of noble birth, highborn, illustrious.
Որ է յազատ զարմէ, ազատատոհմ.
Ազատազարմ կուսակալաց. (Ուռպ. ՟Թ։)
cf. Ազատագունդ.
Բառնալ զազատախումբ տոհմն յաշխարհէ հայոց հանդերձ նորին հեծելովք. (Ղեւոնդ. ՟Զ. ուր եւ ասի իբր ՟Գ.)
Կոչէր առ ինքն զհամազունս իւր՝ զազատախումբ բանակին։
noble-minded, freehearted;
generous, liberal.
Ազատ մտօք. անախտ. սիրտը մաքուր.
Ազատամիտ լինել յատելութենէ, կամ ի նախանձութենէ, եւ այլն. (Եւագր. ՟Գ։ Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Կամ Ազատական. առատաձեռն.
Մեծահոգողութեան եւ ազատամիտ առաքինութեան կա՛լ օրինակ զառաքեալսն սուրբս. (Ոսկ. գծ.։)
free-heartedness;
liberalism.
Ազատամիտն գոլ. անախտութիւն.
Պահել ազատ (յախտէ) զմտաց գիտութիւն. զի աստէ՛ն արքայութիւն է ազատամտութիւնն. (Տօնակ.։)
to free or rid oneself, to shake off, to break away;
to be ennobled or exalted.
ἑλευθερόομαι, liberor Ազատ լինել. ելանել ի ծառայութենէ. ոչ մնալ ընդ տէրութեամբ.
Մինչ ծառայքն էիք մեղացն, ազատացեալ էիք յարդարութենէն. (Հռ. ՟Զ. 20։)
Անձնիշխան կամօքն ազատանալ ի բռնադատողական հարկաւորութենէ. (Պիտ.։)
Լիցուք ազատացեալք զճշմարտութիւն ազատութեանն. (Ոսկ. յհ.։)
Ազատիլ. զերծանիլ. գուրթուլմագ, խէլաս օլմագ
Ազատանալ ի դառն պարտեաց գեհենին, կամ յամենայն զբօսանաց. (Յճխ. ՟Թ։ Ագաթ.։)
Ազատացեալ յամենայն կարեաց. (Եզնիկ.։)
Յամենայն փոփոխմանց ազատացաւ մանուկն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ազատացաք ի հարկաց արքունի. (Եղիշ. միանձն.։)
Ի կարգ ազատաց վերագրիլ, եւ ինքնագլուխ կամ արձակ լինել.
Յառաջադիմութենէ՝ ազատացեալս (ասեն զնոսա), որպէս ընտանիք թագաւորաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
cf. Ազատազարմ.
εὑπατρίδης, patricius, praenobilis Ազատ եւ ազնուական ըստ տոհմի. ազատազարմ. ազնուատոհմ. սօյզատէ
Զատուցանել ազատատոհմ, որք ոչ ի հարց, այլ թէ եւ ինքեանք նախանձաւորք իցեն նոցայցն բարեպաշտութեան. (Փիլ. լին. ՟Դ։)
Հանին արտաքս զազատատոհմն յարգելանէն. (Ղեւոնդ.։)
Պատանդս ազատատոհմէ տուեալ լինէր. (Յհ. կթ.։)
Զազատատոհմն, եւ զնոցին նախագահութիւնս. (Ուռպ.։)
cf. Ազատատոհմ.
Պաշտօն ընդունի ո՛չ յանազատաց միայն, այլ եւ յազատատոհմիկ գաւառաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քաղաքացեօքն եւ համայն ազատատոհմիկն զարմիւ. (Պիտ.։)
noble birth, nobility of family.
to liberate, to deliver, to save;
to enfranchise, to emancipate;
to free, to exempt, to disentangle, to disengage.
ἑλευθερόω, libero Ազատ առնել. ապրեցուցանել, զերծուցանել ի ծառայութենէ, ի գերութենէ, եւ յամենայն նեղութեանց. խէլաս էթմէք, գուրթարմագ
Ազատեա՛ զայնոսիկ՝ որ կան ի ծառայութիւն անարգելոց եւ պղծոց։ Ճշմարտութիւնն ազատեսցէ զձեզ։ Ազատեալք (կամ ազատացեալք) ի մեղաց՝ ծառայեցէ՛ք արդարութեանն։ Ազատեցին յօրինացն մեղաց եւ մահու։ Ազատեսցին ի ծառայութենէ ապականութեան. եւ այլն։
Ո՞րպէս ազատիցիմ ի մեղացս. (Վրք. հց.։)
Չարչարանքն Քրիստոսի զտանջանքն ադամայնոցս ազատեաց. (Ճառընտ. ՟Թ։)
to free.
Ազատ կացուցանել. ազատել. էզատ էտմէք, ազատլամագ
Եթէ որդին զձեզ ազատեցուսցէ, ճշմարիտ ազատք լինիջիք. (Յհ. ՟Ը. 36։)
Ազատութեամբն՝ որով Քրիստոս զմեզ ազատեցոյց. (Գաղ. ՟Դ. 31։)
Զնախաստեղծն ի ծառայութենէ մահու ազատեցոյց. (Շար.։)
very close, serried.
Խմբեալ եւ խռկեալ իբրեւ զազբն. կուտակեալ. բազմախիտ.
Կոխել զամենայն անցաւորս, եւ թռչել անցանել ի վերայ ազբախումբ զօրութեանցս, որ աստէն առ մեօք պատաղիչքն. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
to draw or write a genealogy, to number ancestors.
γενεαλογέω, genus recenseo Ճառեալ զազգն կամ զազգէն. ծննդաբանել. ճիւղագրել, որդոց որդի ազգը պատմել.
Զորդի ի հօրէ ծննդաբանելով՝ ազգաբանիցեմք զբովանդակն։ Ազգաբանելով զնա յառաքինութեանց։ Նոյ եւ Յոբ ո՛չ ի հաւուց, այլ յառաքինութեանց ազգաբանեցան. (Խոր. ՟Ա. 1։ Փիլ. իմաստն.։ Երզն. մտթ.։)
Ազգաբանէր զտէրն ըստ մարմնոյ։ Աստուածաբանի՛ բան, բայց ազգաբանի մարդ. (Աթան. ՟Դ։)
to make alliance by marriage.
cf. ԱԶԳԱԿՑԵՄ;
Ազգակից լինել, եւ խնամենալ.
Ոչ խնամութեամբ իւիք ազգակցել. (Յհ. կթ.։)
Եղբայրութիւն սուրբ՝ ազդակցեալ եւ կապեալ ի սքանչելի տեսութիւն եւ ի գործս. (Կլիմաք.։)
census;
enumeration;
— առնել, to make the census of a nation or people.
γενεαλογία, recensio generis Ի համար արկումն ազգի ըստ ծննդաբանութեան. ազգաբանութիւն. գիր համարոյ ցեղի. ճիւղագրութիւն. րէսմի սինսիլէ
Խնդրեալ զնոսա՝ ոչ գտին ըստ ազգահամարին։ Ազգահամար դրոց նոցա։ Զգիրսն ազգահամարին. (Ա. Եզր. ՟Բ. Եզր. ՟Գ. Եզր.։)
Ընդէ՞ր Յովսէփ մտանէ յազգահամարն ... Քանզի եւ անկաւ իսկ ոչ յազգահամարն կոյսն ... Արամբք գայր յառաջ ազգահամարն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
to extirpate a family or race.
family, house, generation, progeny.
φυλή, tribus, συγγένεια, cognatio Առանձին տոհմ ազգի. զարմ, ցեղ. սօյ, սինսիլէ
Զազգատո՞հմն իմ խնդրես, թէ վարձուոր։ Եղեն ժառանգութիւնք նոցա յազգատոհմի հօրն իւրեանց. (Տոբ. ՟Ե. 17։ Թուոց. ՟Լ՟Զ. 12։)
Երկոտասան ազգատոհմացն. (Եղիշ. յես.։)
Ազգատոհմն Ղուկայ էր յԱնտիոք քաղաքէ. (Եւս. պ. ՟Գ. 4։)
Ազգականք. մերձաւորք. խըսըմ, ագրապա
Զազգատոհմ եւ զոչխար եւ զարջառ թողին յերկրին ի գեսեմ։
Ազգատոհմօքն իւրեանց հանդերձ։ Լուան որ շուրջ զնովաւ էին, եւ ազգատոհմ նորա։ Ի գաւառի եւ յազգատոհմի եւ ի տան իւրում. եւ այլն։
Հանդերձ ամենայն ազգատոհմիւն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Ազգատոհմաւ ի յառաջադէմսն նկրտեալ. (Սարգ. ՟բ. յհ.։)
Զաղէտ զազգատոհմիցն եւ զամենայն քաղաքին. (Վրք. հց.։)
Ազգ մարդկան.
Պատիւ փառաց՝ որ զմերով ազգատոհմովքս պատեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
throughout the nation, nationally.
Բովանդակ ազգաւն, զարմիւ, տոհմիւ, ցեղիւ, ճետտի իլէ.
Սատակեսցե՛ս զնա ազգովիմբ. (Խոր. ՟Գ. 15։)
to inform, to advertise, to announce;
to influence, to inspire, to dictate;
to work upon, move or affect;
to suggest, to insinuate.
ἁναγγέλλω, παραγγέλλω, denuncio, moneo, ἑεργέω, operor efficaciter Ազդ առնել. իրազեկ առնել. յայտ առնել. յուշ առնել. զգացուցանել. ծանուցանել. լսելի առնել. իմացնել, հասկըցնել. տույուրմագ, խապէր վէրմէք
Ազդէր նմա եւ զտրտունջ զարեաց աշխարհին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զողբալին եւ զզուարճալին ազդեսցէ։ Մեծաւ բարբառով կենդանութիւն անմահութեան ի սմա ազդելով։ Ազդեալ հառաչմամբ զմշտանուէրն նուագ ձայնի։ Որ զողորմութեանցդ քո փողով բարբառոյ ազդէ. (Նար.։)
Ազդեաց նմա Յիսուս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 42։)
որպէս զգալի լինել. զգացեալ լինել. տույուլմագ
Որ ինչ ի զգայնոցս ազդի, այն մարմնաւոր է. եւ որ զգայնոց ոչ ազգի, անմարմին։ Նուրբ է տարր հրոյ, այլ զի ջերմութեամբն ազդի մարմնոյ, մարմնաւոր է. (Եզնիկ.։)
Ներգործել. ուժել. բան մը ընել, ներսը հասցնել. թէէսիր էթմէք
Ո՞ ազդեաց եւ արար զայս ամենայն. (Ես. ՟Խ՟Ա. 4։)
Արկին զնա ի բարձանց ի խորս, եւ ոչ ինչ ազդեաց նմա։ Զգան զվնաս վտանգին, զոր ազդեն մարմնոյն։ Զօդ վիրաւորելով՝ ընկերին կարծիցէ ազդել զխոցուածսն. (Մծբ. ՟Բ։ Նար. ՟Կ՟Թ։ Լմբ. ատ.։)
Կամ զօրել. օգտել. ստնանել. բանի գալ. էարամագ, գէար էթմէք
Թէ աղն անհամի, ոչ իմիք ազդիցէ այնուհետեւ. (Մտթ. ՟Ե. 13։)
Հաւատամ ազդել քոյ կարողութեանդ առ յարութիւն եւ բժշկութիւն։ Զի՞նչ ազդեսցէ փոքր խաւար՝ աւուրդ Աստուծոյ. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Հ՟Դ։)
Ոչինչ կարաց ազդել նոցա։ Նետք հրեղէնք սատանայի՝ խաւարելոցն ազդեն։ Բան մեր թերեւս ուժգնագոյնս ազդեաց առ ձեզ. (Եղիշ.։ Խոսր.։ Ոսկ. յհ.։)
Ազդող համարեալ բարեկամացն զայսպիսի խրատ։ Պիտոյ է ինձ գործի՝ առ ամուր արձանս ձեր ազդող։ Եկա՛յք կերա՛յք զհաց իմ ազդող. (Խոր. ՟Ա. 26։ Լմբ. ատ.։ Կրպտ.։)
Շարժել ի ներքուստ. շնչել. դրդել. տուն տալ. իլհամ էթմէք
Ազդեաց յօրէնսն, շնչեաց ի մարգարէսն։ Ազդես միայն (յաստեղս), եւ նոքա ընթանան։ Առ հեղիաս զօծելութիւնն ազդեաց յէուայ եւ ազայելի։ Ի քէն ազդեցաւ գրել ինձ զսոսին. (Նար.։)
Որպէս ազդեցաւ նոցա ի Հոգւոյն Սրբոյ։ Նա միայն գիտէ՝ որում ազդին. (Եղիշ. ՟Ը։ Յճխ. ՟Ժ։)
Կամ բախել, շարժել արտաքուստ.
Ի ծայրից ծփմանց ազդելոյ ծովուն։ Զազդել շրթանցդ (խօսիւք). (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Խ՟Ե։)
cf. Ազդեմ
Զգացուցանել. զեկուցանել. ազդել. խապէր էթմէք
Զոր մարգարէն տերամբ ազդեցոյց։ Ազդեցոյց ի ձեռն դռնապանին՝ հօր վանիցն։ Ազդեցուցին վասն նորա՝ արքային ... Առաքեցայ ազդեցուցանել քեզ ... Ազդեցոյց ի գեօղն. (Նար. ՟Զ՟Բ։ Վրք. հց.։ Հ=Յ.։)
Ճարտարքն ի բժշկաց յորժամ ազդեցուցանեն զցաւն, ապա մխիթարութիւն ցաւոցն մատուցանեն. (Մեկն. եբր.։)
Մի էութենէ, որ զամենայն յամենայնի ազդեցուցանէ. (Եզնիկ.։)
կամ Հաստել որպէս ազգոյ. հաստատել. μηνόω statuo
Որ առ ի մէջ է բանիւս (տրամախոհութեան), մի զսա (զաշխարհս) ըստ վայելչականն բանին բնաւորեալ ազդեցուցանէ աստուած. (Պղատ. տիմ.։)
Թշնամին իմ դեւն զկոյս ոմն ազդեցոյց բերել առ իս ձեռագործ վշոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա. ձ։)
cf. Ազդեցութիւն;
ազդմամբ, cf. Իրաւ, cf. Իրօք, cf. Արդարև, cf. Իսկապէս;
— առնուլ, cf. Զգամ.
ἑνέργεια, operatio, actus, instinctus Ազդեցութիւն. ազդեցումն. ներգործութիւն. շարժումն ներքին. շնչումն. թելադրութիւն. դրդում. ամէլ, իլհամ
Արդ զի՛նչ, ազդմա՞ն կարօտ է որդի. ի բա՛ց տար։ Ազդմունս արար առ հրեայսն. (Ոսկ. յհ.)
Յազդմանէ հոգւոյն զլինելոցս նախատեսեալ։ Յազդմանէ սատանայի։ Արկածք վնասուց յազդմանէ չարին։ Ազդումն ինչ, եւ ոչ էութիւն անձնաւոր։ Ոչ գիտեմ ասել՝ յորպիսի՛ ազդմանէ զմիմեանս կոտորեալ։ Ազդումն եղեւ հոգւոյս իմոյ։ Ի նմանէ նախ զազդումն ընկալցի։ Խափանումն ազդմանցն (աստեղաց). (Յհ. իմ. ատ.։ Վրք. հց.։ Յճխ.։ Խոր.։ Եղիշ.։ Լմբ.։ Բրս. ծն.։)
Ի կտակս օրինացն եւ մարգարէիցն՝ ազդումն եւ պատճառ։ Շարժարան շրթանց, ազդումն բանի. (Նար.։)
Կամ սեպհական գործ. արդիւնք.
Ետ նոցա Աստուած հոգի յիմարութեան. զետն աստ մի՛ ինչ ազդումն կարծիցես ի նմանէ, այլ՝ թոյլ տալ. (Մեկն. հռ.։)
Ոմն, եւ ազդմունք իւր. որոտումն, եւ ազդմունք իւր. (Նար.։)
Զգացումն. զգածումն. տպաւորութիւն. զգայութիւն. հասո.
Են եւ ազդմունք ինչ բնականք։ Թափուր յազդմանէ բարեաց իմաստից։ Ի չորից բնութեանց (տարերց), որ անկանին ըստ ազդմամբ։ Ձայնի բնութիւն ի հեռաստանէ տայ զազդումն։ Ի գործելն միայն ունին զազդումնն (հեշտութիւնք). (Եզնիկ.։ Նար.։ Վեցօր. ՟Գ։ Շ. բարձր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Անդամոյ ցաւ ի գլուխն տայ զազդումն. ի գլխոյն եւ ամենայն զօրութիւնք ազդմանցն յայլս իջանեն. (Սկեւռ. յար.։)
Ազդարարութիւն, ձայնատուութիւն, զեկուցումն. լուր. ձայն. բարբառ. իմաց, ձան, խօսք. խապէր
Ազդմամբ ձայնի. (Յիսուս որդի. եւ Շար.։)
Այս ամենայն ազդումն հասանէր առ զօրավարն պարսից։ Ազդմունք վայելչականք, օրհնեալ, գովեալ։ Ի գոչումն ազդման, ի ձայն ցնծութեան։ Զօրութիւն ազդման ի տուր հագագի։ Վաղազեկոյց ազդմամբ գուշակեցար ի գրոցն. (Եղիշ. ՟Է։ Նար.)
Զքարն բաւես ցուցանել կերպարան ազդման. իմա՛ խօսողական։
Միջնորդ ազդման շրթանց, կամ գործի ազդման լեզուիս շարժութեան է բերանն խօսողի։
Նախ քան զզգալն զվտանգսն՝ յանհոգութեան կայ. եւ արդ յառնլոյ զազդմունս չարեացն՝ ի տագնապի կայ։ Որոց ոչ զկենդանութիւնն զգացեալ եւ ո՛չ զմահու ազդումն առնուն. (Եզնիկ.։)
Ներգործութեամբ. արդեամբք. իրօք եւ յանձին զգալով.
Ասացաք՝ զօրութեամբ բաժանել զշարունակն, եւ ոչ ազդմամբ. զի ազդմամբ բաժանելն՝ տարորոշ առնէ։ Բանական գոլով մարդոյ՝ ոչ երբէք բաժանի, ոչ ազդմամբ եւ ո՛չ մտածութեամբ։ Եկեր (Ադամ), եւ մեռաւ զօրութեամբ, թէպէտ եւ ոչ ազդմամբ. (Սահմ.։ Լծ. պորփ.։ Իգն.։)
noble, illustrious, of a noble family.
of good sentiments, noble, generous.
nobility of sentiments.
to grow better, to mend;
to receive a grant of nobility;
to be ennobled, to become noble.
Ազնիւ եւ յարգի լինել. լաւանալ. զգաստանալ. գըյմէթլի օլմագ.
Ոսկի ազնուանայ ի պահելն. (Երզն. մտթ.։)
noble, of a noble family.
Բարետոհմ. քաջատոհմիկ. աղէկ ցեղէ. սօյզատէ.
Առաքինիք էին, եւ ազնուատոհմ յազգէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
nobility of family, high birth.
to improve, to civilize;
to refine;
to confer a title, to grant nobility, to ennoble.
to grow gray-haired, to grow old.
πολιοῦμαι canesco Ալեւոր լինել. ծերանալ յոյժ. հալւորնալ. գօճամագ.
Ալեւորեալ եւ լի աւուրբք։ Մինչեւ յալեւորել եւ ի ծերանալ մի՛ թողուր զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 8։ Սղ. ՟Հ. 18։)
Յոլովակի, որպէս վաթսնամենին ալեւորել. իսկ սակաւաւոր, որպէս ումեմն վաթսնամենի ո՛չ ալեւորել. (Պորփ. եւ Նիւս. բն.։)
Սպիտականալ հերաց կամ մօրուաց իբրեւ զալիս փրփրեալ. աղարմագ.
Հեր գլխոյն ալեւորեալ էին, այլ մուրուքն սեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 56։)
to beat to and fro;
to agitate violently, to trouble.
Կոծեալ՝ ծփեալ՝ բախեալ յալեաց. խռովեալ. ուր իցեն յոյզք ինչ եւ ծփանք. չալգանըճը. մուղդարիպ.
Մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփ իցէ ի մէջ բազում փորձութեանց։ Նմանեալ իսկ էր ծովածուփ ալէկոծն խռովութեանց։ Ակնկալցեն ամենայն հոսանաց, եւ ալէկոծ ծփանաց։ Հեղձեալ ի ծով աշխարհիս ալէկոծ կենօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ Եղիշ. ՟Բ։ Մաշկ.։ Երզն. մտթ.։)
Բռնութիւնք հողմոյն ամբոխեալ զծովն՝ ալէկոծս առնիցեն զեզերսն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Յամենայն կողմանց ալէկոծ լինէին միտք նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
κυμαίνω fluctuo Կոծել ալեօք. ալէկոծ առնել. ծփել. տատանել. եւ նմանութեամբ՝ խռովել. տակնուվրայ ընել. չալգաթմագ. ալթիւսթ էթմէք.
Ալեաց սաստումն ալէկոծէ զնա անհաստատուն։ Ալիք յանցանաց զիս ալէկոծեն. (Նեղոս.։ Շար.։)
Ալէկոծեն զմիտս եւ զզգայութիւնս։ Որ ալէկոծէ զմիտսն։ Մի՛ խռովեցուցաներ զամբոխեալս, մի՛ ալէկոծեր զբքացեալս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։)
to float, to chafe, to grow troubled or agitated.
Ալէկոծ լինել. ծփիլ. տատանիլ. խռովիլ. չալգանմագ. մուղդարիպ օլմագ.
Ալէկոծիմ հողմով անօրէնութեան իմոյ։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք. (Շար.։ Պիտ.։)
Մի՛ նաւ հոգւոյս ալէկոծեալ (լիցի)։ Մի՛ ընկղմեսցի նաւ հաւատոց մերոց ի մէջ ալէկոծեալ մեղաց ծովու։ Զանքոյթ կայանսն ի մրրկաց եւ ալէկոծեալ խռովութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։ Պիտ.։)
cf. Ալէկոծութիւն.
Ալէկոծիլն. ալէկոծութիւն. ամբոխումն.
Զալէկոծումն իւրոց խորհրդոց նիւթեալ մրրկէ. (Լմբ. սղ.։)
alchemy.
• «տարրաբանութիւն կամ բնա-յուծութիւն», մանաւանդ «ոսկի շինելու ա-րուեստը» Առաք. 243. այժմ գործածական է միայն քիմիա՝ առաջին իմաստով։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Ոչ միայն սէրն է ոսկի, այլ եւ ալքիմիա, որ զայլս ոսկի առնէ. (Առաք. 243։)
foolish, gross-headed.
• «տխմար, անմիտ». մէկ անգամ ռռնում եմ ռործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 268. Թեպէտ և ախամախ ինչ մարդիկ իցեն... և անպիտանք և ապաժամանք և անարգք և անգոսնեալք։ Կապ չունի թրք. ախմախ հո-մանիշի հետ, որ է արաբ. ❇ āhmaq, ըստ որում մեր բառը աւանդուած է Ոսկեդարից։
cf. Տխմար.
• , ի-ա հլ. «տխմար» Տիմոթ. կուզ. էջ 330. Յհ. իմ. Պիտ. Փիլ. Մագ. որից ախ-մարութիւն Փիլ. Պիտ. Մագ. ախմարաբար Երզն. մտթ. ախմարագոյն Փիլ. Պիտ. գրուած նաև աղմար ԱԲ. աղամար ԱԲ, որից աղա-մարութիւն «տխմարութիւն» Խոր. ա. 3։ Այս բառի մի քանի ոսկեդարեան վկայութեանց մէջ գործածութիւնը յետսամուտ է համարում Վարդանեան ՀԱ 1921, 110 (Բառաք. դիտ. Գ. էջ 9) և ուղղում է տխմար։
• ՆՀԲ մեկնում է արաբ. ղումր, լգ. աղ-մար։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 38
• պհլ. a-hamār «անհամար, անհաշիւ. անզգոյշ» բառից։ Պատկ. Драг. камнн 65 արաբ. ❇ ahmar «յիմար» բառի հետ։ Տե՛ս և տխմար.
որ եւ ՏԽՄԱՐ. ἱδιώτης, σκαιός, εὑήθης. idiota, rudis, imperitus Տգէտ. ռամիկ. գռեհիկ. անուսումն. թանձրամիտ. պարզամիտ. տղայամիտ. ահմագ. գապա. պէօն. արաբ. եզ. ղումր, յոքն. աղմար.
Որ ոչն էր ախմար գիտութեամբ։ Ախմարաց է ձեռնարկութիւնս։ Ըմբռնել զախմարս եւ պարզամիտս ի մարդկանէ։ Փոփոխմամբ խաբէութեանն զրկեն զանձինս ախմարաց։ Ըստ ախմարացն կարծեաց։ Որով տուաք՝ ո՛չ թէ գիտնոց, այլ ախմարաց եւ տղայոց. (Առ որս. ՟Է։ Անյաղթ ստորոգ.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Պիտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Շ. եդես.։)
Եւ Ախմարական.
Ախմար եւ տղայական բարք։ Շամբուշ եւ ախմար ինձ թուի՝ կեանս անմահ ի մահկանացուս (յայս աշխարհ) գտանել։ Այո արդարեւ յիրաւի, եւ ոչ ախմար կամ անգիտաբար։ (Փիլ. նխ. ՟ա.։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Զօրութիւն անհասանելի խորհըրդոյն յաղթէ ախմար եւ տկար մտաց իմոց. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Տխմարաբար.
Տխմարաբար. տգիտութեամբ. անմտաբար.
Զի մի՛ ոք ախմարաբար զանյարմարն բարբառիցի. (Երզն. մտթ.։)
very ignorant.
Առաւել կամ յոյժ տխմար. տգիտագոյն. անմտագոյն. աւելի կամ շատ տգէտ.
Ախմարագունիցն զթեթեւաշարժ երագութեան երեւեցուցանէ կարծիս։ Այս անիրաւ դատաստան եւ ոչ ի կարի չար դատաւորացն եւ յախմարագունից հաստատին։ (Պիտ.։)
Զպարզամիտս եւ զախմարագոյնս յինքեանս ձգելով։ Զի մի՛ վարկպարազի գիտացեալ ախմարագունիցն եւ այլն. (Շ. բարձր.։)
Կամ յոյժ տխմարական. կարի անմտական.
Ախմարագոյն է եւ թերեւս շամբուշ՝ երկայնաբանել յաղագս այսպէս յայտնեաց։ Ի վերայ այնորիկ ախմարագոյն յիմարութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Պիտ.։)
cf. Տխմարութիւն.
Տխմարութիւն. տգիտութիւն. անմտութիւն, տղայամտութիւն. շաշկընլըգ, սէրսէմլիք, գապալըգ.
Կենակի՛ց է ախմարն՝ ախմարութեան, եւ իմաստունն՝ իմաստութեան։ Իբրեւ տղայոյ տխմարութիւն. (Փիլ. լին.։)
Եւ յանբան կենդանիս անկար է այսպիսի ինչ գտանել ախմարութեան կուրութիւն։ Զախմարութիւն ի բոլորն բարիս։ Տեսեալ զզրկանսն, եւ զախմարութիւն զրկելոյն։ Զնոցա ախմարութիւնն արգելու. (Պիտ.։ Մագ. ՟Ի՟Թ։ Լմբ. սղ.։ Գէ. ես.։)
pleasing to the taste, savoury, sweet;
good to eat, savoury.
Ախորժ համով. համեղ. քաղցրահամ. աղէկ համով. տաթլը, լէզիզ, լէզէթլի.
Հայցեմք ի ճաշակողացդ յայսմ սեղանոյ՝ յոքնօրէն եւ ախորժահամ հանդերձելոյ. (Նար. յիշ.։)
to taste of, to relish, to like;
to love, to take pleasure in;
to desire, to aim at;
ոչ —, to take a disgust for or to;
Թէ ախորժէք, if you please.
αἰρέω, προαιρέω, θέλω, βούλομαι, εὑδοκέω, ἑπιτηδεύω praeeligo, volo, probo, placet mihi, studeo Նախայօժար կամօք ընտրել. կամել. հաճիլ. հաւանել. սիրել. իսթէմէք. խօշլանմագ. հազ էթմէք. հէվէս՝ ջահթ էթմէք.
Ախորժեցին զմահ, եւ ոչ զկեանս։ Մինչչեւ ախորժեալ զչարութիւն՝ ընտրեսցէ զբարին։ Ոչ ախորժեաց ժողովուրդդ այգ զջուրն Սիլովայ։ Ինքեանք ընտրեցին զճանապարհս իւրեանց, եւ զգարշելիս իւրեանց՝ զոր անձինք իւրեանց ախորժեցին։ Ախորժելով արբջիք. եւ այլն։
Արժան էր զառաքինութիւն ախորժել. (Փիլ. իմաստն.։)
Սիրելի իմ, զոր ախորժեաց անձն իմ։ Նա միայն ի մեծատանց ախորժեաց զաղքատացն հանդերձս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Եթէ զհաւուց ախորժեսցես միս։ Որպէս իմս ախորժեն կամք. (Արշ.։)
Է՛ ինչ՝ զոր ախորժեն ուտել, եւ է՛ ինչ՝ զոր ոչ ախորժեն։ Խորհրդով ա՛րբ զգինի. այս ինքն զօգտակար շնորհսն հոգւոյն ախորժեա՛, որպէս այլք զերեւելին ախորժեն գինի։ (Եզնիկ.։ Համամ.։)
Զյաղթողն լինել ախորժէ։ Ոչ ախորժեալ առնուլ զգեղ։ Ոչ ախորժել (կամ ախորժելով) լսել զբանս չարութեան. (Լմբ.։ Յհ. կթ.։ Շ. աղ.։)
Լաւ համարել. բարիոք թուիլ.
Կալցի զայս ոք, որպէս եւ ախորժէ. (Նախ. ՟ա. մակ.։)
Առցուք, թէ ախորժէք, նախ զօրէնս Աստուծոյ ի ձեռս մեր. (Լմբ. ատ.։)
Պղատոն ոչ ախորժէ յանձնէ եւ ի մարմնոյն գոլ զկենդանին։ Արիստոտելէս ի միայնոյ յարենէ ախորժէ լինել զմարմինս կենդանեացն. (Նիւս. բն.։)
to inspire gratification, taste, pleasure.
Մեռոնն ըստ ինքեան ե՛ւ զմարդիկ ախորժեցուցանէ, եւ զխոզսն սատակէ՝ ոչ կարացեալ բերել զանուշահոտութիւնն. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Ախորժեմ.
to be ill, indisposed, sick.
to be ill, to suffer.
ԱԽՏԱԿՐԻՄ. πάσχω patior Ախտակիր լինել. կրել զմարդկային կիրս եւ զչարչարանս. քաշել չարչարուիլ. չէքմէք. ինճինմէք.
Ախտակրեալ ի վերայ քառաթեւ խաչին։ Ի չարչարանս եւ ի մահն զմարմնոյն ախտակրէր։ Ել ի բարձունս, ոչ եւս զմարմնոյ ախտակրելով. (Շար.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Աթ. համբ.։)
Եւ կարեկից լինել. վշտանալ. ցաւակցիլ. տէրտլէլմէք.
Զոր ի յաչաց բանիդ քո արտօսր՝ առ որ մերովս ի յիւրն ախտակրեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Եւ ցաւագնիլ. խօթանալ. կրել զախտ մարմնոյ կամ հոգւոյ. վարակիլ յախտաւոր կիրս. ցաւ ունենալ. մարազլը օլմագ.
Ախտակրեցան մասնաւորքն ի բոլորին։ Ամենայն զգայութիւնք ախտակրեալք՝ գողացեալ եղեն ընդ հեշտութեանն. (Եղիշ. դտ.։)
Ամբարհաւաճութեամբ ընդվզեալ թուիս, եւ վասն այնորիկ ախտակրեալ սրտիւ՝ ոչ տեսեր զմեզ. (Յհ. կթ.։)
to have compassion, to compassionate, to pity.
կամ ԱԽՏԱԿՑԻՄ. συμπάσχω simul patior, una adficior Ախտակից լինել. կարեկցել. վշտակցել. ցաւակից ըլլալ տէրտլէլմէք.
Ո՞վ մեզ օգնեսցէ՝ ախտակցելով ասիցս։ Ախտակցեցաւ հիւանդութեանն՝ ողորմութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Լմբ. սղ.։)
Առի իշխանութիւն բժշկել՝ որոց ախտակցիմս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ախտակցեմ.
Ախտակցեալ հոգի՝ եւ ո՛չ միոյ խորհրդակցի հնազանդի. (Ճ. ՟Գ.։ Լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ ախտացեալ։)
vicious;
lascivious.
ԱԽՏԱՄՈԼ եւ ԱԽՏԱՄՈԼԻ. Մոլեալ ախտիւք. զակատեալ զհետ ցանկութեանց մարմնոյ.
Սեղան ամօթոյ արարեալ էր ախտամոլաց ի պատրանս, որպէս թէ շնորհօղ տռփանաց իցէ. (Մխ. երեմ.։)
Ախտամոլի անմաքուր. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
concupiscence, luxury.
Ո՛չ է վասն որդէծնութեան, այլ ախտամոլութեան. (Կանոն.։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
Կրել զհիւանդութիւն հոգւոյ. զառածանիլ ի մոլութիւն.
νοσέω, ἁλγέω, ἁσθενέω, μονέω, πάσχω morbo laboro, doleo, aegroto, patior Նեղիլ ախտիւք ցաւոց. խօթանալ. ցաւագնիլ. տկարանալ. ցաւ քաշել, հիւընդնալ. աղրը սըզը չէքմէք, խասթա օլմագ.
Որք խոստանային հալածել յանձնէ ախտացելոց, նոքա զծաղրալից երկիւղն ախտանային։ Մարմինք նորա ախտացան։ Ախտացան ասայի ոտք։ Տաց ախտս, եւ ախտասցին ի նմին. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Յոբ. ՟Ժ՟Դ. 22։ ՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 12։ Երեմ. ՟Զ. 21։)
Հիւանդ որ յերկար ախտանայ։ Ախտանամք յանձն եւ ի մարմին. (Եղիշ. դտ.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Բիբք աչաց յախտանալն այլում կարօտանայ աչաց։ Ախտանամք եւ մեռանիմք, որպէս ոչ կամիմք. բայց հոգւով՝ եթէ կամիմք, ոչ ախտանամք եւ ոչ մեռանիմք. (Շ. թղթ.։)
Կամ վնաս ինչ կրել. խանգարիլ. զարար չէքմէք, պօզուլմագ.
Ախտացան արմատք Եփրեմայ. (Ովս. ՟Թ. 16։)
Կամ վշտանալ. տխրիլ. եւ զայրանալ, զչարիլ. խոխալ. ինճինմեք. կիւճէնմէք.
Ախտանան առ ասացեալսն։ Սպասէր նմա (զի սպանցէ). եւ այսպէս միշտ ախտանայր առ նա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։ Մագ. ՟Լ՟Է։)
Յարիլ յիրս ինչ ախտաւոր կրիւք եւ զգածմամբ. անկղիտանալ.
Ի մարդկային իմն ախտէ ախտացեալ էին յայն։ Համբոյրն պղծութեան, որով ախտանայ հոգին. (Իգն.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. 12։)
Յետ մարմնականին ախտի վճարելոյ՝ ախտանամք օր ըստ օրէ իմանալեաւս՝ փոքու եւ մեծաւ։ Զի մի՛ կարծիցիմք ախտանալ յերկուց զմին, արհամարհութիւն կամ անգիտութիւն. (Շ. թղթ.։)
Զպեղեայ զթետտաղացւոց գոռոզին ախտանալ (զյիմարութիւն)։ Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
ախտացեալ, ցելոյ, ոց. ա. Խօթ. հիւանդ. ախտաժէտ. մարազլը. խասթա.
Ախտացեալս ոչխար։ Ախտացեալք տեսանելեօք, կամ մեղօք։ Ախտացելոց դեղ առողջութեան. (Նար.։)
Վա՛յ ախտացելումն յախտէ, որ խոցի՝ եւ ոչ ընդոստնու. (Շ. թղթ.։)
Արտաքս ելանեն երեխայքն, եւ ընդ նոքօք ախտացեալքն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբ են։ Զերեխայսն, եւ զախտացեալսն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբն։ Զախտացելոցն բազմութիւն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
astrologer, one who professes judiciary astrology, magician, sorcerer.
• կամ նաև ախտարմող, ախ-տարմաղ, ախտարմախ, ի-ա հլ. «աստղերը դիտելով գուշակութիւն անող». երկու անգամ միայն գործածուած է. մին՝ Խոր. բ. 67 և միւսը՝ Շիր. բոլորն էլ սխալ գրչութիւններ են և աէտք է ուղղել ախտարմար,
• = պհլ. axtarmār «աստեղագէտ, աստղա-բաշխ», որի հետ հմմտ. պրս. axtar-šumār, sitāra-šumār, պհլ. starušmar և հյ. աստե-ղանշմար. բոլորն էլ կազմուած axtár, sitā-тa. աստղ բառից և զնդ. mar=սանս. smar, պհլ. ušmurtan, պրս. šumurdan=հι. հա-մարել բայից. նոյն արմատից է նաև հյ, ճշ-մար։ Ուրեմն բուն իմաստն է «աստղերը հաշւող»։-Հիւբշ. 94։
• ՆՀԲ մոլեալ յախտարս։ Ուղիղ մեկնեց նախ Պատկ. Maтepiaль 1, 7։ Հիւնք. ախտար-մոգ=պրս. mōγ բառերից։
գրի եւ ԱԽՏԱՐՄՈՂ. եւ ԱԽՏԱՐՄԱՂ. Մոլեալ յախտարս. զակատեալ զհետ փիլիսոփայութեան ախտարակաց եւ աստեղագիտաց. աստղահմայ. մոգ. քաղդեայ. միւնէճճիմ.
Անտեղի է մեզ այժմ երկրորդել զառասպելսն, եւ ախտարմոլացն (կամ ախտարմողացն կամ ախտարմաղացն) յառաջասացումն, որ են քօդեայք. (Խոր. ՟Բ. 67։)
Ոմանք ի հեթանոսաց պարուց ընդ մեզ վիճին, թէ գոն մարդիկ ախտարմաղք (կամ ախտարմախք), որ զլուսին իջուցանեն յերկիր. (Շիր.։)
to make one ill.
νοσίζω aegrotum facio Տալ ախտանալ. խօթացուցանել. հիւանդացնել. տէրտլի մարազլը էթմէք.
Յառաջ քան զմարմինս՝ զոգիս ախտացուցաք։ Ընդէ՞ր ախտացուցանեմք զանձինս ախտիւ՝ առաւել քան զմարմնոցս դժուարագունաւ. (Եղիշ. խր.։ Ածաբ. աղքատասիր.։)
Կարօղ էին ախտացուցանել զնոսա ախտ մարդկեղէն։ Ախտացուցի զՅուդա արծաթսիրութեամբն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ Ճ. ՟Ա.։)
Մեղքն ախտացուցանեն եւ մեռուցանեն զհոգիս. (Շ. թղթ.։)
spoiled, vitiated, corrupted, adulterated, tainted, impaired;
disordered, discomposed.
Աղամող եւ աղարտեալ. այլայլեալ. խանգարեալ. աղկաղկ. տկար. փուտ. խարխուլ. աւրած, անպիտան, փտտած, վատուժ. գուվվեթսիզ. զապուն. σαθρός imbecillus, imbecillis
Բնութեամբ ամենայն բան աղաւա՛ղ եւ դիւրաշարժ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Առաջնոցն (զգայութիւնք) սրեալ էին ամենայն իրօք. մեք աղաւաղաց հասաք, որպէս եւ մարմնոյս կազմածի փանաքւոյ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 32։)
destructive.
Զկարկուտ՝ իմանալի բուսոցս մերոց աղաւաղիչս. (Լմբ. սղ.։)
deterioration, destruction.
Աղաւաղութիւն մարմնոյս մերոյ եւ դժուարաշարժութիւն զձին ի պէտս ածեալ մատոյց. (Նիւս. կազմ. ՟Ը։)
like a dove, in the form of a dove.
Երեւեալ ի կերպարանս աղաւնոյ. աղաւնոյ նման. աղաւնիի նման, աղաւնիի տեսքով.
Յաղաւնակերպ նմանութենէ անտի առեալ զկերպարանս. (Ագաթ.։)
Աղաւնակերպ իջմամբ կամ երեւմամբ։ Գգուես սիրով աղաւնակերպ. (Շար.։)
Հոգւոյ ճշմարտին՝ աղաւնակերպին. (Գանձ.։)
dealer in doves or pigeons.
Զհատահմայութիւն կործանելով, եւ զնիստ հեշտասէր աղաւնեվաճառ ցանկութեանց. (Տօնակ.։)
vervain.
կամ ԱՂՈՒԵՆԱՐՕՏ. (զոր Ստեփ. լեհ. կամի ընթեռնուլ որպէս ռմկ. ԱՂԱՒՆԻՃ) Խոտ՝ որ լինի արօտ կամ ճարակ աղաւնեաց. ըստ յն. աղաւնական։ περιστερέων peristereon, verbenaca, verbeneca erba colombina կեօյէրճին օթը, ռայըլհամամ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
dove, pigeon;
վայրի —, stock-dove, wood-pigeon, wild pigeon.
Աղաւնի անոյշ, կամ ձագ աղաւնոյ.
Ե՛կ դու աղաւնեա՛կ իմ ընդ հովանեաւ վիմիդ. (Երգ. ՟Բ. 14։)
privy;
sink.
Տեղի աղբոյ եւ աղտեղութեանց. կերիզ. Իսկ անցք նոցա՝ ԱՌՈՒ ԱՂԲԱՆՈՑԱՑ. ἁμαρὰ կամ ὁχετὸς ἁμάρας cloaca
Զբերանն եւ զաչս եւ զամենայն անդամսն առհասարակ առուս աղբանոցաց գործէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
excremental, excrementitious.
κόπριος, κόπριον stercoreus, stercus Որ ինչ յաղբոյ, կամ յաղտեղութեանց է բաղկացեալ. եւ աղբ. եւ աղտեղութիւն.
cf. Աղբիւրաբար.
Որդւոյ պատճառ ծննդեամբ անճառ, հոգւոյ բղխումն աղբերաբար. (Շար. ձ։)
spring of water, source, fountain.
ԱՂԲԵՐԱԿՆ գրի եւ ԱՂԲԵՒՐԱԿՆ կամ ԱՂԲԻՒՐԱԿՆ. Ակն աղբեր. եւ աղբիւր. որ եւ ԱԿՆԱՂԲԵՒՐ, կամ ԱԿՆԱՂԲԻՒՐ. ջրի ակ, աղբուր. կէօզ. չէշմէ. փունար պաշը. այն. ըստ յն. աղբիւր ջրոյ.
Ո դարձոյց զվէմն ի վտակս ջուրց, եւ զապառաժն յաղբերակունս։ Ընդ աղբերակունս ածցէ զնոսա. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ. 8։ Ես. ՟Խ՟Թ. 10։)
Ընդ ցամաքել աղբերականն. (Եփր. թագ.։)
Առ ցուրտ աղբերակամբ խայտան. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Զերկիրս գետովք եւ աղբերակամբք վայելչացոյց. (Սարգ.։)
Ցամաքեցուցեալ զակնաղբեւրն նորա. (Ագաթ.։)
flowing like a fountain, fluent, streaming;
copious, abundant.
ԱՂԲԵՐԱՀՈՍ կամ ԱՂԲԻՒՐԱՀՈՍ. Հոսեալ յորդութեամբ իբր աղբիւր կամ յաղբերէ, կամ զաղբիւր.
Աղբերահոս կողիւ մաքրեաց զաղտեղութիւն ազգի մարդկան. (Շար.։)
Աղբիւրահոս միտք. (Ոսկ. լս.։)
Մորենի անկէզ, եւ վէմ աղբիւրահոս. (Շ. գանձ.։)
excrement, dung;
muck, manure;
filth;
place for the reception of all filth.
ԱՂԲԵՒՔ որ եւ ԱՂԲԻՒՍՔ, եւ ԱՂԲԻՍ կամ ԱՂԲԵՒՍ. κοπρία sterquilinium, fimetum, stercus Աղբկուտոց. կոյտ աղբոյ, կամ կուտոց յաւելուածոց տանց. տեղի հաւաքման իրաց՝ որք աւել ածելով ի դուրս ձգին. աղտեղութիւնք. մոխրոց. չէօփլիւք, չիրքէֆ, կիւպրելիք. սիւփրիւնտիլիք. քիւլլիւք.
Յարուցանէ զաղքատն, կամ բարձր առնէ զտառապեալս՝ յաղբեւաց։ Գիրկս արկեալ աղբեւաց. (Ա. Թագ. ՟Բ. 8։ Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Բ. 7։ Ողբ. ՟Դ. 5։)
Նստէր յաղբիւս (կամ յաղբեւս) արտաքոյ քաղաքին. (Յովբ. ՟Բ. 8։)
Յիրաւի նստաւ Յովբ ի վերայ աղբեւացն, զի աղբեւքն վաղվաղակի երթիցեն առ աղբեւսն, զի մարմինն աղբեւք իսկ էին. (Իսիւք.։)
Ստրուկ արդարեւ որովայնի լինելով՝ զաղբիս (կամ զաղբիսս կամ զաղբիւսս) մեծացուցանէր. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ՝ զաղբեւս մեծացուցանէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Ողորմեցաւ մեզ բժիշկն երկնաւոր, եւ յարոյց յաղբեւացն. (Լծ. կոչ.։)
sweepings, filth;
cf. Աղբեւք.
Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեցաք. (Լծ. կոչ.։)
like a fountain, fluently;
abundantly, copiously.
ԱՂԲԻՒՐԱԲԱՐ որ եւ ԱՂԲԵՐԱԲԱՐ, ԱՂԲԻՒՐՕՐԷՆ. Իբրեւ զաղբիւր. յորդութեամբ. առատութեամբ. աղբուրի պէս. չէշմէ կիպի.
Աղբիւրաբար (կամ աղբերաբար) բղխեաց. (Փիլ.։)
Աղբիւրաբար հոսել կամ բերել յինքեան. (Պիտ.։)
Բանն ճշմարտութեան բղխեալն ի հօրէ աղբեւրաբար. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
slovenly, dirty, filthy, nasty.
առաւել ռմկ. Շաղախեալ աղբով կամ աղտեղութեամբ. աղտեղի. փիծ. աղտոտ. քիրլի. փիս.
cf. Յեղակարծ.
իբր Այլակարծ. յեղակարծ եւ նորատեսիլ իմն անկարծելի.
Աղեկարծ եղեւ նա նոցա, յորժամ եկն տէրն նմանութեանց. (Եփր. համաբ.։) cf. ԱՂԷԿԱՐԾ, cf. ՅԱՂԱԿԱՐԾ.
cf. Աղէկէզ.
quiver.
Կապարճ աղեղան, որ լինի եւ անօթ նետից. պատկանդարան ի դնել զաղեղն. գըրպան. նիյմլէկ. թէրքեշ. Բայց թուի նշանակել եւ զզարդ ինչ զինուորական որպէս վառ ծոպաւոր կամ դրօշ կամ դրօշակ կախեալ ի վերնակողմն նիզակի. որպէս յն. φάρος pallium, palla.
Զբնիցն գեղարգեանցն զաղեղնակապարճս կախիցեն, պղնձապատ զգլուխսն առնիցեն, զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Կամ Աղեղնաձեւ կամար զինուորաց. որ եւ լինի պատկան դարան ի դնել պէսպէս իրս.
Պատանի մի հեծեալ ի ձի, սուսեր ընդ մէջ, թուր զգօտւոյ, աղեղնակապարճ զմիջովն, վարսակալ եդեալ ի գլուխ իւր, եւ օդիկ արկեալ զուսովք իւր. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
archer;
Sagittarius.
τοξότης, τοξεύων, ἑκτείνων sagittarius, jaculator Որ գիտէ վարել եւ լարել զաղեղն. նետաձիգ. նետող. պատերազմական, եւ որսորդ. աղեղ բանեցնօղ, նետ ձգօղ. օգճի, քէմանքէշ. թիրէնտազ. գավվաս.
Աճեաց, եւ եղեւ աղեղնաւոր։ Գտին զնա աղեղնաւորք աղեղամբք։ Յուսացան ի կորովս աղեղնաւորացն եւ պարսաւորացն։ Նետաձիգ եղեն աղեղնաւորքն ի ծառայս քո ի վերուստ ի պարսպէ անտի։ Հարին աղեղնաւորքն զարքայ Յովսիաս։ Նետօղք եւ աղեղնաւորք մտանիցեն անդր։ Պատուէ՛ր տուք ամենայն աղեղնաւորաց. եւ այլն։
Զայս իմացեալ աղեղնաւորին Հայկայ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Որ մերկ առանց զինու աղեղնաւորքն էին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Աղեղնաւորք ուշի մտօք նկատեն ձգել զնետս. (Շ. բարձր.։)
Վիրաւորեալ սիրով եմ ես. սէր է Որդի Աստուծոյ, աղեղնաւոր է Հայր, եւ զՄիածին իւր իբրեւ զնետ առաքեաց ի մարդկային բնութիւնս. (Նիւս. երգ.։)
Մին յերկոտասան կենդանակերպից, ընդ որ անցանէ արեգակն ի ՟Ի՟Ա օրէ նոյեմբ. մինչեւ ի ՟Ի՟Ա դեկտ. քըման, պիւրճի գավիս.
Զաղեղնաւորէն ասեն (սուտ գուշակք), թէ որ ի նմա ծնանի՝ կորովի եւ ահարկու մօտաւորաց եւ բացէից լինի. (Շիր.։)
archery.
Հմտութիւն քաջ արհեստի աղեղնաւորութեան. հրահանգք ճարտար նետաձգութեան. քեմանքէշլիք. Յայս անուն կոչեցաւ եւ ողբն Դաւթի ի վերայ Սաւուղայ եւ Յովնաթանու քաջ աղեղնաւորաց.
Զարտեմիս ասեն որսոյ եւ աղեղնաւորութեան վերատեսուչ գոլ. (Նոննոս.։)
Փորձք կորովակի աղեղնաւորութեամբ։ Ունելով զաղեղնաւորութեանցն (այս ինքն զաղեղանց) եւ զնիզակաց եւ զսուսերացն եւ զտիգացն պատրաստութիւն. (Պիտ.։)
cf. Աղէտակոծ.
Աղետական սիրով փութայր ածել զնա ի կամս իւր. (ՃՃ.։)
cf. Աղէտական.
Սկսանի ասել այսպիսի ինչ տաղս գորովալի, եւ երգս աղետակոծս. (Պտմ. աղեքս.։)
suppliant;
flattering, adulator.
παράσιτος, κόλαξ parasitus, adulator Քաղցրաբան. մարգելոյզ. շողոմարար մեծատանց առ ի վայելել ի սեղանոյ նոցա. խօշամէտ, միւֆիխօր.
Ունէր սեղան ամենաբոյծ, (բուծանէր) աղերսաբանս, շոգմոգս. (Ոսկ. ղկ.։)
supplication, entreaty, instance.
ἁπολογία apologia Բան աղերսանաց. մանաւանդ Աղերս ապաբանութեան. պատասխանատուութիւն ըստ իրաւանց. րիճտ. իւղիւր. եւ հագ. իթիզար.
Արձակեցին զնա հրեշտակութեամբ յաղերսաբանութիւնս ի հնարս հայթայթանաց։ (Եղիշ. ՟Գ։)
Նշանակ չափաւորապէս զօրութեան առաջիկայ իրողութեանցս՝ հանդերձ աղերսաբանութեամբ. (Մխ. դտ.։)
Վայելուչ աղերսաբանութեամբքս զուարճացուցանել զտրտմեալդ ձեր բարեպաշտութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Աղերսալից.
Աղերսալի հառաչանօք եւ մաղթանօք զԱստուած հաշտեցուցանէին. (Եփր. պհ.։)
Պաղատանս աղերսալից անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Մեղմով եւ աղերսալից բարբառով ասէր ցյանցուցեալն. (Յհ. կթ.։ Եզնիկ.։)
full of supplication, suppliant.
Աղերսալի հառաչանօք եւ մաղթանօք զԱստուած հաշտեցուցանէին. (Եփր. պհ.։)
Պաղատանս աղերսալից անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Մեղմով եւ աղերսալից բարբառով ասէր ցյանցուցեալն. (Յհ. կթ.։ Եզնիկ.։)
supplication, petition;
գիր աղեբսանաց cf. Աղերսագիր.
Զաղի եւ զողորմ եւ զաղերսանաց բանս խօսիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Զաղերսանս ըղձիցս յերկինս առաքեմ։ Այս Սողոմոնի յուսոյ աղերսանք. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Ը։)
Հայեսցիս յաղերսանս բանիս. (Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ ի թռչման աղերսանքն կասեցին, ողորմութեանն զօրութիւն զնա թեթեւացուսցէ. (Բրս. ողորմ.։)
suppliant.
Անձն կամ բան նորա՝ որ աղերս արկանէ. աղերսական.
Երկրպագեմք աղերսարկու մաղթանօք. (Գանձ.։)
cf. Աղերսանք.
Երջանկացն փառատրական աղերսարկութիւն։ Աղօթանուէր աղերսարկութիւն։ Մաղթողական աղերսարկութեամբ մեծին ի ծնունդս կանանց. (Նար.։)
grey-haired;
cf. Աղէթափ.
ԱՂԷԲԵԿ կամ ԱՂԵԲԵԿ. իբր Ալեբեկ. ալեխառն. ալիք ի մօրուսն կամ ի հերս անկեալ. ճերմակ ընկած. ճերմակ ընկած. գըռ.
Զաղէբեկ ծաղկեալ մօրուսն ոսկէփունջ կազմեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Աղէխորով.
Խարշիչ եւ խարշատիչ աղեաց, կամ սրտի. տոչորիչ. կսկծեցուցիչ. եւ Խարշատեալ սրտիւ. մորմոքեալ. գորովական.
Աղէխարշ հուրն անշէջ. (Բրսղ. մրկ.։)
Առաջի ունելով զմեռեալ որդի՝ աղէխարշ գորովոյն տագնապեալ զնա։ Աղէխարշ գթով կորզել հնարիմ. (Լմբ. պտրգ.։)
distaff.
ԱՂԷԿԱՏ կամ ԱՂԵԿԱՏ. գրի եւ ԱՂԷԿԱՆԴ. ἅτρακτος, ἡλακάτη fusus, colus որ եւ Մարմնենի. մանելիք, ձողաձեւ գործի կամ մեքենայ մանելոյ՝ հանդերձ գլխով, յոր պատատի վուշն կամ այծեայն մանելի. րոք. եօրէքէ. (տե՛ս եւ ԻԼ, իլոյ. ԻԼԻԿ)
Թելքն՝ որ գործեալ եւ պարապեալ, զանցեալն նշանակէ. որ դեռ մանեալ լինին՝ զներկայս. եւ որ տակաւին յաղէկատն է, զապառնին. (Արիստ. աշխ.։)
pitiable;
afflicted with grief.
ԱՂԷԿԷԶ կամ ԱՂԵԿԷԶ. Կիզիչ աղեաց. տոչորիչ սրտի. աղէխարշ.
Զի մի՛ աղէկէզ բժշկութեամբս վասն ի խոր հարմանս զդեզ բանիս՝ երեւեցայց թշնամի. (Լմբ. պտրգ.։)
Էր նա եւ ողորմած եւ աղէկէզ ի վերայ քրիստոնէից. (Պտմ. վր.։)
pitiable, that excites compassion.
Որ ինչ լինի կոտորմամբ աղեաց. աղէխարշ. գորովական. աղէխարշեալ. սիրտը կտրտօղ կամ կտրտած.
Առաջի դնելով նմա զեղուկ աւազումն այրութեան իւրոյ՝ յայտ ածէր զաղէկոտոր խնամսն։ Ոչ յիշեցան նոցա աղէկոտոր խնամք ծնողականաց. (Յհ. կթ.։)
ԱՂԷԿՈՏՈՐ ԼԻՆԵԼ. Աղէխարշիլ. մորմոքիլ. կսկծալ, խղճալ. ճիյերի փարալանմագ.
cf. Աղէտաւոր.
ԱՂԷՏԱԲԵՐ որ եւ ԱՂԻՏԱԲԵՐ. Որ բերէ աղէտս այլոց, կամ յանձին իւրում. պատճառ աղետից. ցաւալի.
Մատենաւորել զայսր աղէտաբեր համբաւուց ցոյցս. (Արծր. ՟Դ. 2։)
ԶԵւայ դարձեալ ազատեմ ի տաժանելի եւ յաղէտաբեր երկանցն. (Զքր. կթ.։)
fatal, calamitous, bringing evil, disastrous, grievous, mournful;
full of misery, piteous, exciting pity.
ԱՂԷՏԱՒՈՐ կամ ԱՂԵՏԱՒՈՐ. Ցաւալի. ցաւագին.
Զաղէտաւոր եւ զողորմագին չարեացն չեմ բաւական ընդ գրով արկանել. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
the employment, the art of making bricks.
Չարչարէր զմեզ փարաւոնն սատանայ ի մեղաց աղիւսագործութիւնս. (Լմբ. սղ.։)
Դարձաւ յԵգիպտոս այս ինքն ի խաւարումն աղիւսագործութեան իմանալի փարաւոնի. (Վրք. հց. ՟Գ։)
little brick;
tablet;
draught-board;
arithmetical table, logarithm.
πλινθίς laterculus Աղիւս փոքր. թուզլաճըգ. եւ աղիւսաձեւ խորշք կամ շարք գրուածոց, եւ թուոց եւ այլն. զիճ.
Գտանէ զգրեալ անուանսն ի խեցեղէն աղիւսակի. (Երզն. քեր.։ Տօմար.։ Կանոն. եւ այլն։)
Քառասուն եւ հինգն ծննդական թիւ է՝ բաղկացեալ յաղիւսակէ երեքկնացն. եւ է աղիւսակն, ՟Զ. ՟Թ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Ը. շարադրութիւնն ՟Խ՟Ե։ Զամենայն երկին ընդ ոտիւք գոլ էին. քանզի եւ գոյնն՝ շափիղայի առաւել նմանեալ էր. եւ աղիւս՝ միահամուռ աստեղաց է աղիւսակ, դասիւ թուոց՝ բանից եւ համեմատութեանց յարմարեալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։ Փիլ. ել. ՟Բ. 37։)
cf. Աղիւսագործութիւն.
Որ ի կաւագործին եւ յաղիւսարկին կապեալ կային ... եւ այժմ սատանայ հրամայէ յաղիւսարկի աշխատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
made of brick, brick.
Յաղիւսեայ տունս բնակեալ եմք։ Մարթիմք եւ յաղիւսայս (իբր յաղիւսեայս) տունս կեալ. (Ոսկ. փիլ. ՟Ժ։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
rude, barbarous, coarse, uncivilised, gross;
that has a disagreeable sound.
ԱՂԽԱՏՐՈՅԶ կամ ԱԽԱՏՐՈՅԶ. Խռովարար, խռովայոյզ ամբոխ, եւ ամբոխեալ. խառնակ.
Անդ ապա զնուաճեալսն առ ինքեամբ զաղխատրոյզսն բանիւք համոզեալ։ Ոչ սակաւ ինչ ձայն ամբոխի աղխատրոյզ շփոթից ի վերայ ածեալ. (Յհ. կթ.։)
Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)
Ախատրոյժ. ձայն ամբոխի։ (Հին բռ.)
unchaste, lascivious.
Եղծ եւ պիղծ, զերծ. անմաքրասէր. գարշ, եւ աղտեղի, կամ սոդոմական. (է՛ որ գրէ ԵՂԾԱՊԻՂԾ, կամ ՊՂԾԱՊԻՂԾ)
Յաղծապղծից անուն կուռքն կանգնեալ լինէին. (Յհ. իմ. պաւլ։)
Մի՛ լիցի զմտաւ ածել զաղծապիղծ կրօնս նոցա. (Ոսկիփոր.։ Կանոն.։)
unchastity, lewdness.
Աղտեղագոյն աղէտք աղծապղծութեան։ Համօրէն իսկ աղծապղծութեամբ տարրացեալ ... Պարտական սպանութեան, եւ ամենայն աղծապղծութեան. (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
salted.
Յաղեալ, կամ աղիւ աղճատեալ. աղկէր կամ աղկեր. աղած.
destitute, indigent, poor, necessitous.
Յաղագս թշուառութեան աղքատին, եւ հեծութեանց աղկաղկին այժմ յարեայց ասէ տէր։ Յաղագս զրկեցելոցն եւ աղկաղկաց. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Եթէ լսէ աղքատ, գիտէ զինքն աղկաղկ, եւ ամենայնի կարօտ. (Բրս. սղ.։)
Ողորմելի է աղքատն եւ տնանկն եւ աղկաղկն. (Խոսր.։)
Յետնեալ. անմասն. անբաժ. զուրկ. շագասըզ, մահրում.
Առաքինութեամբ հոգւոյ է այնպիսին աղկաղկ ի խոհեմութենէ եւ յարւութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց՝ զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
indigence, destitution, poverty, beggarliness.
Ղովտ զիւր աղկաղկութիւնն խոստովանէ՝ ասելով ոչ կարել ամենեւին ի բաց կալ ի քաղաքէ. (Փիլ. լին.։)
Յիշել եւ զիմ աղկաղկութիւնս արտօսրաբուղխ մաղթանօք. (Սարգ. յուդ. եւ Սարգ. յիշատ. եւ այլն։)
sardel, sardine.
Աղծեալ ձուկն. որպէս ռմկ. սարտէլ. ըստ յն. սարդիական կամ սարդոնական տառեխացեալ. σαρδίος τεταριχευμένος (Եպիփ. յղ. ականց.։)
idle words, frivolous discourse, chitchat, nonsense;
cf. Աղճատաբանութիւն.
λῆρος, λήρημα delirium, nugae, ἁηδία taedium, molestia (որ թարգմանի եւ ԱՂՄՈՒԿ) Ցնորք մտաց եւ բանից. զառանցանք. բանդագուշանք. շաղփաղփութիւն. անմիտ եւ անհամ զրոյցք եւ իրք. յիմարութիւն. փճախօսութիւն, պառւու խօսքեր. հէրզէ. թիւրրէհաթ. սաֆուր՝ սուֆուր՝ տէլի սէօհպէթի.
Զյաճախութիւն աղճատանացն՝ որք յաղագս աստուածոցն։ Զգոդոնեայ զկաղնւոյն զաղճատանսն։ Ըստ մանիքեցւոց աղճատանաց։ Շատխօսութեամբ եւ աղճատանօք։ Ոչ ինչ այսպիսի խորհուրդ ածեն հեթանոսք, որոց՝ աղճատանք են ինձ ամենայն նուէրքն եւ խորհուրդքն. (Ածաբ.։)
Ի մանիքեցւոցն հայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
Աղճատանք պառաւանց. (Շ. իմ. եղակ.։)
Զնոցինսն զանշահ աղճատանսն, զվայրապար բերմունսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Մեք եւ ոչ աղճատանաց բանի համբերեմք վասն նորա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Նմա պատահին անարգանք, ատելութիւնք, գանք, եւ յամենեցունց աղճատանք. (Կլիմաք.։)
loquacious, chattering, prating;
putting into disorder, that spoils, ruinous, that causes the loss of reputation.
իբր Նախատիչ. թշնամանիչ. գորովիչ.
Անդ՝ կրիցն լիցուք մի՛ աղճատիչք, այլ ցաւակիցք. (Լմբ. ատ.։)