rawness, crudity;
cruelty.
(լծ. յն. օմօ՛դիս ). ὡμότης cruditas եւ crudelitas. Հում գոլն. խակութիւն. եւ Գազանութիւն. անգթութիւն.
Անմարդութիւն եւ ցուրտ հմութիւն։ Տմարդութիւն եւ հմայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4. 14. 36։)
well versed, erudite, learned;
practised, expert, experienced, skilful, skilled.
εἱδώς, ἑπιστάμενος sciens, peritus. (իբր հմայուտ, կամ իմաստ, եւ մուտ) Խելամուտ. գիտակ. տեղեակ. իրագէտ. ներհուն. մակացու. հասու. փորձ. վարժ. բան գիտցօղ, վարպետ.
Հմուտ որսոյ կամ նաւարկութեան, գիտութեան ամենայնի հմուտ։ Չեմ հմուտ. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 27։ ՟Գ. Թագ. ՟Թ. 27։ Թուոց. ՟Ի՟Դ. 16։ Դան. ՟Ա. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 39։)
Զգացոյց, որպէս հմուտ եղեալ. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Հմոտ ղեկավար. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Հմուտ գրոց սրբոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)
Ընդ հմուտ վարժողաւ։ Հմուտ արուեստաւորք, կամ լսօղք։ Հմուտ տեղեկութեամբ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Զնամակն թագաւորական առաքեաց ի ձեռն հմտից ճանապարհին. (Ժող. հռոմկլ.։)
learnedly, eruditely;
scientifically;
cleverly.
Իբրեւ հմուտ. հմտութեամբ. ճարտարութեամբ. բանը գիտնալով, վարպետութեամբ.
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւն։ Հմտաբար տեղեկութեամբ ղեկավարեալ. (Շար.։ Յհ. կթ.։)
Ղատն ղեկ առնուլ քեզէն ճարտար, նաւել յայս ծով տայ հմտաբար. (Շ. այբուբ.։)
Որ գիտիցէ հմտաբար բժշկապէս սպեղանիս կազմել. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
to be well instructed, informed, versed, experienced.
Հմուտ լինել. խելամուտ գտանիլ. քաջ տեղեկանալ. փորձ եւ կիրթ լինել. ուսանել եւ ի միտ առնուլ հասողութեամբ.
Քաջ հմտացեալ (նշանագրաց) ի դանիէլէ. (Խոր. ՟Գ. 53։)
Բաւականապէս հմտացեալ գիտութեամբ։ Հմտանալ սրատես խորհրդիւ, կամ վարժմամբ պատերազմականօքն, կամ տարերցդ խառնուածոյ. (Պիտ.։)
Հմտանայր բղխելոց ի նմանէ իմաստիցն. (Արծր. ՟Ե. 3։ Հմտանալ յամենայն իմաստասիրականս. Շ. բարձր.։)
Ի պօղոսէ այսոցիկ հմտացեալ. (Շ. մտթ.։)
Կամ որպէս.
Իսկ այս հմտութիւն իմաստից է, զոր ի քերթողաց եւ ի շարագրաց բազում հմտանայ։ Հմտացեալ լինի ի քերթող արուեստաւորացն. (Նչ. քեր.։)
well versed, skilful.
Հմուտ ի վարժս. քաջավարժ. կիրթ. ճարտար.
Որսորդք հմտավարժք. (Նար. առաք.։)
great skill or ability.
Տացէ վարդապետաց հմտավարժութիւն. (Գանձ.։)
to inform, to instruct, to teach, to train.
knowledge, erudition, science, ability;
experience, practice.
ՀՄՏՈՒԹԻՒՆ ἑμπειρία peritia, experientia. որ եւ ՆԵՐՀՄՏՈՒԹԻՒՆ. Հմուտն գոլ. հասու եւ փորձ լինելն. տեղեկութիւն. գիտութիւն. խելամտութիւն. եւ՝ Ճարտարութիւն. վարժութիւն.
Քերականութիւն է հմտութիւն՝ որք (այսինքն որոց) ի քերթողացն եւ ի շարագրաց իբրու բազում անգամ ասացելոց. (Քեր. քերթ.) այսինքն խելամտութիւն սովորական ոճոյ բանաստեղծից եւ մատենագրաց։
Հմտութիւն գիտութեանց, կամ արհեստի։ Նաւորդացն հմտութիւն։ Խելամուտ հմտութեամբ. (Պիտ.։)
Ի հմտութենէ հակառակադրին ոստուցեալ (ի կառաց) յերկիր անկաւ. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Առ հմտութիւն իրին վերաձգեալ ածցիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հմտութւն գրելոցն։ Յորժամ ընդ նոսա հմտութեամբ հակառակիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33. 41։)
cf. Հնազանդեցուցանեմ.
Զտանջիչն հնազանդեաց։ Զլեզու մարդկան ոչ ոք կարէ հնազանդել. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 22։ Յկ. ՟Գ. 8։)
Զյոյնս ընդ իւրեաւ նուաճեալ հնազանդէր։ Սմբատ երթեալ հնազանդէ զամենեսեան. (Խոր. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 50։)
Ընդ մեօք հնազանդեաց զձիս եւ զուղտս։ Հնազանդեն զամենայն թշնամութիւնս ընդ ոտիւք. (Եզնիկ.։)
Տո՛ւր զօրութիւն ոգւոյս կամաց հնազանդել զկամս մարմնոյս. (Շար.։)
to reduce to obedience or subjection, to subject, to subdue, to subjugate.
Հնազանդեցուցանել զամենայն տիեզերս ընդ ձեռամբ իւրով. (Խոր. ՟Ա. 7։)
to obey, to submit, to subject oneself.
ὐπακούω obedio, ausculto, obsequor, audio ὐποτάσσομαι subdor, subjicior, subordinor . Հնազանդ լինել. անսալ. ունկնդիր լինել. լսել. եւ Հպատակիլ. ներքոյ անկանիլ. նուաճիլ. մռել, մտիկ ընել, անկաճ դնել, եւ տակը ըլլալ կամ մտնալ.
Հողմք եւ ծով հնազանդին սմա։ Ծառայ էք՝ որում հնազանդիքն։ Հնազանդեցարուք ի սրտէ՝ որում աւանդեցայք յառակ վարդապետութեան։ Եւ դեւք հնազանդին մեզ յանուն քո։ Ընդունայնութեան արարածք հնազանդեցան։ Հնազանդեցա՛յք այսուհետեւ աստուծոյ։ Հնազանդել իւրեանց արանց։ Ազգք հնազանդեսցին ինձ։ Հնազանդեցաւ երկիրդ առաջի տեառն.եւ այլն։
Ոչ հնազանդիմ մեքենայից քոց. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Հնազանդելոցն երկբայութիւն ոչ գոյ մտանել յայն հանգիստն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
old, olden, ancient, antique.
Հին աւուրց. որ ինչ է ի բազում ամաց հետէ. բազմամեայ.
Յառաջագոյն զհայրենական հնամեացն նախնւոյն, եւ զիւր կարծեալ աստուածսն՝ չաստուածս անուանեալս. (եւ այլն. Ագաթ.։)
to grow old;
to wear out, to waste;
— լուսնի, to wane;
— ախտից, to grow inveterate, to get rooted, to take root, to become chronic, inveterate, rooted;
— սովորութեան, to become obsolete, disused;
— ուրեք, to make a lengthened sojourn, to pass many years in a place;
հնացեալ մոլորութիւն, inveterate or rooted error;
հնացեալ աւուրբք or ծերութեամբ, հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր, wasted, worn out with old age, aged, very old, in years, decrepit;
հնացեալ աւուրբք չարութեան, aged in guilt.
Զիս զհնացեալս մեղօք. (Շար.։)
παλαόομαι veterasco, antiquor, vetus reddor Հին լինել. յերկարել զժամանակս. յերկարաձգիլ. ծերանալ. եւ Մաշիլ. ապականիլ. փտիլ. հիննալ.
Ոչ հնացան ձորձք ձեր։ Որ իբրեւ զտիկ հնացեալ են։ Իբրեւ զձորձս հնասջիք։ Քսակս առանց հնանալոյ (յն. ոչ հնանալիս)։ Կօշիկք նոցա ոչ հնացան։ Քուրձս հնացեալս։ Հողաթափք կամ հանդերձք հնացեալք։ Որ հնանայն եւ ծերանայ, մերձ է յապականութիւն։ Ամպարիշտք հնացեալք, եւ ի մեծութեան են։ Ա՛յ հնացեալ աւուրբք չարութեան։ Զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց։ Բորոտութիւն հնացեալ իցէ ի մորթ մարմնոյ նորա. Վէմ հնասցի ի տեղւոջէ իւրմէ. եւ այլն։
Հնացեալ ծերութեամբ կամ աւուրբք. (Իգն.։)
Եւ էր ալեւոր ըստ մարմնոյ, եւ հնացեալ արտաքին մարմինն. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Հնացեալ եւ մաշեալ ալեւոր մարդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Գործք մեր հնանայ առ վերջինսն, եւ մոռացեալ լինի. (Լմբ. իմ.։)
Ի նորանալ եւ ի հնանալ լուսնին. (Երզն. մտթ.։)
Զքոյին պատկերս մեղօք հնացեալս. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Ախտ հնացեալ յանձին՝ բարք լինին, եւ բարք հնացեալք՝ բնութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
ancient history.
Հին պատմութիւն. եւ Հին օրինակ մատենին.
Հնապատմութեանցն կարի յոյժ հմտացեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հնապատմութիւն աւետարանին. (Թէոդոր. մայրագ.։)
narrated by the ancients;
ancient writer or historian.
Պատմօղ զհնութիւնս, եւ Ի հնոց անտի պատմեալ.
Ի հնապատումն տառսն վերատատառեալ է, այլ ոչ ի նորապատում շարագրութեանն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Հնարաւորիմ.
ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ ՀՆԱՐԱՒՈՐԻՄ. cf. ՀՆԱՐԵՄ. եւ ՀՆԱՐԻՄ. μηχανάομαι, μηχανεύομαι molior, excogito δύναμαι possum, valeo. ճար ճարակ ընել. եւ ատիկել. եւ ջանալ ամմէն կերպով.
Հնարաւորեաց բնութիւնս իմաստութեամբ (կենդանի մնալ ի յաջորդս). (Շ. ատ.։)
Օդ ոտիցն հնարաւորեն զձեւ կօկաց ի մորթոց այծից. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Հնարաւորեալ առնու զամրոցն։ Ըստ օրինակի կեղծաւորական հիւանդութեանն, զոր առ դերանիկն հնարաւորեցաւ. (Արծր. ՟Գ. 14։ ՟Դ. 2։)
Հնարաւորէ գործել։ Մի՛ հնարաւորիր ամենեւին, թէ կարասցես պատրել (այսինքն մի՛ ի զուր ջանար)։ Միոյ աղջկան ոչ հնարաւորէր (այսինքն չկարէր) յաղթել. (ՃՃ.։)
Հնարաւորեցան (այսինքն մարթացան) ընկալուլ զլինելութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Երկու երկիւղից տեսակս՝ գրեթէ ներհականս՝ հնարաւորիմք (այսինքն կարեմք) իմանալ։ (Պղատ.օրին. ՟Ա։)
Ամենայն մեքենայիւք հնարաւորի ապականել. (Նեղոս.։)
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ ՀՆԱՐԱՒՈՐԻՄ. cf. ՀՆԱՐԵՄ. եւ ՀՆԱՐԻՄ. μηχανάομαι, μηχανεύομαι molior, excogito δύναμαι possum, valeo. ճար ճարակ ընել. եւ ատիկել. եւ ջանալ ամմէն կերպով.
Հնարաւորեաց բնութիւնս իմաստութեամբ (կենդանի մնալ ի յաջորդս). (Շ. ատ.։)
Օդ ոտիցն հնարաւորեն զձեւ կօկաց ի մորթոց այծից. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Հնարաւորեալ առնու զամրոցն։ Ըստ օրինակի կեղծաւորական հիւանդութեանն, զոր առ դերանիկն հնարաւորեցաւ. (Արծր. ՟Գ. 14։ ՟Դ. 2։)
Հնարաւորէ գործել։ Մի՛ հնարաւորիր ամենեւին, թէ կարասցես պատրել (այսինքն մի՛ ի զուր ջանար)։ Միոյ աղջկան ոչ հնարաւորէր (այսինքն չկարէր) յաղթել. (ՃՃ.։)
Հնարաւորեցան (այսինքն մարթացան) ընկալուլ զլինելութիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Երկու երկիւղից տեսակս՝ գրեթէ ներհականս՝ հնարաւորիմք (այսինքն կարեմք) իմանալ։ (Պղատ.օրին. ՟Ա։)
Ամենայն մեքենայիւք հնարաւորի ապականել. (Նեղոս.։)
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Հնարիմ.
Որպէս ռմկ. այսինքն Հնարս խորհել, գտանել. ճարտարեք. որ առ նախնիս առաւել ասի ՀՆԱՐԱՒՈՐԵՄ։ Յայս միտ լինի արդեօք առնուլ զքանի մի վկայութիւնսդ. Փենեհէզ զայս գիւտս նախանձու հնարեաց գտանել վասն պսակելոյ անձին իւրոյ. (Եփր. թուոց.։)
Զամենայն հնարս հնարեսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Եւ հնարեալ՝ վայելուչ անօթ պիտանի կազմեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 11։) Բայց եւ սոքին մարթին բերիլ ի յաջորդ բայն։
to invent, to find out, to imagine a device, to conceive a project, to contrive;
to strive, to endeavour, to exert oneself;
to bend or apply one's mind to, to study;
to counterfeit, to feign;
cf. Հնար.
ἑπινοέω, ἑπιτηδεύω, τεχνάζω, -άω, κατασοφίζομαι excogito, adinvenio, molior, studeo, machinor, sollerter ago, astute ago եւ այլն. Նոր ինչ հայթայթել. ճարտարել. մեքենայել. արուեստակել. գուն գործել. ջանալ.
Զի զայն թէպէտեւ ցանկութիւն շահից հնարեցաւ։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Զի՞նչ եւս բարի հնարեսցիս ի ճանապարհս քո։ Եկա՛յք հնարեսցուք ինչ նոցա։ Նա հնարեցաւ ազգին մերում։ Տեսէ՛ք հնարեցեարո՛ւք մոլորեալքդ.եւ այլն։
Ի կարճոյ հնարեցաւ վախճան նոցա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 14։)
Մի ինչ ծնունդ է (ջորւոյ), զոր մարդիկ հնարեցան. (Եզնիկ.։)
Զամենայն հնարս վասն հանգստեան մարմնոյ հնարիմք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Ազգի՛ ազգի վարդապետութեամբ հնարեցաւ զնոցա փրկութիւն. (Նանայ.։)
Զամենայն վասն նոցա հնարի։ Հիւանդաց հնարին առողջութիւն դեղօք. (Մխ. երեմ.։)
Եւ իբր դիմազուրկ. Հնար լինել. մարթել. հնարաւոր գոլ. կարել լինել.
Նաւացն տախտակք առանց բազմաց սատարելոյ չհնարին լինել յանօթ պիտանացու. (Փարպ.։)
artful, sly, subtle, cunning, crafty.
Որ հնարս իմանայ. մեքենայօղ, նենգօղ. ճարտար. արուեստակօղ. եւ Արուեստական. բազմաջան.
Մեծ է մարդ, զի պատկեր է աստուծոյ, հնարիմաց արուեստի եւ գիտութեան. (Լծ. ածաբ.։)
Խորամանգն եւ հնարիմացն։ Դեւք հնարիմացք եւ խորամանկք։ Ամենայն նապաստակ նմանապէս հնարիմաց է. (Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Նիւս. բն. ՟Բ։)
Ընդէ՞ր պատճառելով հնարիմացք լինիք. (Աթ. ՟Դ։)
Հնարիմաց հանճարովն գերագոյն էր յոյժ. (Կաղանկտ.։)
Ճարտասանիցն հնարիմաց մանուածք բանից։ Հնարիմաց չարիք, կամ չարութիւն, կամ խորամանկութիւն, եւ վերակացութիւն. (Իգն.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Արծր.։)
artifice, cunning, trickery, wile, shift, craft.
ἑπίνοια, σόφισμα, πανουργία excogitatio, inventum (maxime) callidum, versutio. Հնարս իմանալն ի նենգել. եւ Խորամանկութիւն. եւ Ճարտարամտութիւն. հնարք. հանճար. վարպետորդիութիւն, վարպետութիւն, խելք.
Բանսարկուին հնարիմացութիւն։ Յամօ՛թ արա զամենայն հնարիմացութիւնս խորամանկութեան սատանայի։ Կեղծաւորութեամբ, եւ անօգուտ հնարիմացութեամբ։ Ի գիւտս հնարիմացութեան։ Բազում հնարիմացութեամբ վարէր զնոսա իբրեւ զօրավար։ Գողացան հնարիմացութեամբ զպտուղն օրհնութեան. (Աթ. ՟Դ։ Եփր. աղ.։ Արծր.։ Բրս. ՟խ. մկ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Իմաստութեամբ եւ հնարիմացութեամբ յերկինս զվայելսն փոխեսցես. (Տօնակ.։)
Հնարիմացութեամբ կազմեցին զէնս. (Միխ. աս.։)
Ոչ եթէ մարդկային բնութիւնս քան զլուսեղէնսն իմաստագոյնք իցեն, այլ առ հնարիմացութիւնսն ասէ, զի հնարեցան գտանել զապաշխարութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
to make old;
to wear out, to use up, to waste, to consume.
παλαόω antiquo, veterem reddo. Տալ հնանալ. անպիտան կացուցանել հնութեամբ. եւ Յերկարաձգել ժամանակաւ. Հինցընել.
Խափանեաց եւ հնացոյց զօրէնսն մովսիսի. (Մխ. դտ.։)
Ոչ ժամանակք աղաւաղեն զնա, եւ ոչ երկայնութիւնք աւուրց հնացուցանեն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։)
Հնացոյց զսիմէոն ի մարմնի, մինչեւ եցոյց նմա զբաղձալին. (Տօնակ.։)
lustrum, space of five years.
Pentateuch.
five-fingered.
Ունակ հնգից մատանց. (որպէս ձեռն, կամ ոտն)
Քանզի յոլով հնգամատնեան առնէ բնութիւն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
victorious at the pentathlon.
πένταθλος, πεντάθλιος quinque certaminibus vincens. Որ փորձ եւ յաղթօղ գտանի ի հինգ մարտս ողոմպիականս.
Հնգամարտիկն զշմբրոցն լնուն աւազով, եւ առնուն ըստ անձին, զի այնու զբնաւ ոյժն փորձիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
cf. Հնգամարտութիւն.
quinquertium, pentathlon.
quintillion.
to quintuple, to increase fivefold.
cf. Հնգետասանամեան.
ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՆ. πεντεκαιδεκαέτης qui quindecim annorum est. Ունակ հնգետասանամեան ամաց (անձն, հասակ, միջոց ժամանակի, եւ այլն)
Ի հնգետասանամեայ աղջկանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հնգետասանամեայ քրտնալիր աշխատութեամբն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Հնգետասանամեայ փտեալ ոսկերք. (Ոսկ. լս.։)
Հնգետասանամեան ժամանակօք աւուրբք յաւելուին. (Կոչ. ՟Բ։)
Ի հնգետասանամենից սկսանի մարդ ի լուծութիւն ցանկութեանց. (Տօնակ.։)
of fifteen years, years old.
ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՅ ՀՆԳԵՏԱՍԱՆԱՄԵԱՆ. πεντεκαιδεκαέτης qui quindecim annorum est. Ունակ հնգետասանամեան ամաց (անձն, հասակ, միջոց ժամանակի, եւ այլն)
Ի հնգետասանամեայ աղջկանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Հնգետասանամեայ քրտնալիր աշխատութեամբն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Հնգետասանամեայ փտեալ ոսկերք. (Ոսկ. լս.։)
Հնգետասանամեան ժամանակօք աւուրբք յաւելուին. (Կոչ. ՟Բ։)
Ի հնգետասանամենից սկսանի մարդ ի լուծութիւն ցանկութեանց. (Տօնակ.։)
cf. Հնդկագերմանիկ.
indogerman.
to cut down, to reap, to mow;
to gather, to get in.
θερίζω, ἑκθερίζω, ἁποθέριζω (լծ. պ. տիրէվիդէն ). եւ ἁμάω meto, demeto, permeto, succido. Կտրել զհունձս. քաղել մանգաղաւ զցորեան, զխոտ, եւ այլն. նմանութեամբ՝ Ջարդել. կոտորել. հնծել, կտրել.
Հնձեցէք զհունձս ձեր։ Հնձեցին հունձս ցորենոյ։ Զանդ տհաս հնձեցին։ Էին կութք պատրաստ հնձելոյ։ Ի հնձել հնձողաց ձերոց զհունձս երկրին ձերոյ։ Հնձեսցես զխոտ։ Փուշ հնձեսջիք։ Ցաւս հնձեսցեն։ Հնձեսցէ զչարիս։ Զոր ինչ սերմանէ մարդ, զնոյն եւ հնձեսցէ։ Հնձեցի զմարգարէս ձեր, եւ կոտորեցի զնոսա բանիւ բերանոյ իմոյ.եւ այլն։
Ըստ տարազու սերմանն եւ հնձելն է իրաւացի. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Աւա՜ղ ի վերայ չարչարեցելոցդ եւ հնձեցելոդ առհասարակ։ Ի միասին հնձեալ լինէին ի ճիրանաց գազանաց անտի. (Յհ. կթ.։)
to burn like a furnace.
ՀՆՈՑԱՆԱԼ. Որպէս Հնոց լինել, հրախառն եւ մոխրախառն.
to enflame, to make a furnace of.
ՀՆՈՑԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Նման հնոցի առնել. բորբոքել. լուցանել.
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
եւ ն. Արմատն է Հունչք. (լծ. կանչել. խանչել. գանգել. վանգել. գոչել) ἡχέω, ἑξηχέω sono, tinnio φωνέω vocem edo βοάω clamo βομβέω bombum edo ῤήγνυμαι scindo, crepo ἁκουστόν ποιέω, ἁκούομαι audire facio, audior եւ այլն. Ձայն արձակել կամ հանել. արձագանգս տալ. շռնչել. շառաչել. հռչակել, իլ. լսելի առնել եւ լինել. եւ Դղրդիլ, շարժիլ ի ձայնէ.
Հնչէր կամ հնչեաց ձայն փողոյն, փողն, պղինձ, բարբառ ի քաղաքի, քաղաքն. երկիրն ի բարբառոյ կամ յաղաղակէ. պարիսպք կամ յատակք, լերինք եւ հովիտք՝ ծով. եւ այլն։
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Հնչեն օրհնութիւնք, կամ փառք թագաւորին անմահի. (Խոր. վրդվռ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Հնչէր լուր գործոյս յամենայն աշխարհիս հայոց։ Սկսան քարինքն հնչել ի լսելիս նոցա ի պատառիլն իւրեանց. (Ճարպ։ Իգն.։)
Զմի եւ զնոյն բան բազմապատիկ հնչեն ի լսելիս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
Հնչեցին ընդ տիեզերս զաւետիս կենաց։ Ի վերուստ հնչեցին զբանդ կենաց։ Ձայնք հնչեցին սանդարամետք անդնդոց. (Շար.։)
Հնչեաց տաճարն որոտմամբ զձայն. (Կլիմաք.։)
Յորդագոյն հնչէր, քրիստոնեայ եմ. վազէր ընդ բանակն, կանչէր հնչէր. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Սքանչելիքն հնչին տակաւին յիմ լսելիս. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ։ Ի հնչել հարաւային հողմոյն։ Մինչեւ հնչեալ հողմոյ ուժգին։ Սառնամանիք ցրտոյ հնչեն յոյժ խստական. (Շար.։ Իգն.։ եւ Նար. երգ.։ Յիսուս որդի.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
to sound, to resound;
to ring, to toll;
to divulge, to publish, to make public.
Հնչեցուցանէր զձայն ահեղ գոչման փողոյն. (Շար.։)
Զօրէն պիծակաց վայրենեաց հնչեցուցանել. (Պրպմ. ձ։)
Ամենայն եկեղեցական գրով հնչեցուցեալ։ Ամենայն եկեղեցօք հնչեցուցանէ զընտրելոցն զազնուականութիւն. (Կորիւն.։)
Այս երկոքին գործիք էին երանելոյն դաւթայ, որ միշտ զհոգին սուրբ հնչեցուցանէր. (Եպիփ. սղ.։)
Զնոցին խօսսն հնչեցուցանէ. (Լմբ. ստիպ.։)
sound, noise, rumour;
echo;
— զանգակաց, tinkling, peal, jingle, ringing;
— հողմոց, ծովու, murmur, roar;
— խորտակելոյ ալեաց, rushing, dashing;
— որոտման, rumbling, roll;
— անձրեւոյ, pattering;
— հրոյ, crackling;
— հրետից, boom, roar;
— թմբիկ, roll;
— կառաց, rumble;
— հարազանի, crack;
— զինուց, clash, clang;
— շղթայից, clank, clanking;
— ժամացուցի, tick;
— բարբառոյ, aspiration;
— հանել, to make a noise;
եղեւ —, a noise was heard;
— դրամոց, chink.
Հնչումն ձայնից։ Հնչմամբ փողոյ։ Ի ձայնէ հնչման փողոյ։ Փողոց հնչմունք. (Եղիշ.։ Սարգ.։ Շար.։)
Գոչմուք փողոց, եւ հնչմունք եղջերաց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Բարբառ խնդալից աւետեաց հնչման. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Քաղցրաձայն հնչմամբ նուագեմք. (Տաղ.։)
Կամ իբր Հնչեցուցանելն.
Յոյժ շահիմք ի ստէպ եւ ի յաճախ հնչմանէ յականջս մեր զյարութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 44։)
to provide, to provision;
to furnish, to garnish, to store, to procure;
to take care of, to preserve with care, to keep, to husband;
to care, to mind;
— վասն ուրուք or զումեքէ, to grow or be anxious about, disquieted, uneasy, thoughtful, to trouble one's head or oneself about, to torment oneself, to fret about;
չ— վասն վաղուի, to take no thought for tomorrow;
մի՛ ինչ —այք, don't be uneasy, do not distress yourself.
μεριμνάω, φροντίζω, ἁδολεσχέω curo, solicitor, studeo, cogito, meditor ἁδημονέω gravissime angor. Հոգ տանել. փոյթ ունել. խորհել զգուշութեամբ, կամ տատամսութեամբ. հոգալ, հոգ ընել, մտմտալ.
Ծանրասցի գործ մարդկան, եւ այնմ հոգասցեն, եւ մի՛ հոգասցեն ի բանս տարապարտս։ Հոգալ վասն մեղաց, կամ ոգւոյ, մարմնոյ, հանդերձի, վաղուի։ Ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Այլ եւ ի պատուիրանս քո հոգացայց։ Զմէնջ հոգասցէ։ Զմիմեանց հոգայցեն։ Հոգացեալ ի սրտի իմում։ Սկսաւ տրտմել, եւ հոգալ.եւ այլն։
Իբր զպանդուխտ, որ ոչ զտանէ հոգայ. (Մխ. երեմ.։)
Հոգացաւ փրկութեան իմոյ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Հոգացի՛ր, թէ ո՛րպէս զիւր չարիքն իւրաքանչիւր ոք յիւրոյ անձնասիրութեան ի ծածկոյթն ստուգապէս տեսանիցէ. (Կլիմաք.։)
Հասարակաց հոգացօղն քրտիստոս։ Զամենայն պէտս մեր հոգասցի. (Խոսր.։)
to recover oneself, to come to oneself again.
assembled by the Holy Spirit.
Հոգւով սրբով գումարեալ. հոգեպէս հաւաքեալ.
Հոգեգումարք, եւ ոչ մարմնագունդք. (Նար. առաք.։)
Զամս հոգեգումարս. (Անան. եկեղ։)
cf. Հոգեբերիմ.
Նուաղեցաւ հոգի իմ ... զայս լուայ, եւ սակաւ մի հոգեդարձ եղայ, եւ կենդանացայ. (Մարաթ.։)
soul-corrupting.
ψυχοφθόρος animae exitium ferens. Որ ինչ մաշէ եւ ապականէ զհոգիս. հոգեկորոյս.
Մեծութիւն՝ գործակիցն հոգեմաշ փափկութեանն. (Ոսկ. սղ.։)
soulscot.
ՀՈԳԵՄԱՍՆ ԲԱԺԻՆ. որ եւ ՀՈԳԵՑԱՏՈՒՐ. Բաժին մասնաւորեալ ի նպաստ հոգւոյ. հոգեբաժին.
Զիւր հոգեմասն բաժինն ընծայէ ի սուրբ խաչն. (Ուռպ.։)
written by inspiration of the Holy Ghost.
Սեպհական կամ նման մատենի գրելոյ ի հոգւոյն սրբոյ. հոգեպատում.
Զօրէն հոգեմատեան դիւանին զլեառն արարեալ՝ ուսուցանէր զորդիսն իսրայէլի. (Ագաթ.։)
Սոփերք հոգեմատեանք. (Նար. առաք.։)
Ի մեկնութիւն գրոց հոգեմատենից. (Մխ. այրիվ.։)
warring against, or denying the divinity of the Holy Spirit;
follower of the doctrine of Macedonius.
ՀՈԳԵՄԱՐՏ կամ ՀՈԳԷՄԱՐՏ. πνευματομάχος qui spiritui sancto repugnat. Մարնչօղ ընդդէմ հոգւոյն սրբոյ. ժխտօղ աստուածութեան հոգւոյն. մակեդոն հայհոյիչ, եւ արբանեակք նորա.
Դատապարտեցին զմակեդոն, եւ հոգեմարտ անուանեցին։ Զմակեդովնի հոգէմարտի զ՝ի բաց ընկենլի զթիւր վարդապետութիւնն. (Կանոն.։)
Հոգէմարտն մակեդոն։ Ժողովոյն՝ որ եղեւ վասն հոգէմարտացն. (Խոր. ՟Գ. 30. 33։)
Թէոդորոս ոմն հոգեմարտ. (Պրպմ. ձ։)
Զո՞ր ի հոգեմարտացն արկ ընդ ուռկանաւ հոգւոյն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ի հոգւոյն ճառն, որ ընդդէմ հոգեմարտիցն. (Խոսր.։)
denying the divinity of the Holy Spirit, the heresy of Macedonius.
πνευματομαχία repugnatio spiritui sancto. Մարտ ընդդէմ աստուածութեան հոգւոյն սրբոյ. մոլորութիւն մակեդոնի.
Ըստ արիոսի մոլորութեանն, եւ ըստ մակեդոնի հոգէմարտութեան։ Զսերմն չարին հոգեմարտութեան. (Սոկր.։)
deep in the mysteries of the Holy Spirit;
endowed with the Holy Spirit.
Խորամուխ ի խորհուրդս հոգւոյն. կամ մխեալ որպէս պողովատիկ շնորհօք հոգւոյն.
Առեալ հոգելից եւ հոգեմուխ աստուածատեսացն զաստուածատուր աւետիսն. (Ագաթ.։)
squinting;
short-sighted;
dim-eyed or blear-eyed;
խեթի հայել, to look askance at, to look surlily, to scowl upon, to look at with aversion or dislike.
ԽԵԴ ԽԵԹ. φολκός strabo. իտ. guercio. Թիւր ակամբ. շիլ. եւ Ցաւոտ աչօք.
Որքան խեդ աչք զմի տեսանեն. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Արեգակն լուսաւորէ զառողջ աչս, եւ կուրացուցանէ զխեթ աչս. (Վանակ. յոբ.) Ա՛յլ է եւ խեթի, զոր տեսցես. բայց երբեմն գրի ԽԷԹ՝ որպէս խեթ.
Շլացուցանէ զմիտս ... որպէս զխէթ աչօք պշուցեալ՝ առաւել վաասի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Ի գիրս խոսր.։)
Ունի ի մօտոյ կորուսանել յանդունդս դժոխոց զխեթն զայն, առ որ յուսացեալ գնայք։ Ամենայն իրօք ջանայ պիղծն եւ գարշելի խեթն կեղծաւորիլ. (Պիտառ.։)
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
ԽԵԹԻ՛. Խեթիւ. խոժոռ աչօք. Խեթ ակամբ. ընդ ակամբ. խոլոր մոլոր ծուռ նայուածքով.
Եւ տեսեալ դարձեալ իմ զտէրն հայեցաւ խեթի. (Վրք. հց. ձ։)
Կամ Թիւր ընթացիւք.
that butts, clashes
զայս եղջիւր խեթիչ մոլի գոռոզին յեսանեալ սրեցեր։ Խեթկիչ եղջերօք. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Մարմինս օգնական, եւ զգայութիւնս խեթկիչ մեղաց առնելով. (Լծ. կոչ.։)
Օգտակար է թշնամանելն՝ թմբրեցելոցն ի սխալանս, եւ խեթկիչնոցին։ Ամենայն բանք սորա խեթկիչք են, եւ զարթուցիչք իմաստնոց. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
mad, crazy, lunatic, insane.
παραφρώνουν desipiens ἑπίληπτος laborans epilepsia, sive morbo comitiali;
correptus a daemone . Ոյր խելքն կամ ուղեղն է խանգարեալ. խելացնոր. խելայեղ. գլխագար. վերնոտ կամ այսահար, լուսնոտ. ուշաթափ. մտաթափ. ապուշ մտօք. անմիտ. կամ ըստ Հին բռ. Խելացաւ. խելքը տւրած, բախուկ, խենդ, խեւ.
Որպէս կամաւ խելագար զեղծեալ ի ձորոյ։ իբր զխելագար անկարգ խօսիմ։ իմաստակ խելագար. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Թ. եւ ՟Ծ՟Ղ։)
Անզգամ ցանկացողն, եւ ողջախոհ խելագարն. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. ի կիպր.։)
Զմեզ բազում անգամմնացորդ երեկոյին կերակրոցն խելագար առնէ. յն. ցնորեցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
cf. Խելագարութիւն.
Խելագարիլն. Ցնդումն խելաց.
Աղմկեալ ի ցնորից իմն խելագարանաց. (Խոր. ՟Բ. 58։)
madness, craziness, insanity, lunaoy.
παραφρόνησις, παραφρονία amentia, dementia, delirium ἑπιληψία comitialis morbus καριβαρία gravedo capitis ἑμπληξία stupor, stupiditas διαστροφή perversitas (mentis). Խելագարեալն գոլ. խելացնորութիւն. ցնդեցի։ գլխածնրութիւն. եւ Ապշութիւն մտաց. խենդութիւն. խելքի պակասութիւն.
Մրրկաւն խելագարութեան ցնդեցի։ Խելագարութեան խնդիր։ Զթերամտութիւնն ընդ խելագարութեանցն. (Նար. ՟Ե. ՟Խ՟Ը. ՟Ղ՟Ա։)
Սթափեցարու՛քոչ ի ցքւոյ, այլի խելագարութենէ եւ յանմտութենէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։ Որ խելագարութեամբ մոլորեալ) (այսինքն մոլեգնեալ) իցէ, ո՛չ շրջեցի յայտնապէս ի քաղաքին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ո՞ր խելագարութիւն քան զամբարտաւանութիւնս զայս մեծիցէ։ Խելագարութիւն մտաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15. 17։)
Զդեդեւումն այսր անդրաբերութեան՝ ոչ միայն ի խելագարութենէն ուսաք լինել, այլեւ եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
Պագաշոտ խելագարութեամբ սրարբեցուցեալ զկինն. (Պիտ.։)
hare-brained, giddy-pated, cracked, foolish.
Յեղեալ կամ այլւայլ խելօք. խելագար. եւ Խելագարական. խելքը ժուռ եկած. խեւուկ.
Ի յաթոռս ծերոց բազմեալ ւ խելայեղից կցորդիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա.)
մահ խնդրես փոխանակ պատուոյն՝ ա՛յ խելայեղ. (ՃՃ.։)
Ո այդպէս խելայէղ եւ ջախջախ մտածութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Խելագարութիւն.
Յարբեցութենէ եւ կամ ի խելայեղութենէ։ Անհնարին խելայեղութիւն է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մոլեկան խելայեղութեամբն. (Պիտ.։)
Անհանճարութիւն եւ խելայեղութիւն եւ ի մարմնականս գայթագղեցուցանէ, եւ ի կենացն՝ որ առ աստուած օտարացուցանէ. (Լմբ. առակ.։)
Վասն աձլոցն յերկուանալ՝ որոց նախ քան զխաչն կրից, մեծի է խելայեղութեան. (Սարկ. հանգ.։)
Զցածութեան ասէ բանս խօսիմ, այսինքն զգաստութեան եւ զխոնարհութեան. զգաստութեանն՝ ընդդէմ խելայեղութեան կարծեացն ասելով, եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
cerebellum, coats of the brains, meninges.
μήνιγξ meninx, membrana cerebrum foris tegens ἑγκέφαλος cerebrum παρεγκεφαλίς cerebellum, pars cerebri durior et siccior. Թաղանթ կամ միզն պատօղ խելաց՝ այսինքն ուղղոյ. պարուտակ, մաշկ ուղղոյ. լայնաբար՝ Ուղեղ եւ գլուխ. ըղեղին դրսի մաշկը.
Խելապատակն, կամ խելապատակքն. քանզ այսպէս անուանեն զպարունական խելացն զպարուտակ. (Նիւս. կազմ.։)
Վերին կողմն (ուղղոյն) առ նոյն ինքն պարուտակսն, որ կան զխելապատակաւն՝ պարունակի. (Նիւս. երգ.։)
Արտօսրն հնդիպի, յորժամ խորագոյն խելապատկին՝ որ ի տրտմութենէ գոլորշիքն են, լնցուն. (Բրս. գոհ.։)
Զիմանալի խելապատակ ուղղոյն անուշացուցեալ քնով ցանկալւով. (Նար. երգ.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ, եւ ի խելապատակ, եւ յուղեղ. (Գր. հր.։)
ամբարձեալ գոլորշի սաստիկ ի խելապատակն՝ յեղափոխէր զնա ի մտաց։ Սակս գլխոյդ քոյ ջերմութեան, եւ խելապատակիդ զովութեան. (Մագ. ՟Կ՟Ղ. ՟Ձ՟Դ։)
intelligent, clever, sensible, judicious, steady, prudent, wise.
Նոյն եւ ռմկ. Ունակ խելաց՝ ամբողջ ուղղոյ կամ մտաց. մտացի. հանճարեղ. իմաստուն.
Այր խելացի եւ խորհրդական։ Այր խելացի մտադիր՝ իմաստահայեաց. (Փարպ.։)
Պիտանի այր խելացի։ Վասն խելացի (գոլոյն). եւ առատձեռացն. (Վրդն. պտմ.։)
raving, mad, furious, frantic.
Յիմարեալք խելացնոր կարծեօք. (Յհ. կթ.։)
halting, hobbling, stumbling about.
Իբր խեղ եւ բեկեալ. խեղաթիւրս կամ կաղալով իմն.
perversity, caprice;
insolence, impertinence.
Խեղություն կամ թիւրութիւն բարուց եւ վարուց։ (Կանոն.։)
bent, crooked, twisted;
perverse, wicked, villanous, depraved.
σκολιός obliquus, tortuosus διεστραμμένος perversus. Խեղ եւ թիւր. թիւրեալ. խոտորեալ. ծուռումուռ.
Փայտ խեղաթիւր։ Խեղաթիւր ազգ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 13։ Փիլիպ. ՟Բ. 15։)
Խեղաթիւր կամք, կամ իմաստութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Այլակերպս խեղաթիւրս, եւ օտարս ի կերպարանաց մարդոյ. (Մեսր. երէց.։)
cf. Խեղութիւն.
մեք ոչ միայն խեղանաց եւեթ պատրաստ եմք վասն անուանն քրիստոսի, այլ եւ քերանաց եւ մահու. (Փարպ.։)
waywardness.
Սաստիկ խեռութիւն. խստերախութիւն. օցտումն. անսանձութիւն.
Երիվարի սանձս եւ կապանս դնեն, մինչեւ ըմբռնեսցեն զխեղախեռութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35.) յն. σκίρτημα . (լծ. ընդ թ. սըլըրտաամագ )։
halter, rope;
bowstring;
gibbet, gallows.
Երդումն խեղդան է անձին. (Մանդ. ՟Բ։)
Առասանօք չարահնար պնդեալ, անրօք եւխեղդանօք (կամ խեխդանօք). (Վրդն. լս.։)
Ի ծանրանալն հատաւ չուանն խեղդանի նորա. (Բրսղ. մրկ.)
Ի խեղդանացն զմահն քան թէ թշնամանօք զկեանսն ընտրեցին. (Բրս. վաշխ.։)
Գործի խեղդելոյ. խեղդ. պարան կախման. եւ Կախաղան.
cf. Խեղդան.
Յայնմ ժամանակի դատաւորք ո՛չհուր ունէին, եւ ոչ սուր, ո՛չ վիրապ, եւ ոչ խեղդելիս, եւ ոչ կապանս. (ՃՃ.։)
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
Բամբասօղ է կամ խեղկատակ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Զրպարտիցէ զոք, կամ ծաղրածու եւ խեղկատակ բանս խօսիցի. (Երզն. մտթ.։)
ԽԵՂԿԱՏԱԿՔ կաց. ԽԵՂԿԱՏԱԿԱՆՔ. գ. Խեղ կատակ կամ կատականք. խեղկատակութիւն.
cf. Խեղկատակութիւն.
ԽԵՂԿԱՏԱԿՔ ԽԵՂԿԱՏԱԿԱՆՔ. Խեղ կատակ կամ կատականք. խեղկատակութիւն.
buffoneryy, scurrility, lampoon, bantering, jeering, mockery, raillery, jocularity, waggery.
εὑτραπελία scurrilitas αἱσχρολογία turpiloquium, turpis sermo. Խեղ կատակ. անշնորհ եւ անպատկառ ծաղրաբանութիւն. ամօթալի ծաղրածութիւն.
զազրութիւն կամ խօսք յիմարութեան, կամ խեղկատակութիւն, որ ոչ վայելէ։ Ի բա՛ց թօթափեցէք զխեղկատակութիւն ի բերանոց ձերոց. (Եփես. ՟Ե. 4։ Կող. ՟Գ. 8։)
Խեղկատակութիւն ճանապարհ է մեղաց. եւ եթէ անունն խեղ է, ինքն որպիսի՞ ինչ։ Խառնխօսութեամբ, խեղկատակութեամբ. (Ոսկ. կողոս.։)
Լկտի խեղկատակութեամբ. (Պիտ.։)
Խեղկատակութեամբն զհոգին սուրբ տրտմեցուցանել. (Լմբ. պտրգ.։)
ԶԻ՞նչ է արհամարհելն. նախատել, խոտել, ընդ խեղկատակութեամբ արկանել. (Երզն. մտթ.։)
cf. Թշուառ.
Առաւել ռմկ. իբր. Հէգ, ողորմելի. խեղճ.
Այսպէսէ ողորմածութիւն, եւ այսպէս պարտ է առնել աղքատացելոց խղճաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ԽԵՂՃ խըղճի. գ. cf. ԽԻՂՃ (մտաց).
Խեղճ ունել ոչ այլում լծակից լինել յաղագս ճշմարտութեանն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Դաւիթ իմացեալ զխեղճ մեղացն։ Խեղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս հանապազ. (Սեբեր. ՟Զ։ Մանդ. ՟Ա։)
Իւր խեղճ հարկանէ զմիասն. (Ոսկ. ես.։)
Չի՛ք նոցա խեղճ կամ խեթ յետ մկրտութեան յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Աստուած եդ ի մեզ զխեղճ մտացն անվրէպ յանդիմանիչ. Զի քան զամենայն օրինակս խրատու հզօրագոյն է։ Որ ոչ գիտէր զանձին խեղճ։ Խեղճ մտացն չտայր թոյլ. (Մխ. երեմ.։)
Ունելով ի ներքս զխեղճ մտացն չարչարէր զմարդն յուտելն զպտուղն. (Ոսկիփոր.։)
Նոցին իսկ խեղճի (կամ խըղճի) մտաց թողից. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
ԽԵՂՃ որպէս Խիճ կամ ցաւ սրտի.
Յոյժ խեղճ էր նոցա (հրէից չարաց) ծնանել կուսին. (Եփր. համաբ.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
λοβή, βλαβή, φθάρμα mutilatio, jactura, corruptio, vitium. Խեղ գոլն. պակասութիւն կամ տգեղութիւն անդամոց. եւս եւ Ապականութիւն. Վնաս, արատ, ախտ՝ մարմնոյ կամ հոգւոյ. սախտութիւն, պակասութիւն.
Բեկումն ընդ բեկման, ակն ընդ ական ... որպէս առնիցէ ոք զխեղութիւն, նոյնպէս հատուսցի նմա. (Ղեւտ. ՟Ի՟Բ. 25։ ՟Ի՟Դ. 20։)
Ո՞վ ոք ի խեղութեան ինչ իցէ, եւ զայլս խեղութեամբ թշնամանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զխեղութիւն եւ զչարչարանս խնդութեամբ ընկալան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Խեղութիւն մարմնով, կամ անդամոց, կամ ձեռաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։ Պիտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Առանց խեղութեան. անվնաս, կամ անարատութեամբ. (Ածաբ. ժղ.։)
Զխեղութիւն մտացն ուղղէ։ Խեղութիւնս հոգւոյ բազմապատիկս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Բ։)
Մերս բնութիւն բազում խեղութիւնս ընկալեալ ի չարէն՝ ընդ զանազան կրիւք գրաւեցաւ. (Լծ. եւագր.։)
cf. Յիմարութիւն.
immodestly, impudently, with effrontery.
Իբրեւ խենէշ, կամ թոյլ եւ լկտի. լրբաբար. անպատկառ եւ թոյլ օրինակաւ.
Ընդ քո եղբայրս յորժամ ճաշես, խենեշաբար մի՛ կորասցիս. (Կրպտ. ոտ.։)
voluptuous and effeminate life, lasciviousness, debauchery, wantonness, dissoluteness.
μαλακία mollitia. Խենէշն գոլ, եւ խենեշանալն. Մեղկութիւն. թուլամրթութիւն, փափկասիրութիւն. ցոփութիւն. զեղխութիւն. եւ Վատասրտութիւն. թուլութիւն, շըլըխտիութիւն.
Զանարի տաղտկութեանցն ասացից խենեշութիւն։ Զխենեշութիւն մտաց արտաքսեցից, ապաւինեցայց ի նոյն ինքն յաստուածութիւնն. (Պիտ.։)
Ամենաերկչոտ խենեշութեան կարճամտին. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Յայտնեաց քեզ զտգեղն խենեշութեան եւ ժահահոտութեան իմոյ. (Վրք. հց. ՟Զ։)
minutiae, trifles;
trash, rubbish;
parings, leavings.
Նշխարք անպիտան իրաց. որ եւ ԽԵՑԻՔ ասին. բեկորք. մնացորդք. խոշրտուք, մանրուք.
Նախկին մծղնէութեանպայղակենութեան խեշերանք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
crab;
cray-fish.
ԽԵՉԱՓԱՌ ԽԵՉԵՓԱՐ. որ եւ ԽԱՉԱՓԱՌ. ռմկ. խեչիքար, խեչիփրետ։ որպէսթէ խեցեալ պատենիւ. Խեցգետի ծովու կամ գետոյ. (Վստկ.։ Բժշկ.։)
Գտցես փոխանակ մարգարտին խեչեփարս կամ կրայս զազրալիս. (Սանահն.։)
cf. Խեչափառ.
ԽԵՉԱՓԱՌ ԽԵՉԵՓԱՐ. որ եւ ԽԱՉԱՓԱՌ. ռմկ. խեչիքար, խեչիփրետ։ որպէսթէ խեցեալ պատենիւ. Խեցգետի ծովու կամ գետոյ. (Վստկ.։ Բժշկ.։)
Գտցես փոխանակ մարգարտին խեչեփարս կամ կրայս զազրալիս. (Սանահն.։)
froward, wilful, stubborn, perverse, rebellious, refractory;
currish, surly, bitter;
rancour, hatred, spite, envy;
— հայել, to look surlily;
—իւ լինել, to be enraged or furious with.
(Արմատ ձայնիցս Խըռով, Խռովութիւն. լծ. եւ գրգիռ, հեռ. ռմկ. խըռխըռ) ἁπειθών inobediens διάστροφος perversus. անսաստ. հեստ. Ըմբոստ. անսանձ. ստահակ. անհնազանդ. խեղաթիւր.
Եթէ իցէ ուրուք որդի խեռ եւ անզգամ։ Որդիս մեր այս խեռ է եւ դժուարերասանն (զձի)։ Ամեհի՝ խեռ եւ խիստ երիվարացն. (Նիւս. կուս.։ Վրք. ոսկ.։)
Խեռ. ոպէս ռմկ. խօռ, խոլոռ. թ. հօռ. այսինքն Խոժոռ, թիւր, խեթ.
Խե՛ռ աչօք (նոր ձ. խե՛թ աչօք) եւ նախանձաբեկ կամօք հային (ի խե՛թ աչօք). (Լմբ. առակ.։)
Մի՛ աչառանօք, եւ կամ խեռիւ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Մի ինչ առնէր հակառակութեամբ, խեռիւ, եւ ամբարտաւանութեամբ. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Այլ թէ եւ մարտիրոսեսցէ, եւ ի սիրտն խեռ եւ նախանձ ունիցի, ի հուր այրիսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ամենայն ինչ ձեր սիրով լինիցի. որպէս թէ խռովեալ էին. նաեւ առ այնոսիկ որք խեռիւ էին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
insubordination, disobedience, indocility, obstinacy, stubbornness.
Խեռութեամբ վարէիք ի տեառնակողմն կոյս. (Օր. ՟Թ. 7։)
Կամ խեռութեամբ լռել, կամ նախանձով զերգս եղանակել. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Խեցեգործ.
κεραμεύς figulus. Որ գործէ խեցին, այսինքն խեցեղէնս կամ կաւեղէնս. բրուտ. կաւագործ.
Ոչ միայն ոսկերչաց մանկանց են քուրայք, այլ եւ խեցագործաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
built of brick.
ԽԵՑԱԿԱՐԿԱՌ ԽԵՑԱԿՈՅՏ. Իխեցեաց կարկառակոյտ կազմեալ. շինեալ ի թրծեալ աղիւսոց.
cf. Խեցակարկառ.
ԽԵՑԱԿԱՐԿԱՌ ԽԵՑԱԿՈՅՏ. Իխեցեաց կարկառակոյտ կազմեալ. շինեալ ի թրծեալ աղիւսոց.
badly pronounced, barbarous, corrupted, spurious, harsh.
որպէս զխեցի բեկեալ, կամ բեկբեկեալ. որպէս զհեց ոլորածոյ. Կցկտուր. անհարթ. եւ Ծեքծեքեալ. կանացի. κατακεκλασμένος confractus, tortuosus. կոտրտած, ծըռմռտըկած.
Որքտարտամութեամբ խեցեբեկ բարբառով զբանս արձակեն. (Խոսր.։)
Հարցանել զձեզ զդիւական արգոց, եւ զբոզիցն խեցեբեկ նուագաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
very barbarous, unpolished, very corrupt, very rude, very harsh.
Առաւել կամ յոյժ խեցեբեկ. կարի անհարթ եւ խժական կամ անախորժ. խեղաթիւր.
lobster;
cancer, crab.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետեաց բազմութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
որպէս անուն կենդանակարպի, յոր մտանէ արեգակն ի ՟իբ յունիսի. տե՛ս ի վեր, Առ որս. ՟զ։
Կենդանատեսակ խեցգտնիդ կամ խեցգետնին, եւ այլն։ Զխեցգետնէն ասեն, եւ այլն. (Շիր.։)
cf. Խեցգետի.
ԽԵՑԳԵՏԻ ԽԵՑԳԵՏԻՆ. καρκίνος cancer. Կարկինոս. (որ եւ Քաղցկեղ, Խոլխեցգետի) Ազգ խեցեմորթի ի գետն կամ ի ծովն որպէս մեծ խեչափառ՝ վեց ոտամբք եւ երկու մկրատաձեւ բազմօք, որ ի շեղ ընթանայ. այլ ծովայնոյ բազում են տեսակք.
Խեցգետեաց բազմութիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Խեցգետի մի ելեալ (ի ծովէ). (Արծր. ՟Ա. 3։)
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
որպէս անուն կենդանակարպի, յոր մտանէ արեգակն ի ՟իբ յունիսի. տե՛ս ի վեր, Առ որս. ՟զ։
Կենդանատեսակ խեցգտնիդ կամ խեցգետնին, եւ այլն։ Զխեցգետնէն ասեն, եւ այլն. (Շիր.։)
ostracism.
ԽԵՑԵԿՈՅՏ ՎՃԻՌ. ա. ὁστρακισμός ostracismus, testula. Դատակնիք աքսորանաց կամ մահու առ աթենացիս՝ գրեալ ի բեկորս խեցեաց, եւ արկեալ իբր քուեայ ի տուփ ինչ.
Թեսեւս զխեցեկոյտ մահու վճիռ առ, եւ այնմ ինքն նախ եդ օրէնս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.
ὁστράκινος (իբր ոստրէական, կամ ոսկրուտ), κεραμωτός . (լծ. թ. քիրէմիտտէն ). testaceus (լծ. թ. թէստիտէն ). որ եւ ԽԵՑԵԱՑ. Որ ինչ է ի խեցւոյ, կամ ի կաւոյ թրծելոյ. կաւեղէն.
Աման խեցեղէն. (Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 11։ ՟Լ՟Բ. 14։ Նար. ՟Ի։)
Ասսարիա փայտեղէն եւ խեցեղէն լումայս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պօղոս էր խեցեղէն, եւ եղեւ ոսկեղէն, եւ խորտակեցաւ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
ὅστρακον, κέραμος, κεραμίς testa, vas fictile. նիւթ կարծրացեալ իբր ոսկր. Կաւ թրծեալ հրով եւ պէտս ամանոց, եւ շինուածոց. անօթ բրտի. աղիւս թրծեալ. կղմինտր. եւ Խեշերանք կամ բեկոր նոցին.
Չորացաւ որպէս խեցի. զօրութիւն իմ։ Որ տայ արծաթ նենգութեամբ, իբրեւ ընդ խեցի համարեալ է։ Ոտքն կէս երկաթոյ, եւ կէսն ի խեցւոյ։ Ոչ Խառնի երկաթ ընդ խեցի։ Առեալ խեցի՝ քերէր զթարախն. եւ այլն։
Զխեցի կարկատէ, որ ուսուցանէ զյիմարն. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 7։)
Իկաւոյ՝ խեցի եւ աղիւս կազմին. (Պրպմ. ձ։)
Զտախտակսն մովսէս խորտակեաց, եւ բեկորք նոցա ոչ կցեցան. եւ խեցիք նոցա իբրեւ զխեցիսն մարմնոյ ոչ յօդեցան. (Եփր. համաբ.։)
Ո՛վ մարդ ուսիր, որ ի խեցոջն անչ կայ գանձեալ. (Եփր. աւետար.։)
ԽԵՑԻ. որպէս Խեց. Կարծր պատեան խեցեմորթից.
Զխեցեմորթս զեռունս որպէս զգայուն ծառս կազմաց. եւ իբրեւ զփայտ եդ զխեցին շուրջ զնոքոք։ Ոչ էած շուրջ զմեօք թեփ, որպէս օձից եւ ձկանց. եւ ոչ խեցի, որպէս կայից եւ գաղտակրայց. (Նիւս. բն.։)
Զմիւռնիայն ոմն ի խեցեմորթիցն ի տուն իւր կոչէր, սակաւ ինչ յիւրմէ զխեցին թողացուցեալ՝ ձգէ գազանն քար ի պատեանն, եւ ըմբռնեալ ուտէ. (Մխ. առակ.։)
Ի կրկին նշանակութիւնս մարթի ձգիլ ասելն.
Սուր խեցեաւ քերեցին։ Խեցեաւ փոխանակ եղջեր ամենայն մարմին նոցա քերեալ լինէր. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ը.։)
ԽԵՑԻ. Գազան որոյ մորթն կամ պատեանն է խեցի, ոսկրուտ.
Խոյթ մի, որ էխեցի ծովու։ Խեցի գազանն եկն դարձեալ (Վրք.հց. ՟Ժ՟Ե։)
Գրեաց յերկուս տախտակս պղնձիս եւ խեցիս. (Վրդն. պտմ.։)
accent, point.
χαρακτήρ nota, lineamentum, character. Բեկոր կամ կոտոր տառիցիբրու դոյզննիշ, եւ որպէս խեղեփ՝ մասն հատեալ, կամ համամասն. գրակէս, գրախեց, նշանախեց. նշանադիր.
Զանուանսն անգամ զդրոյն չհամարձակի արկրորդել, որ ուսուցանելն կամիցի, այլ խեցեղեփօք կիսանուն եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Քսան եւ երկու նշանագրօք այլափոխեն (սամարացիք քան զեբրայեցիս). (Նախ. թագ.։)
bivalve-shell;
allegory.
(որպէս թէ Խփան կամ կափարիչ) Պատեան խեցեմորթից խփելի եւ բանալի. լայնաբար Ծածկոյթ բանից.
Խեցեմորթքն՝ յորժամ զխեփորն բանան, ի թիկանց կուսէ անձրեւ՝ որ ի փայլատակեալն անդ անկանի, մարգարիտ գոյանայ. (Վանակ. հց.։)
knock, blow;
obstacle, hinderance, impediment;
fraud, cheat;
hate, ill will, aversion;
jealousy;
remorse, scruple;
pain, affliction, grief;
doubt, distrust, apprehension;
gripes, colic;
— եւ խութ ընդ ոտն անկանել, to trip up, to oppose, to obstruct, to embarrass;
խեթիւ հայել՝ տեսանել, to look daggers, to look grim, to scowl;
խեթիւ հայել արեգական, to sunburn, to tan, to freckle, to brown.
ԽԷԹ κόλυμα impedimentum σκάνδαλον offendiculum. գրի եւ ԽԵԹ. Խոչ եւ խութ. խոչընդոտն. որ նչ խթի յոտս ի գնացս, կամ տայ գայթել. արգել. որոգայթ. առիթ գլորման կամ գայթագղութեան. վտանգ. կասկածանք.
Բազում խէթք եւ խութք են ճանապարհին։ Յառաջ զխեթն ՛ն բաց խլել. (Ոսկ. փիլիպ. եւ Ոսկ. բ. կոր.։)
Բառնալ զգայթագղութիւն ի միջոյ, մի՛ ումեք խէթ եւ խութ այնուհետեւ ընդ ոտս անկանել. (Ագաթ.։)
Զխէթս ի բաց ընկենլի մի՛ նիւթ դժնդակ խորամանկութեան բանսարկուին. (Նար. ԿՂ. ՀԳ. ՂԲ։)
Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն, զի էր նմա խէթ կամաց իւրոց. այսինքն արել. (Խոր. Ա. 23։)
Ընդէ՞ր արար ընդ մեզ յաշխարհի զգազանս վնասակարս, եւ կացոյց ի խեթի զկեանս մեր. այսինքն ի վտանգի, կամ ի կակածանս. (Վեցօր.։)
Եթէ եղբայր քո ունիցի ինչ խէթ զքէն. յն. ինչ. խեթ զնմանէ ի սրտի քում. (Վրք. հց. Ժ։)
Յորժամ խէթ ատելութեան լցի ի մէջ ծառայից եւ տեառնն, ոչ վաղվաղակի ժպրհին ընդ նա խօսակցիլ. (Լմբ. պտրգ.։)
Այլ թոյլ ետուր վասն խեթի մատնել ի՛ ձեռս անօրինի. (Շ. եդես.։)
Եթէ վասն աստուծոյ հալածիս, մի՛ խէթ (կամ խեթ) պահեր։ Որ Խեթիւ ննջէ, բարկացուցանէ զաստուած. (Նեղոս.։)
Ընդ որում խեթիւ հայէր արշակ հանապազ. (Խոր. Գ. 43։)
Մի՛ հայիք յիս, զի ես եմ սեւացեալ. վասն զի խեթիւ հայեցաւ յիս արեգակն. Յն. օտարաբար կամ թիւր հայել. (Երգ. Ա. 5։)
Ի սեւաթոյր տխրութենէ գործոց մերոց խեթիւ հայեցաւ ի մեզ արեգակն ճշմարիտ. (Յհ. կթ.։)
Խեթիւ. (ռմկ.) խոլոր. (Լծ. նար.։)
Ի մէջ խիթի ահիւեւ երկիւղիւ կայր. գուցէ՝ ասէ, ածից ես ի վերայ իմ զանէծս, եւ ոչ հեշտալի լինէր նմա քունն. (Խոր. Բ. 35.) (՛ այլ ձ. խէթ սրտիւ. իբր կասկածոտ։
ԽԷԹ, խիթի. Խայթ խղճի. Խիղճ մտաց.
Չիք նոցա խիղճ կամ խէթ յետ մկրտութեանն յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ա. կոր.։)
Զամենայն խիղճ եւ զխէթ յիւրաքանչիւրմտաց ի բաց մերժեալ իցէ. (Ոսկ. յհ. Ա։)
Խէթք մտաց Խէթք մտաց։ Խէթ մտացս։ Զգայութիւն սրտին իմաստալից՝ խէթիւ խոցոտեալ։ Խէթս, տխրութիւնս. (Նար. կ.։ Նար. ԽԷ. ԻԳ. ԻԴ։)
Հոլանեալ գործէին զմեղս համարձակութեամբ առանց խիթի յամենայն չարիս դարձեալք. (Բուզ. Դ. 17։)
Աղարտէ զառաքեալս ամենայն, եւ ասէ, թէ չիք խէթ եւ խիղճ ուրանալ զքրիստոս. յն. անխտիր է. (Եւս. պտմ. Ղ. 37։)
ԽԷԹ. Խիթք որովայնի, կամ ցաւ ինչ խայթիչ եւ տանջիչ. որպէս մարմաջ, կամ կրծումն, եւ այլն. զի պէսպէս մեկնի ասելն
Հայցէ զքեզ տէր ջերմամբ եւ սարսռով, եւ խեթիւք. (Օր. ԻԸ. 22.) յն. ἑρεθισμός irritatio, rosio. ԽԷԹ 2 ա. cf. ԽԵԹ, կամ ԽԵԴ։
barbarously, harshly, roughly.
Մի այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
barbarous;
— բարք, barbarity.
Անուն կամ յրջորջումն խժական. Խժական լեզու, կամ ազգ. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 60։ ՟Գ. 54։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
to be obstinate, headstrong, stubborn, to persist doggedly.
Ի ԽԺԴԱՆ ԿԱԼ. Կալ ի խժական յամառութեան, կամ ի խստութեան.
barbarous, fierce, ferocious, savage;
rude, rough, harsh, coarse.
ԽԺԴՈՒԺ կամ ԽԸԺԴՈՒԺ. cf. ԽՈՒԺԱԴՈՒԺ, եւ ԲԱՐԲԱՐՈՍ.
Հեթանոսք վայրենիք եւ խժդուժք. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Անուանեաց նոցա մարգարես բանաղս եւ բարկափ, եւ այլ անուանս խըժդուժս, եւ ոչգտանեն ի նոսա պատգամս խժդուժս, կամ աստանդեալս. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 7։ ՟Է. 24։)
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։
cf. Խիար.
ԽԻԱՐ ԽԻԱՐԻԿ ԽԻԱՐՈՒԿ. Բառ ռմկ. որ ըստ գրոց Վարունգ. ընտանին, եւ վայրին կամ լեղին։ Նմանութեամբ Կիտր, կիտրոն։ Վստկ.։ ըստ բժշկարանի եւ Գաղիան. նաեւ պալար ի ձեւ Վարնգի։