24։)
Կապեն՝ որպէս կարծեն, յերկոցունց կողմանց, ո՛չ հզօր չուանօք, այլեւ յոյժ տկարօք. (Առ որս. ՟Գ։)
Խզիլ պարանացն եւ ընկղմիլ նաւին ի տկարութենէ չուանացն էր։ Եւ զի՞նչ չուանքն՝ որ խզեցան. շաղկապ եւ շարամանութիւնք մեր առ աստուած հաւատոյ եւ սիրոյ. (Գէ. ես.։)
Առի չուան՝ եւ երեքկնեցի, եւ հարի զնա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
cloth, woollen cloth, wool-stuffs.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ասուի» Վրք. հց. ա. 491. Վստկ. 104. «կրօնատրի կապայ» Մ. մաշտ. 343. որից չուխազգեստ Թղթ. դաշ. 23։
• = Պրս. [arabic word] čuxā «չուխայ», որ Արե-ւելքից մինչև Բալքանները ընդհանուր տա-րածուած մի բառ է. այսպէս՝ քրդ. čux, cōxā, cuka, թրք. [arabic word] čuqa, ռմկ. čuha, արաբ, [arabic word] ǰūxa, լազ. č̌oxe, նյն. τόχα (So-phocles 1081), τσυχενιος, սերբ. čöa, cöha, բուլգար. čohá, սլովաք. čuha, նսլ. čóhā, հունգ. csuha, csoha, լեհ. czucha, czuha, czuhai. czuja, czujka, szuja, ուկը. čuha, cuhána, ռուս. чyra (Berneker 159) ևն։-Հիւբշ. 273։
• ՆՀԲ յիշում է չուխայ, չօհա, չօգա ձե-ւերը։ Pictet 2, 298 պրս. և քրդ. ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութեամբ գոյութիւն աւ-նի ամէն տեղ. ինչ. Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Մկ. Երև. Կր. Հմշ. Պլ. Մշ. Մրղ. Ռ. Սեբ. Տփ. չու-խա, Տիգ. չուխm, Սվեդ. չուխօ, Զթ. չուխո, Ակն. չիւխա, Ղրբ. չօ՛խա ևն
Նիւթ զգեստու ասուեղէն կամ բամբակախառն, է՛ որ ազնիւ, եւ է որ խոշոր. ցփսի. կտաւ. չուխայ. չօհա, չօգա, ապա.
Զի գնեսցէ հանդերձ իւր եւ չուխայ։ Եդ զչուխայն ի ներքոյ իւր. (որ զկնի կոչի կտաւ. որպէս եւ հին թրգ. կտաւ ասուեաց, ասուի) (Վրք. հց. ՟Բ։)
Քթուէր զչուխայ իւր։ Տայր նմա ծերն չուխայ (ի կարել զհանդերձ). (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ե։)
rare, curious, admirable, charming, superb, excellent.
• «աննման, հրաշալի, սքանչելի» Եսթ. ժզ. 13. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 3, 4. Կիւրղ. թգ. որից չքնաղագեղ Ագաթ. չքնա-ղագիւտ Ագաթ. չքնաղադէմ Մագ. հիաչքնաղ Բենիկ.-գրուած կայ նաև ըստ ԱԲ չքնագեղ փխ. չքնաղագեղ։
• ՀՀԲ «չիք ի նա աղտ»։ ՆՀԲ «չիք այլ որպէս զնա» (ուրեմն իմանում է չիք-նա-այղ՝)։ Տէրվ. Altarm. 3, Նախալ. 119 չիք «չկայ» ձևից (բայց առանց ռա-ցատրութեան է թողնում -նաղ վերջա-ւորութիւնը)։-Հիւնք. էջ 349 աչք և ա-ղաւնի բառերից։
παράδοξος, ξένος, ἅμεμπτος mirus, inexpectatus, venustus, rarus, irreparabilis եւ ἠλίκος quantus, quam magnus եւ այլն. Որպէս թէ՝ Չիք այլ որպէս զնա. աննման. անհամեմատ. Կատարեալ՝ անարատ գեղեցկութեամբ. անտխեղծ. վայելուչ եւ չնաշխարհիկ. նորահրաշ. գերապանծ. հոյակապ. սքանչելի. եւ Անակնունելի. աղուոր.
Չքնաղ եւ զանարատ, զհաւասար թագաւորութեանս մերոյ զեսթեր. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Զհարճ նորին, որ կարի չքնաղ էր գեղովն. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Եւ էր ամենեցուն տեսիլն նոր եւ չքնաղ՝ իբրեւ զտեսիլ հրեշտակաց։ Այս երիցս անգամ երեւեցաւ չքնաղ տեսիլս՝ առնն երանելւոյ։ Տեսանիցէ զամենայն զսպասաւորացն (յարքունիս) զչքնաղ եւ զսքանչելի տեսիլն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զոր եւ յոյնք յանուանելոց յեօթն չքնաղ հրաշակերտիցն համարին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հան ի խորոց մահուս անդնդոց՝ չքնաղ ապրեցեալ՝ ընդ մարգարէին փրկելոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
palace, hall;
court;
hotel.
• , ն հլ. (սեռ. տան՝ «ապարանք, արքունիք, թագաւորա-կան կամ իշխանական բնակարան» Եւս. քր. Բուզ. Փարպ. Խոր. յետնաբար ասւում է պա-ղատ կամ պալատ, ի հլ. «արքունիօ» Աս-կիփ. Ճառընտ. Վրք. հց. Պտմ. վր. «արքունի գանձը» Վրդն. պտմ. էջ 141. «թագավորա-կան վրան» Կիր. 94. Վրդն. 141. նոր գրա-կանում գործածւում է միայն պալատ «ար-քունիք», որից պալատական, պալատանը-ման։-ԱԲ ունի և պալատատուն բառը, որ ըստ Նորայր, Բառաք. 58՝ կազմուած պիտի լինի Վրք. հց. բ. 254 ի պալատատանն ձե-մից. բայց այս ձևը գրչագրական սխալ է՝ փոխանակ ի պալատանն։
• = Յն. παλάτιον, παλάτιν հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. palatium բառից. սա նա-խապէս Հռովմի Պալատինեան լեռան անունն էր. թերևս ծագում է լտ. pālus «ցից» բառիս և նշանակում է բուն «ցցապատ տեղ» (Wal-de 554). յետոյ ստացաւ «արքունիք» նշա-նաևութիւնը. անցած է նաև շատ ուրիշ լե-զուների ինչ. իտալ. palazzo, ֆրանս. palais, անգլ. palace, հբգ. phalanza, pfalanza, մ. բ. գ. palas, նբգ. Palast, Pfalz (Kluge 365), հսլ. polata, ռուս. палата, հունգ. palota, վրաց. ბალატი պալատի, արաբ. [arabic word] balāt, ասոր. [other alphabet] palātī̄n ևն։ Հայերէնի «վը-րան» նշանակութեան համար հմմտ. ռուս. nалаткa «վրան»։-Հիւբշ. էջ 370։
• ՀՀԲ «բառ այլազգ.»։ Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin. Mémoires 2, 279, յե-տոյ ՆՀԲ, Peterm. 21 ևն։
παλάτιον, palatium. գրի եւ ՊԱՂԱՏ, ՊԱՂԱՏՆ. Բառ յն. եւ լտ. բալա՛դիօն, բալա՛ցիում. որ պէսպէս մեկնի առ հնախօսս նոցա։ Ի մեզ վարի որպէս Ապարանք. արքունիք. տուն եւ աթոռ եւ քաղաք արքունի. եւս եւ ապարանք երեւելի իշխանաց եւ այլն. սարայ.
(Վասն նոր հռովմայ) պաղատն ասեն, որ թարգմանի արքունի. (Փարպ։)
Վասն հաւատարիմ թագաւորին եւ ամենայն պաղատին (կամ պաղատան). (Ոսկ. պտրգ։)
Դարձաւ թագաւորն կոստանդիանոս ի պաղատան։ Զսուրբ հայրապետն սեղբեստրոս ընդ իւր տանէր ի պաղատանն. (որպէս թէ ուղր. իցէ Պաղատան)։ Եփիմիանոս ի պալատն իւր ունէր շինեալ եկեղեցի։ Ի պալատին եկաց ամս քառասուն։ Ներքինի մի ի պալատէ անտի է. եւ այլն. (Վրք հց։)
Զաշխարհ իբրեւ զթագաւորութիւն ստեղծ, եւ զդրախտն որպէս պաղատ թագաւորի. (Ոսկիփոր։ Իսկ Վրդն. պտմ.)
Զպատուական թագն եւ զպաղատն առաքէ ի տուն հօր իւրոյ. թուի յայտ առնել զպալասական զարդս, կամ զվաղակաւոր, եւ այլն։
aposteme, imposthume, abscess, suppuration, pustule;
— երանաց, bubo.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «մարմնի վրայ մի տեսաև վէրք, խաղաւարտ» Ղևտ. ժգ. 2, 10, ժդ. 56. «խարան, դաղած նշան» Փիլ. Պտմ. աղէքս. որից պալարաբար «պալարի պէս» ԱԲ. պա-լարանալ «պալարի պէս լինել» Լմբ. սդ. ան-պալարոտ «անախտ, անսպի» Փիլ. լին։-Տե՛ս նաև յաջորդը։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bol-«ուռիլ, ու-ռուցք» արմատի ստորին bկ-ձայնդարձից, ար մասնիկով. ցեղակիցների մասին աւելի ինդարձակ տե՛ս պղպջակ։
• Bugge IF 1, 456 հնխ. bhlā̄-արմա-տից. հմմտ. լտ. flare, յհբգ. blatara «բշտիկ, խաղաւարտ», հհիւս. bladra։ Patrubány ՀԱ 1903, 221 ap-մասնի-կով *vel-«գլորիլ» արմատից, իբր գերմ. aufwallen «եռալ, պղպջալ»։ Նոյն, ՀԱ 1907, 89 p (
• ԳՒՌ.-Բլ. պալար կայնիլ, պալրիլ «հար-ուածից մարմինը ուռիլ», Ալշ. Մշ. պալար «երկարաձիգ ձևով ուռեցք»։ (Ըստ Ամատու-նի, Հայոց բառ ու բան 546 պալրել Տր. «ծնկան վրայ դրած ոտի թմբրիլը, ընդար-մանալը»)։
• «գարդ». արմատ առանձին ան-ռործածական. գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. պալարակապ «զարդարուն (ձի)» Ես. կզ. 20. Ագաթ. պալարափայլ «զարդարուն» ԱԲ։
• ՆՀԲ մեկնելով «պալարաձև», ուզում է կապել նախորդի հետ։ Այսպէս նաև Petersson KZ 47, 262։
Զպալարս հոգւոյս խածուածոց՝ քահանայապետիդ Քրիստոսի բացի։ Յորժամ լինիցի ի մարմին ուրուք պալար, կամ վէր ինչ այտուցեալ. (Նար. ՟Կ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
pallium.
• «քահանայապետական եմիփո-րոն» (նկարագրութիւնը տե՛ս Հացունի, Պտմ. տաբազի 408) Լմբ. Յիշատ։ Նոյն բառն ու-նի և Սմբ. պտմ. 130՝ հետևեալ ձևով. «Բա-ցին զհողքն... կաթողիկոսին. նա գտան զշուրջառն փտած և զպավլին խայտնին շէն և զգաւազանն և զմազն. և ոսկր ամենևին չգտան». ուր պավլին խայտնին «պալիունի գունաւոր ժապաւէնն» է։
• = Լտ. pallium «երկար ու նեղ՝ սպիտակ բուրդէ խաչազարդ մի տեսակ վերարկու» (որ առաջին անգամ Լուկիոս Գ. պապը նուի-րեց Գրիգոր տղային, և յետոյ հետզհետէ տարածուեց մեր մէջ)։ Սոյնից է և յն. πάλλι-ον, παλλίον։-Հիւբշ. էջ 369։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառ լտ. բա՛լլիում. pallium. Եմիփորոն քահանայապետական, որ է փոքրիկ, այլ նշանակ ծայրագոյն պատուոյ.
Ոմոփորոն քազ, եղբա՛յր կաթողիկոս, պալիուն՝ որ է առաջին ամենայն պատուոյ, եւ խոյր զիմոյ գլխոյս առաքեցի։ Ընկալեալ կաթողիկոսին սրբոյ զպատուական պալիունն եւ զխոյրն ի լրումն պատուոյ իւրոյ՝ գոհացաւ զԱստուծոյ. (Լմբ. ի թղթ. լուսիոսի պապին առ գր. տղայ. եւ Լմբ. յիշատ.։)
sodden, boiled;
boiled beef.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «խաշած միս» Ել. ժբ. 9. որից պախեփ «լաւ խաշած» Հին բռ. պախել «եփել» Բառ. երեմ. 262. այսպէս էլ Տաթև ձմ. ճժէ պախ եփեալ ջրով մեկնում է «որ է քաջ եփեալ»։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. puxtan «եփել»։ Lag. Urgesch. 334 pac «եփել» արմա-տից. հմմտ. յն. πέσσειν, պրս. puxtan։ Նոյնպէս և Տէրվ. Նախալ. 45, իբր հնխ. nak և Հիւնք. պրս. puxtan։
• ԳՒՌ.-Թւում է թէ սրանից է պաղմիս Վն. «խաշած ու սառեցրած միս», որ յետոյ շը-փոթուած է պաղ բառի հետ։
• Այսպէս է մեկնում ՆՀԲ։
Ոչ ուտիցէք ի նոցանէ հում, եւ ոչ պախ եփեալ ջրով. (յն. լոկ՝ եփեալ ի ջուր) (Ել. ՟Ժ՟Բ. 9։)
halter, bridle;
թափել զպակուց or պախուցաթափ լինել, to break from the halters.
• , ո հլ) «սանձ, երասանակ» Յռբ. խ. 20. Պտմ. աղէքս. 23. Գէ. ես. Յայսմ. գրուած է նաև պախոյրց, պախուրց, պախ-ցոյք, պահցոյցք, պահցոյք (բոլորն էլ Պտմ. աղէքս. 23), պահուց Շնորհ. առ. 57. արդի գրականի մէջ գործածւում է պախուրց ձևով, որ ըստ ՆՀԲ և ՋԲ գաւառական է, որից պա-խուցաթափ Գր. երէց. -սրանի՛ց է նաև պահ-րացի (ձիուն տրուած ածական) Սասն. 31.-Rivola, Բռ. հայոց2 311 ունի պախոնցք ձե-ւով, բայց նաև պախուրցկոթ «սանձի չուա-նը»։
• Տէրվ. Altarm. 104, Երկրագ. 1884, 53, Նախալ. 91 իբր բնիկ հայ՝ հնխ. paç «կապել» արմատից. հմմտ. սանս. pā̄ça «առասան, կապ», զնդ. pas «կապել», գոթ. fahan «բռնել», գերմ. fangen, լտ. paciscor «դաշինք կռել»։ Հիւնք. ց(ոկա)կապ բառից համառօտուած։
• ԳՒՌ.-Հճ. բախույցք, Սվեդ. բախօոցք։
Բուռն հարեալ զպախցոյ ձիոյն՝ գայր ածէր հնազանդեալ զօրութեամբ. (գրեալ էր զպախցքոյ, կամ զպախցոյք) (Պտմ. աղեքս.։)
money, effects, property, goods;
provisions, victuals;
cattle.
• , ի հլ. «տաւար, արջառ, նախիր» Մանդ. Կանոն. Մխ. դտ։ Վստկ. 13. «ուտե-լիք, պաշար» Սիր. լա. 26. Ոսկ. մ. ա. 8, բ. 10. «ինչք, ստացուածք, ապրանք, դրամ» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. եբր. ժա. փիլիպ. թ. ժե. յետնաբար գրուած պախրայ Ասոր. դատ. 56. Տաթև ամ. 12. որից պախրէիկ «մի քիչ դրամ» Ոսկ. մ. ա. 3։ Նշանակութեանց զար-գացման համար հմմտ. լտ. pecu «տաւար» և pecunia «ինչք, ապրանք, դրամ, արծաթ», արաբ. māl «եզ, տաւար. 2. ապրանք, հա-րըստութիւն, ինչք», Ղրբ. ապրանք «ինչք. 2. տաւար» ևն։
• =Նման, բայց ձայնապէս անյարմար են ասոր. [syriac word] baqrā «նախիր», եբր. [hebrew word] baqar «արջառ, կով, ցուլ», արաբ. օ [arabic word] baqara, baqra «եզ, կով», ասուր. bukkuru «հերկել»։ Արաբերէնից է փոխառեալ յետին պաքարայ ձևը։
• ՆՀԲ երեք նշանակութիւններով հա-մարում է տարբեր բառեր. այսպէս՝ պախրէ «ինչք» լծ. թրք. պագըր, պրս. խրիյտէ, խրիտ, յն. χρῆμα,-պախրէ «պաշար», լծ. թրք. (իմա՛ արաբ.) զախ-
• րէ և հյ. պաճարանք,-իսկ պախրէ «ար-ջառ» լծ. պաճար, եբր. պաքար, լտ. pe-cus։ Տէրվ. Altarm. 104, Նախալ. 91, Երկրագ. 1884, 53 դնում է *պախուէ ձևից և հանում է հնխ. paç «կապել» արմատից. հմմտ. սանս. paçu, զնդ. pasu «եզ, արջառ», գոթ. faihu «տա-ւար, ինչք, դրամ», լտ. pecus «տաւար», pecunia «ինչք», լիթ. pekus։ Հիւնք. արաբ. baqar «արջառ, եզն» բառից։ Հիւբշ. 516 պախրէ «տաւար» նշանակու-թեամո համարում է արաբերէնից փո-խառեալ պաքարայ բառի ռմկ. ձևըս (Սակայն անտեղի է նախ բառիս այս նշանակութիւնը միւսներից ջոկել, և երկրորդ՝ պախրէ «տաւար» նշանակու-թեամբ ունի Մանդ1)։ Seidel, Մխ. հեր. § 183 հայացեալ է արաբ. [arabic word] baqar «եզ» բառից։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. բmխրէ «եզ», Զթ. բախռէ «եզ», Հճ. բախրէ (որ է<բախռէ, որովհետև հյ. ր>Հճ. յ, իսկ ռ>ր) «եզ», Երև. Տփ. պա՛խրա «եղջերու», Ղրբ. բա՛խրա «եղջե-րու». որից պախրակով Ղրբ. «էգ եղջերու»։
• ՓՈԽ.-Բոհեմ. bakro «խոյ», bakris «ոչ-խար», bakrini «մաքի», bakrilo «գառն», bakroker «փարախ», bakrišos «հովիւ» (տե՛ս Vaillant, Gram. des Bohémiens, էջ 96).
ՊԱԽՐԷ. Որպէս լծ. ընդ թ. զախրէ. եւ հյ. պաճարանք. Պէտք կերակրոյ, հասք. պաշար. συμβίωσις, πρόσοδος victus ապրուստ. կէչինէճէք, ղըտէ.
Սպանանէ զմերձաւորն՝ որ հանէ զպախրէ. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 26։)
Նոքա որ բնաւ ինչ չունին, բայց միայն զմարմինն եւ զձեռս, ջանան եւ հակառակին՝ պախրէ կարօտելոցն գտանել անտի։ Առանց պախրէի եւ պաշարի առաքեաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 10։)
Եթէ աղքատ եւս իցէ փոխապարտն ... երբեմն սուղ ինչ զպախրէն կամի վաճառել, զի հատուսցէ զվաշխիցն տոկոսիս. (Մանդ. ՟Է։)
Զձիոց եւ զպախրեաց եւ զուղտուց. (Ուռհ.։)
Ասէ անդամալոյծն. վայել է ինձ մուրացիկն պախրէին. (Վրք. հց. ձ։)
female jewelry.
• «մի տեսակ կանացի զարդ» Վրդն. ել. ուրիշ վկայութիւն չկայ. (Հին բռ. մեկ-նում է «պսակ», Քաջունի՝ Գ. էջ 198 «bi-ǰou-գոհար»)։
• «պէս, կերպ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած է ո՛րպակ «ո՛րպէս, ի՛նչպէս» Մագ. թղ. 205. Արիստ. քանակ. Պորփ. էֆիմ. 318, 320. բառս ուրիշ տեղեր չի պատահում։
• «վախ, երկիւղ». արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են պակ-նու «վախենալ, ապշիլ, սարսափիլ» Բ. մկ. ր. 16, ժե. 23. Ագաթ. պակեցուցանել Փիլ. ել. պակուցանել Փիլ. Խոր. պակչիլ Իմ. ժէ 14. Ոսկ. եբր. ա. եւագր. Եփր. օրին. էջ 267. պակումն «վախ» Նիւս. բն. Վրդն. ծն. «կե-րակուրից յափրանալով խորշիլը» Կլիմաք.։ Սրա հետ նոյն է պախ «վախ», որ տես վե-րր։
• ՆՀԲ պախիլ բառի հետ? Հիւնք. պրս. bāk «վախ» ձևից։ Scheftelovitz BВ 28, 309 յն. φέβομαι «վախենալ, փախ-չիլ», հսլ. bèg «փախուստ» ևն բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ (Ճիշտ չէ, որովհե-տև այս բառերի արմատը դրուելով հնխ. bhega-(տե՛ս Boisacq 1019, Berneker 55), սպասելի էր հյ. նախաձայնբ և ո՛չ թէ պ)։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 41 և Բաոմ. 1912, էջ 263 պրս. bak և հյ. պախ, վախ, ահ բառերի հետ։ Կուր-տեևեան (տե՛ս Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 17) պրս. ինչ որ պուք ձևից, որ է թերևս՝ պաք=bāk։ Ղափանցեան ЗВО 23, էջ 356 պրս. bāk և հյ. վախ բառերի հետ միասին հնխ. vak արմատից. (բայց պրս. bāk<արիական *bhāyaka-ձևից, արմատը bhay-(Horn § 170), որ պի-տի տար հայերէնի մէջ գոնէ բայ), պա-տահական նմանութիւն ունի ասուր. pakū «վախ, վախենալ» (Muss-Arnolt, Ass. Handwb. 801ա)։
Կոչեաց Ահարոն զքանդակագործսն, եւ ողջացոյց զպակսն ի կերպ որթոյ. (Վրդն. ել.։)
defective, imperfect;
ի՞ւ իւիք — իցեմ, զի՞նչ եւս — իցեմ, what do I still want for ?
զի՞նչ — է քեզ, what do yon want for ?
— առնել, to do without, to dispense with;
to diminish;
to deprive of;
to destroy, to kill;
less;
• (յետնաբար ի հլ.) «թերի, ոչ-ամ-բողջ» ՍԳր. Եւս. քր. Եփր. ծն. որից պակա-սել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 6. պակասեցուցանել ՍԳր. Բուզ. պակասագոյն Ագաթ. Կրրիւն-Բուզ. պակասամիտ ՍԳր. անպակաս ՍԳր. Եզն. Ագաթ. հացապակաս Մամիկ. գրպա-կաս Յիշատ.։
• ՆՀԲ որպէս թէ կասեալ իւիք։-Lag Urgesch. 524, Gesam. Abhnd. 53 upa-մասնիկով զնդ. kas արմատի հկտ։ Հիւնք. պսակ բառից։ Հիւբշ. 458 կար-ծում է թէ չի պատկանում հյ. կասել կամ զնդ. kasu-, պրս. kih «փոքր» ձևե-րին։ Karst, Յուշարձան 428 և 429 թթր-ak, yik արմատից, իբր ույղուր. yiksik, ւառաթ. iiksik, օսմ. eksik «պակաս»։ Ղափանցեան ЗВО 23, 350 առար. [arabic word] ❇ vaks «պակասիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 305) բառի հետ, (որ սակայն պատահական նմանութիւն ունի, ինչպէս նաև սրանից աւելի նման մի ձև, որ է արաբ. [arabic word] baxs «պակասեցնել» Կամուս. անո՝ 215)։ Meillet REA 2. 6 պա-մասնիկով՝ իրան. kas, սոգդ. kas «փոքրիկ», պրս. kāstan «պակասիլ» ձևից փոխառեալ։ Pictet բ. տպ. Բ. 392 թէև կցում է լտ. panis, մեսապ. πά́γος իռլ. páin, ինչպէս և սանս. pita, զնդ. nitu «հաց, սնունդ» բառերին, բայց հա-յերէն բառը բնիկ է համարում։
• ԳՒՌ.-Առլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պակաս, Ալշ. Մշ. պագաս, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Սեբ. բագաս, Տիգ. բmգmս, Զթ. բագօս, բագոս, Հճ. բագօս, Սվեդ. բmգուս.-բայա-կան ձևով Ագլ. Գոր. Ղրբ. պկա՛սիլ, Երև պա՛կսէլ, Տփ. պա՛կսիլ, Ննխ. բակսէլ, բաք-նէլ, Պլ. Ռ. բաքսիլ, Ասլ. բա՞սիլ ևն։ Նոր բառեր են պակասիկ, օրպակաս, պակսորդ, պակսուցք։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կս. bagas «պակասա-միտ, անխելք». օր. sen-de bagas bir adam san «դու էլ անխելք մի մարդ ես» (Բիւռ. 1898, 713). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով bagas «փախուկ, խենթուև» (Բիւր. 1898, 865)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբան. paké «քիչ»!
ἑλάττων, ἑλάσσων, -ον minor, minus. եւ բայիւ ὐστερέω, στερέω deficio, indigeo λείπω linquo (որպէս թէ՝ Կասեալ իւիք, յետնեալ, ընդհատ) Թերի. անկատար. նուազ. սակաւ. էքսիք
Զի՞նչ պակաս է քեզ առ իս, զի խնրես երթալ յերկիր քո։ Առնոյր յասոն ոչ ինչ պակաս քան զքսան հազար վառեալ։ Ոչինչ պակաս իցէ (ումեք)։ Ոչինչ իւիք պակաս իցեմ կամ գտայ։ Մի ինչ պակաս է ի քէն։ Տէր ոչ պակաս առնէ զողորմութիւն իւր։ Յառաջնում յարձակել անդ պակաս առնէին (յն. սպանանէին) եւ այլն։
Ի հրէից հնգիցս, քառասուն՝ միով պակաս, արբի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 24։)
Գտին զգլուխսն վեց հազար, պակաս երկու (թուով). (Մամիկ.։)
Զոր բաժանեալ ըստ մարդաթուի՝ գտաւ պակաս ժառանգութիւն բնակողացն հաշտենից. (Խոր. ՟Բ. 59։)
Որում կարի անարժան հանդիպիմ, եւ պակաս ի զօրութենէ. (Վրդն. լս.։)
Է ինչ պակաս ի մոլեգին այսահարաց անտի (այսինքն քան զայսահարսն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Ոչ ի պակասից, այսինքն յանկատարից, այլ ի կատարելոց գոլ կատարեալ. (Սարկ. հանգ.։)
Չեմք ինչ պակաս յայնցանէ. այսինքն ընդհատ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Արս չորեքհարիւր լոկ՝ թէ աւելի կամ պակաս՝ ունէր ընդ իւր. (Զենոբ.։)
Յայս հային եւ ոմանք ի նախադրեալ ածականաց. որպէս եւ յայս բան.
Թէոդորոս որդի Ահարոնի, զոր աւան (կամ առանն) կոչէին ըստ իւրեանց լեզուին, զգիրն (հ) պակաս ունելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Դու միանգամ դի՛ր զգինն, եւ պակասաբար. (Վրք. հց. ՟Է։)
impudent, salacious, lascivious, libidinous, lewd, lecherous, licentious, libertine, obscene.
• (որ և պագշոտ), ի-ա հլ. «ցոփ, շոսայտ, լիրբ, անառակ» Ոսկ. յհ. բ. 15 և խչ. Ագաթ. որից պակշոտիլ Առակ. է. 10. Մծբ. 228. Ոսկ. մ. բ. 9 և Եբր. փարպ. պակ-շոտութիւն Ոսկ. յհ. բ. 13. Պիտ. պակշոտե-ցուցանող Լմբ. իմ. սրանց արմատական ձևն են ներկայացնում պակշիլ «զմայլիլ տես-քից» Լմբ. իմ. պակշեցուցանել «զմայլեցնել» Լմբ. իմ. որոնք ենթադրել են տալիս պակշ-(պակիշ կամ պակուշ) արմատր. որով պակ-ոտ կազմուած պիտի լինի -ոտ մասնիկով։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 235 -շոտ մասնիկով պագանել բայից, իբր «համ-բուրելու հետամուտ». հմմտ. լեզուա-շոտ։ ՆՀԲ «պակուցեալ և ափշեալ շուայ-տութեամբ կամ որ պագանէ զօշոտաւ-թեամբ»։ Էմին, Քերակ. էջ 51 նոյնպէս -շոտ դնում է մասնիկ, որով արմատը պակ։ Lauer (տե՛ս Տէրվ. Alarm. էջ 39) պագանել բայից։ Տէրվ. անդ՝ (քն)-քուշ, (փաղա)քուշ բառերի քուշ արմա-տին միացնելով՝ դնում է gus ձևից հմմտ. լտ. gustare, գոթ. kiusan, kaus-van, յն. γεύω «ճաշակել»։ Հիւնք. յն. βαϰ-xευω «անկղիտանալ ի հեշտութինն մարմնոյ»։
Զայն որ զարդարի՝ ոչ ոք ի մաքրից գովէ, այլ պակշոտք եւ շռայլք։ Խաչն՝ պակշոտաց ապաշխարութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. եւ Ոսկ. խչ.։)
oscillating, swinging, shaking.
• -Յն. παλματιας հոմանիշի համեմատ կազ-մուած է πάλμα «սասանում, դող» բառից՝ հյ. -ական մասնիկով։-Հիւբշ. էջ 370։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Ի շարժմանցն ... այլք դողացուցանեն՝ խոնարհեցուցանելով, եւ վերստին շարժելով, եւ միշտ ի շարժեալն բերելով, որ պաղմականք լինի ասացեալ, նման դողութեան ախտի բացագործելով. (Արիստ. աշխ. ուր գրիչք ունին վրիպակաւ՝ տաղմականք։)
cattle;
—ք, means, expedient, device;
—ս պաճարել, to seek the means to, to resort to all sorts of expedients, contrivances or shifts.
• , ի-ա հլ. «նախիր, արջառ, եզ, կով, կամ լայնաբար՝ ամէն անասուն» Կա-նոնք սահ. 126. Տիմոթ. կուզ 327. Փիլ. Խոր. Պտմ. աղէքս. 13. որից պաճարաբուծ «հ--վիւ» Պիտ. պաճարամիտ «անմիտ» Լմր. մատ. 56, 95. պաճարեղէն «անասուններ» Նիւս. կազմ. պաճարարօտ Փիլ. Ասող. պա-ճարապէս «անասնաբար» Անյ. հց. իմ. քա-ջապաճար Փիլ.։ Այս արմատից են գալիս նաև աաճարանք «ինչք, ապրուստ, պաշարե-ղէն» Ագաթ. Պիտ. Յհ. կթ. Ղևոնդ. «ճար, ճա-րակ, հնարամտութիւն, հնարք» Ոսկ. մ. ա. Չ. Փիլ. յովն. 590. պաճարք «հայթայթանք. մեջոց, հնարք» Ոսկ. մ. ա. 22. պաճարել կամ պաճարիլ «հայթայթել, նիւթել, միջոց կամ հնարք գտնել» Ոսկ. մ. ա. 22. Փիլ. Պիտ. անպաճարան «անհնարին, շատ դըժ-ուար» Փիլ. իմաստն. նշանակութեան զար-գացման համար հմմտ. պախրէ։
• ՆՀԲ աաճար «տաւար» բառի համար թուի թէ յիշում է եբր. պաքար «պախ-րէ». իսկ պաճարել՝ լծ. և նոյն թրք. be-ǰermek և ռմկ. ճարել։ Lag. Urg. 479 ճարակ բառի հետ։ Հիւնք. պաճար «տա-ւար»=պրս. čārpā «չորքոտանի» (շըրջ-մամբ), իսկ միւս նշանակութիւններով վաճառ բառից։ Գազանճեան, Արևել. մամ. 1907, 934-5 պաճարել=թրք. bejer-mek։ Meillet, Rev. d. ét. arm. 2, 6 պա-մասնիկով իրան. ճար (cār), ճարակ (čārak) բառերից փոխառեալ։
θρέμμα, κτῆνος alumnus, pecus, jumentum. Նախիր. անգեայ. արջառ. եզն, եւ կով. եւ լայնաբար՝ ամենայն անասուն. պախրէ, պախրիք. սըղըր, էօքիւզ, ինէկ, տավար, հայվան. եբր. պաքար.
Ի պաճարաց եւս ծննդից՝ ըստ հօտից եւ անդէոց։ Ոչ եւս վարեսցեն ի պէտսն զպաճարսն։ Շունք՝ որ ի հօտսն են, յառաջագոյն մարտնչելով ի վերայ պաճարացն մինչ ի յաղթութիւն։ Զբնակիցն ի մեզ զպաճարն պարարեն՝ զցանկութիւնն։ Զառ ի շնորհ պատարագն յարու պաճարաց առնել. (Փիլ.։)
Լերինքն զանասուն պաճարս բազմացուցանեն մեծահասակս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Ոչխար ես իմոյ աստուածային հօտիս՝ սքանչելի, եւ պաճար մեծի հովուին. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
Իբր զանզգայ պաճարս անասնոց մեռանիմք, եւ ոչ զարհուրիմք։ Ոչ պաճարք խոտաճարակք, եւ կամ լուղակ կերակրելիք. (Նար. ՟Ծ՟Ե. եւ Նար. առաք.։)
ՊԱՃԱՐՔ որպէս Պաճարանք. հայթայթանք. հնարք.
delicious condiments.
• , անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ել. 481. «Գինեզինութիւնք և խա-հակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան և որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լի-նելոյ գործեն հիւանդութիւն»։ (Աւգերեան լտ. թրգմ. ob abusum expletionis զեղծումն գոհացման)։ ՆՀԲ մեկնում է «աւելորդ պա-ճուճանօք և հանդերձանօք յօրինեալն», ՋԲ «աւելորդ պաճուճանք կամ հանդերձանք կե-րակրոց», ԱԲ. «աւելորդ զարդարանք կամ կերխում»։
• ՆՀԲ պաճուանք բառից։ Lag. Arm. Stud. § 1801 և էջ 182 սանս. upaci, ասոր. [hebrew word] psi dg? և պրս. guzi-dan «ընտրել»։
Որպէս թէ Պաճուճակ. Աւելորդ պաճուճանօք եւ հանդերձանօք յօրինեալն.
Գնիեզինութիւնք եւ խահակերութիւնք՝ որ ի ձեռն անյագութեան եւ որովայնամոլութեան լինին, ի պաճիտակ լինելոյ գործեն հիւանդութիւն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 18։)
adorned, beautified, set off, decked, elegant;
jewel, trinket;
cf. Պաճուճան.
• «զարդ, զարդարանք. 2. զարդա-րուն» Բրս. ծն. Վրք. հց. ա. 192. Նար. կուս. Մագ. որից պաճուճել «պճնել, զարդարել» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. պաճուճան Ոսկ. ես. պա-ճուճանք ՍԳր. կոչ. Ոսկ. մ. ա. 12. և ես Կիւրղ. թգ. պաճուճազարդ Վեցօր. պաճուա-պատանք ՍԳր. նկարապաճոյճ Ագաթ. ան-պաճոյճ Վեցօր. ընդվայրապաճոյճ Ոսկ. ես. գեղապաճոյճ Յհ. կթ. լուսապաճոյճ Անան եկեղ. Նար. թագապաճոյճ Վահր. յյտ. ևն։
• = Հաւանաբար իրանեան փոխառութիւն է, ինչպէս ցոյց են տալիս կրկին ճ-երը. հմմտ. նոգդ. p'γwch «պաճուճեալ»։ Այս բառի ստու-գաբանութիւնը ծանօթ չլինելով՝ յայտնի չէ թէ ինչի՞ց է յառաջ գալիս այս երկուսի մէջ շ և ճ ձայների տարբերութիւնը և հետևաբար ի՞նչ է հայերէն բառի բուն մեկնութիւնու
• ՆՀԲ լծ. թրք. beze-mek «զարդարել»։ Մորթման ZDMG 26, 535 բևեռ. bar-çudibiduni մեկնում է պարսպատուն կամ պաճուապատան։ Հիւնօ. պճնել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 իբրև կրրկ-նական՝ *պաճ արմատից. հմմտ. պա-րոյր, փաթոյթ, պատուտակ։ Վերի մեկ-նութիւնը տուաւ Meillet, REA 2, էջ 5։
Պերճ եւ պաճոյճ շարամանութեամբ (բանահիւսութեան). (Մագ. յիշ. ոտ.։)
Ո՛վ շնորհաշուք գեղով արփաւոր ծածկութիւ, յանմատոյց գեղեցկութենէն պաճոյճ փաղփաղեալ (որ լինի ա. գ. եւ մ) (Նար. կուս.։)
Ոչ կարաց կուրացուցանել զքեզ սատանայ՝ առ ի տեսանել զպաճոյճսն, եւ ոչ պարզեցար ի տես յանցաւոր կանանց, որով որսաց սատանայ զորդիսն Ադամայ ի պաճոյճսն դստերս Կայենի, զարդարելով զնոսա համօրէն մեղօք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
fairy, elf.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «առասպելական մի էակ, որ մարդուց է յառաջանում և երէների հետ է արածում» Եզն. 98, 99 (և զպայն իմն ի մարդկանէ. ի մարդկանէ ելեալ պայն, Չպայն իսկ). Ոսկ. պօղ. Ա. 602. Եղիշ. հրց. էջ 50. որից պայիկ (յիշում է ՆՀԲ պայ բա-ռի տակ՝ իբր հոմանիշ, բայց առանց վկայ-ութեան. տարբեր է պայիկ «պահապան», որ ռես առանձին). մարդապայ քաղ Ոսկ մ. ա. 4. էջ 58 (ձեռ. վարդապայն քաղից. այսպէ՛ս է սրբագրում Հ. Ա. Բագրատունի, Որատիռ-սի Ար. քերթ. էջ 31, որ ընդունում են նաև Նորայր, Քննասէր Ա. էջ 10 և Գալեմքեար-եան, Մասիս 1900, 403), նաև Պայապիս Քաղեայ յատուկ անունը՝ Խոր. Ա. ժդ. (կազ-մուած պայ+ապիս (կովը) և քաղ բառերից ըստ Աճառ. Արրտ. 1912, 838, իսկ ըստ Markwart, REA 8 (1928), 221 եգիպտ. παάπις անունից, որ էր հայր իմաստունն Ամենովփիսի)։-Եզնիկի առաջին վկայու-թեան մէջ (զպայն իմն) չի կարող պայն լի-նել որոշեալ ձև՝ յաջորդ իմն անորոշի պատ-ճառաւ. ուստի պէտք է ենթադրել պայ բառի հետ նաև պայն ձևը, որ հաստատւում է նաև տակի գւռ. ձևերով (տե՛ս այս մասին Աճառ. REA 3, էջ 7)։ թիւնը յաջորդութեամբ ստանալ, յաջորդել» եւս. օր. Խոր. «տիրել, իշխել» Յհ. կթ. պա-յազատութիւն Եւս. քր. անպայազատ «բնա-ջինջ եղած, սերունդը անճիտած» Խոր. յար-մարեալ ձև է պայ-ազն Մագ. թղ. 63 «սին-լըքոր» (ըստ ՆՀԲ), «իշխան» (ըստ ԱԲ)։
• Հիւնք. պայիկ=պրս. պիուք բառից։ որ է [arabic word] biyūk «հարսն». հմմտ. յա-ւերժահարսն. կրճատեալ ձևով պայ։ Ե. եպս. Դուրեան, Մասիս 1900, 436 յտ. pan «սրինգը հնարող առասպելական էակը»։ Գալէմքեարեան, անդ 475 արի-ական pāti «պահապան» ձևից։ Ալիշան, Հին հաւ. 185 վարդապայ կցում է հնդ. վարտապա՛յ ձայնարկութեան հետ։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 310 պարիկ բառի՞ց։ Mariès, REA 3, 7 յօդուածից առթիւ խօսելով՝ ՀԱ, 1927, էջ 767-72, հաստատում է պայն ձևը և գտնում է որ հակառակ օրինակները արժէք չունին. այսպէս պայ Ոսկ. պօղ. Ա. 602 յետին նորամուծութիւն է, որ չկայ յունարէ-նում, մարդապայ սրբագրում է մար-դասպան, իսկ ՆՀԲ-ի պայիկ բառի գո-յութիւնը ժխտում է։
• = Պհլ. *payāzāt ձևից, որ է հպրս. *pati azāta «յաջորդ յազատութեան, որ է ազ-նուականութեան», կազմուած pati մասնի-կով՝ āzāta-«ազատ» բառից։-
• ՆՀԲ «լծ. փայէ և զաթ (իմա՛ պրս. [arabic word] nāya «պատիւ, աստիճան» և արաբ. [arabic word] dāt «անձ»). ուստի առ մեօք առին բմանք որպէս պէյզատէ»։ Lag. Arm. Stud. § 1802 վերջի մասը դնում է պոս. zād=zāda «ծնեալ»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 205 պրս. [arabic word] beyzād, ❇ [arabic word] bey-zāda «բէկի ծնունդ»։ Muler WZKM 10, 356 pat-մասնիկով zāt «ծնեալ» բառից՝ ընդունելով պայ-ազատ՝ իբր «agnat» նշանակութեամբ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Ա. Խա-չատրեան (անձնական. նամակ առ Հիւբշ. 1898 թ.)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 310 մերժելով իր առաջին կարծիքը (ըստ որում [arabic word] bāy, beg թուրքերէն է), դնում է պայ «պարիկ»+զատ, իբր թէ «պարիկներից ծնեալ՝ քաջ»։ Նոյնը Հայ-Երան. Ուսումն. էջ 83 դարձեալ փոխելով իր կարծիքը՝ պհլ. vehzād-պրս. [arabic word] behzad «վեհածին»։ Ան-կախ Խաչատրեանից՝ վերջին անգամ վերի ձևով մեկնեց Benveniste ՀԱ 1927 762։
• ԳՒՌ.-Ագլ. տնպայն, Աստ. տնպան «տան պահապան բարի ոգի»։ (Ագուլիսի բարբա-ռում հին հյ. այ մնում է այ և չի վերածւում ո՛չ ա և ոչ է. օր. հայր, մայր, փայտ> Ագլ. հայր, մայր, փայտ)։
որ եւ ՊԱՅԻԿ. Մարդ հրեշաւոր, մտացածին. որպիսի է եղջերուաքաղն ի կենդանիս. ճին, տէվ, խէյալ.
successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.
• , ի-ա հլ. «ժառանգորդ, ցեղի մնացորդը, յաջորդ, գահաժառանգ» Եւս. քր. Ոսև. մ. ա. 9, 17. «ազնուատոհմ» Նար. Կե-չառ. աղէքս. որից պայազատել «իշխանու-
διάδοχος successor, posterus. Յաջորդ. փոխանորդ, մանաւանդ ազատի կամ թագաւորի. սեպհական ժառանգ, եւ մնացորդ ազգի. էվլատ, ճինս. (լծ. փայէ, եւ զաթ. ուստի առ մեօք առին ոմանք որպէս պէյզատէ ).
Պայազատս ազգաց հանգոյն բազմութեան ժամանակին յառաջ բերէին։ Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Սոցա (այսինքն Մատաթիայի Յուդայ) պայազատք զիշխանութիւնն հրէիցն վերստին նորոգեցին։ Զորոց ամենեցուն իսկ (թագաւորացն Եգիպտոսի) քուրմքն ունէին զմատեանս ... ի պայազատաց ի պայազատս ակւանդեալ։ Ոչ եւս պայազատ ի պայազատէ ի քահանայական ազգէն կային քահանայք Աստուծոյ ... այլ աննշանաւորք ոմանք, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
ՊԱՅԱԶԱՏ. որպէս Ազնուատոհմ. որ է ի սեպհական (կամ սեպուհական) ազգէ. սօյզատէ, քիշիշզատէ.
Միջակայնոց, եւ պայազատաց. շինականաց եւ տոհմականաց. (Նար. ՟Գ։)
Սեպուհք եւ ստրատելատք, պատրիկք եւ պայազատք. (Կեչառ. աղեքս.։)
guard, guardian;
cf. Պայ.
• , ի-ա հլ. «բերդի պահապան, պա-հակ զինւոր, հետիոտն զինւոր» Խոր. Գ. 36. Փարպ. Ղևոնդ. ժ, էջ 37. Ասող. 126. ոռուած նաև պայեկ Օրբել. պահեկ Մեսր. եր. պայակ Խոր. Գ. 36 (մի ձեռ.)-Նոր ձևն է փայիկ «ոտքով վազող սուրհանդակ» Լծ. նար. («Սուրհանդակ, փայիկ և այնոքիկ՝ որ առա-ջի պարոնաց վազեն ոտիւք, յորժամ պարոնն ի ձի ելանէ»)։
• = Պհլ. paik «սուրհանդակ», paikān «հե-տևակ զօրք», պրս. [arabic word] paig «սուրհան-դակ և թղթաբեր», հին նշ. «հետիոտն, հե-տևակ զինւոր, ոստիկան, դահիճ», paigān -salār «ոստիկանապետ», սանս. nadiև» «հետևակ զինւոր». պրակր. pāikk։ Այս բո-լորը ծագում են սանս. pad-, զնդ. paδ-, պրս. [arabic word] pāy «ոտք» բառից, որի հալ. զեղակիցներն են հետ-ք և ոտն։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] paigā «հե-տևակ զինւոր», արաբ. [arabic word] faiǰ «թղթա-а-248 տար, սուրհանդակ», վրաց. ბაიკი պաիկի, უაიკი փաիկի «արագընթաց, արագոտն, гкороходъ. 2. ճատրակի խաղի մէջ հետևա-կը» (Horn § 359)։-Հիւբշ. 220։
• ՆՀԲ նոյն ընդ պահակ, լծ. պրս. paik։ Böttich. Rudim. 50, 189 ասորին դնում է պարսկերէնից։ Նոյն, ZDMG 1850, 360 հայ բառը կցում է սանս. և պրս. բառերի հետ։ Ուղիղ են նաև Böttich. Arica 80, 342, Lag. Ges. Abhd. 74, Պատկ. Изслед. 12, Maтep. II, 25։
ՊԱՅԻԿ կամ ՊԱՅԱԿ. Նոյն ընդ Պահակ՝ իբրեւ պահապան. լծ. եւ պ. բէյգ, բէյիք. այսինքն Սպասաւոր (որ յոտին կայ). սուրհանդակ (արագոտն).
Մերուժան հրամայէ պայակացն (կամ պայկացն) զբերդից պարսպացն կախել զկանայս նախարարացն. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Անդէն վաղվաղակի թօթափեցան պայիկքն նախամարտիկք, որք պահէին զպարիսպսն։ Թօթափեցան ամենայն պայիկք նախամարտկացն ի պարսպէն։ Մարտ եդեալ ըստ պայիկսն. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։ Ասող. ՟Բ. 4։ եւ ՟Գ. 10։)
bailiff, city magistrate, magistrate.
• «ֆրանկների կողմից Կիլիկիոյ, Հայոց մեծ իշխանին տրուած աատուռ։ տիտղոս» Հեթմ. պտմ. Յիշատ. Վահր. ոտ. 210. Սմբ. պտմ. Սամ. անեց. շար. 148, «պարոնի կամ ասպետի փոխանորդը» Ան-սիզք 9, 39. որիզ պայլութիւն Անսիզք 11-17 Մեխ. աս. 514, Պտմ. կիլ. 207։
• = Հֆրանս. bail «կառավարիչ, հսկող, դա-տաւոր», ֆրանս. baile «խնամակալ, դես-պան Վենետկեցոց ի Պօլիս», bailli «ոստի-կան դատաստանաց, դատաւոր», bailli-áge «դատաւորութիւն, սահման դատաւորի 2. ատեան, տուն դատաւորի», իտաւ. bailo balio «կառավարիչ, դատաւոր», balia «իշ-խանութիւն», balioso «զօրեղ, հզօր», որից նաև թրք. [arabic word] balyōz «դեսպան Վենետկե-ցոց ի Պօլիս», ռմկ. պալեօզ «մեծահարուստ անձնաւորութիւն»։-Հիւբշ. 390-1
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Նոյնը յետոյ Peterm. ZDMG 15(1861), էջ 403։ ԳԻՌ.-Տե՛ս բէլ։
Բառ գաղղ. եւ իտալ. bailo, balio. թ. պալեօզ. որ էր առ մեօք սեպհականեալ անուն դեսպանի վենետկեցւոց ի Կոստանդինուպօլիս. եւ առ կիլիկեցւովք, անուն պատուոյ տուեալ մեծի իշխանին հայոց ի ֆռանկաց.
Պայլն հայոց Կոստանդին կոտորեաց զնոսա մերձ ի Սիս. (Հեթում պտմ.։)
Զոր եւ պայլ իսկ եդ հայոց. (Յիշատ.։)
Մատաղ որդի մի իւր թողեալ ... այն որ պարոն եւ պայլ եդեալ. (Վահր. ոտ.։)
bag, pouch;
— որսոյ, game-bag;
— ուղեւորաց, cloak-bag;
— կշռոց նենգութեան, bag of false weights.
• , ի-ա հլ. «պարկ, քսակ, մա-խաղ» Միք. զ. 11. Յհ. կթ. Երզն. մտթ. որի հետ նոյն են ապաւասիկ կամ պայուսակ Ոսկ. մտթ. պայուասիկ «դրամական մի կշիռ կամ չափ, 50 լիտր» (ճիշտ հաշւով 16 kil 320 gr. ըստ Մանանդեան, Կշիռները, էջ 41) Շիր. Սեբ. 147 (սխալմամբ գրուած է պալ-ռասիկ տպ. Պօլիս, էջ 231). Բռ. երեմ. 264 գրում է պայսուկ և էջ 270 պաւակս. արդի գրականում կայ միայն պայուսակ «չանթա»։ («Քսակ» և «դրամական չափ» նշանակու-թեանց նոյնութեան համար հմմտ. թրք. [arabic word] kise «քսակ. 2. հինգ հարիւր ղրուշի գումար»)։
• -Պհլ. *payūsak ձևից, որ չէ աւանդուած. սրա հետ հմմտ. պրս. օ [arabic word] payūza, օ [arabic word] paivaža «շապիկ և նման նմին լայն հան-դերձք»։ Իրանեանից փոխառեալ է նաև ա-սոր. [syriac word] payūsag կամ payvasaα «վզնոց, ցանց» (Brockelm. Lex. syr 271ա)։-Հիւբշ. 220։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ. Lag Ges. Abhd. 74 և Arm. Stud. § 1805, որ կասկածում է պրս. payūza ձևի վրայ. սխալ է գտնում կապել իրանեան բառը ուս ձևի հետ։ Müller WZKM 10, 356 իբր բնիկ հա՞յ սանս. wasti-, լտ. vesica «քսակ» բառերի հետ։ Karolides տես փայծաղն։ Պատահական նմանու-թիւն ունին լատ. bisaccium, նյն. βισάϰϰι իտալ. bisaccia, լեհ. bisagi, ուկր. be-Sáhy, բուլգ. bisági «վերարկուի գըր-պան», ֆրանս. besace «երկաչեայ պա-ւուսակ», որոնք ծագում են լտ. bis «կրկին» և saccus «պարկ, քսակ» բա-ռերից (Berneker 57)։
Պայուսակօք երիւք գանձս լցեալ. (Յհ. կթ.։)
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
• , ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։
• = Նպհլ. paykār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] paikār կամ paigār «կռիւ, մարտ, պատե-րազմ», պազ. պհլ. [other alphabet] l patkār «վէճ. կռիւ, հակառակութիւն, պայքար», զնդ. *pai-tikāra (Horn § 360), որ կազմուած է paiti-մասնիկով kar «գործել» արմատից. հմմտ. զնդ. [other alphabet] paiti. akəra-naot «հակառակը գործեց, հակառակուեց» (Bartholomae, Altir. Wört. 447 բառիս ե-մաստը անյայտ է թողնում)։-Հիւբշ. 220։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. յետոյ ՆՀԲ Böttich. ZDMG 1850, 360, Arica 80. 343, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։
Թո՛ղ ընդ նոսա (եւ ընդ մեզ) պայքար յանդիմանութեան հակառակութեան լիցի՝ ա՛րքայ. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Ընդ պարսից քէշին գտօղս՝ ապաւինեալ ի շնորհսն Աստուծոյ՝ մատիցուք ի պայքար. (Եզնիկ.։)
Մինչդեռ ի պայքարին եւ ի տուգանին իցեն։ Եթէ պայքար ինչ իցէ ի մէջ եղբարցն, հաշիւ դիցեն. (Կանոն.։)
round loaf, bread;
honeycomb;
hen-bane.
• , ի հլ. «կոլոր հաց, բլիթ, նկանակ» ՍԳր. (15 անգամ գործածուած). Վանակ. հց. Մեկն. ղևտ. Նար. էջ 93. «մեղրախորիսխ, մեղրահաց» Լմբ. առակ. Կլիմաք. Վստկ 192. յետնաբար գրուած է բան «բաղարջ փե-թակի, մեղրահաց» Վստկ. լա։
• = Յն. πάνις «հաց», որ փոխառեալ է լտ. panis (>ֆրանս. pain) «հաց» բառից։ Շատ կարևոր են մեր բառի փոխառութեան հան-գամանքները. պան յունարէնից կազմուաձ կեղծ կամ գիտական տառադարձութիւն չէ, որովհետև՝ նախ մինչև այժմ էլ կենդանի է բարբառներում, երկրորդ՝ ըստ Sophocles 836 յն. πανις քիչ գործածական մի ձև է և բնաւ չի գտնւում Ս. Գրքի յոյն թարգմանու-թեան մէջ։ (Ստուգեցի որ այն բոլոր դէպքե-րում, ուր հյ. օրինակն ունի պան, յոյնը դնում է αρτος սովորական ձևը)։ Այս բոլո-ռիզ կարելի է հետևցնել, թէ հյ. պան յունա-րէնից չէ՛ փոխ առնուած, այլ ուղղակի լա-տիներենից։
• Schröder, Thesaur. 58 մեզանից է դնում լտ. panis, ՆՀԲ լծ. լտ. ձևը, իսկ Հիւնք. հայերէնը լատիներէնից փոխառ-եալ։ Չէ յիշած Հիւբշման։
• ԳՒՌ.-Արբ. բան, Զթ. բօն, բոն, Սվեդ. բուն «մեղրահաց, չհալած մեղը», որից և կազմուած է մեղրապան Զթ. «մեղրախո-րիսխ»։
• (բոյսը) տե՛ս Բան. ձած է պանդոկ (սեռ. -ի), որ և որուաձ պանտոկ, բանդոկ Ճառընտ. Վրք. հց. Յս. որդի. Լմբ. ատեն. Գնձ. Մեկն. ռև. որից պանդոկապետ Ղկ. ժ. 35. Սեբեր. պանդո-կապան Պղատ. օրին. պանդոկապանութիւն Պղատ. օրին։ Նոր գրականի մէջ ընդունուած է միայն պանդոկ ձևը։
• = Յն. πανδοxεῖον «պանդոկ, հիւրանոց, հիւրատուն» ձևից, որի հետ կան նաև παν-ὄογεῖον «պանդոկ», πανδοχεύς «պանդոկա-պան». կազմուած է παν «բոլոր» և δέχομαι «ընդունիլ» բառերից։ Յոյնից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] ︎ funtuq կամ [arabic word] funduq «պանդոկ, խան» (տե՛ս Կամուս, թրք. թռոմ Գ. 44). վերջինից է հյ. փնտուկ յետին ձևը, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. էջ 370։
Պանս բաղարջս ի նաշհւոյ զանդեալ իւղով։ Պան մի բաղարջ, եւ պան մի յիւղոյ անտի։ Զպանսն՝ որ ի խանի կատարմանն իցեն. (Ղեւտ. ՟Բ. 4։ ՟Է. 12։ ՟Ը. 26. եւ 31։ տե՛ս եւ ՟Ի՟Գ. 14. 17. 20։ Ել. ՟Ի՟Թ. 32. 2։ Թուոց. ՟Զ. 15. 19։)
Պանն ի՞նչ է. բոլոր բաղարջ. (Վանակ. հց.։)
Զնաշիհն եւ զորս ի թոնրէն պանս՝ զոհ կոչեաց. (Մեկն. ղեւտ.։)
Զկարասն ... են՝ որ մազտաքոյն ցախովն ձիւթեն, կամ պանին ցախովն ... կամ այլ անուշահամ ծառանց. (Վստկ.։)
Ի յանգս բառից է նոյն ընդ Պահապան կամ պետ, յար եւ նման պ. պան. զոր օրինակ՝ տէրպան, դռնապան. պաղպան, այգեպան, եւ այլն։
popular.
• «հեթանոսա-կան ժողովրդական հասարակաց տօն». մէկ անգամ ունի Ոսկ. եզեկ.։
• -άն πανδημεί, πανδημι, πανδήμιος, πά́νδημος «համաժոռովրդական, հասարակաց» բառից, որ կազմուած է παν «ամբողջ» և δῆμος «ժո-ղովուրդ» բառերից։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
ՊԱՆԴԵՄԻ կամ ՊԱՆԴԵՄԻՆ. Բառ յն. բա՛նտիմօս, բանտիմի՛. այսինքն ամենախումբ, համաշխարհական. Տօն հանդիսի առ հեթանոսս.
cf. Պանդոկ.
• (սեռ. -կւոյ, -կւոջ) «իջևան, անցորդների օթևան, խան» Ղկ. ժ. 34. Եփր. ա. ևոր. 72. Սեբեր. Ոսկ. յհ. բ. 33. որ և պանդուկի Վրք. սեղբ. 710. յետնաբար դար-
• Ստուգաբանութիւնը տալիս է մեզ հներից Վրք. սեղբ. էջ 710. «Զնոյն ասել (իմա՛ վերոյիշեալ) պանդուկին, այս է ամենընկալ»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Müller SWAW 66, 278 և Հիւնք.։
Էր պանդոկ մի, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՊԱՆԴՈԿ մանաւանդ ՊԱՆԴՈԿԻ. πανδοχεῖον, πανδοκεῖον diversorium publicum, taberna, stabulum, cauponium. իտ. l'osteria, albergo, locanda. (գրի եւ ՊԱՆՏՈԿ. ԲԱՆԴՈԿ. ար. եւ պ. ֆունտուգ ). Բառ յն. բանտօգի՛օն, որպէս թէ Ամենից ընդունարան. այն է Իջեւան ի վերայ ճանապարհի. օթեւան անցաւորաց. վան. խան, գօնագ, լօստարիա, լօքանտա.
Նստցի ի պանդոկոջ։ Ի պանդոկւոջ նստիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Պանդոկի շինել եւ հիւրանոցս. (Մեսր. երէց.։)
Վանորայս շինեալ, բանդոկ պատրաստեալ, զհիւրս ընկալեալ. (Գանձ.։)