to divine, to augur, to prognosticate, to bewitch, to conjure, to charm, to enchant;
հմայեալ հայելիք, magic glass;
cf. Թուղթ.
οἱωνίζομαι, μαντεύομαι opinor, auguror, divinor, praestigior, experior, vaticinor. Որպէս թէ Հմուտ կամ իմացօղ հանդերձելոց զինքն ցուցանել. գուշակել ստութեամբ եւ ճարտարութեամբ. դիւթել. ըղձութիւնս առնել. բարեմաղթել խտրանօք, եւ խոստանալ զբարեբախտութիւն. փորձել զփորձ անգիտելեաց՝ սնոտի իրօք կամ գործակցութեամբ դիւին. փորձել զաստուած. բան գիտցօղ ցցընել զինքը՝ վարպետութեամբ կամ կախարդութեամբ.
divination, augury, prognostication, witchcraft, sorcery, conjuration, enchantment;
— յանուանէ, onomancy, nomancy;
չարագոյժ —, evil presage;
հմայութիւնս առնել, հմայս հմայել, to seek a sign or augury;
to believe in divination;
cf. Հմայեմ;
հմայից անսալ, to have faith in diviners;
լուծան հմայք, the charm is broken.
Բազում հմայք (լինին) վասն ճանապարհի. խառնեն բազում հմայութիւնս (եւ յայլ իրս). (Կանոն.։)
well versed, erudite, learned;
practised, expert, experienced, skilful, skilled.
Զնամակն թագաւորական առաքեաց ի ձեռն հմտից ճանապարհին. (Ժող. հռոմկլ.։)
learnedly, eruditely;
scientifically;
cleverly.
Իբրեւ հմուտ. հմտութեամբ. ճարտարութեամբ. բանը գիտնալով, վարպետութեամբ.
Ղատն ղեկ առնուլ քեզէն ճարտար, նաւել յայս ծով տայ հմտաբար. (Շ. այբուբ.։)
well versed, skilful.
Հմուտ ի վարժս. քաջավարժ. կիրթ. ճարտար.
knowledge, erudition, science, ability;
experience, practice.
Քերականութիւն է հմտութիւն՝ որք (այսինքն որոց) ի քերթողացն եւ ի շարագրաց իբրու բազում անգամ ասացելոց. (Քեր. քերթ.) այսինքն խելամտութիւն սովորական ոճոյ բանաստեղծից եւ մատենագրաց։
paleograph;
ancient historian;
writer of ancient history;
— մատեան, ancient manuscript.
ancient codes.
cf. Հնազանդեցուցանեմ.
ὐποτάσσω, δαμάζω subjicio, domo. որ եւ ՀՆԱԶԱՆԴԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, ՀՆԱԶԱՆԴ ԱՌՆԵԼ. Հպատակ կացուցանել տալ անսալ. նուաճել. ծառայեցուցանել. ներքոյ առնել. հնազանդեցընել, տակը ձգել.
Զյոյնս ընդ իւրեաւ նուաճեալ հնազանդէր։ Սմբատ երթեալ հնազանդէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 50։)
to obey, to submit, to subject oneself.
ὐπακούω obedio, ausculto, obsequor, audio ὐποτάσσομαι subdor, subjicior, subordinor . Հնազանդ լինել. անսալ. ունկնդիր լինել. լսել. եւ Հպատակիլ. ներքոյ անկանիլ. նուաճիլ. մռել, մտիկ ընել, անկաճ դնել, եւ տակը ըլլալ կամ մտնալ.
obedience, submission, subjection;
homage, vassalage;
կրաւորական, կոյր —, passive or blind obedience;
non-resistance;
լաւ է — քան զզոհ ընտիր, obedience is better than sacrifice;
ի — ածել, to reduce to obedience;
գալ ի —, to return to obedience;
ունել ի հնազանդութեան, to maintain or hold in obedience.
Բարւոյ կամացն ծնունդ բարի եւ հնազանդութիւն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Լաւ է հնազանդութիւն քան զճարպ խոյոց։ Իբրեւ զորդիս հնազանդութեան։ Ի հնազանդութիւն հաւատոց, կամ արդարութեան, կամ խոստովանութեան։ Որ ի հնազանդութեան կայցեն, կամ իցեն։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Որոց եւ ոչ առ ժամանակ մի անսացաք հնազանդութեանն եւ յն. ստորակարգութեան) եւ այլն։
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
Ոչ նորոգի, եւ ոչ հնանայ. (Յճխ. ՟Ա։)
ancient history.
ingenious, shrewd, sharp, clever;
crafty, cunning, artful.
ἑπινοέων, ἑπινοητικός excogitans, industrius, ingeniosus եւ այլն. Որ գիտէ զհնարս. խորագէտ. ճարտար.
Մարդս հնարագէտ է։ Խելամուտս եւ հնարագէտս արասցէ զմեզ ի պահպանութիւն պատուիրանին իւրոյ. (Յճխ. ՟Է. եւ ՟Բ։)
Իրս իմն հնարագէտ պատմութիւնս ճառելով. (Նիւս. երգ.։)
ingenuity, cleverness, dexterity;
industry, manufacture, art;
չարարուեստ —, machination, plot, contrivance, intrigue.
ἑπίνοια excogitatio, industria, inventum, commentum. Հնարագէտն գոլ. ճարտարութիւն. հնարք.
Ըստ հնարագիտութեան արուստիցն։ Հնարագիտութեամբ ուղղեսցէ զբարսն. (Յճխ. ՟Ե։)
inventor, contriver;
inventive, ingenious, clever;
— լինել, to invent, to contrive, to find out.
Գտիչ հնարից կամ հնարիւք. հնարօղ. որ ճար առնէ. եւ Ճարտարահնար.
ingeniously.
Հնարիւք. ճարտարութեամբ. հմտութեամբ.
teaching, informing, instructing, suggesting.
Որ ցուցանէ զհնարս ճարտարութեան. առաջնորդ, ուսուցիչ.
possible, feasible, that can be made or done;
powerful, potent;
cf. Հնարագէտ.
(իբր ն) Հնարօղ. ճարտարօղ. կարօղ. ձեռնհաս. ճարտար. հնարագիւտ. մեքենագործ. cf. ՀՆԱՐԱԳԷՏ.
Հնարաւոր իմաստութիւն, կամ շնորհք, կամ ճարտարութիւն. (Եղիշ. ՟Դ։ Շ. ատեն.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Մի՛ կարճամտել քեզ ի հնարաւորսն. (Մաշկ.։)
cf. Հնարաւորիմ.
ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ ՀՆԱՐԱՒՈՐԻՄ. cf. ՀՆԱՐԵՄ. եւ ՀՆԱՐԻՄ. μηχανάομαι, μηχανεύομαι molior, excogito δύναμαι possum, valeo. ճար ճարակ ընել. եւ ատիկել. եւ ջանալ ամմէն կերպով.
Որ ինչ զիարդ եւ իցէ, ի նախագոյէն ե՛ւ է, ե՛ւ հնարաւորի, ե՛ւ ապրի. (այսինքն հնարեալ լինի հանճարով, գոյաւորի) (Դիոն. ածայ.։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ ՀՆԱՐԱՒՈՐԻՄ. cf. ՀՆԱՐԵՄ. եւ ՀՆԱՐԻՄ. μηχανάομαι, μηχανεύομαι molior, excogito δύναμαι possum, valeo. ճար ճարակ ընել. եւ ատիկել. եւ ջանալ ամմէն կերպով.
Որ ինչ զիարդ եւ իցէ, ի նախագոյէն ե՛ւ է, ե՛ւ հնարաւորի, ե՛ւ ապրի. (այսինքն հնարեալ լինի հանճարով, գոյաւորի) (Դիոն. ածայ.։)
possibility, feasibility;
invention;
means, expedient.
Հնարաւորն գոլ (ըստ կրկին առման) կարողութիւն, եւ կարելութիւն. կար. հնար. ճար. ճարտարութիւն. ջան.
cf. Հնարիմ.
Որպէս ռմկ. այսինքն Հնարս խորհել, գտանել. ճարտարեք. որ առ նախնիս առաւել ասի ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ։ Յայս միտ լինի արդեօք առնուլ զքանի մի վկայութիւնսդ. Փենեհէզ զայս գիւտս նախանձու հնարեաց գտանել վասն պսակելոյ անձին իւրոյ. (Եփր. թուոց.։)
to invent, to find out, to imagine a device, to conceive a project, to contrive;
to strive, to endeavour, to exert oneself;
to bend or apply one's mind to, to study;
to counterfeit, to feign;
cf. Հնար.
ἑπινοέω, ἑπιτηδεύω, τεχνάζω, -άω, κατασοφίζομαι excogito, adinvenio, molior, studeo, machinor, sollerter ago, astute ago եւ այլն. Նոր ինչ հայթայթել. ճարտարել. մեքենայել. արուեստակել. գուն գործել. ջանալ.
Զի զայն թէպէտեւ ցանկութիւն շահից հնարեցաւ։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Զի՞նչ եւս բարի հնարեսցիս ի ճանապարհս քո։ Եկա՛յք հնարեսցուք ինչ նոցա։ Նա հնարեցաւ ազգին մերում։ Տեսէ՛ք հնարեցեարո՛ւք մոլորեալքդ.եւ այլն։
Ի կարճոյ հնարեցաւ վախճան նոցա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
artful, sly, subtle, cunning, crafty.
Որ հնարս իմանայ. մեքենայօղ, նենգօղ. ճարտար. արուեստակօղ. եւ Արուեստական. բազմաջան.
Ընդէ՞ր պատճառելով հնարիմացք լինիք. (Աթ. ՟Դ։)
Հնարիմաց հանճարովն գերագոյն էր յոյժ. (Կաղանկտ.։)
artifice, cunning, trickery, wile, shift, craft.
ἑπίνοια, σόφισμα, πανουργία excogitatio, inventum (maxime) callidum, versutio. Հնարս իմանալն ի նենգել. եւ Խորամանկութիւն. եւ Ճարտարամտութիւն. հնարք. հանճար. վարպետորդիութիւն, վարպետութիւն, խելք.
cf. Հնգետասանամեան.
of fifteen years, years old.
fifteenth.
Ի պատմութեան երկրորդումն՝ ճառին հնգետասաներորդի. (Փարպ.։)
cf. Հնգեքին.
all five.
wine-presser.
Մանրեալ ճմլեաց աստուածային հնձանահար. (Յհ. կթ.։)
to cut down, to reap, to mow;
to gather, to get in.
Աւա՜ղ ի վերայ չարչարեցելոցդ եւ հնձեցելոդ առհասարակ։ Ի միասին հնձեալ լինէին ի ճիրանաց գազանաց անտի. (Յհ. կթ.։)
old, worn, worn out;
—ք, old lumber, trash, rubbish;
—տեաց վաճառիչ, old clothes-man.
to burn like a furnace.
Ապարանք հնոցացեալք, եւ արքունաշէն սրահք աճիւնացեալք. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
oldness;
age, old age, decay;
antiquity;
relic of antiquity;
old rubbish;
—ք անւոյ, the antiquities, the ancient monuments of Ani;
— ծերութեան or ալեաց, extreme old age, hoary old age;
decrepitude;
— օձից, the slough or cast off skin of serpents.
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Հնչեն օրհնութիւնք, կամ փառք թագաւորին անմահի. (Խոր. վրդվռ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Հնչեաց տաճարն որոտմամբ զձայն. (Կլիմաք.։)
cf. Հնչումն.
sound, noise, rumour;
echo;
— զանգակաց, tinkling, peal, jingle, ringing;
— հողմոց, ծովու, murmur, roar;
— խորտակելոյ ալեաց, rushing, dashing;
— որոտման, rumbling, roll;
— անձրեւոյ, pattering;
— հրոյ, crackling;
— հրետից, boom, roar;
— թմբիկ, roll;
— կառաց, rumble;
— հարազանի, crack;
— զինուց, clash, clang;
— շղթայից, clank, clanking;
— ժամացուցի, tick;
— բարբառոյ, aspiration;
— հանել, to make a noise;
եղեւ —, a noise was heard;
— դրամոց, chink.
Յոյժ շահիմք ի ստէպ եւ ի յաճախ հնչմանէ յականջս մեր զյարութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 44։)
guardian, trustee;
intendant, steward, agent, purveyor;
inspector, overseer, surveyor;
— լինել, to care, to take care of.
guardianship, trusteeship;
charge, custody, inspection, superintendence;
administration, direction;
watchful care, solicitude.
ἑπιμέλεια, κηδεμονία cura, diligentia ἑπιτροή procuratio. Հոգ յանձին բերելն. խնամակալութիւն. վերակացութիւն. տնտեսութիւն. եւ Փոյթ. խնամ. զգուշութիւն. ճիգն. արթնութիւն. հոգացողութիւն.
to provide, to provision;
to furnish, to garnish, to store, to procure;
to take care of, to preserve with care, to keep, to husband;
to care, to mind;
— վասն ուրուք or զումեքէ, to grow or be anxious about, disquieted, uneasy, thoughtful, to trouble one's head or oneself about, to torment oneself, to fret about;
չ— վասն վաղուի, to take no thought for tomorrow;
մի՛ ինչ —այք, don't be uneasy, do not distress yourself.
Հոգասցո՛ւք զաստուածային ճանապարհս, թէ ուստի՞ սկսաւ, եւ ո՛ւր կատարի. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
cf. Հոգաբարձու.
Բարեկամ եւ հոգեբարձու։ Հայր որդւոց, եւ հոգեբարձու սննդեանն։ Թէ հոգեբարձու ես վախճանելոցն. (Ճ. ՟Գ.։ Ոսկ. ես.։ Մանդ. ՟Է։)
cf. Հոգելից.
cf. Հոգելից.
full of the Holy Spirit.
divinely inspired;
prophetic;
divine, spiritual.
Հոգեխառն սնունդ, կամ յառաջադիմութիւն, խոստովանութիւն, տառք, կոչումն. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Խոր. առ արծր.։ Սհկ. կթ.։)
spiritual, incorporeal;
psychical.
Աւանդիցն՝ որ հաւատացաւ նոցա, հոգեկանաց եւ մարմնականացն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
soul-saving, salutary, wholesome, vivifying, reviving.
inspired by the Holy Spirit, holy, divine;
prophet.
ՀՈԳԵԿԻՐ կամ ՀՈԳԷԿԻՐ. πνευματοφόρος qui fert aut gerit in se spiritum, spiritu divino adflatus. Որ կրէ յինքեան զհոգի աստուծոյ ըստ պէսպէս շնորհաց նորա. որ եւ ըստ յն. ոճոյ, Հոգեզգեստ, Հոգեզգեաց, Հոգիազգեաց. աստուածարեալ. բնական հոգւոյն. մարգարէ.
Արբուցանէ զիմանալի եւ զհոգէկիր երկիրն. (Յճխ. ՟Թ։)