that sinks, hides it self under the earth.
Որ մտանէ եւ որջանայ ի գետին. սորամուտ.
Ի գետնամուտ եւ ի վիմադարան գազանաց ... ստեւք ասրէից. (Նար. մծբ.։)
to survey, to measure (land).
to crawl on the ground.
Անհաւատն, որ միշտ գետնաքարշ լեալ՝ ընդ օձին յարմարի։ Անհաւատարմութեամբն միշտ գետնաքարշեալք. (Ճ. ՟Գ.։)
to caress with tenderness.
Զանհայրն մանուկ մայրդ որդեպէս գերագգուեցեր. (Նար. կուս.։)
to elevate, to raise, to put higher or in the first place;
to prefer.
Հանդերձեալ դատաստանին երկիւղի գերադասել զտռփանացն մեծանձնութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Թ։)
Վերոյ այսոցիկ գերադասի։ Սակայն ճշմարտութիւն անբաւութեամբ գերադասի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
to elevate, to prefer;
to augment, to benefit.
Ի խորոց մեղաց ի վեր հանեալ՝ իսկապէս առ ինքն գերադրէ. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Ասիմ կենդանի (ըստ սեռին), եւ գերադրիմ ի վերինսն (որպէս բանական ըստ տեսակին). (Համամ ի քեր. երզն.։)
Քերականն ի քերականութենէ գերադրէ (յարանունաբար), եւ երաժիշտն յերաժշտականէն. (Դամասկ. ըստ բագր.։)
to surpass, to surmount, to excel, to exceed.
Հրաշազան. աննման.
Յերկաքանչիւրումն գերազանցէ ըստ լաւին։ Ըստ բազմութիւն թուոց գերազանցեսցէ. (Փիլ.։)
Գերազանցէ զմերովս գիտութեամբ։ Քան զօրինակս զօրութիւն գերազանցելով. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գերազանցեալ քան զամենայն, որք զայնու ժամանակաւ էին առաքինիք. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զբոլորիւքն գերազանցեաց։ Բարեբախտութեամբ եւ շինութեամբ քաջ ի բաց գերազանցեցին զմիջերկրեայ զհռչակաւոր քաղաքօքն. (Պիտ.։)
Գերազանցէ քան զհեղեղին յորդութիւն։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւն ի նշանս, եւ այլն։ Հօրն կրիցն գերազանցեաց։ Անճառ ես բանից, եւ գերազանցեալ քննութեանց. (Նար.։)
Սքանչելի է խորհուրդ փրկագործութեանս՝ ամենայն մտաց եւ բանի գերազանցեալ. (իբր գերազանց). (Սկեւռ. ես.։)
cf. Դաշտանամ.
cf. Դաշտացուցանեմ.
of a horrible aspect.
furnished with, or full of bitterness, very bitter
Թրմեալ դառնութեամբ (քացախի ընդ լեղւոյ).
Եւ զսպունգն դառնաթորմի ընդ ախորժելի քաղցր ճաշակմանն. (Նար. խչ.։)
that has a bitter taste, bitter, sharp, acrid, harsh, sour.
Որոյ համն է դառն.
Բաժակ, դեղ. տունկ դառնահամ. (Շ. եդես. եւ Շ. թղթ.։ Երզն. լս.։)
Ի յանոյշն եւ ի դառնահամն. (Վստկ.։)
Դառնահամ պտղոյն ճաշակ քաղցրանայ լեղեաւս. (Շ. տաղ.։)
inhuman, cruel.
Որոյ համբոյրն է դառն. կամ Որ սիրէ համբուրել զդառնութիւն. (այր) ժանտ. դաժան.
Ազդ լեալ այն դառնահամբոյր հագարացւոյն. (Յհ. կթ.։)
to turn, to turn about, to return, to go or come hack again;
to repair;
to be converted;
— յետս or ընդ կրունկն, to recede;
ընդէմ —, to object, to resist, to oppose;
— ի քրիստինէութիւն, to become a christian;
— առ Տէր, to repent, to reform;
— յաստուծոյ, to rebel against God;
— աւուր, to draw towards night;
ի — տարւոյն, the year after;
ի ղէն —, to arm one's self, to take arms.
(յորմէ իտալ. դօռնա՛րէ). ἁναστρέφομαι revertor, redeo Գալ անդրէն՝ ուստի եղեւ մեկնիլ. շրջել զերեսս եւ զգնացս յայլ կողմն.
Դարձաւ անդրէն առ նա ի տապան անդր։ Դարձցուք յեգիպտոս։ Դարձի՛ր անդրէն առ բաղակ։ Դա՛րձ առ իս։ Եւ ո՛չ դարձաւ։ Յի՛ս դարձ տէր, եւ ունկն դիր ինձ։ Դա՛րձ առ մեզ աստուած փրկիչ մեր։ Դարձցին յետս.եւ այլն։
Դառնայ զգարդմանայ ձորով. (Խոր. ՟Գ. 60։)
ԴԱՌՆԱԼ. ἁποστρέφομαι, ἁναχωρέω recedo, revertor, convertor Հեռանալ. օտարանալ. փոխիլ յառաջին վիճակէ, կամ ի չարէ ի լաւ անդր.
Դարձցի սրտմտութիւն բարկութեան տեառն յիսրայէլէ։ Դարձեալ էք ի նմանէ (յաստուծոյ)։ Դարձան իւրաքանչիւր ի ճանապարհաց իւրեանց չարաց.եւ այլն։
Զճշմարիտ դարձն ոչ դարձաւ. այսինքն ճշմարիտ դարձմամբ. (Մխ. երեմ.։)
ԴԱՌՆԱԼ. τρέπομαι, στρέφομαι vertor եւ այլն. Փոխիլ կամ շրջիլ յայլ ինչ. լինել.
Հող էիր, եւ ի հող դարձցիս։ Զգաւազանն՝ որ դարձաւ յօձ։ Դարձցիս յայր այլ։ Դարձցին ձորք նորա ի ձիւթ։ Դարձան երեսք ամենայն ի գոյն դալկան։ Դարձան ի սուգ օրհնութիւնք պարուց մերոց։ Զիա՞րդ դարձար ինձ ի դառնութիւն որթդ օտարացեալ։ Ի գութ դարձաւ։ Սրտմտութիւն բարկութեան յողորմութիւն դարձաւ.եւ այլն։
Յստակ ջուրք գետոյն յարիւն դառնային։ Ամենեւին մոխիր դառնայ (կրակն՝ յոչ տալն զնիւթ). (Եղիշ. ՟Դ։)
Ընդ դառնալ աւուրն, այսինքն ի միոյ դարձից աւուրն յերեկս կոյս. (Եփր. ծն.։)
of a painful or violent death.
Ուր իցէ դառն եւ չարաչար մահ. եւ Դառն մահուամբ.
Դառնամահ տանջանք։ Զդառնամահ սատակումն։ Ի դառնամահ որոգայթս։ Դառնամահ մեռանել. (Եփր. խոստ. եւ այլն։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Լմբ.։ Հց. աթ. կիւրղ.։)
melancholy, irascible.
to become bitter, to turn sour;
to be offended, irritated;
to be tired, displeased.
Դառնացաւ ցքի ըմպելեաց. (Ես. ՟Ի՟Դ. 9։)
Որոց ճաշակումն մանանային դառնացաւ ի կոկորդս նոցա. (Անան. եկեղ։)
ԴԱՌՆԱՆԱԼ. նմանութեամբ, Վշտանալ. զայրանալ. ժանտանալ. նեղանալ.
Աղաղակեաց ի ձայն մեծ դառնացեալ յոյժ. (Ծն. ՟Ի՟Է. 34։)
Դառնացաւ ի նոսա մավսէս. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 20։ Տե՛ս եւ Հռութ. ՟Ա. 13։ Ես. ՟Ժ՟Դ. 9։ Երեմ. ՟Լ՟Գ. 9։ Ողբ. ՟Ա. 4։)
Հարեալ յոգիս, եւ դառնացեալ յարտասուս։ Դառնացաւ յանձն իւր։ Կարի յոյժ դառնանայր ի միտս իւր. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը.)
whose root is bitter.
Որոյ արմատն է դառն.
Դառնարմատ ծառ, կամ կիրք. (Նար. մծբ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
to imbitter;
to sour, to irritate, to offend, to tire, to displease.
πικραίνω, παραπικραίνω exacerbo Տալ դառնանալ. լնուլ դառնութեամբ. դառն ճաշակ տալ քմաց կամ մտաց. լեղացնել.
Կենդանի է ... ամենակալն, որ դառնացոյց զանձն իմ։ Դառնացոյց զիս բաւականն յոյժ։ Դառնացոյց զթագաւորս բազումս, եւ ուրախ արար զյակոբ ի գործս իւր. (Յոբ. ՟Հ՟Է. 2։ Հռութ. ՟Ա. 20։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 7։)
Զճաշակելիս մտացն դառնացուցանելով ի ձեռն սաստկական բանիցն յանդիմանութեան. (Սարկ. քհ.։)
Նմանութեամբ, Վշտացուցանել. զայրացուցանել անհնազանդութեամբ, եւ այլն. սիրտը էրել. նեղացընել. բարկացընել.
Արք սիրեցէ՛ք զկանայս ձեր, եւ մի՛ դառնացուցանէք զնոսա. (Կող. ՟Գ. 19։)
to arrange, to put in order.
to enrol ones self.
Գրիլ ի դաս ինչ. մտանել ի համար խմբի.
Ի մէջ երից մանկանցն դասագրեցայ. (ՃՃ.։)
meeting, assembly.
Խմբիլն դասու. հանդէս.
Ի սերկեան աւուրս դասախմբութեամբ. (Տօնակ.։)
ordered, assembled.
Դասադաս խմբեալ. յոգնախումբ.
Դասախումբ ժողովոյն ի քեզ հաւատացելոց. (Թէոդոր. խչ.։)
to put in order, to associate, to enrol.
συντάττω coordino Կարգել ի դաս. անցուցանել ի կարգ եւ ի համար. դասաւորել. դասակցել.
Դասակարգել ընդ զօրս անմահից. ընդ անմարմնական բազմութիւնսն. ի դասս մատենագրի. (Զքր. կթ.։ Շար.։ Նար. գանձ.։)
Որք ի միասին պսակեցայք, ի միասին դասակարգեցարուք. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
to be in the same class or society, to enrol one's self.
ԴԱՍԱԿՑԵՄ ԴԱՍԱԿՑԻՄ. Դասակից լինել. համադասիլ. պարակցիլ.
Ընդ հրեշտակս՝ օրհնեմք զաստուած, ընդ սրբոցն դասակցեմք յերգս. (Ոսկ. ննջ.։)
Դասակցեալ անմարմնոցն մաքուր կուսութեամբ. (Շար.։)
Հրեշտակացն պարք պաշտպանեալ, ընդ առաքելոցն գումար դասակցեալ. (Նար. կուս.։)
to be the first or chief in an assemblage.
Դասապետ լինել իմիք խմբի.
cf. Դասեմ.
Դասել. դասակարգել. դասակցել. համադասել.
Դասաւորեա՛ զսա վերնոց։ Դասաւորելով յաջակողման դասուն։ Դասաւորեցայք ընդ հրեշտակս ի յերկինս. (եւ այլն. Շար.։)
Դասաւորեալ եմք յերկնային զինուորուըթիւնս. (Ճ. ՟Ա.։)
ԴԱՍԱՒՈՐԵԼ. Ի կարգ արկանել. ի համար արկանել.
Ըստ որում մարգարէն դասաւորէ՝ ասելով. ժողովեցարո՛ւք ի լեառն սիոն քահանայք եւ ծերք. (Յհ. կթ.։)
to put in order, to order, to arrange, to distribute;
to enrol, to associate.
(լծ. յն. դա՛սսօ. թ. տէզմէք ... ). τάσσω, τάττω ordina, colloco, constituo Կարգել ի մի դաս. կարգաւորել. զետեղել. ի համար անցուցանել. դասաւորել. դասակարգել, դասակցել. շարադասել.
Դասել ընդ բարիսն։ Ի մի շար, կամ ի սոյն կարգ դասեալ։ Դասիմ ի պարս հեզոց։ Նախնի դասեցի զթշնամեացն իմոց աղերսանս։ Առաջին դասեալ զմարդասիրութիւնն. (Նար.։)
Առաջին, կամ ի վերջէ դասել. (Սահմ. ՟Բ. եւ ՟Զ։)
cf. Դասեմ.
to bring up, to educate, to instruct, to train up, to discipline.
παιδαγωγέω, παιδεύω instruo pueros, instituo, eudio, moderor, deduco Կրթել որպէս դաստիարակ. հրահանգել. ուսուցանել. խրատել. առաջնորդել իբր ձեռամբացի. ուղղել. ուսումն եւ մարդավարութիւն սորվեցընել, ճամբա բերել.
Դաստիարակել պարտ է հրահանգիւք զայսպիսիքս. (Պղատ. տիմ.։)
Դաստիարակեսցուք զմիտս եւ զզգայարանս մեր. (Խոսր.։)
Միանձունք զորովայնս դաստիարակեցին պարկեշտութեամբ. (ՃՃ.։)
Որ զարուսեակին անզգայ էութիւն իբր երաստնաւ իմն դաստիարակես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Զի դաստիարակեալ զպատշաճականն ... մի՛ լքայց. իմա՛, ուսեալ։
Դաստիարակեաց զմեզ ի հեզութիւն։ Դաստիարակեցեր զժողովուրդն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Բազմապատիկ խնամակալութեամբ դաստիարակէ բնութեանս մերոյ. (Իգն.։)
Ակամբ դաստիարակեցելով վարել. (Բրս. թղթ.։)
to accuse, to denounce;
to oppose.
ԴԱՏԱԽԱԶ ԼԻՆԻՄ. ԴԱՏԱԽԱԶԵՄ. ἁντιδικέω, ἁντιδικῶς κατηγορέω contra litigo, accuso Ամբաստանել. բողոքել. գանգատել յատենի.
Դատախազ լեալ էին զնմանէ արքայի. (Եղիշ. ՟Է։)
Զայսոսիկ գրելով՝ զանձնէ դատախազեմ. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Եթէ զրկիցիս յումեքէ, մի՛ դատախազեր. (Նեղոս.։)
Եւ ոչ հանդերձ արտասուօք դատախազի ոք. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, դատախազէ։
to sentence, to execute, to condemn, to censure, to proscribe, to fulminate.
to judge rightly.
ԴԱՏԱԿՇԻՌ ԼԻՆԵԼ. Ուղիղ դատմամբ կշռել.
Իմաստունն ուղիղ ունի զընթացսն ի կենցաղս, դատակշիռ լինի. (Լմբ. առակ.։)
to condemn, to damn, to censure, to reprobate;
to sentence, to execute.
κατακρίνω, καταδικάζω dmno, condemno Դատաստանաւ պարտաւոր առնել. պատժապարտ կամ մահապարտ վճռել. յանցաւոր ցուցանել կամ համարել. պարտաւորել. դատապրտել, վճիռ տալ՝ որ պատիճը գտնայ.
Ոչ դատապարտէ զնա, յորժամ դատի զնա։ Զանմեղս, կամ զանպարտսն դատապարտէիք։ Դատապարտեսցեն զնա ի մահ։ Որով դատիս զընկերն, զանձն քո դատապարտես։ Զի եթէ զանձինս քննէաք, ապա ոչ դատապարտէաք (կր).եւ այլն։
Զոմանս ի կեանս հրաւիրեն, եւ զոմանս յամօթն դատապարտեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
to speak to no purpose or in vain.
Եթէ ոք դատարկաբանեսցէ, եւ կատակեսցէ ... որոշեսցի շաբաթ մի. (Բրս. կանոն.։)
Ոչ դատարկաբանել լեզուի. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս եւ որք վասն լուսնոյ խաւարման աղճատին, ի տտնոյ վիշապին դատարկաբանելով. (Սարկ. շարժ.։)
leisure-time.
Ուր իցէ անգործութիւն, կամ պարապորդ ժամ.
Դատարկաժամ գիշերոյն ի խորհուրդս կարկատելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
lazy, slothful;
mad, foolish.
to be vacant, void;
to be empty;
to be useless;
to be idle or unoccupied.
Խափանեալ դատարկացաւ գործ տաճարին։ Դատարկացան աղօրիք։ Յաւուրն շաբաթուց եգիտ զհրէայսն դատարկացեալս։ Կամիս, զի մի՛ դատարկասցի գործ իմաստութեանն։ Ոտք նոցա դատարկացեալք ի գնալոյ։ Որոց դատաստանն ի բնէ ոչ դատարկանայ. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 24։ Ժող. ՟Ժ՟Բ. 3։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 25։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 3։)
Դատարկանայ յամենայն հոգոց եւ ի զբաղմանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Պարտ էր յամենայնէ դատարկանալ, զի սիրոյն աստուծոյ պարապէաք։ Դատարկանալ յամենայն չարեաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։ եւ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Դատարկացեալ եւ փափկացեալ եղիցի միաշաբաթին. (Կանոն.։)
to empty, to evacuate, to clear;
to exhaust.
Ոչ զամենայն ինչ յաղօթս սրբոցն ապաստան արարեալ՝ զանձինս պարտ է դատարկացուցանել. (Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Դատարկացուցանել զծոմական աւուրս, կամ զաղօթս, կամ զխրատ. (Յհ. իմ. ատ.։ Մխ. երեմ.։ Եւագր ՟Ժ՟Գ։)
Ի մարդն լինել՝ ոչ դատարկացոյց զծոց հօրն, եւ ոչ թափուր եթող զաթոռն հայրենի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
cf. Դատափետ առնեմ.
Ծնար զիս այր դատափետեալ. (Երեմ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Դատափետի այր տառապեալ. (Լմբ. իմ.։)
to judge;
to discern;
to criticize;
to know;
to think, to esteem;
to reason;
to condemn;
— ընդ ումեք, to bring an action against some one;
հրով, ի հուր —, to burn, to consume by fire, cf. Այրիմ;
սրով՝ ի սուր —, to kill with a stroke of a sword, cf. Կոտորեմ, cf. Խոցեմ.
ԴԱՏԵՄ ԴԱՏԻՄ. պ. տատ քէրտէն. κρίνω, δικάζω judico Դատ կամ դատաստան առնել. որոշել եւ վճռել յատենի, եւ ի միտս. իրաւ առնել. վրէժ խնդրել. պատժել կամ վարձատրել. լաւ վարկանել. արժան համարել. դատաստան ընել, վճիռ կտրել.
Դան դատեսցէ զժողովուրդ իւր։ Դատեսցէ տէր՝ որ դատելոցն է այսօր ի մէջ որդւոցն իսրայէլի եւ ի մէջ որդւոցն ամոնայ։ Ոչ տարապարտուց դատեցեր։ Եւ դատեաց յեփթայի զիսրայէլ ամս վեց։ Որ դատիս զամենայն երկիր։ Մի՛ դատիք (զայլս), զի մի՛ դատիցիք (յաստուծոյ)։ Տէր դատի զդատաստանս նորա։ Դատեա՛ տէր զայնոսիկ, ոյք դատին զիս։ Սուրբք զաշխարհ դատին. եւ եթէ ձեօք դատի աշխարհ, ապա ոչ էք արժանի անարգ ատենից. եւ այլն։
Կամ καταδικάζω, κατακρίνω իբր Դատապարտել.
Մահու խայտառակութեան դատեսցուք զնա։ Դատեցան զնա մեռանել. (Իմ. ՟Բ. 20։ Դան. ՟Ա. 41։ Տե՛ս եւ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 7։ Յկ. ՟Ե. 9։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 6։)
ԴԱՏԵԼ ՀՐՈՎ, ՍՐՈՎ կամ Ի ՍՈՒՐ, ՅՈԳԻ եւ այլն. այսինքն Այրել, կոտորել, սպանանել կամ կարեվէր խոցել.
Անկան ի ձեռս թշնամեացն, որք դատեցին ի սուրս իւրեանց. (Արծր. ՟Բ. 4։)
Յոգի դատեցաւ զայրն տօնելի։ Որ ինձէն զանձն մեծաւ ձաղանօք յոգի դատեցի. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
ԴԱՏԻՄ. իբր Ի դատ մտանել. մաքառիլ. վիճել.
Եղբայր ընդ եղբօր դատի։ Դատեա՛ց ընդ լերինս։ Դատեցայց ընդ ձեզ, ասէ տէր։ Դատեցարո՛ւք ընդ մօրն ձերում. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 6։ Միք. ՟Զ. 1։ Երեմ. ՟Բ. 9։ Ովս. ՟Բ. 2։ Տե՛ս եւ Մտթ. ՟Ե. 40։ Յոբ. ՟Թ. 3։ Ժող. ՟Զ. 10. յորս գրի դատել, իբր դատիլ։)
ԴԱՏԻՄ. իբր Համարիմ. սեպել
Պարտական դատիմ ... ընծայել. (Լմբ. վերափոխ.։)
ԴԱՏԻՄ. Ըստ աշխարհիկ ոճոյ, իբր Աշխատիմ.
Հանգիցե՛ս հա՛յր, մի՛ դատիր յոյժ։ Վասն սորա վշտագնեալ դատիմ ի ծովու եւ ի ցամաքի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Բ։)
Եւ յայն դատեալ վաստակէին, ի յանդադար պատերազմին. (Շ. եդես.։)
cf. Դատեմ.
judgement, opinion, sentiment, advice, understanding;
judgement, reasoning, criticism;
discernment, decision.
Պահեցէ՛ք զմիտս ի դատմանէ ընկերին. (տպ. զընկերն. Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Դատումն քերթածաց. (Թր. քեր.։)
Օրինաւոր, կամ մեղմօրէն դատմամբ։ Ի դատումն ընտրութեան վարժից. (Նար. ՟Ի՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
ԴԱՏՈՒՄՆ. իբր Աշխատութիւն, ըստ ռմկ. ոճոյ. զահմէթ
Ամենեւին ի դատմանէ պատրաստէ (այսինքն յաշխատանաց զգուշասցի,) եւ զմարմինն հանգիստ պահէ. (Մխ. բժիշկ.։)
to precipitate.
to throw, to precipitate one's self, to tumble down.
cf. Դարահոս՞՞՞առնեմ.
cf. Դարահոս՞՞՞առնեմ.
ԴԱՐԱՀՈՍ ԱՌՆԵԼ. գործել, լինել. ԴԱՐԱՀՈՍԵՄ ԴԱՐԱՀՈՍԻՄ. Հոսել կամ հոսիլ ի դարէ ի վայր. գահավէժ առնել, եւ լինել.
Զանձինս դարահոսս եւ քարավէժ առնել ի խորխորատ։ Քարավէժ դարահոս անձամբ զանձինս առնիցեն։ Յատակս իսկ մեղացն դարահոս լինէր. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 13։ ՟Բ. 1. եւ 3։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Յորժամ դարահոս ոք ի խոր ուրեք ձորոյ անկանիցի. (Ոսկ. ես.։)
Գահավէժ առնէ, եւ դարահոս գործիցէ. (Երզն. մտթ.։)
Կամ վիմօք դարահոս լինիցիս. (Եփր. քրզ.։)
Հի՞մ քարավէժ եւ դարահոս լինիս ի վախից։ Յառապարս դարահոսեալք։ Ի վայր դարահոսեսցեն յանդունդս ի հուր գեհենին. (Մանդ. ՟Ժ՟Է. ՟Գ. ՟Զ։)
to dilucidate.
ԴԱՐԱՆԱԿԱՊԵԼ ԴԱՐԱՆԱԿԵԼ. Դարանաւ ըմբռնել, որսալ.
Ընդ ծածուկ դարանակապեսցէ ընդ ձեռին իւրում։ Սկսանի դարանակել զբանս յոբայ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Դարանակալ.
Իբր Դարանանալ, կամ դարանիլ.
ἑνεδρεύων, ἕνεδρον, λοχῶν ἑνέδρα insidiator, insidiae Որ ի դարան մտեալ է կամ մտանէ. դարանակալ.
Կացուսցես քեզ դարանամուտս քաղաքին նորա։ Յուսացեալ էին ի դարանամոտսն՝ որ էին զգաբաաւ.. եւ յարձակեցան դարանամուտքն. (Յես. ՟Ը. 2։ Դատ. ՟Ի. 36. 37։)
Իշխանութիւն ամենայն սխալ է եւ վրիպակ, բազումս ունենալով զդարանամուտ սպասեական. (Փիլ. իմաստն.։)
ԴԱՐԱՆԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Ի դարան մտանել. դարանակալ լինել. դարան գործել.
Դարանամուտ լինել յետուստ քաղաքին, կամ յանդաստանին, յայգեստանին, եւ հեղեղատին, եւ այլն. (Յես. ՟Ը. 4։ Դտ. ՟Թ. 32։ ՟Ի՟Ա. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 22։ Փիլ. լին. ՟Դ. 228։)
Խորամանկ խաբէութեամբ դարանամուտ լինել յամուրս իւրոյ աշխարհին. (Եղիշ. ՟Գ. այսինքն պահէր զանձն՝ ի ծածուկ մեքենայելով։)
to investigate or observe the ambushes, to beware of.
resin, rosin, cedar-resin, colophony;
— բեւեկն, pine-resin;
— կենաց, balm of life.
• , ի հլ. «իւղային բոյսերից կաթած խէժ, խունկ, բալասան» Ծն. լէ. 25, խգ. 11, Երեմ. խզ. 11, կամ նաև ռետն, ն հլ. գըծ. ռետամբ Եզեկ. իէ. 17. սրանցից է ռետինա-կան կամ ռետական Տաղ։
• = Յն. ῥητίνη «ռետին», որից փոխառեալ են նաև լտ. resina, իտալ. recina. առս. [arabic word] jratiyān կամ [arabic word] ︎ rātiyāna, [arabic word] ratin (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 635), արար. [arabic word] ︎ ratinaj>հյ. ռատինէն։-Յոյն բառը թւում է ծագած հնխ. sreu-«հոսիլ» արմա-տից (Boisacq 840)։ Meillet, Dict. etvnι թէ՛ յն. ῥητίγη և թէ՛ լտ. resina համարում է փոխառեալ ոչ-հնդևրոպական մի լեզուից։ -Հիւբշ. 376։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ՌԵՏԻՆ կամ ՌԵՏՆ. ῤητήνη resina. իտ. recina, raggia. արաբ. ռադին ... Հոյզն ծորեալ եւ կաթեալ յիւղային տնկոց, որպէս խիժ, մազտաքէ, խունկ, բալասան. երբ. ծարի, ծերի։ Է եւ իւղ ի պտղոյ առանձին բուսոյ ի պէտս դեղոյ։
Խնկովք, ստաշխամբ, եւ ռետնիւ։ Ռետին եւ մեղր։ Իւղով եւ ռետամբ։ Առ դեղ ռետին. (Ծն. ՟Լ՟Է. 25։ ՟Խ՟Գ. 11։ Եզեկ. ՟Ի՟Է. 17։ Երեմ. ՟Խ՟Զ. 11։)
Ջուրք յորդանանու ռետին մեզ փայլեն դեղ անմահութեան։ Ռետին մակաւասար արկեալ (ի վերայ ձկանց ի պէտս համեմից), եւ ոքսեմելի։ Ռետնիւ լնանիմ, եւ ոչ բժշկիմ։ Ռետնիւ քաղցու (կամ ռետիւք քաղցիւք) բժշկական զհիւանդութիւնս ողջացուցէք։ Ռետինըդ քաղցու (կամ ռետինըս քաղցոյ) ռամ հոգւոյս արբո. (Զքր. կթ.։ Մագ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Կ՟Բ։ Շ. տաղ առաք.։ Ժմ.։)
Ռետին՝ համօրէն քաղցր դեղոյ անուն է, զոր շաբաթ ասեն. (Լծ. նար.։)
ՌԵՏԻՆ՝ փոխանակ գրելոյ Ռեմոն. ռէհին.
niggardly, penurious, sordid, parsimonious, mean.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան. յետնաբար կայ սեռ. ռշտի Սարգ. ա. պետր. ա. էջ 185 ա (բ տպ.) «ժլատ, կծծի» (գրուած նաև ռիշդ, ըռիշտ, ռիժտ, ռիժդ, ըռըշտ) Ոսկ. մ. գ. 3, 8. Պիտ. Նիւս. կուս. Ասող. որից ռշտութիւն (գրուած նաև ռշդութիւն, ռժդութիւն, ըռժդութիւն) «ժլատութիւն» Բ. մկ. դ. 50. Բուզ. զ. 10. ռշտանալ Երզն. մտթ. 502. բազմռիշտ Խոսր. էջ 252։
• ՆՀԲ ճիշտ, ճշտող հոմանիշի՞ց։ Հիւնք պրս. rašt «ցամաք»։ Իրանեանների մէջ ունինք պհլ. ❇ ružd=մանիք. պհլ, [hebrew word] ruzd, պրս. ❇ ružd, ❇ razd «ագահ, շատակեր» (ИАН 1912, էջ 48) բայց սրանք ո՛չ միայն ձևով չեն ծած-կում մեր ռիշտ բառը, այլ և իմաստով էլ հակառակ են։
Եւ ոչ ի հարկաւորս ռիժդ (կամ ժլատ) իցէ։ Ոչ միշտ առ ի հատուցումն ցուրտ պարտուց ռիշտ լետլ. (Նիւս. կուս.։)
Ռիշտ ես ամենեւին եւ տմարտի։ Բարեկարգք միշտ բամբասին յարբշռից իբրեւ ռիշտք. (Մխ. առակ.։)
Եթէ ռիշդ (կամ ռիժդ) հանդիպին եւ ժլատ, օտարք զնորին ժառանգեն. (Լմբ. առակ.։)
Ընչեղ կամ աղքատ, առատ կամ ռիշտ. (Երզն. քեր.։)
Ըռիշտ բարք։ Սակս ռիշդ (կամ ըռիշտ) բարուցն. (Պիտ.։ Լծ. ածաբ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Պատճառանօք յ՛ռիժդ եւ ի տժգին վաճառականութիւնն հատեալ եմք։ Զռիժդ վաճառականութիւնս, զոր նոքօք ածեն յաճախութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3. 8։)
appointment, salary, pension, pay, hire, wages;
maintenance.
• , ի-ա հլ. «օրական ուտելիք պա-րէն, թոշակ» ՍԳր. Մծբ. Եւս. քր. Բուզ. որից ռոճկակեր Եփր. թգ. 423, ռոճկել, ռոճկիլ «պարենաւորել, պարենաւորուիլ» Kivola Բառ. հայոց2, 330, ռոճկացուցակ (նոր բառ)։
• -Պհլ, *rōčīk «օրական պարէն» բառից, որ կազմուած է պհլ. [other alphabet] roc, պրս. ❇ rōz, rūz, հպրս. rauča «օր» բառից։ Թէև պհլ, *rōčīk ձևը չէ աւանդուած, բայց նոյնն են հաստատում հայերէնի հետ նաև պրս.. rōzi, rūzi «օրական ուտեստ, պարէն, ուտե-լիք», փոխառութեամբ ասոր. [arabic word] σνrōzīqā «օրապահիկ», արաբ. ❇ rizq «ուտեստ, պարէն», սելջուք. թրք. uruzī «օրապա-հիկ» (Horn § 629)։ Նոյն արմատից ուրիշ մասնիկով կազմուած է պհլ. [other alphabet] točīh >պազ. rōžiī «օրապահիկ»։ Սրանց բուն ծագման, հնդևրոպական ցեղակիցների, ինչ-պէս նաև համապատասխան բնիկ հայ ձևե-րի վրայ տե՛ս Լոյս բառի տակ։-Հիւբշ. 234։
• ԳՒՌ.-Առւ. ռօ՛նիկ՝ «ամսական վարձք»։ Նոյն բառն է, բայց փոխառուած իմաստով ռոճիկ Արբ. Խրբ. «տանձի, ընկոյզի կամ նուշի շարոց»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. როჭი րոճի, როჭიკი րոճի-կի «նուէր, թոշակ» Ղկ. գ. 14.-առաջինի մէջ -իկ կրճատուած է՝ իբր նուազական մասնիկ համարուելով։
ՌՈՃԻԿ. χορηγία, σύνταξις, ὁψώνιον, ἐστιατορία, βρῶμα, ἅριστον, δόμα suppeditatio, opsonium, stipendium, victus, cibaria, donum եւ այլն. եւ բայիւ χορηγέω, σιτομετρέω suppedito, frumentum metior եւ այլն. որ եւ ՀՌՈԳ ասի պ. րուղի, ... այսինքն Օրապարէն. Աւուր պարէն. թոշակ օրըստօրէ. կերակուր. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Է. 12։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 7. 22։ ՟Դ. Թագ. ՟Խ՟Է. 30։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 10։ ՟Ա. Եզր. ՟Դ. 55. 56։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 34։)
Համբարել ի ներքս ռոճիկս եւ ըմպելիս։ Վաճառել յռոճիկացն գրիւ մի ՟Ի՟Է դենարի եւ կիսոյ. (Եւս. քր.։)
Առատ ռոճկօք ուրախ առնէր զամենեսին։ Այլ ռոճկաւ առատացոյց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Վայելէին սուղ ինչ եւ դոյզ ռոճկովն որպէս բազմախորտիկս անուշահոտութեամբ. (Փարպ.։)
Ի բազում ամաց կերակրիւ յռոճկացս յայսցանէ, եւ ոչինչ օգտեցայ. այժմ գտի այլ ռոճիկ. (Ճ. ՟Բ.։)
Պատրաստեաց նմա լի ռոճկօք ընթրիս. Տէր Իսրայէլ. հոկտ. (՟Ի՟Ը.։)
nose;
cf. Ռնգունք.
• , ն հլ. (ռնգան, ռնգամբ) «քիթ» Շար. աւելի գործածական է յգ. ոնգունք (սեռ. ռնգանց կամ յետնաբար ռնգաց) «քիթ. կամ մանաւանդ՝ քթի ծակերը» ՍԳր. Փիլ. Եղիշ. Յհ. իմ. նմանութեամբ՝ «դռան փեղկ» Նար. խչ. 380. «ծխնի» ՀԲ. (գրուած է նաև ռընգունք, ըռնգունք, ըռընգունք, ռունգք)։ Որից արծռունգն Պորփ. Արծր. արծռնգնու-թիւն Պորփ. Մխ. ապար. ռնգավար լինել «այս ու այն կողմ հոտոտել» Փիլ. լիւս-ռնգեղջիւր «մեծ մի անասուն» Խոր. աշխ. Վանակ. հց. (թրգմ. յն. ῥινόxερος հոմանիշից, որ է ֆր. rhinocéros), շնռունգն «շան քթով» (իբր անարգական ածական) Ոսկ. մտթ. ղ. որից և Բրս. մրկ. 87. երկուսն էլ գրուած (դ յաւելուածով) շնդռունգն կամ շնդռունդն, որ Վարդանեան ՀԱ 1921, 360 ուղղում է այս-պէս. կարծում եմ սակայն որ դ յաւելուածը ո՛չ թէ սխալ գրչութեան արդիւնքն է, այլ nր> ndr ձայնաբանական օրէնքի։ Նոր բառեր են ռնգաձայն, ոնգախօս, ռնգական, ռնգային։
• -Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. srungh-ձևից, որի հետ կցելի է նաև յն. ῥόγχος «խո-զի դունչ, շան մռութ, թռչունի կտուց»։ Սը-րանց հետ հմմտ. դարձեալ յն. ῥέγϰω, ῥεγχω «խորդալ, փռնչել», ἔέ́γϰος, ῥέγζις «խորդիւն». հիռլ. srennim (որ է *srenk-nā-mi) «խոր-դալ», հիռլ. srōn «քիթ», կիմր. ffroen, միջ. բրըտ. froan, նոր բրըտ. fron «քթի ծակե-րը» (<*sroknā?), որոնք հանւում են հնխ. srenk-«խորդալ» բնաձայն արմատից (Po-korny 2, 705, Boisacq 837, 845)։-Հիւբշ. էջ 486։ մրկ. 200, 387, որ և ըռոպպ Առաք. լծ. սահմ. 614-5։
• ՆՀԲ յն. ῥιν, ῥινες «քիթ»։ Windisch. 16 յն. ῥίν, ῥὸγχος,Gosche 24. փռիւգ. δροῦγγος «քիթ» և յն. ῥύγχος։ Lag. Urgesch. 674 սանս. nāsā, զնդ. դչnha, լտ. nasus «քիթ»։ Նոյն, Ges. Abhd. 263 միայն զնդ. ձևի հետ։ Այս բոլորը մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1919։ Ս. Մուրատ-եան, Մասիս 1883 սեպ. 26=ՆՀԲ։ Mül-ler SWAW 136 (1897), էջ 34, Armen. VI, թիւ. 55 յն. ῥυγχος ձևի հետ։ Հիւնք. յն. ῥίς, ῥίν և լտ. ringor «ունչս առնել»։ Bloomfield, Amer. Journal of Philol. 12, 9-10 իրար է միացրել մասնիկի համար ռունգն, ակն, ունկն, արմուկն, մուկն, ոտն, ձեռն և ատամն բառերը. որոնք ութն էլ ներկայացնում են մարմ-նի զանազան մասերը և մասնիկով էլ իրար են յարմարուած։ Բառիս վրայ խօ-սում և վերի համեմատութիւնը պաշտ-պանում է Oshoff SA 2, 114-115։ Karst, Յուշարձան 419 թրք. burun «քիթ» բառի հետ։ Macler, Rev. ét. arm. 1, 270 շնռունգն բառը մեկնում է շէն+ դռուն «թռչուն»+դնէ կամ շուն+դռուն +դնէ (անիմանալի բաներ!)։
• = Արաբ. [arabic word] rub՝ «քառորդ», որ ծագում է ընդհանուր սեմական «չորս» արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] arba', արամ. [hebrew word] arba, ասոր. [syriac word] arba', արաբ. [arabic word] ar-ba', եթովպ. [other alphabet] O arba', ասուր. arba'u, բոլորն էլ «չորս»։-Հիւբշ. 275
ՌՈՒՆԳՆ կամ ՌՈՒՆԿՆ. Եզական բառիս ռնգունք. քիթ.
Մոխրաշունչ եղեալ, քացախ ընկալեալ հոգիաշունչ ռընկամբդ (կամ ռնգամբդ). (Շար.։)
Տ. ՌՆԳՈՒՆՔ կամ ԸՌՆԳՈՒՆՔ կամ ՌԸՆԳՈՒՆՔ եւ ՌՈՒՆԳՔ.
quarter, fourth part, fourth.
• (որ և ըռուպ) «եփելով թանձրացրած քաղցու, մաթ, դօշաբ, փէք-մէզ» Վստկ. 68. Բժշ. Մխ. բժշ. 26։
• = Արաբ. ❇ rubb «պտուղը ճզմելով հանուած օշարակ, մանաւանդ եփած և թանձրացրածը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա, էջ 139), որից փոխառեալ են պրս. [arabic word] rub նոյն նշ., ֆրանս. անգլ. rob, իտալ. robe robbo, սպան. rob, arrope, պորտ. robe, arrobe ևն։ Արաբ. բառի բուն իմաստն է «թանձր» և ծագում է սեմ. rbb «հաստ, խւո-շոր, մեծ» արմատից, որից և ասուր. rabū «մեծ» և ռաբբի բառի տակ յիշուած ձևե-րը։-Հիւբշ. էջ 273։
• «քառորդ, չորրորդ մասը» Բրս.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag. Arm. Stud. § 1922, Պատկ. Tnaroι տե՛ս Gesenius17, 740։
• ԳՒՌ.-Մկ. ռուբ, Մշ. ռուբ, ըռուբ, սեռ. րոբի, Խրբ. Վն. ըռուբ, Զթ. օռուբ, Հճ. է-րուբ, Սվեդ. ըռռօբ, որոնք նշանակում են «խաղողի մաթ», իսկ Սլմ. ուռուբ «նռան կամ կեռասի օշարակ» և Մրղ. ուրուբ «բան-դակ, մրգաջուր» (և ո՛չ թէ «մաթ»)։
Բառ ռմկ. րուպ. րուպիւ, ուռուպ. Քառորդ. չորիր մասն.
Նաքարակիտ մի, այս է ռուպ մի ի գրամէն. որ օրինակէ զ՝ի չորրորդ բաժնէն զմինն. (Բրսղ. մրկ.։)
rob, inspissated juice.
• (որ և ըռուպ) «եփելով թանձրացրած քաղցու, մաթ, դօշաբ, փէք-մէզ» Վստկ. 68. Բժշ. Մխ. բժշ. 26։
• = Արաբ. ❇ rubb «պտուղը ճզմելով հանուած օշարակ, մանաւանդ եփած և թանձրացրածը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա, էջ 139), որից փոխառեալ են պրս. [arabic word] rub նոյն նշ., ֆրանս. անգլ. rob, իտալ. robe robbo, սպան. rob, arrope, պորտ. robe, arrobe ևն։ Արաբ. բառի բուն իմաստն է «թանձր» և ծագում է սեմ. rbb «հաստ, խւո-շոր, մեծ» արմատից, որից և ասուր. rabū «մեծ» և ռաբբի բառի տակ յիշուած ձևե-րը։-Հիւբշ. էջ 273։
ՌՈՒՓ կամ ՌՈՒՓԻՆ կամ ԸՌՈՒՊ. Բառ այլազգ. ռէիւպ, ռաիպ. Թանձրացեալ մակարդեալ կաթն, եւ Ամենայն թանձրամած ուտելի. մածուն. քաղցու եփեալ. օշարակ, մեղր, շիրուպ. եւ այլն. իտալ. ռօպ, ռօ՛պպօ.
Եւ էր կերակուրն յովհաննու վայրի ռուփին (կամ ռուպին). (Հ. մայ. ՟Ժ՟Ե.։)
marcasite, iron-pyrites;
matricaria, feverfew, cardiaca, mother-wort.
• = Պրս. [arabic word] rōšanā «լուսաքար», ծա-գում է ❇ rōšan «լուսաւոր, պայծառ» բառից, որից և նախորդ ռօշան «պայծառ» բառը։ Սրա ընկերներն են ռոշնական, ռո-ճիկ։ Բուն ծագման, հնդևրոպական ցեղա-կիցների և հայերէն համապատասխան բը-նիկ ձևերի վրայ տե՛ս լոյս բառի տակ։-Հիւբշ. 275։
• ՆՀԲ պրս. ռուշէն «լուսաւոր, պայ-ծառ» բառից։ Ուղիղ մեկնեցին Lag. Arm. St. § 1920 և Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 782 ա։
ՌՕՇՆԱ կամ ՌՈՒՇԻՆԱ.
Լուսոյ քար, մարզաշիշայ, մարգաշիդա թաշը. ռօշնա կամ ռուշինա. (Բժշկարան.։)
old, aged, in years.
• «ծեր». միայն մէկ անգամ գոր-ծածուած է Եւս. պտմ. զ. 41 (էջ 499), ուր յն. բնագիրն ունի ό πρεσβύτης.
• Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. St. § 1926։
Կորնիոն, եւ ինքն սաբա յուլիանոս խոստօվան եղեն ի տէր մեր. (Եւս. պտմ. ՟Ղ. 41։)
cf. Սաբաւօթ.
• (սեռ.-այ. յետնաբար կայ գրուած սաբաւօթ) «Երկնային զօրութիւննե-որ, Զօրք». իբրև Աստուածային վերադիր քանիցս անգամ գործածուած է Ս. Գրքի մէջ, հմմտ. Ա. թագ. ա. 11, Ա. եզր. թ. 46, Ես. ը. 18, որոնցից առնելով Ոսկ. ես. Կոչ 141. Կիւրղ. ես. Առ որս. ևն։-Ոսկ. ես. 222 իրար ետևից գրում է սաբայովթ և սաբաւ-ովթ, իսկ էջ 309՝ սաբաովթ։
• = Եբր. [hebrew word] sābā «բանակ, զօրք» բառի յգ. [hebrew word] səbāōϑ ձևն է, որ Ս. Գրրև ռառոմանութեան ժամանակ յն. σαβαώϑ տառադարձութիւնից անցել է հայերէնի. հմմտ. նաև լտ. sabaoth, ֆր. sabaoth ևն։ Եբր. բառի միւս ցեղակիցներն են եթովպ. [ethiopian word] daba «պատերազմ վարել», արաբ. [arabic word] δaba «հետապնդել», ասուր [other alphabet] sa-a-bu և՝ կամ գաղափարագրով [other alphabet] sabu «մարդիկ, ժողովուրդ. 2. մարտիկներ, կրռ-ւողներ. 3. բանակ» (Delitzsch, Assyr. Han-dwb 557. Strassmaier, Alphabetisches Verz d. Assyr. u. Akkad. Wörter, էջ 865), եգիպտ. sab(i?)ā, saba('?)o «բանակ» (Gesenius17, 670 համարում է սեմակա-նից փոխառեալ)։
• Հներից Առ որս. ե և Մկևռ. ես. ուղիղ են մեկնում՝ ասելով. «Տէր սաբաւօթ, որ է զօրաց կամ զօրութեանց. Սաբա-ւովթն ըստ եբրայականին՝ զօրութեանց թարգմանի, այսինքն տէր երկնային զօրաց»։ ՀՀԲ բառ եբր. ՆՀԲ եբր. ձk-պաօթ, թրք. սիփահիլէրին։
ՍԱԲԱՒՈՎԹ կամ ՍԱԲԱՒՕԹ. σαβαώθ sabaoth. Բառ եբր. ձէպաօթ (թ. սիփահիլէրին ). այսինքն սպայից, սեպհաց, ասպետաց. այլ առաւել թարգմանի ի մեզ՝ Զօրութեանց, այսինքն Զօրաց.
Տէր սաբաւօթ, որ է զօրաց, կամ զօրութեանց։ Սաբաւովթ ըստ եղբրայականին՝ զօրութեանց թարգմանի, այսինքն տէր երկնային զօրաց. (Առ որս. ՟Ե։ Սկեւռ. ես.։)
Վերին զօրութիւնք սաբաւովթ կոչին՝ հրեշտակք եւ հրեշտակապետք։ Եթէ ոչ տեառն սաբաւովթայ (կամ սաբաւօթայ) թողեալ էր մեզ զաւակ։ Այգի տեառն սաբաւովթայ տունդ իսրայէլի է. (Ոսկ. ես.։)
Ազատեաց նախանձն սաբաւովթայ ի ծառայութենէ բռնաւորին զմեզ. (Կիւրղ. ես.։)
thicket;
pardon.
• . (սեռ.-այ). անյայտ նշանակու-թեամբ գործածուած է մէկ անգամ Ծն. իբ. 13. «եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն». այստեղից անցել է նաև Բուզ. 93, Եփր. երաշտ. 203-204, 209, Շար.։
• = Եբր. [hebrew word] səbak «ծառի իրար անց կացած թաւ ու խիտ ճիւղերը» բառն է, որի նշանակութիւնը չիմանալով Եօթանասունք՝ անփոփոխ պահել են յն. σαβέϰ տա-ռադարձութեամբ, որից նաև հայերէն ձևը (Gesenius17, 535)։
• Հները հասկացել են զանազան ձևե-րով. այսպէս Վրդն. ծն. մեկնում է «Աաբեկն ոստ մի ծառոյ թարգմանի, կամ երկճղի ծառ. իսկ առ ի միտս՝ թո-ղութիւն կոչի... ոմանք ասեն թոյլ գոլ». (ՀԲուս. § 2676 վերջընթեր բառը հաս-կանում է թայլ բոյսը)։ Առանձին բոյ-սի տեսակ է հասկանում նաև Թովմաս վրդ. Կիլիկեցի, որ գրում է «թուզ, նու-ռըն և սաբեկ» (տե՛ս ՀԲուս. անդ)։ Տունկ է նաև ըստ Եփր. երաշտ. «Ջոր և տունկ անուանեաց սաբեկ.-Տնկեսցէ զտունկս զայս սաբեկ.-Անուն տնկոյն սաբեկ ասի»։-Բառ. երեմ. էջ 278 դը-նում է «սաբեկայ. բարձր»։ Իբր եբր. բառ յիշում են ՀՀԲ և ՆՀԲ՝ զանազան մեկնութեամբ։
σαβέκ sabec. Բառ եբր. սապէգ. որ մեկնի՝ թաւ ոստալից, թուփ, կամ վանդակաձեւ. կամ ուղիղ, կանգուն, եւ կամ թողութիւն (որպէս լա՛մա սաբաք թանի. ընդէ՞ր թողեր զիս). Անուն անծանոթ տնկոյ.
Սաբեկն ոստ մի ծառոյ թարգմանի, կամ երկճղի ծառ. Իսկ առ ի միտս՝ թողութիւն կոչի. (Վրդն. ծն.։)
Եւ ահա խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 13։)
goose;
արու —, gander;
ձագ —ի, gosling;
— վայրի, gannet, soland goose, anser bassanus;
— շչէ, the goose cackles.
• , ի-ա հլ. «ղազ (հաւեղէնը)» Վեցօր, 173. Մխ. առակ. Յայսմ. «նման մի թռչուն» Փարպ. փիլ. լիւտ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'awā ձևից, որի հետ հմմտ. կելտ. (լտ.) cavannus, հբրըտ. couann, նբրըտ. kaouen, kaouan, կիմր. cuan, ֆրանս. chouan (որ ժողովրդական ստուռառանութեամբ դարձել է chat-huant), հսլ. sova, ռուս. cobá, հբգ. hūwo, մասնի-ևով՝ huwila, hiuwula, անգլ. howl «բու», որոնք ծագում են *k'aua նախաձևից. սրա բուն արմատն է հնխ. k'au-«բղաւել. գոչել». հմմտ. լիթ. šaukiu «բղաւել, գոչել, կոչել, կանչել», հբգ. hiulen, hiuweln, նբգ. heulen «ոռնալ, կանչել», նոյն արմատը կայ նաև հնխ. kau-, keu-kū-ձևով, որից ունինք սանս. käuti «գոչել, աղաղակել», kóka-«սագ», յն. ϰω-ϰύ-ω «գոչել, ողբալ», ϰαύας, ϰῆς, ϰῆῦς «ծովային մի թռչուն, հաւա-նաբար sula bassana L», լիթ. kaukiu, լեթթ. käukt «ոռնալ» ևն ևն։ Ըստ այսմ հնխ. k'awā բուն նշանակում էր «կանչող, բղաւող (անասուն)» և պատշաճօրէն յատ-կացուեց բուին կամ սագին, ինչպէս որ սանս. kóka-ևս «սագ» (Berneker 422, Pokorny 1, 331-2, Walde 142)։
• Klaproth, Asia pul. 101 սիրյ. seseg պերմ. düsek, վոթյ. säsik «սագ» բա-ռերի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայնից։ Peterm. 22 քրդ. häk, ան-գսք. äg։ Pictet 1, 388 համարում է շրջուած պրս. թրք. qāz «տագ» ձևից։ Müller BVS 5, 381 փոխառեալ չէ, այլ նոյն է զնդ. zaγhr, սանս. hamsa հո-մանիշների հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 26, Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 102, Նախալ. 83 և 173, Schmidt KZ 25, 127, Bittner
• WZкM 14, 161 կցում են սանս. ham-sá-, յն. [other alphabet] ︎ լտ. (hjanser, լիթ. uasis, հբգ. gans, հսլ. gensi, ռուս. rycь «սագ» ևն ընտանիքին. սրա նա-խաձևն էր հնխ. g'hans-, որ տուել է հյ. *գաս և շրջմամբ սագ։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. çaka, ca-kavi։ Հիւնք. պրս. qāz։ Osthoff. Parer-ga 1, 247, յետոյ Patrubány SA 2, 170 Scheftelovitz BВ 28, 284 սանս. ca-kuná-«թռչուն, մեծ թռչուն», յն. ϰυϰνος «կարապ», լտ. cicōnia «արա-գիլ», գոթ. hāhan, հբգ. hêhara, գերմ. bäher ևն բառերին ցեղակից։ Pedersen ZDMG 57(1903), 561=Հայ. դր. լեղ. 187 կարծում է թէ սագ<*գաս շրջումը կատարուած է ձագ բառի ազդեզութե-ամբ (կցում է դարձեալ հսլ. gasi ևն ձևերին)։ Այս բոլորը մերժելով վերի ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud. էջ 80, որին համամիտ են Walde 150 Boisaca 422 532, 1058, Berneker 342, Pokorny 1, 332, 456 և 536։ Karst, Յուշարձան 425 թրք. qaz «սագ»։
• ՓՈԽ.-Pedersen. Հայ. դր. լեզ. էջ 186-187, ZDMG 57 (1903), 561 և кZ 40, 192 հյ. *գաս նախաձևից փոխառեալ է դնում թրք. qaz, եաքուտ. xās, որոնցից էլ պոս-γaz, քրդ. qāz, օսս. qaz «սագ»։ Բայց ըստ. որում գոյութիւն չունի հյ. *գաս նախաձևը, ուստի գոյութիւն չունի նաև նման եռեւառաւ-թիւն։ Թրք. բառերը, եթէ իրօք հնդևրոպա-կան են, կարող են ուրիշ մի լեզուից փոխ-առեալ լինել, յատկապէս թոխարերէնից կամ քուչերէնից։
• «շենքի կտուրի թեք լանջերը», նո-րագիւտ բառ, որ 3 անգամ գտնում եմ գոր-ձածուած հետևեալ տեղերը. «Եւ ի ձեռն մե-ծահնար ճարտարաց քերածոյ քարամբք և կրաշաղախ ձուլմամբ յօրինէ զսալայարկս ծածևութի գմբեթին և ստորակայ սագիցն և գաւթին, որ ի դրանն (Օրբել. հրտր. Էմինի. էջ 317).-Ձևացաւ կամարանման գմբեթն'և սագերն ամպեղէն» (Յայսմ. հոկ. 6).-գրուածձ սակք՝ Չօր. սարկ. Գ. 42. «Շինեաց... զան-գակատուն և չև ևս էր կատարեալ զսակք տանեացն»։ Սրանից է կազմուած սագաշէն «թեք կտուրներով (ճարտարապետական ձև)» Վրդն. ել. Գնձ. Օրբել. Պտմ. կիլիկ. գրուած սաքաշէն Տաթև. ձմ. Ճժա. որ և սագաձև Յիշատ. ԺԸ դարից (Դիւան, ժ. էջ 191)։
• = Պրս. ❇ saγ «է տեսակ իմն շինուա-ծոյ, որ լինի նեղ և երկայն. 2. ծածք գմբե-թի և առաստաղ տան»։-Աճ.
• Սագ նորագիւտ բառը գիտէ միայն Քա-ջունի, Գ. 216, որ գրում է սաք և մեկ-նում է «քարինք յարկի տանեաց»։ Սրա-նից առնելով ԳԲ՝ սաք «տանց յարկի քարեր»։ (Բառիս իմաստը որոշում են պրս. ձևը և տակը գւռ.)։ Միւսները գի-տեն միայն սագաշէն բառը, որ մեկ-նում են հետևեալ ձևով. ՆՀԲ «կա՛մ է քարաշէն (ի պրս. sang, որ և լտ. sa-xum, այն է քար) և կամ տապանաձև նաւակաձև ի նմանութիւն սագի». այսպէս նաև ՋԲ. իսկ ԱԲ «տափակ քարաշէն»։
• ԳՒՌ.-Մշ. սագ՛, յգ. սագ'եր «վանքի կը-տուրի թեք լանջերը». օր. Վանքի սագ'ի վրա նստուկ էր. (ուրիշ շէնքի համար չի գործածւում)։
• «նման, սահման, վսով, անկար», որից սագործ՝ «նմանագործ». գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 278. վսով բառի իմաստն էլ անյայտ է։
χήν anser. իտ. occa. Հաւ սպիտակ մեծամարմին՝ երկայնավիզ՝ ջրասէր՝ որպէս բադ մեծ.
Զարմասցուք դարձեալ ընդ հսկեցօղ ազգն սագաց. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ճայեկ առ սագ աղաչէր, աղաչեմ, զի ուսուսցես ինձ նման քեզ սպիտականալ. (Մխ. առակ.։)
ՍԱԳ ՎԱՅՐԻ, կամ ՋՐԻՆ ՍԱԳՆ. ռմկ. շնօրօր. արաբ. նիհամ. Թռչուն կարմրագոյն ի ձեւ սագի։ (Բժշկարան.։)
Մեծանունք եւ թանձրամարմինք հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն. (Փարպ.։) (Ի բառս գաղիանոսի գրի Սագ, որպէս յն. քինարին. այն է խին. եւ որպէս նենես, որ է նիդդա, այսինքն բադ)։
the devil, lucifer, satan.
• (գրուած նաև սատայէլ, սխալ-մամո՝ սամալէլ) «սատանայ, սատանաւա-պետ» Վրք. հց. բ. 383. Խոսր. Ոսկիփ. Սա-նահն. որից սադայելական (նոր բառ)։
• Հներից Անկ. գիրք առաք. 102 մեկ-նում է «սադայէլ, որ թարգմանի հակա-ռակ Աստուծոյ և մարդկան»։ ՆՀԲ «բառ եբր. իբր հակառակ Աստուծոյ» (ան-շուշտ համարում է կազմուած իբրև սատան-էլ «Աստուած»)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Շմ. Սեբ. Սլմ. սաթայէլ, Ախց. սաթահէլ, Տփ. սաթայիլ, Մկ. սmտm-լէլ, Մշ. սադ'րաէլ, Պլ. սաթայէլ կամ սա-դանա-սաթայէլ «չար, անօրէն, վարպետոր-դի, շատ խորամանկ». էնկիւրիի թրքախօս հաւոց բարբառով՝ satayel «անօրէն, չար» (Բիւր. 1898, 865)։
ՍԱԴԱՅԷԼ կամ ՍԱՏԱՅԷԼ. (վրիպակ թուի գրելն Սամայէլ). Բառ եբր. իբր Հակառակ աստուծոյ. սատանայ՝ գլուխ դիւաց.
Ես եմ սատանայ, եւ կոչի անուն ինձ սադայէլ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ծոթոր.
• = Արաբ. [arabic word] sa'tar կամ [arabic word] sa'tar ծոթրին». աւելի ընդարձակ տե՛ս ծոթոր։-Ոճ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ 1908, էջ 124։
• . աոմատ առանձին անգործածա-կան, որից կազմուած են սադրել «յորդորել, հրապուրել, թելադրել, միջնորդել» Եւս. քը. Փարպ. Խոր. Նար. 165. Յհ. կթ. «թուել, հա-մարել» Իրեն. հերձ. 90, 176 (ՀԱ 1910, 305), չարասադիր Օրբ. հկճռ. ժբ. էջ 172. սադ-րանք Պտմ. աղէքս. սադրիչ Փարպ. Ղևոնդ։
electrum, amber, yellow amber;
սեւ —, black amber.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ քար. քէհրի-բար» Նար. խչ. 383. տաղ. 473. «բուստ, մաոջան» Խոր. աշխ. (կոչւում է նաև բազ-մագունի ակն Եզեկ. ա. 4), որից սաթնուկ «սպունգ» Վրք. հց. ա. 533. սաթբերունի բուստի նման ծլած՝ ծաղկած» Նար. տաղ. 465։
• Հիւնք. պրս. sad «հարիւր» կամ sa-daf «սատափ» բառից։ Մառ, Bступи-телвн. и aaкл. cтрoфы.. Uoты (1910), էջ 18 կրճատուած պրս. [arabic word] buissad «բուստ» բառից։
• ԳՒՌ.-Գոր. Երև. Հւր. Ղրբ. Տփ. սաթ. Աեռլ. սօթ, Մշ. սատ։
• ՓՈԽ.-Վռաղ. სათი սաթի «սև սաթ, սաթ քարը» (Աճառ. Արրտ. 1898, էջ 367ա, Մառ. 1910, անդ), ուտ. սաթ՝ նոյն նշանակու-թեամբ։
Բազմագունի ակն. ելէքտռոն, կամ բուստ թխագոյն բուսեալ ի ջուրս.
Յափրիկէ լինի եւ սաթ՝ (կամ սեւ սաթ) բոյս փափուկ ի ծովու, որ ելեալ յարեւ եւ յօդ կարծրացեալ չորանայ (կամ քարանայ). (Խոր. աշխարհ.։)
Աստեղազարդ մարդարտաց՝ թխատիպ սաթացն կապուտակաց յեռմամբ առ իրեարս. (Նար. խչ.։)
anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.
• (սեռ. սալի Սիր. լը. 29, յետնա-բար ի հլ.) «տափակ քարի մեծ հատոր» Փարպ. Նիւս. Յայսմ. Տօնակ. «մետաղի մեծ կտոր» Վրդն. ծն. Պիտառ. «երկաթէ կոճղ որի վրայ դարբինը երկաթ է ծեծում» Յոբ. խա. 15. Սիր. լը. 29. Կոչ. 45. Փարպ. Խոր. որից սալաքար «կոկած կարծր քար» Եզեկ. իդ. 7, 8 (նոր ձևով՝ սալքար Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 169, սալքարուկ Սմբ. դատ. 124). սալակապ «գետինը սալայատակած» Կանոն, Վրդն. պտմ. սալայարկ «սալած, քար քա-շած» Նորագիւտ բ. մնաց. է. 3. սալարկ, սալարկել Յայսմ. սալայատակ Եղիշ. Շիր. Սարգ. ա. պետր.բ (ա տպ. էջ 249). սալա-նալ «քար կտրիլ» Յոբ. խա. 15. Բուզ. դ. 15. Ոսկ. յհ. ա. 1. սալասմբակ Մագ. սալուտ «քարքարոտ» Վստկ. 62. կնասալ յատակ Խոր. բ. 24. սալել «սալայատակ շինել, քար քաշել» (չունի ԱԲ) Հաւաք. 38, 60. Առաք. պտմ. էջ 499. սալայատակել (նոր բառ). յետնաբար կայ նաև սալարակապ «սալար-ևած» Յաւսմ. մըտ. 13. Մին. համդ. 63, որ կարծեմ թէ սալարկ բառի վրայից սխար կազմուած մի ձև է. (հմմտ. նաև Վն. սա-լարսել, սալարսուն).-Բարսեղ Վարագեցու յիշատ. 1591 թուից (Դիւան, Ժ. էջ 34) ունի ռՉևոևու եկեղեցւոյ սալարս», ուր սալարո կարող ենք թէ իբր եզ. առնել և թէ իբր յոգ. բայց այդ հատուածը ամբողջ Վանայ բար-բառով է։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'əlá-ձևից. հմմտ. սանս. çilá «քար, ժայռ», թերևս նաև հհիւս. hella «տափակ քար, շերտաքար», hallr «քար», գոթ. hallus «ջրի տակին խութեր». ուրիշ լեզուի մէջ չէ պահուած բառս։ Հայե-րէնի մէջ «դարբինի սալ» իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. սանս. áçman-«քար, ժայռ»=յն. ἀϰμων «դարբինի սալ» (Pokorny 1, 454 և 2, 593)։
• ՆՀԲ լծ. լտ. silex, յն. լά́λυς, որ է գայ-լախազ, պրս. սըլայէ՝ քար, յորոյ վե-րայ լոսի ներկ. իսկ թրք. սալ «լաստ, լաստափայտ»։ Խ. Յովհաննիսեան, Ար-ձագանք 1892, л 108 սալալատակ հա-նում է սալայ «կողով» բառից։ Հիւնք. սայլ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տը-ւաւ Bugge KZ 32, 24, որ անապահով է համարում Հիւբշ. 487, բայց ընռունում են Meillet, Esquisse 22, Brugmann Grdr. 2 I 173։ Մառ ЗВО 13, 0123 վը-րաց. սալի հոմանիշին ցեղակից։ Սան-տալճեան ՀԱ 1913, 406 խալտ. sal։ Պա-տահական նմանութիւն ունին սեմա-կաններից ասոր. [syriac word] sla, արաբ. [arabic word] sulla'. եբր. [hebrew word] selā' «քար, ժայռ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խտջ. Խրբ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Սեբ. Սլմ. Վն. սալ, Սվեդ. սոզ, Ագլ. սօյլ, բոլորն էլ նշանակում են «մեծ և տափակ սալ քար», Զթ. սmլ «դար-ռինի սալ», իսկ Նբ. սալ «դարբինի սալի տակի յենարանը»։ Նոր առումներով են՝ Այն. «միակտուր քարէ փորուած հնձան», Վն. «վէգի ուռած կողմը», Ղրբ. «պանիրի՝ մածունի ևն հարթ ու պինդ շերտ»։ Նոր բա-ռեր են սալք «հնձանի մէջ խաղողը ճմռելու տեղը, որ քարից շինուած կրաշաղախ հարի տեղ է», սալաշար, սալարսել, սալարսուն, նալբանդ, սալքար, սալջարդ, սալհար. սա-լըրկապ։
ἅκμων incus πλάξ tabula lata, planities, crusta lapidea. Հատոր կամ տախտակ կարծր նիւթոյ՝ երկաթի կամ քարեղէն, յորոյ վերայ կռանեն դարբինք. եւ որ ինչ նման է նմա ըստ ձեւոյ կամ կարծրութեան. Էօրս. (լծ. եւ լտ. սի՛լէքս. յն. խա՛լիքս. որ է գայլախազ. գայկան թաշը, որպէս եւ պրս. սըլայէ, քար՝ յորոյ վերայ լոսի ներկ. իսկ սալ, թ. է լաստ, լաստափայտ).
Սիրտ նորա սալացեալ է իբր զվէմ, եւ հաստատեալ կայ իբրեւ զսալ դարբնաց անշարժ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 15։)
Մնացի իբրեւ զսալ դարբնաց անոստ՝ յամառեալ քարացեալ սրկիւ. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Բազումք ի դարբնաց բախեն զսալն։ Բազմութիւնք դարբնաց սալիւք եւ ուռումբք. եդեալ ի վերայ սալիցն, եւ ուռումբք ջարդեալ։ Որպէս կռանք՝ որ գան ի վերայ ոսկւոյ՝ մինչդեռ կայ ի վերայ սալի. (Խոր. ՟Բ. 58։ Փարպ.։ Իսիւք.։)
Ոչ ի քարեղէն սալս գրեալ, ի քարեղէն գրեալ սալսն համակ խստութիւն քարոզէ քարասրտացն եւ չարաց. (Փարպ.։)
Սալ քարեայ դնեալ ի վերայ (գերեզմանին), եւ ծածկել. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Զ.։)
Հեշտասիրութեամբ խորտակեմք զսալսն, յորում գծագրեցաւ սուրբ հոգին յաւազանն։ Կոփել արժան է զսալն հոգւոյն (առ ի վերստին գրել). (Տօնակ.։)
Ասեն (վասն շինողաց աշտարակի), թէ սալք ոսկւոյ եւ արծաթոյ ի հիմանէ մինչեւ ցաւարտն դնէին շուջանակի. (Վրդն. ծն.։)
Գտի սալ մի կապարեայ, եւ վերացուցեալ իմ զսալն՝ գտի զսափորն. (Պիտառ.։)
basket.
• = Արաբ. [arabic word] ︎ sala «մէջը հաց ևն դնելու կողով» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 248). այս բառը բնիկ սեմական է. հմմտ. եբր. [hebrew word] sal, արամ. sallā, ասոր. [syriac word] salā, ասուր. sella «կողով». բայց հայերէնը չի կարող գալ ա-սոր. salā ձևից, որովհետև, նախ այս պա-րագային սպասելի էր *սաղայ և երկրորդ՝ որ բառը շատ յետին է։-Արաբերէնից է փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] sele «կողով»։-Հիւբշ. 276։
• ՆՀԲ բառ ռմկ. սէլէ։ Lag. Armen. Stud. § 1929 եբր. sal և արաբ. sallat։
• ԳՒՌ.-Ախզ. սmլm «տափակ կողով» (նոր փոխառութիւն թուրքերէնից), Ջղ. սալակ «զամբիւղ», Ղրբ. սա՛լակ «հաց փոխադրե-լու յատուկ տափակ մի աման՝ կեղևից գոր-ծած. 2. ճիւղերից հիւսուած դուռ այգինե» րի», որից սալակաւոր Շշ. «գլխարկաւոր, քաղաքացի» (ծաղրական բառ)
ՍԱԼԱ կամ ՍԱԼԱՅ. Բառ ռմկ. սէլէ. Կողով. կթոց, սապատ.
Զայս սալայս ես զուգեմ։ Սալա եւ քթոց զուգեմ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Սաղար.
• «ամբողջ». նորագիւտ բառ, որ երեք անգամ գտնում եմ գործածուած միջին հյ. մատենագրութեան մէջ. Զտարին ու զօրն որ նա սալար լինի կեցել (Անսիզք 67). Նա սալար զգինն ի հետն թող բերէ (Անսիզք 69). Առնու ամէն մէկ զիր բաժինն սալար (Սմբ. դատ. 5ն)։
Մեր ցասուցեալ սալարի (կամ սաղարի) նոցա՝ ցլու արբուցաք արիւն։ Ըստ անուանց նոցա սալարս եւ հէջիպս անուանէին. (Խոր. ՟Գ. 17։ Մեսր. երէց.։)
foolish, mad.
• «խենթուկ, փախուկ, յիմար» Վրք. հց. ա. 350 (իբր մականուն կամ յատուև ա-նուն գործածուած)։
• -Յն. σαλος չեց. τά́λον «յիմար, փախուկ». ծագում է σαλος «շարժում, ցնցում (հողի, հոգու, մտքի)» բառից. նոյնից են նաև թրք. saloz «տխմար, ապուշ», վրաց. სალოხი սալոսի «յիմար»։-Հիւբշ. 376։
• Ուռեո մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ։ Սալովբայ տե՛ս Սիղղոբայ։
Բառ յն. սա՛լօն, սալա՛օն. σάλος, -η, -ον, σαλάων . Աղավուշ. բախած. յիմար.
Մարկոս յիմարն ... սալոն մարկոս։ Եդին ի գերեզմանի մարկոսի սալոնին. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Դ։)
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
• «բոլոր, բովանդակ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 279։
ὄμως, ἁλλά, ἕμπας, ἕμπης tamen, verum. որպէս թէ Սակայն լիցի, այսինքն այնու պայմանաւ։ (գրի եւ իբր ռմկ. ՍԱԿԷՆ, իբր ի սակէն)։ Բայց. այլ յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միանգամայն. ապաքէն. իսկ. չափին. (լծ. յն. օ՛մօս ).
Սակայն վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ սակայն ոչ մեղմացաւ անօրէնն ի հպարտութենէ անտի։ Բայց սակայն եւ յիշխանաց անտի բազումք հաւատացին ի նա, այլ վասն փարիսեցւոցն ոչ յայտնէին.եւ այլն։
Եթէ կամեցեալ էի դատել ասէ, դուք սակայն ընդ դատապարտեալսն լինէիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
Ապա եթէ ոք ոչ ընդունեցի զայսորիկ զբանս իմ, մեք սակայն ոչ լինիմք զրկեալ եւ զրպարտեալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ որպէս եւ Փիլ. նխ. ստէպ։)
cf. Սակառի.
• , ի-ա հլ. «մեծ կողով» Ագաթ. Ճառընտ. որ և սակառի (-ուոյ, -ռեաց) «կո-ղով» ՍԳր։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 156 թերևս յն. σαργάνη «ղամբիւղ»։ ՆՀԲ «իբր աման, առօղ կամ տանօղ
• այսչափ ինչ» (ուզում է հանել սակ «չափ» +առնուլ բառերից)։ Schef-telowitz BВ 28 (1904), 144 անա-çakala «բաժակ, կեղև, տաշեղ, մորթ, գանկ», լիթ. szakalys «փայտի փշուր» բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ.։ (Պիտի տային հյ. *սաքաղ)։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. սակառ. Ալշ. սագառ. Մշ. սագռի (ուղ.1), Սլմ. սաղ'օռ, Ազա սա-քօր? (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 582 ունի և սակոռ ձևը)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. sekar «ուռուց հիւսած մեծ կողով» (Justi, Dict, Kurde, էջ 242), ն. ատոր. sakur «մեծ կողով» ատրպ. թրք. sa-γar «մեծ կողով»։-Նո՞յն է արդեօք նաև վրաց. საგარი սագարի «պաշարեղէն, ուտելիք» Երեմ. ժա. 5։
ՍԱԿԱՌ ՍԱԿԱՌԻ. κόφινος cophinus, corbis, qualus. (իբր աման՝ առող կամ տանող այսչափ ինչ). Սապատ. կողով մեծ. ... (լծ. յն. քօ՛ֆինօս ).
Սակառիքն. ոմանք ասեն, թէ պաշար բարձեալ էին. այլք՝ թէ զհիւանդսն էին բարձեալ եւ ողջացան. նոքօք եւ զնացորդ հացին բարձին. (Երզն. մտթ.։)
Բերին տատասկ երկաթի բազում սակառօք. (Ագաթ.։)
double-edged axe, battle-axe;
cf. Սակր.
• , ի-ա հլ. «պատերազմական տաաառ» Բուզ. ե. 32. Նորագիւտ Ա. մնաց. ի. 3. կայ նաև սակր ձևը՝ ր հլ. գրծ. սակերբ Խոր. բ. 8, կամ սակրով՝ Խոր. գ. 39. որից սակրաւոր «տապարաւոր զօրք» Բուզ. Արծո.։
Լէգէոն սպարակիր հետեւակն՝ վահան ի ձեռն, սակուր զգոտւոյ։ Յանկարծօրէն կից ի վեր առնեալ զսակուրսն՝ զարկանէին թագաւորին պապայ. մին կշիռ զուլն հարկանէր սարկաւն, եւ միւսն եւս սակաւորն զաջ թաթ ձեռինն. (Բուզ. ՟Է. 32։)
saker, goshawk;
bittern.
• «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ, ճիա։ Բառիս համար մի հին վկայութիւն էլ է տալիս Սոփոն. բ. 14. «Գազանք գոչեսցեն ի նկուղս նորա և սակռուք (իմա՛ սակռունք) ի դրունս նորա» (եբր. տարբեր է այստեղ. հայերէնի համապատասխանն է յն. ϰόραxες որի համեմատ էլ մեր հատուածում այլ ձ. ագռաւք՝ փոխանակ սակռուք ձևի)։
• =Գտնւում է մի խումբ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] yaqr «որսի բազէ. շա-հէն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 938), քրդ. sakkar «որսկան մի թռչուն» (Justi, Dict, Kurde 270), արևել. թրք. ❇ soqur «վայրի բադ», իտալ. sagro, ֆր. sacre «մի տեսակ մեծ շահէն», մբգ. sackers, մյն. σάϰρε, մլտ. sacer, որոնց վրայ տե՛ս Hehn, Kulturpfl. 3, 537։ Յայտնի չէ թէ հայերէնը ի՛նչ ճամբով հասած է մեզ։ Հիւբշ. Ուս. փոխ. բառից 66 և Arm. Gram. 276 մեր բառը հա-մարելով շատ յետին (Սոփոն. բ. 14 սակ-ռուք համարում է սխալ ընթերցուած՝ փո-խանակ ագռաւք), դնում է փոխառեալ արա-բերէնից։
• ՆՀԲ և սրանից էլ Հիւնք. յն. τενεϰαν «հավալուսն» բառը դնելով πελεϰυς «կացին, սակուր» բառից, հյ. սակռ ձևն էլ համարում են սակուր «կացին» բառից (իբր թէ այս թռչունի քիթը տապարաձև է)։ Böttich. ZDMG 1850, 361 սանս. cakuna։
κόραξ corvus. Ագռաւ կամ ազգ ինչ ագռաւու. որոյ քիթն է հանդոյն հաւալսան՝ իբր սակր կամ տապար հատու.
Գազանք գոչեսցեն ի նկուղս նորա, եւ սակռուք (այլ ձ. ագռաւք) ի գրունս նորա. (Սոփոն. ՟Բ. 14.) (ուր ակիւղաս դնէ πελεκᾶνος fulica. այն է թռչուն ծովային. իսկ πελεκάν pelecanus, է հաւալուսն։ Յն. ձայնն ստուգաբանի սակրաւոր, կամ որոյ կտուցն է սակրանման. վասն որոյ ի դէպ դնի ի մեզ Սակռուք)։
Սակռ եւ հողամաղ խոստովան եղեն, եթէ որսացաք մկունս եւ գորտունս, եւ կեանք. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ի՟Ա։ 3)
on account of, for, by reason of, in order to, for the sake of, with respect to, in consideration of, touching, concerning;
յայն —, that is why, for which reason, for that purpose, on that account, therefore;
յայս —, it is why, for this purpose or reason, on this account, consequently;
— է՞ր, why ? for what reason ?
ի ձեր —, for you, for your sake, on your account, in respect to you;
յո՞յր —, for whose reason ? why ?
յոր or յոյր —, — որոյ, on which account, therefore;
-՝ զի, because.
• «համար» տե՛ս Սակ։
ՍԱԿՍ. Ի ՍԱԿՍ. χάριν, διά, δι’ propter, ob, de. Յաղագս, վասն. (որպէս թէ սակով, պայմանաւ, ի պատճառս).
Քոյինն սակս բանի։ Քակելոյ սակս։ Ոչ դատելոյ սակս, այլ պատմելոյ աղագաւ։ Սակս որոյ։ Սակս (այնորիկ) զի իմ է, գոհանամ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 57։)
Յոլովագոյն գործառութիւն գործ է քան զայն՝ յորոյ ի սակս ասացեալ է. (Պղատ. տիմ.։)
Ոչ ի մեղացն սակս ընդ բնութեանս այսոքիկ չարակտապեալ եղեն. (Խոսրովիկ.։)
Ասի եւ ՅՈ՞Ր ՍԱԿՍ. ՟Ա. Յհ. ՟Գ.. 12. կամ ՍԱԿՍ Է՞Ր. Նանայ. այսինքն Յո՞յր սակս. սակս ո՞յր։ Եւ՝ ՅԱՅՆ ՍԱԿՍ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 13։ ՟Ա. Յհ. ՟Գ. 5։) կամ ՍԱԿՍ ԱՅՍ. Մագ. ՟Կ՟Է. այսինքն Վասն այնորիկ (այնու սակով). վասն այսորիկ։
Յո՞ր սակս առնէր։ Եւ յո՞ր սակս. զի փրկեաց զմեզ, եւ այլն. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
hatchet, axe;
cf. Սակեր.
• , ր հլ. (հյց. սակերս, գըծ. սակե-րօք) «արքունի հրովարտակ» Ճառընտ. Կո-րիւն. (առաջինը ունի ուղ. սակր, երկրորղը սակերս, սակերօք ձևերով. սրանցից ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ հանում են սակեր ուղղականը՝ իբր հին ձև, մինչդեռ սակր դնում են իբր յե-տին ձև։ Ըստ իս այսպիսի խտրութիւն դնե-լու պէտք չկայ. սակերս, սակերօք կարող են կանոնաւորապէս ծագիլ սակր բառից որին համաձայն է նաև յոյնը։ ՆՀԲ դրել է սակեր՝ համաձայնեցնելու համար լտ. ձևի հետ, բայց հայր ուղղակի լատիներէնից չէ)
• = Յն. σάϰρα «կայսերական հրամանա-գիր, հրովարտակ» (Sophocles 977). ծա-գում է լտ. sacer, sacra հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «նուիրական».-Հիւբշ, 376,
• Լատինական ծագումից է դնում հնե-րից Ճառընտ. «թագաւոր ոք տպաւորե-լով զբանսն ի քարտիսի, որ իտալացւոց բարբառովն սակր ասի»։ ՆՀԲ հյ. սակ «պայման» բառից և կամ մանաւանդ լտ. sacer։-Lag. Arm. Stud. § 1933 աւե-լացնում է յն. σάϰοα։
Ի շահատակելն իւրում հարկան յումեմնէ սակերբ գլուխն։ Կացնօք եւ սակրօք երկբերանովք։ Ըստ իւրում անզգամոլութեանն սակրով վճարի. (Խոր. ՟Բ. 28. 39։)
Որպէս լտ. sacer, sacrum. Նոյն ընդ Սակեր. այսինքն սրբազանեալ վճիռ կամ գիր արքայադրոշմ.
Պավաւորք ոք տպաւորելով զբանսն ի քարտիսի. որ իտալացւոց բարբառովն սակր ասի։ Յորժամ ոք զթագաւորական սակր ապականելով որպէս զբան թագաւորին՝ ի մահ ածի. (Ճ. ՟Գ.։)
troop, phalanx;
slip, slide.
• Սանատւետ ռառը ՆՀԲ հասկանում է շահապետ կամ նահապետ։ ՋԲ սան դնում է պարսկերէն։
• Այս բառը յիշում են ՆՀԲ և ՋԲ ա-ռանց վկայութեան, իբր պրս. շախ, շահ ձևից։-ԱԲ չունի։
• . արմատ առանձին անգործածական, որից կազմուած են սահիլ «տատանիլ, ծը-փալ, տարուբերիլ, ջրի վրայ երերալ, հո-ռեւ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 5. սահել Ոսկ. ա. տիմ. ժէ. սահեցուցանել «տարու-բերել, երերցնել, տատանիլ տալ» Ժղ. է. 8. Մեկն. ծն. սահեցումն «սողալ, սողոսկիլը» նՆառ. սահանք «ջրի հոսանք կամ հոսանքը ռռնեւու թումբ» ՍԳր. Ագաթ. սահաւր «սա-Տուն. անհաստատ» Ոսկ. բ. տիմ. 264 (չունի ՆՀԲ). բազմասահ Նար. երկնասահան Յհ. կթ. կարկաջասահ Խոր. հեզասահ Պիտ. Կաղնկտ. յորդասահ Անան. եկեղ. դիւրա-սահ Հայել. 319 (նորագիւտ բառ). յետնա-բար ձևացած է «լպրծիլ, սայթաքիլ, գայթիլ» նշանակութիւնը, որ միակ գործածականն է արդի գրականում. հմմտ. սահուկ «լպիռծ» Գիրք առաք. սահուն «սահող, լպիրծ» (մինչ-դեռ հին լեզւում նշանակում է «թափառա-կան, աստանդական, երերեալ» Մծբ. Պիտ.) ևնւ-Իսև սահնակ «բալխիր» փոխառեալ է չաղաթ. [arabic word] sanaq հոմանիշից և յար-մարոսած է նորերից հյ. սահ, սահիլ բայի համեմատ։ (Չունի Будaговь, 616)։
• Տէրվ. Altarm. 98 և Նախալ. 110 sar արմատի տակ՝ սողալ, սուրալ ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. հոսիլ բայից։
• ԳՒՌ.-Սչ. սահել «սայթաքիլ», Ննխ. սա-յէլ, Հմշ. սէհուշ, Սվեդ. սիֆիլ.-կրկնաբար Եւդ. սահսհիլ «շատ անգամ տահիլ»։ Պիտ. զանցասահման Ճառընտ. ևն։ Նոր բա-ռեր են սահմանաքար, սահմանադրական, հակասահմանադրական, սահմանամերձ, սահմանափակ, անսահմանափակ, սահմա-նագիծ, սահմանագլխային, սահմանային. սանմանակցութիւն, անսահմանօրէն ևն։
(ՍԱՀ 2) Մարթի նշանակել իբր ռմկ. շախ, շահ. այսինքն Շառաւիղ, ընձիւղ. cf. ՇԱՔԼԵՄ։ (ՍԱՀ) Եւ նմանութեամբ գոգցես՝ վարի որպէս Գունդ. փաղանգ. φάλαγξ phalanx.
Եթէ աստուածապաշտութեանն փողն գոչիցէ, մատնիջիր բազում խրախանօք ի պատերազմ. փլուզանիջիր զսահ թշնամւոյն. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
(ՍԱՀ 2) Մարթի նշանակել իբր ռմկ. շախ, շահ. այսինքն Շառաւիղ, ընձիւղ. cf. ՇԱՔԼԵՄ։ (ՍԱՀ) Եւ նմանութեամբ գոգցես՝ վարի որպէս Գունդ. փաղանգ. φάλαγξ phalanx.
Եթէ աստուածապաշտութեանն փողն գոչիցէ, մատնիջիր բազում խրախանօք ի պատերազմ. փլուզանիջիր զսահ թշնամւոյն. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
• «անհաստատ, յողդողդ, փոփո-խամիտ» Յհ. կթ. 227. «դեգերանք գիտու-թեան մէջ, ուսման փորձեր» Ոսկ. յհ. բ. յիշ. էջ 960. որից սաղապաճեմ «քայլամոլոր, անտնալով պտտելով» Խոր. սաղապեցուցա-նել «մոլորեցնել, խոտորցնել» Խոր. սաղա-պիլ «սլքտալ» Պիտ. վջ. սաղապումն «դե-գերանք, կրթանք» (հմմտ. յն. τριβή «սլքտալ, դանդաղիլ, զբաղմունք, խնամք, գործունէու-թիւն») Մաքս. եկեղ. անսաղապ «անամոքե-լի, խիստ» Յհ. կթ. 363. դիւրասաղապ «շուտ սայթաքող՝ մոլորուող» ի գիրս Խոսր. 141. շուտասաղապ «շուտ սխալող» Խոսր. առսա-ղապել «մէկին մի բան վերագրել» Տիմոթ. կուզ 108 (ստրկական թրգմ. բնագրի ποοσ-τρίβω հոմանիշից, հմմտ. Ակինեան և Աճառ-եան, Տիմոթ. կուզ, էջ 47, 67). սրա հետ նոյն է սողոպումն «սայթաքում, անկում» Բրս. հց. որից դիւրասողոպ «շուտ գայթող, մեղքի մէջ շուտ ընկնող» Բրս. չար.։
• «սալէպ բոյսը, աղուէսաձուք, լտ. satyrium» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 2687։
• -Արաբ. [arabic word] ϑa'lāb, նոր հնչումով sa' lab, որ է նոյն բոյսը (բուն նշ. «աղուէս», այս պատճառաւ էլ հյ. թրգմ. աղուէսաձուք). դարձած է թրք. ❇ saleb՝ նոյն նշ.-Ահ.
• Այս մեկնութիւնս տե՛ս ՀԱ, թ. 1908, էջ 124։ ներս. հյր. 69. Մեսր. եր. սալարանի Գր. երէց (տպ. Ուռհ. էջ 404), գունդսալար Արծր. առանձին տե՛ս նաև սպասալար։
Որպէս թէ Սողեալ՝ սողոպեալ դանդաղանօք. կամ սայթաք. զաղփաղփուն. դեդեւեալ. անհաստատ. դողդողջուն. յողդողդ, յեղյեղուկ. խոտորնակ. թիւր.
Զսաղապ եւ զոնոտի միտս նորա յինքն յանկուցեալվստահէ։ Սաղապ եւ սնոտի խաբեբայն։ Սաղապս իմն սնոտիս համարեալ զուխտ երդման սմբատայ. (Յհ. կթ.։)
Ի խոյզս մանրորսն սիրակարկաջ սաղապս (տպ. սազապս) իմաստութեան խնդիր արանց աստուածարելոց. կամ է դեգերանք, եւ կամ գրելի է սատափ. զի զկնի յիշի եւ գաղտակրականն մարգարիտ։
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրավար, ղօրապետ» Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Լաստ. որից սաղարութիւն Կանոն. 76. սաղարանի «զօրավարներ» Ա-սող. ասւում է նաև սալար Խոր. Գ. 17. Պտմ.
• =Սասանեան պհլ. ❇ salār «զօ-րապետ», որ և մանիք. պհլ. [hebrew word] sārar (կարդա՛ salār) «գլխավոր, առաջնորդ» (Sa-lemann ЗАН 8 (1908), էջ 102). սրա հետ նոյն են պազ. sālā̄r «զօրապետ, զօրագը-լուխ», պրս. [arabic word] salar «զօրագլուխ. 2. առաջնորդ ժողովրդեան»։ Աւելի հին ձևն է Արշակունեան պհլ. sardār, որ ծագում է հպրս. *sāraδāra «գլխաւոր» բառից։ Գըտ-նւում է նաև զանազան բարդութեանց մէջ. ինչ. pustikpān-sardār «փուշտիպանաց սա-ւառ». pεšīnikān-sardār «պալատական պաշ-տօնաւորների զլխաւորը», artēstārān-sar-dār «բանակի բարձրագոյն հրամանատարը» (տառադարձուած Aδρασταδαρανσανάνης ըստ Պրոկոպիոսի), vāstryōsān-sardār «կալուա-ծական տրոց ընդհանուր վերատեսուչ», պազ. spāh-sālār «բանակի հրամանատար, սպա-սալար», rama-sālār «հօտապետ, առաջ-նորդ հօտի», պրս. xuān-salar «արքայական մատակարար, խոհարարապետ»։-Հիւբշ. 235, 514։
Ատրներսէհ փուշտիպանացն սաղար։ Հրամանատու եւ աւագ զօրուն՝ փուշտիպան սաղար էր. (Փարպ.։)
leaf, leafy branch;
long hair.
• (ի, ի-ա, ու հլ. գրուած նաև սա-ղարդ) «կանաչ տերև, տերևալից ճիւղ» Խոր. Պղատ. օրին. Լմբ. «փխբ. երկար թողած մազ, վարս» Նար. որից սաղարթանալ «ծաղ-կիլ, կանաչիլ, ուռճանալ» Ոսկ. յհ. ա. 31. սաղարթաթափ Պիտ. փիլ. սաղարթախիտ Թէոդ. խչ. ոսկեսաղարթ, հեզասաղարթ, բա-րեսաղարթ, գեղասաղարթ, զուարթասա-ղարթ, թանձրասաղարթ, լայնասաղարթ, լու-սասաղարթ, խուռնասաղարթ ևն, բոլորն էլ յետին։
• ՆՀԲ լծ. լտ. saliens «դուրս ցատկող, խայտացող»։ Հիւնք. սարդ բառից։ Scheftelowitz BВ 28, 282 և 29, 22 իր-րև բնիկ հայ կցում է սանս. çala. ca-lala calāka «գաւազան, ճպոտ» ռա-ռին, որի ցեղակիցներն են յն. ϰῆλον
• «նետ», իռլ. cail «նիզակ», հին պրուս. kelian «նիզակ» ևն. -արդ մասնիկ է հայերէնի մէջ։ Կրկնում են Boisacq 448 և Pokorny 1, 431 կասկածով։
ՍԱՂԱՐԹ θάλλος frons virens (լծ. saliens ). գրի եւ ՍԱՂԱՐԴ. Տերեւ դալար, եւ ոստ կամ ուռ տերեւալից. ճիւղ. ծիլ. ... Նմանութեամբ Վարքս. գեսք. սալ. սալգըմ, սալագ.
Յատելոյ եւ սրբելոյ զնա ի սաղարթիցն աւելորդաց։ Սաղարթ եմք քո միածնիդ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Նա որ անսկիզբն՝ ի քէն փթթի մարմնով, սաղարթ տարածէ ընդ տիեզերս երկրի. (Շ. տաղ.։)
Է գունեղ թագաւորել ի բոսոր՝ սաղարթուն կարմրորակ իբր խնձոր. լինի սեռ. եւ գործ. կամ ուղղ. ածական, իբր ունակ սաղարթից։
Սաղարթօք վարսից պաճուճեալ (տունկ)։ Որ զսաղարթ սեւութեան վարսից ի ձեան կերպարան զարմանագործես. (Նար. ՟Թ. ՟Կ՟Թ. եւ Նար. մծբ.։)
casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ. գըր-ուած նաև սաղավարտ) «զինւորականի եր-կաթէ կամ պղնձէ գլխանոց. 2. արքունի պաշտօնեաների խոյր. 3. քահանայի, մա-նաւանդ եպիսկոպոսի թագ» ՍԳր. Եղիշ. Ղե-ւոնդ. Պտրգ. որից սաղաւարտաւոր Եզեկ, իգ. 24. լր. 4. Բուզ. դ. 20. սաղաւարտել Եզեկ. լը. 5. Եղիշ.-մհյ. սաղուարտ Ան-սիզք 31։
• = Հիւս. պհլ. *sārawart(i) «գլխանոց»< հպրս. *sāravarti-«գլխի ծածկոց» բառից փոխառեալ. (հայերէնի մէջ իրան. r-r տա-րանմանութեամբ դարձել է ղ-ր). այս իրան-եան ձևերը աւանդուած չեն, բայց նոյնն են հաստատում ասոր. փոխառեալ ❇ sanvartā «սաղաւարտ» և առանց -ti մաս-նիկի իրանեան ձևերը, զնդ. ❇ sāravāra-և պհլ. [arabic word] sarvar «սաղա-ւարտ»։ Բոլորն էլ ծագում են sar «գլուխ» և var-«ծածկել» բառերից. -ti մասնիկը գտնում ենք նաև վարտիք բառի մէջ (տե՛ս անդ)։-Հիւբշ. 235։
• ՆՀԲ լծ. լտ. galea «սաղաւարտ» և հյ. աւարտ կամ վերտ, իբր սաղարի գլխարկ։ Böttich. Rudim. 48, 173, Lag. Urgesch. 34 (302), Ges. Abhd. 72, Aeitr. bktr. Lex. 46 ասոր. sanvart և
• իրան. sarabara (ըստ Իսիդորի), իբր çiras և var բառերից։ Justi Zendsn էջ 294 զնդ. sā̄rā̄vāra ձևի տակ։ Տէրվ. Նախալ. 74, 106 սար «գլուխ»+var «ծածկել»։-Հիւնք. սկաւառակ բառից։ Վերի ձևով մեկնեց Meillet, Յուշարձան 2։
• ԳՒՌ.-Պլ. Սեբ. սաղավարդ, Մշ. Ջղ. Սչ սաղավարդ՝, Ախց. Մրղ. Ննխ. Շմ. սաղա-վարթ, բոլորն էլ «պատարագչի թագ»։
ՍԱՂԱՒԱՐՏ περικεφαλαία, κόρυς galea. իտ. elmo, celata. գրի եւ ՍԱՂԱՎԱՐՏ. (լծ. լտ. կա՛լէա. եւ հյ. աւարտ կամ վերտ. իբր սաղարի գլխարկ). Գլխանոց զօրականաց՝ երկաթի կամ պղնձի. եւս եւ խոյր արքունի պաշտօնէից, եւ քահանայից.
Ի բազմութենէ սաղաւարտիցն, եւ ի փայլուն պատենազէն վառելոց. (Եղիշ. ՟Զ։)
Եւ պահպանեա զվեհանդամիս՝ սաղաւարտաւ քո նշանին. (Յս. որդի.։)
Սաղավարտով փրկութեանն ամրացուցեալ չգլուխս իւրեանց. (Ղեւոնդ.։)
fickle, inconstant, unsteady, changeable;
agile, quick, nimble.
• «ոտքը սահիլ». այս իմաստից է բխում «դիւրագայթ, շուտ սխալող» Փարպ. «յաջողակ, արագաշարժ» Տօնակ. նոյն ար-մատից՝ սայթաքիլ «սահիլ, գայթիլ, շեղիլ, մոլորուիլ» Բ. մկ. ժե. 17. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1, 3. Փարպ. սայթաքումն Ոսկ. ես. 436 (գրուած սեթաքոյիմն, այսպէս ուղղելի ըստ Վարդանեան ՀԱ 1910, 368), սայթաք-մունք Փարպ. անսայթաք Խոր. Նար. Տօնակ. դիւրասայթաք Սկևռ. աղ.։
• ՆՀԲ ռայթել աքեաց կամ աքեօք (իմա՛ գայթ-աք)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 սաքթաքել ձևի հետ՝ իբր տճկ. սէքմէք, սէքիթմէք «ցատկել»։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 96 մին-գըր. zirtua «սահիլ» բայի հետ։
Հանապազ կոխէ զլին ամենայն չարեօքն, եւ զսայթաքն (կամ զսայթքն) ի բարւոյն. (Յիշատ. ի թուին հյ. ՟Լ՟Ձ՟Է։)
Լեզուօք (երեւեցաւ հոգին սուրբ), զի առ բանն ընտիր եւ սայթաք գործեսցէ. եւ հրեղինօք, զի զառաքեալսն մաքրեսցէ. (Տօնակ.։)
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով, -օք) «եզան կոշտ կառք» ՍԳր. «փխբ. Մեծ և Փոքր Արջ համաստեղութիւնները, որոնք սայլի ձև ունին» Յոբ. թ. 9. Շիր. 48, 49, 73. Փիլ. «հիւսիսային բևեռ՝ Փոքր-Արջի հա-մաստեռութեան ծայրը, որ երկնակամարի անշարժ կենտրոնն է» Արիստ. աշխ. «հիւ-սիս» Փիլ. ել. էջ 533. իմ. էջ 75. Իրեն. ցոյցք 26. «առանցք» Նիւս. կազմ. «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 582). ո-րից սայլակ Եփր. ա. թգ. և ա. մն. սայլա-կերպ աստեղք Վեցօր. 135. սասատուն «թափառական, վաչկատուն» Ոսկ. բ. կոր. ժե. սայլորդ Խոր. կամնասայլ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 27. Բուզ. սայլաթափ «Մեծ Արջի հա-մաստեղութիւնը» Զքր. կթ. (տե՛ս Հին հաւ. էջ 112), սայլապան (նոր բառ) ևն։
• = Փոխառեալ է փռիւդ. *satilja ձևից, սրից փոխառեալ են նաև յն. σάτιλλα «Բոյլք աստեղաց, Մեծ Արջի համաստեղութիւնը» (Հեսիքիոս), σατίνη, յգ. σατίναι «սայլ, կռուի կառք». (մէկ մէկ անգամ գործածուած Հո-մերոսի և Անակրէոնեան մի հատուածի մէջ)։ Սրանց Փոքր-Ասիական ծագումը յայտնի է։
• Հիւնք. հյ. լաստ կամ թրք. սալ «լաստ» ձևից։ Վերի համեմատութիւնը տուաւ Lidén, Ett grekiskt lānord, Comm. phil. 159-163 (ՀԱ 1905, 191), որ կրկնում են Boisacq, էջ 854 և Pokorny 1, 339։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. çal «երթալ, վազել», çalāta «մի սայլ բեռ»։
• ԳՒՌ.-Սեբ. սալ, Խրբ. սmլ, Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. Տփ. սէլ։ Նոր բառեր են անսայլ, սայլգնայ, սայլհարի, սայլընկեր. սայլւոր։
ἄμαξα carrus, plaustrum. Կառք բեռանց կամ բազմութեան՝ ձգեալ յառջառոց, հովանաւոր կամ բաց. տե՛ս ՎԱՉ. սալ.
Տացես առնելու յերկրէս եգիպտացւոց սայլս մանկանց եւ կանանց ձերոց։ Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին, եւ դիք զնա ի վերայ սայլին։ Ետու զեղինսդ յողջակէզս, եւ զփայտ սայլիցդ եւ զցորենադ ի զոհս։ Զոր օրինակ հոլովի սայլ լի օրանաւ, եւ այլն։ Տե՛ս եւ կամնասայլ։ Բերին սայլօք նոցին աւանի ... հաւաքեալ ի սայլսն։ Յառաւել տանջանացն ոչ եւս զօրէր գնալ, այլ ի ճանապարհին սայլով բերէին. (Խոր. ՟Գ. 32։ Ճ. ՟Բ.։)
ՍԱՅԼ կամ ՍԱՅԼՔ՝ նմանութեամբ. ἁρκτοῦρος (որպէս թէ արջադի). arcturus, plaustrum. Եօթնաստեղետն կրկին աստե զատունք բեւեռականք ի հիւսիս. եւ Հիւսիսային կողմն երկնից. տես եւ ՎԵՑԿԻ կամ ՎԵՑԵԿԻ. ... եբր. քիմա. որ ըստ ոմանց է բազմաստեղք.
Որ արար զբազմաստեղսն, եւ զգիշերաւար, եւ զայլն, եւ շտեմարանս հարաւոյ. (Յոբ. ՟Թ. 9։)
Բազմաստեղք եւ գիշերավար եւ սայլդ յիշին փոխանակ ամենայն աստեղաց. (Առ որս. ՟Թ։)
Կալեալ զառաջնորդ աստղն զըստ սայլիդ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ընդէ՞ր երկու սայլքդ եղեն, եւ արագակունք ոչ. առաւել սայլքդ ղեկուցանեն ճանապարհս այնոցիկ՝ որ նաւու գնան։ Եղջիւրքն (սեղանոյ) առ չորս կողմանս աշխարհիս խոնարհեալ յառին. յարեւելս եւ յարեւմուտս, ի միջօրեայ, եւ ի սայլն. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
Եօթն մոլորական աստեղքն ... եօթն են եւ նոքա՝ որ կոչին սայլ. (Ոսկիփոր.։)
Հիւսիսային աստեղքն, որ յոմանց արքտորոս կոչին. իսկ յոմանց հեփտաս ագրոն. իսկ յերկրագործաց սայլ, եւ ի նաւավարց բազմոյթ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի ձեռն սայլիցդ։ Հանդէպ սայլիդ։ Ի սայլն կողմն։ Ի սայլն կոյս. (Շիր.։ Զքր. կթ.։ Սարկ. հանգ.։ Երզն. լս.։)
ՍԱՅԼ. որպէս πόλος polus coeli, vertex et cardo mundi. Բեւեռ երկնից. առանցք կամ ծղխնիք, որ եւ իբր տառադարձութեամբ Բոլոր կոչի ի մեզ.
Ապարքտիաս (հողմն) ի սայլէն լեալ. (Արիստ. աշխ.։)
Կամ ἅκων axis. Ասեղն, սեռն.
Իբրու առ հաստատուն իմն սայլն զարագաշջանակին խաղացմունս շուրժանակի վարելով. (Նիւս. կազմ. ՟Բ։)
ԿՈՒՐԾ ՍԱՅԼԻ. Գունդ կամ ուռուցք միջավայրի առանցից անուոյ սայլից.
Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին. եւ այն չորս կուրծն սայլին՝ աւետարանն էր քրիստոսին. (Նար. տաղ սայլի.։)
wheel-chair.
• «աթոռ, գահ». մէկ անգամ ունի Կիր. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 53։
• ՆՀԲ լծ. լտ. sella, sellula, իսկ կիրա-կոսի հրատարակիչը դնում է յն. σελλα, «յորմէ և սելին ասէ Մատթ. Ուռհ. և հնագոյնք քան զնա»։
Ա՛ռ զսայլիտն ոսկի, յորոյ վերայ նստաւ կաթողիկոսն. (Կիր. պտմ.։)
edge, sharpness;
cf. Սար;
սատակել ի — սուսերի, to put to the edge of the sword.
• , ի հլ. «թուրի բերան» Բ. մկ. ե. 11. Գ. մկ. զ. 4. Ոսկ. եբր. «լեռան ծայրը» Մաշկ. որից սայրասուր «բերանը սուր» Նար. Լմբ. Շնորհ. Յայսմ. սայրադիր «սուրի ծայր» Սիր. լդ. 31. սայրուց «նաւի քի՞թը կամ կո-ղերը» Ոսկ. եփես. 871. երկսայրի ՍԳր. երեք. սայրի Վրք. հց. երեքսայր Կնիք հաւ. 315. եռասայր Մխ. երեմ. միասայրի Նեեմ. դ. 18. կրկնասայր ԱԲ։ Բառիս երկրորդ ձևն է ՍԱՅՌ, որ յիշում է ՀՀԲ «լեռան գլուխ» նշա-նակութեամբ, առանց վկայութեան. որից ձևացած են սեռ «լեռան մէջքը» Օրբել. 150 (Ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ և ի վեր ի սար վանաց ձորոյ սեռիւդ). Արձ. 1323 թ. = Վիմ. տար. 161, բնասեռ «նոյն նշ.» Օս-բել. 149, 169 (Անտի ի բլուրդ որ ի շինա-գլխիդ, և անտի ջրթափաւն յՍտերջաց գա-ւակ և բնասեռիւդ ի Վարդանայ մարգի խո-ռըն. Եւ ի հիւսիսոյ դեհաց բնասեռովն և վայր ի գետն հանդէպ Խոտոյ և Քարաձորին մեծ բնասեռովն ի սարն). որ և բնասար Օր-բել. 149 (Եւ յարևմտից կողմանէ Լորաձորդ բնասարաւդ. հմմտ. Այտնեան, Քնն. քերակ էջ 143). միասեռի «միասայրի, մի բերանով (սուր)» Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 84=Շահն. 209)։
• ՆՀԲ լծ. ծայր։ Հիւնք. սէր բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 117 հնխ. k'ə «սրել» արմատից. հմմտ. սանս. çicā̄ti «սրում է», լտ. cos «սրոց», catus «սուր». նոյն ըձդ հյ. սուր, սանս. áçri, յն. ἂϰρις, (Ընդունում են Walde 142, Po-korny 1, 454, Petersson. Ar. u. arm Stud. 110)։ Scheftelowitz BВ 28, 284 և 29, 55 սար «բարձրութիւն» բառին արմատակից դնելով՝ կցում է պրս. գւռ. šir «դլուխ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, էջ 288 և Արիահայ բռ. 328 պրս. ser «գը-լուխ» բառից, նոյն ընդ ծայր. սար։
• ԳՒՌ.-Բառիս երկրորդ ձևը պահում են Ղրբ. սէռ, Շմ. սըռ «երկու մակարդակների միացման գիծը, ligne d'intersection, arête» օր. պատի սեռը, քարի սեռը, բայց մասնա-ւորապէս մէջքի սեռը «թիկունքի մէջտեղի ուղղահայեաց գիծը», լեռան սեռը «լեռան՝ հորիզոնի հետ միացման գիծը»։ Սրանք ցոյց են տալիս՝ որ սայր բառի բուն իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «սուր կողմ», այլ «ծայր»։
• ՓՈԽ.-Մառ, Иппoл. 65 հայերէնիր է հա-մարում վրաց. სერი սերի «լեռ», իբր այ>է ձայնափոխութեամբ։
(լծ. ծայր). ἁκμή, ἁκωκή acies στόμα os, cuspis, mucro. Սու՛ր ծադ՝ կամ բերան եւ սլաք սռոյ, եւս եւ տիգի. ... տե՛ս եւ ի բառն ՍՈՒՍԵՐ, Սայր սուսերի, կամ սուր սուսերի. ըստ յն. եւ լտ. բերան սրոյ.
Ոչ սրոյ սայր, եւ ոչ հուր բաւական է՝ ի բարկութենէն մոլութեան ոգւոցն համբերել. (Բրս. բարկ.։)
Եկն առ զքաղաքն ի սու՛ր սայր սուսերի, եւ ի տէգ նիզակի. (յն. լոկ, տիգաբուռն, կամ նիզակաւ առեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Ի մի սայր սուսերի եւ ի մի տէգ նիզակաց (յն. լոկ, նիզակաւ). (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 4։)
Ընդ երկինս թռչել, կամ զսայրս հատանել անցանել. (Մաշկ.։)
cf. Տիտանիք;
Titan;
titanium.
• «դայեակ, սնուցիչ» Պղատ. օրին 225, Մագ. թղ. 143. որ և տիտանի «դայեակ» Պղատ. օրին. 352. որից տիտանել «դայեկել, անուզանել, հրահանգել» և տիտանեան դա-յեակ «սնուցիչ դայեակ» Մագ. գամագտ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 556 և 726)։
• Յն. τιτϑίον, τίτϑη «դայեակ» բառի՞ց կազմուած։
• , ի-ա հլ. «հսկայ, վիթխարի մարդ» Ա. թագ. ե. 18. Եւս. քր. Եզն. Խոր. որից տիտանեան Խոր. Յհ. իմ պաւլ. տի-տանեանք Փիլ. լին.։
• = Յն. Γιταν յատուկ անունից. սա Ուռա-նոսի և Գէայի որդին էր։ Իբրև յատուկ ա-նուն գործածել են Եւս քր. Խոր. ևն. փխբ. «հսկայք» իմաստով է նաև յն. օί Τιτανες, որից τιτανώδης «տիտանի պէս, կատաղի գեմքով», τιτϰνιϰός «տիտանկան» ևն։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Ախց. տիտան կայնիլ «մեծաւորի առաջ ուղիղ, ծառայելու պատրաստ դիրքով կանգնիլ»։
• «մի տեսակ բոյս. վայրի քուռաթ, լտ. empetrum» Ամիրտ. ունի միայն ՀԲուս. § 2956։
ՏԻՏԱՆ ՏԻՏԱՆԻՔ. ἠ τρόφος nutrix. Սնուցիչ. դայեակ. որպէս ռմկ. տատա.
Զտիտանքն հարկեմք՝ տանջելով օիրնօք զմանկունսն՝ առ ագարակս եւ կամ առ տաճարս եւ կամ առ ընտանիս միշտ բերել, մինչեւ բաւական լինիցին կալ կանգուն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ի մանկութենէ՝ մինչդեռ տղայք էին կաթամբ սնեալ, լսէին ի տիտանեաց եւ ի մարց, իբրու երգօք հանդերձ խաղալեաց. (անդ. ՟Ժ։)
ՏԻՏԱՆՔ, նաց ՏԻՏԱՆ ՏԻՏԱՆՔ, ՏԻՏԱՆԵԱՆ ՏԻՏԱՆԱՑԻՔ որպէս յն. դիդան, դիդանէս. τιτάν, τιτάνες titan, -nes. gigas, gigantes. եբր. Ռափա, ռափայիմ կամ ռափայինք, ռափացիք. այսինքն հսկայ, հսկայք. որպէս Քամ, մանաւանդ Նեբրովթ կամ Բէլ թոռն նորա, քանանացիք։ Ըստ առասպելաց՝ Տիտան ասի արեգակն, եւ տիտանեանք՝ թշնամիք նորա որդիք երկնի եւ երկրի՝ յարամազդայ գետնասուզեալք, այսինքն դեւք, որպէս եւ հսկայք շինօղք աշտարակի.
Յետ ջրհեղեղին տիտանն ընդ կրովնի ի մարտ գրգռէր։ Սկսանէին զբարձրաբարձ զբուրգնն կանգնել. եւ յետ այնորիկ կրովնն եւ տիտանն մարտ պատերազմի ընդ միմեանս բախէին։ Հերկալէս եւ դիոնէսոս էին ի տիտանացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զրուանն եւ տիտանն եւ յապետոսթէ, սեմ, քամ, եւ յաբեթ։ Ի բռնանալն ասէ զրուանայ՝ ընդդիմացան նմա տիտանն եւ յապետոսթէ։ Արս հզօրս ի տիտանացն։ Այլ զտիտանսն եւ զըռափայիմսն յիշեն աստուածային գիրք. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Զրուանն է այր մի քաջ, առ տիտանօքն։ Մարտ լեալ առ ի հսկայիցն ընդ աստուածսն, եւ տիտանացն ընդ դիոնիսեայ. (Եզնիկ.։ Նոննոս.։)
Տեսեալ արքայն տիտանեան (բէլ՝) զարհուրեցաւ։ Պատահէ նզմա պայապիս քաղեայ տիտանեան՝ պատերազմաւ. (Խոր. ՟Ա. 10. 13։)
տեասեալ զտիտանեանն զկայն վիթխարի եւ աշխոյժ, զգերամբարձեալն մարմնոյն տրամադրութեամբ՝ աստուածօրէն իմն պատուով պատուեցին, նեբրովթ կոչելով, բէղ, բահաղ, դիոս, որմըզդ, արամազդ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Իբրեւ զնեբրովթ սկայ ընդդէմ աստուծոյ ... զտայն՝ որ ի վերայ հսկայիցն եւ տիտանեանցն առասպել է՝ ճշմարիտ առնեն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 82։)
crocodile.
• «նհանգ, կոկորդիլոս կամ մի տեսակ մեծ մողէս» Ղևտ. ժա. 29. որից տիտեռնական Պիտ. ըստ լեհ.։
• Petersson IF 43 (1925), 78 կցում է լիթ. drāzas «մողէս». յն. δρῖλος «երկը-մայր», ϰοοϰόδιλος «կոկորդիլոս», ալ-բան. hardel'e «մողէս» բառերի հետ։
κροκόδειλος crocodilus. Կոկորդիլոս, կրոկոդիղոս՝ երկակենցաղ գազանն. ըստ ոմանց եւ ազգ մաղեզի՝ ի ձեւ կոկորդիլոսի. եբր. զոր ոմանք կրիայ իմանան.
Աքիս եւ մուկն, եւ տիտեռն յոստին (այսինքն ցամաքային), եւ մկնաքիս եւ գենառիւծ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 29։)
title.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մակագրութիւն, վերնագիր, արձանագիր, մականուն» Մխ. դտ. և օր. թգ. Մագ. տիտղոսատր (նոր բառ)։
• = Յն. τίτλος «տիտղոս, խորագիր, վեր-նագիր, արձանագրութիւն, հատուած գրոց», որ փոխառեալ է լտ. titulus հոմանիշից. սրա ծագումն էլ անստոյգ է (տե՛ս Waldè 782), յոյնից կամ լատինից են փոխառեալ վրաց. ტიტლო տիտլո, ֆրանս. titre, գերմ. Titel, ռուս. титулъ ևն ևն։ Լտ. titulus բառը նախապէս նշանակում էր «այն տախտակը՝ որ յաղթութեան ժամանակ հաստատում էին մի գաւազանի ծայրին և նրա վրայ խոշոր տառերով գրում գերիների թիւր, գրաւուած քաղաքների անունը ևն» (Ernout-Meillet, էջ 1000)։-Հիւբշ. 384։
• ՀՀԲ դրած է լատինից։ ՆՀԲ «լտ. դի՛-դուլուս, յորմէ յն. դի՛դլօս, լծ. և թի-թեղն»։ Հիւնք. յն. և լտ. ձևերը։
ՏԻՏՂՈՍ կամ ՏԻՏԼՈՍ. Բառ լտ. դիդուլուս. titulus. յորմէ յն. դի՛դլօ՛ս. τίτλος . Մակագրութիւն. վերնագիր. արձանագիր. մականուն. վերտառութիւն. եւ տախտակ. (լծ. եւ թիթեղն).
Օրինադրութիւն. տիտլոսն առաջին գլուխս դ ունի. երկրորդ՝ գլուխս ուի է։ (Տիտղոսն ՟Զ։) Ի ժ տիտլոսէն։ Ի իզ տիտլոսէն. եւ այլն։ (Մխ. դտ. կամ Օրէնք թգ.։)
Ո՛րքան յօշեալ հերձաւ տիտղոս մակաւասար տունկ. քանզի ծառն կաղնի, եւ այլն. (Մագ. ՟Ձ՟Ա։)
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
• «խիստ, պինդ». ունի միայն Ներ-սէսովիչ, Բառ. լտ. հյ. 465 ա և 559 բ. ա-ւելի յետոյ Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 65 կարի կամ տիր (тиръ) «крайнīи»։ Նոյն բառը իբր «բոլորո-վին, ամենա-» նշանակութեամբ ունի էֆիմ. էջ 10, 63 (Ի տի՛ր վերջին գլուխն. Տի՛ր նուազ), իսկ «յոյժ, շատ» իմաստով՝ անդ. էջ 65 (Տի՛ր նեղանան «շատ են նեղւում»)։
Մակբայ՝ սպառնականն, տի՛ր, տի՛։ Սպառնականն, տիր, տի. որպէս ոք ասէ վնասակարին, որ է տիրն, կա՛ց մնա՛, զի ահա այդպէս առնեմ գործողիդ զչար, կամ արարի. (Քեր. թր. եւ Երզն.։ (լտ. կայ՝ չարաչար։))
ՏԻ՛Ր Օ՛Ն ԱՆԴՐ. մ., ՏԻՐ ՕՆ Ի ԲԱՑ ՏԱՐ. ἅπαγε apage. Քա՛ւ, քա՛ւ լիցի. ի բա՛ց տար. օ՛ն անդր. հա՛շա, տէ հա՛յտէ.
Տիր օն անդր, թողէ՛ք զյիմարութեան բարբանջմունսդ. (Եղիշ. ՟Բ. (ա՛յլ ձ. տի՛ օն անդր. կամ լոկ, օ՛ն անդր)։)
Մինչդեռ կենդանի է կինն. տի՛ր օ՛ն ի բա՛ց տար. այլ եւ ոչ յետ մեռանելոյ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
typhon.
• «մրրիկ, փոթորիկ» Արիստ. աշխ. էջ 613։
• = Յն. τύφων «պտուտկող քամի, թաթառ, tуphon, վրաց. ტიუონი տիփոնի հոմանիշնե-ռո։-Հիւբշ. 384։
• Բառ. երեմ. էջ 311 հասկանում է ռայրող»։ Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Բառ յն. դի՛ֆօն. τύφων . յորմէ թ. դուֆան. Մրրիկ. փոթորիկ. հողմ մրրկեալ իբր ծուխ կամ հուր.
Ապա թէ առանց հրոյ ամենեւին, տիւփոն ասի. (Արիստ. աշխ.։)
diptycha.
• (սխալմամբ գրուած նաև տաքդիկոն) «երկիջեան ցանկ կամ ցուցակի յիշատակ աւագութեանց և վասն յիշելոյ ի պատարագի» Լմբ. առ ոսկան։
• = Յն. δίπτυχον, որից նաև լտ. diptychum, dypticum, ֆրանս. diptyques «տախտակ ցանկ, ցուցակ», այսպէս էին կոչւում յատ. կապէս այն տախտակները, որոնց վրայ Հը-ռովմայեցիք գրում էին անուանի բդեշխների և մեծ ատենակալների անունները. քրիստո-նէութեան ժամանակ էլ այս անունով էին կոչ-ւում այն տախտակները, որոնց վրայ վան-քերում և եկեղեցիներում նշանակւում էին եպիսկոպոսների և բարերարների անուննե-րը պատարագի մէջ յիշելու համար։-Հիւբշ. էջ 384։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
(որ գրի վրիպակաւ եւ Տաքդիկոն) Բառ յն. տիփդիխօն. δίπτυχος duplex δίπτυχον, δελτίον tabellae duplices, seu biforus. Ցուցակ անուանց երկիջեան կամ երկծալ՝ ի յիշատակ աւագութեանց, եւ վասն յիշելոյ ի պատարագի, եւ այլն.
Ի տիփտիկոնն՝ յորում կարգ եպիսկոպոսացն սահմանի, գրեալ է. (Լմբ. առ ոսկան.։)
scorn, derision.
• «այպն, կատակ, ծաղը» Ոսկիփ. Մագ. թղ. 241. Վրդն. առ. 97։
• = Արաբ. [arabic word] fanz «ծաղր, կատակ». որից ❇ fannāz «ծաղրող, կատակող» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 184)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Դվ. Երև. Ախց. Ղրբ. Մկ. Մշ, Շմ. Վն. տնազ, Ագլ. տնօզ. Հճ. թնօզ, Ննխ. դնազ, դնաձ, ձնաձ «ծաղր» (իսկ Սվ. «բամ-բասանք»). նոր բառեր են տնազել, տնագա-վարի, տնազատեղ։
Բառ ռմկ. որպէս Այպն, կատակ. ծաղր.
Մեղայ զայլով ծիծաղելով, տնազով, զայլս արհամարհելով։ Տնազ առնէ։ Գիտացի՛ր որ քեզ տնազ լինին արարեալ (կամ արարեալքդ). (Ոսկիփոր.։)
imbibition, impregnation, absorption, saturation;
great erudition.
• . անստոյգ բառ. չորս անգամ ունի Մագ. «Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ. Յորում մթերեալք են տո-գորք աստուածային. Զքառիցն (գիտութե-անց) ի նա տոգորս երևակայութեամբ ցու-ցից. Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ»։ Որից տոգորել, որ մէկ անգամ ունի Մագ. առ Լեհ. «Տախտաև աոռորեալ վարժ խուզման»։ Հին բռ.=Բառ. երեմ. 312 մեկնում է «Տոգորք. ներկոց», Լեհ. «Տոգոր. ներկ», ՆՀԲ «Տոգոր. թաթաւումն, շաղախումն, ներկումն, և նմանութեամբ հմտութիւն, ուսումն, մակացութիւն», տոգո-րել «թանալ, թաթաւել, ներկանել». ՋԲ «Տռ-գոր. հմտութիւն, մակացութիւն, շաղախ, շաղախումն, ոռոգումն, թաթաւումն». և տո-գորել կամ տոգորիլ «լի լինել, յղկիլ»։ Մէ-նէվիշեան ՀԱ 1911, 665 տոգոր դնում է «տեպք, ապացոյց, փորձ, հանդէս», նաև «գանձ, տագնապ, մրցում, շաղախում»։ Նոր գրականի մէջ տոգորել, տոգորուիլ գործած-ւում են «համակել, համակուիլ» նշանակու-թեամբ։
Թաթաւումն. շաղախումն. ներկումն. եւ նմանութեամբ. Հմտութիւն. ուսումն. մակացութիւն.
Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ։ Յորում մթերեալք են տոգորք աստուածային։ Զքառիցն (գիտութեանց) ի նա տոգորս երեւեկեյութեամբ ցուցից։ Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Ե. ՟Կ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ը։)
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր-կայութեան) «դիմացկանութիւն, տոկալ տևելը» Կոչ. 420. Ոսկ. մ. ա. 16. «երկար տևողութեամբ, շատ» Սեբեր. 108. Ագաթ. «յաջողակ, ուժեղ, լաւ փչող (քամի)». հմմտ նաւ անկասկած է յընկղմելոյ և ի խափանև-լոյ մինչդեռ յաջողակ և տոկ օդով առաջնոր-դիցի. Սարգ. ա. յհ. դ, էջ 679 ա տպ.=էջ 534բ տպ. (այս նշանակութիւնը՝ որ չունի ՆՀԲ, կազմուած է տևականութիւնը զուգոր-դելով ուժի հետ). որից տոկալ «ժուժել, համբերել, դիմադրել» Ել. ժը. 23. Եղն. տո-կազուցանել Նիւս. բն. տոկուն Փարպ. Փիլ, անտոկ Ոսկ. եփես. 830. անտոկութիւն Դիոն. ածայ. դժուարատոկ Պրպմ. 164։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. dowə-արմատից, որի dewə-ձևից ունինք տևել, արմատը ա-ճելով -ko մասնիկով տուել է նախահայ *towoko, որից *took>տոկ. հմմտ. *nowro > նոր։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս երկայն բա-ռի տակ (տ. Walde 245, Pokorny 1, 780 ևն)։
• Lag. Urgesch. 321 հմմտ. զնը. tas-ta «զօրեղ»։ Հիւնք. թոք բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud.
• 114, որ ընդունում է նաև Meillet REA 4, 3։
Համբերութիւն ի ժամանակի հալածանաց ... ըմբերութիւն եւ տոկ. (յն. համբերութիւն անպարտելի) (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Արմատ Տոկալոյ. որպէս Տոկումն. տեւումն. ժոյժ. յերկարաձգութիւն վաստակոց. յերկարութիւն համբերութեան կամ ուժոյ. դիմացկունութիւն. տայանըգլըգ.
Վկայիցն հանդէսք ... արտաքոյ է տեւողութեան մարմնոյ ... (աստուած) տոկ շնորհէ նոցա. (Նար. երգ.։)
Որում լծակ ցի հարկաւորապէս աշխատութիւն եւ տոկ. (Սարկ. խրատ ուսմն.։)
Չթուիցի այնուհետեւ վաստակն վաստակ, այլ ո՛րչափ եւ ի տոկ անկանիցի (յն. ձգտեսցի), եւս քան զեւս քաղցր եւ հեշտական թուի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Մարդ չկարէ բազում ժամս ի վերայ ջուրց ղօղալ. քանզի չկարէ կարի ի տոկս ձգել (այսինքն յերկարաձգել) առանց հանգչելոյ. (Սեբեր. ՟Զ։)
Եթէ այսմ եւս ոչ լսիցէ, այլ եւս յաւելից, եւ ի տոկ կտտեցից (այսինքն յերկար կամ սաստիկ). (Ագաթ.։)
Խնայեա՛ ի մանկահաս աղջիկդ, եւ ի տոկ հրամայեա՛ տանջել. (այսինքն չափով զթեթեւ տանջանս). (Ճ. ՟Ա. վրք. փեբրոն.։)
ՏՈԿ. ա. Տոկուն. յերկարատեւ. դիմացկուն. տայանըգլը.
Մինչդեռ ուղիղ վարիցի նաւ, անկասկած է յընկղմելոյ, եւ ի խափանելոյ, մինչդեռ յաջող եւ տոկ օդով առաջնորդիցի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
cf. Տոկոսիք.
• , ի հլ. «դրամի բերած շահը» Մանդ. Լմբ. սղ. Նար. երգ. որից տոկոսիք «ծնունդ» Ովս. թ. 11 (Փառք նոցա ի տո-կոսեաց և յերկանց և յղութեանց). «դրամի տոկոս կամ վաշխ». ՍԳր. «պարտք» Մանգ. Ճառընտ. «տուգանք» Վեցօր. 160. տոկո-սահաւաք Լծ. սահմ. տոկոսառ Մաշկ. Ոս-կիփ. Անկ. գիրք առաք. 79. տոկոսել Եփր. ապաշխ. 193։ Նոր բառեր են տոկոսաբեր, տոկոսական, տոկոսաւոր, անտոկոս-
• = Յն. τόϰος «վաշխ». ծագում է τίϰτա «ծնեւ» բայից և բուն նշանակում է «ծնունդ». հմմտ. հյ. փոխորդի «տոկոս» (իբր փոխ տուած դրամի որդին)։-Հիւբշ. էջ 884։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-çaur. 47. նոյնը նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Վարձ տան աչառաանաց, կամ տոկոս մարդահաճութեան։ Տոկոսիւք պահանջեն. (Լմբ. սղ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ։ սպ եւ. Նար. երգ.։)
line;
row, file, rank;
series.
• (ի հլ. յետնաբար) «ուղիղ շարք (մարգարիտների, շղթայի, բազմականների, խօսքի կամ բառերի)» Ոսկ. ա. թես. Բուզ. 172. որից տողել «ուղիղ շարել, դասաւորել» Եւս. քր. Սեբեր. Ոսկ. Ագաթ. տողեալ «շա-րուած» Վեցօր. 86. Ոսկ. եփես. 915. տողան տշարք, դաս» Եւս. պտմ. 664. տողանի «յա-ջորդական կարգով շարուած» Եւս. պտմ. Բ08. տողաբան «շատախօս» Մծբ. շղթայա-տող Խոր. մարգարտատող Յհ. կթ. տարա-տողել Թէոդ. խչ. քարատող «քարով շա-րուած» Կաղնկատ. 172։ Նոր բառեր են տողաշար (արդէն 1788 թ. ունի Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. էջ 116, իբր ռուս. тeрaкca), երկտող, երկտողիկ, տո-ղած, տողավարձ ևն։
• = Թւում է խալդեան շրջանի բառ. հմմտ. վրաց. ტოლო տոլո, ტოლი տոլի «հաւասար, նման, հասակակից», ტოლობა տոլոբա «հա-սակակցութիւն», ტოლება տոլեբա «բաղդա-տել», ტოლაობა տոլառբա «ձկների կամ ոձերի զուգաւորութիւն», ტოლტოლი տոլտոլի «ճաւասար, հասակակից», უტოლო ուտոլո ռանհաւասար», որոնց նշանակութեան այս-պիսի երանգները թոյլ չեն տալ ընդունելու թէ մին միւսից փոխառեալ է. այլ երկուսն էլ փոխառեալ են միևնոյն աղբիւրից։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. յն. օτολή «յարդարումն,
• զգեստ» ևն։ Pictet 2, 159 պրս. duxtan «կարել», սանս. duh «կաթ կթել, կա-րել»։ Bugge IF 1, 442 սանս. tántra-«շարունակեալ կարգ, շարք, ռասաւո-րութիւն», tandrá «շարք» բառերի հետ հնխ. tantri-(
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. տող, Ախց. Երև. տօղ, Սչ. դօղ. նոյնից են նաև տող Ննխ. «քանոն (ուղիղ գիծ քաշելու համար)», տող -բէ-տող Ալշ. «շարան շարան», տող Բլ. Չրս. «վզի զարդ, մանեակ» (իմա՛ «շարան, շարանուկ ուլունքաշար»)։
• «մարմնի մէջ արտադրուած հե-ղուկները. sécrétion» Մագ. թղ. 135 (Միայն ջերմինս և կծուինս տայ կերակրել տկարա-ցելումն, զի զտողսն հատցէ ի խոնարհ և օգնականութիւն ահեկին կողման և փայծ-ղան.-այս խօսքերը ջերմի բուժման հա-մար է ասում, երբ իրօք որ փայծաղը՝ ոռ մարմնի ձախ կողմն է, ուռչում է և ցա-ւում), նաև էջ 6 (Հիւանդն խնդրէ զանախոր-ժըս ախորժակս, մթերեալ յինքեան զհամա-քամուածս և զտողս և զափռոդիտականս-ըստ ՆՀԲ զտղղս, որ սխալ ընթերցուած է. տե՛ս տղղ). որից տողի «թուք» Իսիւք. յոբ. 112, տողուկ (որ և տողու, տողուն) «թուք. լորձունք» Յոբ. է. 19, Փիլ. այլաբ. 1Ս8. Պտմ. աղէքս. 25, բոլորն էլ միայն յոգնակի գործածութեամբ։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. stol-արմատից, որի stel-ձևից են տիլ, տիղմ (տ. տիղմ բառի տակ)։-Աճ։
• Բառ. երեմ. էջ 313 տողուկ դնում և «վիշտ, կսկիծ», որ անշուշտ սխալ է։ Հիւնք. կցում է տող «շարք» բառին։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 հյ. շողիք, շաղ, շաղախ, թրք. dalga «ալիք». dolman «ւզուիլ», սումեր. dig «թափել», šašar «ցեխ» ևն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 407 շողիք բառի հետ՝ սու-մեր. šua «թացութիւն, թուք»։
• ԳՒՌ.-Ննխ. դօղուք «մաղաս, խուխ, բալ, ղամ».-կրկնական ձևեր են տղողանք Ղրբ. «դիրտ. 2. տակին մնացած անհիւթ անհամ մասը», տղողաջուր Ղրբ. «տակը մնացած մրրոտ ջուր», տղեղել Ագլ. «տան պատերը սպիտակ հող քսելով սպիտակացնել»։
ραμμή, τάξις, συνάφεια, στίχος (որ է ստիքս. որպէս եւ στολή , լծ. ընդ տող) linea, series, ordo, versus. Ուղղագիծ դասաւորութիւն. շարք եւ կարգ իրաց. որպէս տառից, տաղից կամ ոտանաւորաց, մարգարտաց. օղից շղթայի, մարդկան, կենդանեաց.
Մօտ ի սպառուած տողին կատարի բառս։ Իսկ ինձ զո՞րս հիւսեցից շարս եւ տողս բանից դսրովականաց։ Տառ տարբերական տողիւ ձեւացեալ։ Եղծումն նոցին ի տողս գրոց. (Երզն. քեր.։ Նար. ՟Ի. եւ կուս։ Լմբ. առ ոսկան.։)
Տողս առանցելոց բանիցն յեռուս։ Եւ ոչ կարեմ զոճ տողիս յառաջ խաղացուցանել. (Ոսկ. ՟ա. թես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Յայն օր նախ զտող բազմականացն թագաւորաց զամենեցունց կարգեցին. (Պիտառ.։)
fierce, ferocious, tyrannous, brutal;
wild beast.
• ի-ա հլ. «բռնաւոր, գազանամիտ. անագորոյն» Ոսկ. մտթ. Փիլ. Խոր. որից վի-րագութիւն Պիտ. վիրագային ԱԲ. չարավի-րագ Կեչառ. աղեքս.։
• = Ծագում է վայրագ բառից, որի վրայ տե՛ս վայր։
• ՆՀԲ նոյն ընդ վայրագ? Lag. Urgesch 244 սանտ. yīra, yir բառերի հետ դը-նում է հյ. վիրակ «մարդ», որով թերևս ուզում է հասկանալ վիրագ։ Տէրվ. Al-tarm 76 իրար հետ նոյն է դնում վայրագ, վիրագ և վէրք, որոնց արմատը վայ= սանս. vadh-aka «սպանող», զնդ. xvara «վէրք»։ Հիւնք. տարբեր է վայրագ բա-ռից և ծագում է յն. χάρυβδις «անդնդա-յին» բառից, իբր χαριβ >βιραχ> վիրագ, Ալիշան, Հին հաւ. էջ 170 վիր «վիհ»+ ագ (հմմտ. վիշապ), հնդ. ուրակ «մեծ օձ». ւտ. Uragus «դժոխքի աստուածը». virago «կին այրասիրտ», virgo «կոյս». հնռ. վիրաճա «կոյս»։
• ՓՈԽ.-Սրանից են և ոչ պատահական վը-րաց. ვერაგი վերագի, ვერაბული վերա-գուլի «խորամանկ, խաբեբայ», ვერაგობა վերագոբա «խորամանկութիւն անել, խորա-մանկել», որովհետև ունինք նաև ვავერაგება գավերագեբա «աւազակ դարձնել» (Չուբի-նով 145)։ Այս ձևերը ներկայացնում են հյ, նախաւոր *վէրագ ձևը, որ վայրագ և վիրագ ձևերի միջին աստիճանն է։
ἅγριος, δημίος, τύραννος agrestis, furiosus, carnifex, tyrannus. Վայրագ. գազանամիտ. արիւնահեղ. վայրենի եւ ամեհի (գազան). անագորոյն. բռնաւոր.
Որք զհարազատ եղբարս սպանին պիղծք վիրագքն։ Ըմբռնեցան յաստուածային դատաստանին ի վիրագացն յարուցելոց ի վրէժխնդրութիւն։ Սատակելի է իբրեւ զվիրագ եւ զհասարակաց թշնամի։ Իբր հասարակ զգաւառացն վիրագս եւ դարշս առանց ամենայն թողութեան սատակէին. (Փիլ.։)
Զորդի վիրագին (մանկակոտորն հերովդի) զարքեղայոս. (Ոսկ. եւ Շ. մտթ.։)
Արիւնախանձ վիրագ։ Ի խզումն ապականիչ վիրագիս. (Պիտ.։)
Մերկասցի յասպարիզին՝ իւղով օծեալ. (որով զբռամբ վիրագն եկեսցէ. Սկեւռ. լմբ.։)
Եսաւ այր վիրագ, որսորդ, գազանամիտ. (Վրդն. ծն.։)
oubliette, dungeon of death;
խոր —, deep dungeon, profound gulf, bottomless pit.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մի-այն սեռ. ի) «գուբ, խոր փոս, ցամաք հոր» Ագաթ. Սեբեր. Եղիշ. «գետնափոր բանտ, զնդան» Ել. ժբ. 29. որից վիրապընկէց ԱԲ։
• Էմին, Истор. Bарданa, էջ 63 պրն. bi բացասականով āb «ջուր» բառից, որով վիրապ «անջուր (փոս)»։ Հիւնք։ Վեսուվ լեռան անունից։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 72 պհլ. vir-i-āp «հոր ջրոյ, ջրհոր». տես և վիհ։ Պազիլ, Աւե-տաբեր 1914, 641 պարսկերէնից է դը-նում վիրապ «վարի ջուր», ինչպէս կայ պրս. վիրօ «ջրամբար իջնող աստիճան-ները»։ Մառ, Oтцeтъ aнiиcкого музея, 1917, էջ 39 հանում է վիրհ >վիհ բա-ռից՝ -ap յոգնակերտ մասնիկով։
• ԳՒՌ.-Ոճով ասւում է Պլ. խօր-վիրաբ «արևից զուրկ՝ մութ տեղ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვვირაბი գվիրաբի «ծակ, փոս, լեռան վրայ նեղ ճամբայ» (Brosset īAs 1834 372). մինգր. ტვირაბი գվիրա-բի «քարայր» (Kнпաидзе, Гpaм. мингр. яз. 1914, էջ 216)։
λάκκος fovea, puteus. Հոր. ջրհոր ցամաք. գուբ. պիիր, գույու, գանլը գույու, որ է գուբ մահապարտաց.
Ընկեցեալ զնա ի վիրապ մի, եւ ընկալցի զմահ թշուառութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
club, staff;
pebble, stone.
• «ռմբաքար, քարկոծելու մեծ քար» Բ. մկ. ա. 16. Եղիշ. գ. էջ 44. Ճառընտ. Նար. էջ. 150. որից վիրգահան «բաբան կամ քար-տաշի կռան» Արծր. էջ 131. հաստավիրգ «հաստ քարից» Պտմ. ամաս. 57. վրգուտ «քարոտ» Երզն. քեր. ըստ Լեհ.-Նոյն նշա-նակութեամբ պէտք է առնել վիրգ Բ. մկ. դ. 41, որի դէմ ՆՀԲ գտնելով յն. «փայտից թանձրութիւնս» և լտ. «հաստ բիրս», իբր տարբեր բառ դնում է այստեղ վիրգ «բիր». սրան են հետևում նաև ՋԲ և ԱԲ։
• = Իրան. *virg ձևից փոխառեալ. այս բա-ռը չէ աւանդուած իրանեան որևէ բարբա-ռում. չկայ նաև ուրիշ որևէ լեզուի մէջ, ռա-ցի սլաւականից. հմմտ. հսլ. vrúgջ, vüvrù-gջ, vuvrèšti, հռուս. vüvereci, սլով. vfžem, vrèči, հչեխ. vyvrhu, vyvrci, ուկր. verèčy, verháty «գցել, նետել, արձակել», որոնց բո-լորի նախաձևն է uirgō «նետել (քար ևն)»։ Ըստ Trautmann 361 թէև բառս մինչև այժմ չէ գտնուած ուրիշ հնդևրոպական լեզուի մէջ, բայց սլաւականի er, or, r ձայնդարձը ցոյց է տալիս նրա խոր հնութիւնը։ Հայերէնը իր նախաձայնի պատճառաւ չի կարող իբր բնիկ յառաջացած լինել հնխ. uirg' արմատից և մատնանիշ է անում իրան. virg ձևը։-Աճ.
• ՆՀԲ առաջին նշանակութեամբ թւում է կցել պիրկ բառին, իսկ երկրորդ նշա-նակութեամբ լծ. լտ. virga «գաւազան»։ Վերջինիս հետ նաև Հիւնք։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի լազ. վիրծա «գա-ւաւբան»։
πέτρος lapis, globus lapideus, saxum. Քար ձգելի, կամ ի պէտս քարկոծելոյ պիրկ ձգմամբ. գիլ. բռնաքար. ռմբաքար. քար, քարի կտոր.
Սկսան հոսել վիրգս մեծամեծս. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։)
Վիրգս ի ձեռս առեալ՝ զկառափունս մոգացն եւ զմոգպետին ջարդէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Առեալ վիրգս ի ձեռն՝ կամէին արկանել ի վերայ առաքելոյն. եւ հարեալ քարամբք զմիմենաս սատակէին. (Ճ. ՟Բ.։)
Վիրգս մահու ինձ իբր ի պատնշէ առաքէ։ Եւ ոչ քար ընդ վիրգս սալի առանց քաղցրութեան առ նոյն զարկուցեալ. (Նար. կ. Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ոմն վէմս, ոմն վիրգս. յն. ոմանք վէմս, ոմանք փայտից թանձրութիւնս. լտ. հաստ բիրս, եւ այլն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 41։)
witness, testifier;
voucher;
martyr;
աստուած ինձ —, God is my witness;
— լինել, to be a witness of, the witnesses of, to be admitted as evidence;
— կոչել, to summon as witness;
to invoke or call on to witness;
— առնուլ, to take to witness.
• , ի հլ. «վկայ. 2. նահատակ» ՍԳր. որից վկայել «վկայութիւն տալ. 2. նահա-տակուիլ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. վկայակից Կիւրղ. ծն. վկայանոց Բուզ. վկա-յարան Եղիշ. վկայութիւն ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. վկայօրէն Ագաթ. նախավկայ Ագաթ. Բուզ. համավկայ Եւս. քր. ինքնավկայ Եփր. են. 85. վկայաբանական, վկայագիր, վկայա-թուղթ, վկայեալ (նոր բառեր) ևն։-Բառիս երկրորդ «նահատակ» նշանակութիւնը ձևա-ցած է թարգմանաբար յն. μάρτυς(կամ ասոր. ❇ sahdā) բառից, որ նշանակում է «վկայ. 2. նահատակ». այսպէս են նաև ւտ. testis, վրաց. მოწამე մոծամե, արաբ. [arabic word] šahīd։
• = Պհլ. *vīkay բառից, որ չէ աւանդւած, բայց նոյնն է հաստատում զնդ. [arabic word] vīkaya-«վկայ». (ծագում է kay-արմատից vī-մասնիկով,. որ է «բաժանել, անջատել, որոշել» ըստ Bartholomae, Altir. Wört. 441, 1436)։-Հիւբշ. 248։
• ՆՀԲ «որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն»։ Spiegel, Huzw. Gram. 164, 190 պրս. guvāh հոմանիշից, որ մերժում է Lag. Arm Stud. § 2151. բայց նոյնը կըրկ-նում է Muller WZKM 5, 263, 8, 354-5, որ և ընդունում է Horn, Grdr. § 940։ Հիւբշ. IF 4 (1894), 119 և Pers. St. էջ 159, 161 ցոյց տուաւ որ պրս. օ [arabic word] guvāh<պհլ. [other alphabet] 9 (gukās<զնդ. *vi-kāsa «վկայ» պիտի տար հյ. *վկաս, *վկահ (հմմտ. վնաս) և ո՛չ թէ վկայ. ուստև մերժելով այն, տուաւ վերի մեկ-նութիւնը։ Հիւնք. քուեայ կամ վէգ բա-ռից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+կայ։ Նոյնը նաև Ադամեան, Բիւզ. 1914 յուլ. 29։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Տփ. վկա, Ալշ. Ասլ. Երև. Մշ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. վգա, Ննխ. վգա, ուգա, Ագլ. վկօ, Զթ. վօգօ, վօգո։
μάρτυς testis. եւ բայիւ μαρτυρέω, -έομαι testor, testificor. Որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն. այն՝ որ ընդ մէջ մտանէ դատի ի հաստատութիւն իրաց իբրեւ ականատես եւ ականջալուր. դաւանօղ ճշմարտութեան՝ դնելով եւ զանձն ի մահ. յն. ձայնիւ. մարտիրոս. տանըգ, շահատ, շէհիտ, կիւվահ.
Աստուած լիցի վկայ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Եղիցի վկայ կարկառս, եւ վկայ արձանս։ Ի բերանոյ երկուց վկայից։ Վկայ անիրաւ։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք.եւ այլն։
Եւ դուք էք վկայք այսոցիկ։ ԵՂիջիք ինձ վկայք։ Վկայ յարութեան նորա լինել։ Արիւն ստեփանոսի վկային քո։ Անթիպաս վկայ իմ հաւատարիմ. եւ այլն։
conjurer, sorcerer, wizard, magician;
prophetess, pythoness, witch, sorceress.
• , ի-ա հլ. «կախարդ, հմայող» ՍԳր. որից վհկութիւն Խոր. վհկահարցու(կ) Մծբ. գրուած է նաև վոնուկ Ոսկ. ես. 105, 106, 107, Լաբուբ. 33. Նորագիւտ Ա. մնաց. ժ. 13. Գէ. ես. («որովայնակոչ» նշանակու-թեամբ) Մագ. թղ. 139. հմմտ. Ոսկ. ես. 106 кՀի՛նչ ինչ վոհուկն իցէ. պարտ է ասել դև իմն չար է, որ յորովայնէ կանանց խօսի»։
• Հներից Տաթև. հարց. 388 վիհ բա-ռից. «Վհուկն այն է որ ի վհաց և յան-դընդոց մեռեալս կերպարանեն»։ Հիւնք. արաբ. fiqh «օրէնսգիտութիւն», fāqih «գիտուն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 374 վեհ կամ վիհ բառից, կամ կելտ. ֆրանս. fç'e, ficca «վհուկ»։ Պատահական նը-մանութիւն ունի թրք. ❇ ❇ būyū «կա-խարդանք»։ Արդեօք հպրս. vahav, vahu, զնդ. vanhav-, vanhu-, vohu-«բարի (կրօնական և բարոյական առումով, գործածուած նաև աստուածների հա-մար)» բա՞ռն է պհլ. -uk վերջաւորու-թեամբ. այս պարագային հնագոյն ձեն է վոհուկ. հմմտ. աղէկ մանուկ, մէնէ աղէկներ ևն։
• ԳՒՌ.-Մշ. վհուգ։
ἑγγαστρίμυθος ventriloquus, pytho. (լծ. թ. պիւյիւճի ... ) Կախարդ՝ այր կամ կին. հարցուկ. հմայօղ. որովայնակոչ (ըստ յն. իսկ եբր. օպ)
Զհետ վհկաց մի՛ երթայցէք։ Այր կամ կին, որ լինիցի վհուկ կամ գէտ, մահու մեռցի։ Կախարդիցէ կախարդանօք, եւ վհուկ եւ նշանագէտ լինիցի առ ի զմեռեալս հարցանելոյ։ Եբարձ զվհուկս եւ զգէտս յերկրէ։ Խնդրեցէ՛ք ինձ կին մի վհուկ։ Դիւթեա՛ դու նաձ վհկաւդ (իբրու վհկութեամբդ)։ Զվհուկս եւ զգետնակոչս, եւ այլն։
Զի՞նչ վհուկ (կամ վոհուկ).դեւ իմն չար, որ յորովայնէ կանանցն խօսի, եւ նոր իրօքն ջանայ հաւանելի առն զմոլութիւն. (Գէ. ես.։)
Վհուկ. որ մեռելոյ ոսկերբ հարցանէ. կամ դեւ հարցուկ։
payment, pay, requital, retribution, compensation;
discharge;
acquittance, receipt;
end, finish;
ի —, received;
— առնել, to finish, to bring to an end or conclusion, to accomplish.
• «վարձք, փոխարէն հատուցում» Ոսկ. ես. Եւագր. «վերջ, ծայր, լրումն» Փիլ. խոսր. Բրս. թղթ. և մրկ. որից վճարել «կա-տարել, գործադրել, վերջացնել. 2. վախճա-նիլ, կեանքը վերջանալ. 3. պարտքը տալ, հատուցանել. 4. արգիլել, վճիռ տալ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. «բաժանել, բաժանուիլ, մէկդի կենալ» Ոսկ. յհ. Կիւրղ. ղկ. «ազատել, փըր-ևել» Տիմոթ. կուզ. 272. վճարանք Եփր. հռ. վճարումն Փիլ. այլաբ. Եղիշ. դիւրավնար Մանդ. պարտավճար Յհ. կթ. անվճար Պիտ. փիլ. գրուած է վինար Մխ. բժշ. 40. վճառել Վրդ. առ. 126-7. նոր բառեր են վճարօր, ամսավճար, վճարագիր։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. հյ. հատուցա-նել և գւռ. հատնիլ «պարտքը վճարել, սպա-ռիլ, մեռնիլ, սատկիլ», լտ. solvo «լուծել, ազատել, ճեղքել, բաժանել, արձակել, մեռ-ցընել, պարտքը վճարել, վերջացնել» ևն։
• = Պհլ. ❇ vičār ձևից. հմմտ. [other alphabet] vlčārtan «բաժանել, լուծել, զատել, բացա-տրել, մեկնել, կատարել», [other alphabet] viča-rišn «բացատրութիւն, փոխարինութեամբ հատուցումն, վճար», vičārtar «իմաստուն, խոհական, բանիմաց», պազ. guzārešn «հա-տուցումն մեղաց, ապաշաւանք», vazārdan «բաժանել, մեկնել, մեկնաբանել», vazarešn «բաժանում, արձակում», vazār «բասատ-րութիւն», պրս. [arabic word] guzārdan «պարտ-քը վճարել, փարատել, անցնիլ, լքանիլ, թող-նել», [arabic word] guzār «անցք, վճարումն պար-տուց», [arabic word] guzārā «պարտքը վճարող», քրդ. ❇❇ bezārtīn «կեղուել, հատեղէն-ները ընտրել», bežarin, «ընտրել», bežare «ընտիր, կտրիճ» (Horn 917)։-Հիւբշ. 248
• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 312 վէճ+առ, որ «վէճը կռիւր առնում վեր-ջացնում է վճարելովը»։ ՆՀԲ վճար «վերջ», լծ. ընդ. հյ. ծայր, սպառ և թրք. հւճ, իճրա, իսկ վնար «հատուցումն» լծ. թրք. իւնրէթ «վարձք», պրս. կիւզար։ Böttich. Arica 84, 405 սանս. čarama «վերջին», vičar «ընկղմել, խոնարհիլ, տալ»։ Lag. Urgesch. 480 čar արմատի տակ, 484 պրս. guδāštan «փարատիլ, անցնիլ» ևն։ Spiegel, Huzw. Gr. 188-190 պհլ. wčar, պրս. guzār։ Պատկ. Изcлед. զնդ. vičar, պրս. gazār և պհլ. vacār ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 47, ծան. I սանս. vičar «վերջացնել, ի կա-տար ածել»։ Justi, Dict. Kurde 50
• սանս. vičāra, պրս. guzārdan, քրդ. bežardin։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Կար-նամաև ծան. 41 վճիռ բառից։ Ադամ-եան, Բիւզ. 1914 յուլ. 29 վ+ճար։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վճարել, Երև. վճարէլ, Ռ. Սեբ. վջարէլ, Ննխ. վջարէլ, ուջարէլ «սպառիլ, վերջանալ», վջարք «վերջ, ծայր», վը-ջարցնէլ «սպառել», Տփ. վջարիլ, Զթ. վջայիլ, վջարիլ, Սչ. վիջարել։ Նոյն արմատից են Պլ. վջարանք «մզկիթ», Սեբ. վջարէլ «նամազ առնել». հմմտ. պրս. namāz guzārdan «նա-մազ առնել» (որ է բուն «նամազ վճարել»)։ =Նախաձայնի անկումով Սվեդ. ջmրիլ «վը-ճարել»։
(լծ. ընդ հյ. ծայր. սպառ. եւ թ. ուճ. եւ իճրա ). Վերջ, վախճան, լրումն, դադարումն, կատարումն. եւ Որոշումն, վճիռ. ազատութիւն. որպէս, ἁπαλλαγή liberatio, alienatio եւ այլն.
Ծառայութեան վճար լինէր ի յոբելեան ամին. (Բրս. թղթ.։)
Վճար դադարման ջրհեղեղին. (Փիլ. լին.։)
Յամենայն կանոնի վճար՝ գիրք ընթեռնուլ. (Խոսր.։)
Վճար եղեալ գթութեան առ իս։ Եղեւ վճար այսր մեկնութեան ի թագաւորութեանն օշնի. (Բրսղ. մրկ.։)
Այս կենացն վճար կայ։ ՄԱհու ակն ունիմք, եւ կենաց վճար. (Երզն. խրատ.։ Զենոբ.։)
ՎՃԱՐ. (լծ. ընդ թ. իւճրէթ, եւ պ. կիւղար ). Վարձ. հատուցումն. փոխարէն. որպէս λύσις solutio. (որք բերեն եւ ի ՟ա. նշ)
Ի կրկին միտս արդեօք բերի ասելն։
Յայնժամ պարծեսցին, յորժամ վճար արարից իրացն վճարելոց. (Ոսկ. ես.։)