twice condemned.
Վատնիչ արքուն գանձուց՝ կրկնադատ եւ անթափելի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
ԿՐԿՆԱԿ. ա.գ.մ. Կրկնապատկեալ. Ծալեալ. եւ Ծալք. կուղ. կրկնուած. եւ Կրկնելով. կրկնակի. եւ Կրկին, այսինքն դարձեալ.
Նկատել զջիլս եւ զերակս, կամ եթէ զկրկնակս եւ զհով հանդերձին. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Այլ եւ եօթնիցըս չափ կրկնակ, դարձցի ի ծոց իւր հակառակ. այսինքն եօթնապատիկ. (Շ. եդես.։)
ԿՐԿՆԱԿ, կամ ԿԸՐԿԸՆԱԿ" ըստ քերականաց, որ եւ ԿՐԿՆԱՒՈՐ, են Բաղաձայնք կիսաձայնք, որք փակեն յինքեանս զզօրութիւն երկուց տառից. զոր քրինակ են ըստ թրակացւոցն ի յն. ζ, ξ, ψ . ուր հայ թարգմանն յարմարեալ է ի մեզ այսպէս.
Կրկնակք են ութ. զ. լ. խ. չ. ջ. ռ. շ. ց։ Եւ կրկնակք ասին, զի մի մի իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ յերկուց ձայնակցաց (այսինքն բաղաձայնից) բաղկացեալ է. քանզի բաղկանայ զայ ի սէէ եւ ի գայէ. եւ այլն. ուր այլք ի մեկնչաց յաւելուն եւ զսոսա. ժ. ձ. ղ. ճ. եւ այլն։ Այլ տիրապետ խօսելով՝ ի մեզ չի՛ք կրկնակ, եթէ ոչ գուցէ ռ, իբր կրկին րր. եւ ց, իբր ձս, կամ սձ։ Բայց յայլ լեզուս իրաւամբք կրկնակ կարծին եւ շ, խ, ղ, ձ, ժ, եւ այլն. զի կրկին տառիւք հնչեն եւ գրեն, զոր օրինակ ի լտ. sc, ch, ll, ts, zz եւ այլն։ Թող զտառդ փ, իբր բհ. որ ի լտ. ph, հնչեալ ֆ, ի յունական բառս։
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
Կրկնակի դնէ զօրութիւն սորա. (Շ. բարձր.։)
Եկն ել ի խաչ յիսուս. բայց ո՛չ մեկնահանդերձ էր. կրկնակի մի զիւրեւ ունէր. բաժանեցին զկրկնոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
doubly plaited.
Կրկնամածեալ քօղ արկանէր, եւ զաւազան ի ձեռն դնէր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
Կրկնել զփեղկն, կամ զսուր, կամ զձայն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 9։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 14։ ՟Խ՟Գ. 2։)
Հեղէք ի վերայ ողջակիզիդ. կրկնեցէք, եւ կրկնեցին։ Կրկնել զճանապարհս։ Կրկնեցան՝ ելին ընդ ճանապարհն ի բասան։ Անդրէն կրկնեսջի՛ք (կր), որպէս կթող յոճ իւր։ Ելանիցեն (յարգանդէ), եւ անդրէն ոչ կրկնիցին (իբր դարձ առնել)։ Ծունր կրկնել։ Ի կարմրոյ կրկնելոյ (այսինքն կրկին ներկելոյ, կամ ոլորելոյ)։ Դարձեալ կրկնէր՝ լինէր զօրաժողով (յն. յաւել)։ Մի՛ կրկնեսցին ի վերայ նոցա նոյն չարիք։ Յայն ձայն գոչման՝ առ հասարակ լերինք եւ հովիտք կրկնեալ բարբառով ընդդէմ հնչեցին. եւ այլն։
նոսին կրկնեսցին նետք իւրեանց. այսինքն՝ որ երթեալն էր նա. կրկնեցաւ եկն նա յաղեքսանդրիա. այսինքն դարձաւ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 16։)
Կրկնեաց անդրէն սատանայ եւ ասէ ցտէր։ Կրկնեալ անդրէն յոբայ՝ ասէ։ Դարձեալ կրկնեալ տեառն յամպոյն՝ ասէ զյոբ.եւ այլն։
mantle, cloak;
hooded cloak;
pilot-coat.
Պճնումն հանդերձից՝ իշխանաց է, եւ կրկնոցաց՝ քաղաքացեաց. (Մաշտ. սքեմ.։)
bigamy contracted in ignorance.
Պճնումն հանդերձից՝ իշխանաց է, եւ կրկնոցաց՝ քաղաքացեաց. (Մաշտ. սքեմ.։)
fold, plait;
joint, articulation, juncture;
— ցաւ, relapse return of unfavourable symptoms.
Հատան ձեռք նորաի կրկնուածս արմկացն. (Ճ. ՟Գ.։)
circumcision;
maiming, mutilation;
amputation;
aphasresis;
syncope;
— ձայնաւորի, elision.
cf. Կրճատական.
Որդիք կրճատելոցն. այսինքն հրէից. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։ Շ. բարձր.։ Երզն. մտթ.։)
to gnash, to grind, to grate, to snap, to chatter;
— ատամանց, gnashing, grinding of the teeth;
— զատամունս, to gnash one's teeth.
ԿՐՃԵՄ βρύχομαι frendo, strideo. կամ Կրճել՝ իբր անուն, βρυγμός stridor. որ եւ ԿՐՃՏԵԼ. Կը՛րճ կը՛րճ ձայն հանել ատամանց, կամ շօշափել զմիմեանս բաբախմամբ. մանաւանդ յերեսաց սառնամանեաց. կճռտալ, կճռտացընել.
cf. Կրճիւն.
Ձեռնագէտական է, յորժամ պարզելով զձեռս, վասն կրճմանցն (կամ կորճմանցն) որ ի նոսա, ասիցեմք, այս ինչնմա կայ եւ մնայ. (Նոննոս.։)
wild, untamed or unbroken state.
ἁδάμαστον indomitum esse, indomabiis vir. Կրմուղ տրմուղ գոլն. անվարժն լինել կամ շատնելն սանձի. ամեհութիւն.
street of shops.
Որքան ծակոտեալ կրպականոցքն բազմանան, փառս շինութեան դնեմք. (Լմբ. պտրգ.) (որով հեգնէ զառանձին մատրունս արծաթասէր քահանայից։)
cf. Կրպակաւետ.
Գնեաց կտաւս ասուեաց, եւ համարէր զդրամն ի կրպակաւորն. (Վրք. հց. ձ։)
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
ԿՐՕՆ ԿՐՕՆՔ. (որպէս թէ կրեալ եւ պահեալ, կամ կրելի օրինօք) πρόσταγμα, θεσμός, ἕθος ordo, ritus, mos νόμος, νόμισμα, δικαίωμα , κρίμα lex, jus θρησκεία religio δόγμα doctrina. Կարգ եւ կանոն եւ օրէնք. պատուէր. բարեկարգութիւն. հաւատք. աստուածապաշտութիւն. Դեն. աղանդ. վարդապետութիւն. պաշտօն. արարողութիւն. սովորութիւն. կերպ կելոյ. կեանք եւ վարք. եւ Միանձնական կարգ. վիճակ կրելոյ կամ համբերութեան.
ՓԲարձրագոյն կրօնիւք լի է թուղթս. (Ոսկ. եփես.։)
Զբարձրագոյն կրօնիցն բուռն հարկանել. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
religious, pious, devout.
Բերօղ յանձին զճշմարիտ կրօնս. բարեկրօն. ճգնազգեաց.
dogmatic.
Ի խրատն մխեալ՝ դարձեալ զկրօնականսն խօսի. (Ոսկ. գաղ.։)
religious, pious, devout.
Հոյլք կրօնասէր միանձանց, կամ վանականաց. (Ճ. ՟Բ.։ Կանոն.։)
cf. Մենաստան.
Զկրօնաստանըս յարդարեալ, ըզվանականըս յանձանձեալ. (Շ. վիպ.։)
friar, monk, cenobite;
— նորընծայ, novice;
— ուխտեալ, professed monk;
— լինել, to enter a convent, to take the cowl, to turn monk.
θρῆσκος, ἁσκητής, ἑγκρατής religiosus, temperans եւ այլն. Առանձին փութով եւ կարգոյ ճգնօղ ի կատարեալ կրօնս աստուածապաշտութեան հրաժարեալ յաշխարհային կարգաց. վանական. միաձն, միաբանակեաց կամ միայնակեաց. Սօֆի, փարսա, րուհպան, րահիպ, քեշիշ. (իբր կրօղ. ի քեշիտէն, քաշել, կրել. որպէս եւ կրօնաւորն է կրօղ, ժուժկալ, համբերօղ, խաչակիր)
Աբեղայն հայր ասի, իսկ կրօնաւորն, որ կրէ զխաչն քրիստոսի յուսն բարձեալ. (Տօնակ.։)
Պատեցան շուրջ զնովաւ կրօնաւորք հանդերձ կրօնաւոր հայրապետաւն. (Ժող. հռոմկլ.։)
cf. Կրօնաւոր լինիմ;
to accustom oneself to the monastic life;
to deprive oneself, to abstain.
Կրօնաւորել ձեզ պահօք. (Ագաթ.։)
Քրձազգեած զամենայն աւուրս կենաց իւրոց կրօնաւորէր. (Ոսկ. մտթ.։)
sea-bisouit;
account, memorandum.
գրտակ հացի. նկանակ կամ պաքսիմատ ի ձեւ բռան կցելոյ, կամ որպէս ափկից մի.
Ա՛ռ ընդ քեզ զԽ կցակս հացի. (Վրք. հց. ձ.)
to join, to unite, to tie, to bind, to fasten;
to reunite, to tie again, to rejoin;
to insert, to annex, to add;
to proceed, to repeat;
եւ ես կցէի զամէնն, amen I replied;
— զվէրս, to close, to cicatrize;
to accompany.
ἄπτω, συνάπτω apto, necto, adnecto κολλάω, ἑγκολλάω agglutino. կր. adhaereo եւ այլն. Կից առնել զզատուցեալս. զուգել. զօդել. յարել. մերձեցուցանել. հասուցանել. մածուցանել. միաւորել. խառնել. կպցընել, փակցընել. իրարու դպցընել
Փոքր ինչ կցիցես զձեռսդ ի վերայ լանջացդ. (համամ. Առակ.։)
Բերին կարս պարանաց. եւ կցեցին։ Յուսոյն ձգարան կցեսցի դարձեալ պատուաստեալ։ Բարձրութիւն խշաչին, ուր կցի գլուխն. (Ագաթ.։ Նար.։ Բրսղ. մրկ.։)
Դարձեալ ածէ կցէ յայն զյիշատակ ընտանեաց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Դարձցի ի միւս տողն, եւ կցեսցէ զհեգն. (Երզն. քեր.։)
ԿՑԵԼ. որպէս Նուագել. երգել. յարել զեգրս. փոխաձայնել (ուստի Կցորդ)
Առաջնորդէր յովնաթան իբրեւ ի բերանոյ նէեմեայ, եւ այլքն զկնի կցէին. յն. վերաձայնէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 23։)
Այլ թէ երկու սաղմոսաց կամ երից կցիցէք, լուծանիք մեղկիք. յն. ստորաձայնել. տակէն երգել. կամ ձայնակցել. (Ոսկ. մ. ՟ա. 11։)
to conjoin, to bind together, to tie up;
to affect, to invent, to forge, to shuffle, to quibble, to quirk, to trump up, to borrow.
Զձորձ իւրեանց կցկցէին, առագաստ առնէին, անջրպետեալ զսեղանն. յն. կապէին չուանօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
κοινωνός, συγκοινωνός particeps, consors, socius. իսկ Կենաց կցորդ, συμβιωτής conviva. Որ կից գտանի իւիք ընդ այլում. մասնակից. հաղորդ. հաւասարորդ, գործակից. ձայնակից. կենակից, եւ այլն.
Եդի ի մտի զնա ածել ինձ կենաց կցորդն էր. այսինքն լծակից. (Ուռպ.։)
Կցորդ է նա արանց ամպարշտաց։ Կցորդ եղէց նմա։ Որպէս կցորդ եմք չարչարանացն, նոյպէս եւ մխիթարութեանն։ կցորդս ինձ շնորհեաց զձեզ ամենեսին լինել։ Արտասուաց կցորդ լինել։ Մի՛ կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Կցորդքեղերուք ինձ ի նեղութեանս։ Մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց։ Ոչ եղէց կցորդ ընտրելոց նոցա (յն. կապակցեցայց)։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ (յն. կցեցան, կամ յարեցան). եւ այլն։ Կցո՛րդ լեր կարեացս, կամ տկարութեան, ուղւոյն, եւ այլն։ Կցո՛րդ է (այսինքն կից է) սմին եւ յոյժ նմանատիպ՝ հաւատալն իսկապէս. (Նար.։)
Ի ձեռն մարմնաւոր պիտոյիցն կցորդ լինել սուրբ կապելոցն. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Կցորդ առնեմ;
to join, to unite, to fasten;
cf. Կցորդիմ.
Այժմ կցորդիսցեն ի գործն՝ որոց ոչ կալան յանձին։ Մի՛ կցորդել ագահութեան. (Նախ. եզր. եւ Նախ. առակ.։)
to partake, to participate, to share in, to have a share or hand in;
to join in, to associate, to be connected with, in communication or connexion with;
to have an understanding together, to agree, to be agreed;
կցորդէին միմեանց ի վտանգ եւ ի փառս, they shared the perils the glory;
to accompany
Կցորդ լինել կամ գտանիլ. ձայնակցիլ.
communication, participation, relations, connexion, association;
accompaniment, concert;
— կենաց, company, society;
— արեան, consanguinity, affinity;
— չարեաց, the being an accomplice;
ճանապարհ կցորդութեան, roads, means of communication;
— ունել ընդ ումեք, to be connected, in communication with, to form a connexion with;
in compliance with.
ԿՑՈՐԴՈՒԹԻՒՆ κοινωνία communio, consortium, participatio. որ եւ ԿՑՈՐԴԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. Կցորդն լինել. հաղորդութիւն. մասնակցութիւն. ձայնակցութիւն. գործակցութիւն. միաբանութիւն.
Կցորդութիւն (քրիստոսի) առ մահկանացուսս։ Բարձրութիւն մարդոյ՝ առ բարձրեալն կցորդութեամբ։ Շինեաց զմարմինն յարգանդին մարիամու աստուածածնի՝ առանց կցորդութեան առն Աթ. (՟Բ. ՟Դ. ՟Ը։)
joining, union, joint;
insertion, annex.
Կամարաձեւ կցուածք յունիցն. (Արծր. ՟Ե. 11։)
anthem.
μέλος membrum եւ carmen ἁντίφωνον antiphona, responsio եւ այլն. կցուած երգոց կամ ռազմոսաց. տուն մի սաղմոսի կցեալ ի խորհուրդ աւուրն. որում կցի եւ սկիզբն նորին զկնի, եւ Յաւելուած երգոց. երգաբանութիւն. զի եւ Կցել՝ է նաեւ երգել. Կցուրդ ասելով. Ձայն տեառն ի վերայ ջուրց։ Կցուրդս գեղեցկանուագս։ Սաղմոսելն կցուրդիւ, Զգործս ձեռաց մերոց։ Սկսանիլ եպիսկոպոսին զսաղմոսն կցրդիւն, Տէր սիրեցի զվայելչութիւն։ Դարձեալ կրկնել կցրդիւ, Բա՛ց մեզ տէր բա՛ց, հառաչանք է սրտառուչ մարգարէիցն։ Զսուրբ աստուածն՝ հանդերձ սրբոյ աստուածածնին կցրդիւն. (Յհ. իմ. ատ. եւ եկեղ։)
to be stingy, miserly, covetous;
— զատամունս, to grind the teeth at, to threaten.
կցիր առնել. կծկեալ կացոկցանել, կամ պահել. կծկել, սեղմել զձեռս ագահութեամբ, եւ զատամունս սպառնալեօք, որ եւ Կրճտել.
to curve, to bend, to bow.
cf. Կքեմ.
to be bent, folded;
to be humbled, dejected.
boot-maker, cord-wainer, boot & shoe-maker.
ὐποδηματορράφων, σκυτοτόμος sutor, coriarius. Արհեստաւոր՝ որ կարէ զկօշիկ. կարուակ ասի ըստ յն. ոճոյ՝ եւ փոկաձեւ (այսինքն ձեւիչ փոկոյ). Կօշկար. փապուճճի, չիզմեճի.
aspiration, pronunciation.
Հնչումն ձայնից ընդ հագագն. արտաբերութիւն. տառ եւ վանկ եւ բառ հնչեալ.
pronounced, uttered from the throat.
ՀԱԳԱԳԱՍՓԻՒՌ կամ ՀԱԳԱԳԱՍՓԻՌ. προσφορικός prolativus Ընդ հագագ ի դուրս սփռեալ. եւ յայտնի կենդանի բարբառով կամ խոշոր ձանյիւ արտաբերեալ. արտաբերական, յօդաւոր. եւ կոկորդաձայն.
Ոչ գրաւորական անձայն տառիւք, այլ հագագասփիւռ ձայնիւ աւանդեալ։ Ի հագագասփիւռ ձայնէ խօսիցն Հասանայ զնա ծանուցեալ. (Յհ. կթ.։)
pronunciation.
Տառ բաղաձայն՝ կիսաձայն, հագագային ըստ կերպի հեւալոյ, եւ հառաչելոյ, անուանեալ Հո, կամ Հոյ. ձայմակից ընդ եբր. հէ, կամ լատ. H, որ եւ ըստ յն. ի. իբր եւ է եւ ը. մինչեւ յոմանց չհամարիլ տիրապէս տառ, այլ նշանակ թաւաձայն առոգանութեան, զի թանձրացուցանէ զյարակից տառն, առաւել քան զտառն յ։ Եւ որպէս ի մեզ յ, հասարակօրէն չտայ ձայն ի յանգս, թէ եւ գրեսցի գայ, երթայ, տայ, եւ այլն. նոյնպէս եւ առ եբրայեցիս հէ՝ ի վերջ բառից իբր անձայն մնայ։
προσφορά pronuntiatio Արտաբերութիւն ձայնի. բարբառումն.
to become addicted, to give oneself up, to yield;
to cram oneself, to feed well, to feast.
Խանծեալք եւ հագածեալք. այսինքն մոլեալք եւ կատաղեալք։ Հագածելի՝ այսինքն ցնորելի գործեն զբարւոք ուսումն. (Լծ. փիլ. (որ են ընդարձակ բացատրութիւնք)։)
Որ հագանէր զբեհեզ ծիրանին. (Գանձ.։)
Զմաշեալ եւ զհատուցեալ (ռմկ. հագած) զգեստն ոչ դարձուցանէ . . . եթէ ագաւ, եւ մաշեաց. (Մխ. դտ.։)
to cough;
անդադար —, to do nothing but cough;
հազաց զգիշերն ողջոյն, he coughed all night.
Եթէ հազայ ի վերայ սեղանոյն ... ի ձգել զխուխ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ընդ հազելն բերէր խօղ, եւ թքանէր. (Վրք. հց. ձ։)
Հազէր, եւ թքանէր. (Վրք. հց. ՟Բ. ձ. (տպ. հազայր։))
cf. Հազարամեան.
Հազարամեայ աղճատանքն ի դրախտին փափկութեան։ Օտարոտեացն եւ հերձուապետացն հազարամեայ առասպելք. (Առ որս. ՟Ժ։ Միսայէլ խչ.։)
of a thousand years;
մեայ ժամանակ, millennium.
Հազարամեայ աղճատանքն ի դրախտին փափկութեան։ Օտարոտեացն եւ հերձուապետացն հազարամեայ առասպելք. (Առ որս. ՟Ժ։ Միսայէլ խչ.։)
a thousand-fold, a thousand times as much.
Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւս քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ. (Օր. ՟Ա. 11։)
command, office or dignity of a chiliarch;
prefecture;
stewardship, intendance, ministry, administration.
Տաց ի ձեռս նորա զհազարապետութիւնդ քո. (Ես. ՟Ի՟Բ. 21։)
millennary.
χίλιας, χιλιάδες mille, millenaria, millenarius (numerus). Ուր գոյ թիւ համարոյ հազար անձանց կամ իրաց. որ յայլ լեզուս ասի Հազար, հազարք.
hardly, scarcely, barely.
(որպէս թէ ուժով հզօրի. կամ ի ռմկ. ձայնիցս հըզ, խըզ, կիւճ, աղ) μόλις, μόγις vix, vix demum, tandem, aegre, difficile. Բուռն առնելով. յետին ճգամբ. դժուարաւ. դուն ուրեք. յետոյ ուրեմն. հուսկ յետոյ. ճորով, դժար, զօռով.
Հազիւ ուրեք միայն զդաստակերտն ... թափէր ի ձեռաց ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
melting;
smelting;
fusion;
— առնուլ, to melt;
to smelt;
to thaw.
Սկսանի յարեգունի տեղսին հալ առնուլ ձիւնն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Հալածական առնեմ.
Հալածել զթշնամիս, կամ ի քաղաքէ ի քաղաք։ Հալածեաց զնա, եւ ած արկ ի դովրա։ Զի՞ հալածես զիս։ Զի՞ եկիք առ իս, զի դուք ատեցէք զիս, եւ հալածեցէք ի ձէջ։ Երանի՛ որ հալածեալ իցեն վասն արդարութեան։ Որ հալածէքդ զիրաւունս։ Խոստանային զարհաւիրս եւ զխռովութիւնս հալածել յանձնէ ախտացելոց։ Իբրեւ զշամանդաղ ցրուեսցին՝ հալածեալք ի ճառագայթից արեգական։ Իբրեւ զեղեամն ի մրրկէ հալածեալ.եւ այլն։