without gates, open;
— բերան՝ լեզու, tattler, person of an unbridled tongue.
ἁπύλωτος, ἁθύρατος. porta carens, patens, effrenis. Որ չունի զդուռն՝ իրօք կամ նմանութեամբ. անփակ. արձակ. անսանձ. յանդուգն.
Անդուռն են ապարանք դոցա, եւ գայլք ուտեն զյովանակ դոցա. (Վրք. հց. ձ։)
Ոչ ամենեւին ունելով անդուռն բերան՝ նման այլոց կանանց. (Խոր. ՟Բ. 79։)
Չարաչար բամբասանօք եւ անդուռն բերանով։ Անդուռն բերանով նախատեմ. (Շ. ընդհ.։ Լմբ. ատ.։)
Զանարուեստ եւ անդուռն լեզուն կարկեցուցանել։ Զանկապն եւ զանդուռն նորա լեզուն ատեցեալք. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
Անդուռն բերան (Պրպմ. ՟Խ՟Ը.) յն. բարդեալ բառ. ἁθυροστομία.
thence;
—ի վերուստ, from above.
որ եւ ԱՆՏՈՒՍՏ. ἑκεῖθεν. indew Անտի. յայնմ տեղւոջէ, վայրէ, կողմանէ. անկէց, անդիէն. օրատան, օնտան, օպիր դարաֆտան.
Այլ ոք անդուստ յանդգնագոյնս բարբառեցաւ։ Անդուստ քաջալերել սկսաւ Յուդա. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 9։ ՟Գ. 58։)
Անդուստ յուղարկեցին։ Անդուստ ի հռովմայեցւոց աշխարհէն։ Անդուստ յԵրուսաղէմէ. (Ագաթ.։)
Ոյք անդուստն ելեալ ի խորս նաւէին. (Պիտ.։)
Անդուստ եւ այսր լսելի լինէր բարբառն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Աստուստ եւ անդուստ վնասեալ. (Նար. ԻԲ։)
Կամ անդստին. ի սկզբանէ անտի. յայնմ հետէ. օնտան պէրի.
Անդուստ մինչեւ ցայժմ ի նոյնութեան միշտ զաշխարհ պահելով։ Անդուստ մինչեւ ցայսր հնչեալ պատմի. (Պիտ.։)
Անդուստ գուշակմամբ։ Անդուստ իսկ ի լինել նախակործան բրգան. (Նար.։)
Սկսեալ անդուստ աստի սկիզբն արասցուք պատմել։ Անդուստ ի վերուստ իսկ մարգարէքն գոչէին. (Ագաթ.։)
Մարգարէիւն անդուստ ի վերուստ խոստանայր. (Սարգ.։)
Կամ՝ որ ինչ անդ.
Զբարութեանցն՝ որ անդուստ ( ի հանդերձեալն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Իբրեւ եհաս ի մէջ գետոյն, զանդուստն (որ կայր յայնկոյս) յափշտակեաց առիւծն. (ՃՃ.։)
Կամ յայնմանէ, յայնցանէ.
Զբնութիւն օդոցն փոխէ ի ջերինս, եւ անդուստ ի վիշտս ամպրոպաց։ Բարեխառնեալ օդս, եւ անդուստ զառողջագործ յամենեսեան զեղուցանել խնամ. (Պիտ.։)
Ամենեքեան անդուստ վայելեալք։ Խնդրէ անդուստ իբր ի ծանր ինչ բեռանց զերծանել. (Յհ. իմ. ատ։)
there;
cf. Անդ.
cf. Անդ՞՞՞ուրեմն.
cf. Անուսումնութիւն.
ἁμαθία. ignorantia. Անուսումնութիւն. անգիտութիւն դպրութեան.
Անդպրութիւնք, եւ ամենայն այսպիսի ախտք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
from, since, as soon as, when;
radically, originally, naturally;
anew, afresh;
even then;
— ի մանկութենէ իմնէ, from my infancy;
— յարարչութենէ աշխարհի, from the creation of the world.
ἅνωθεν, ἕτι, ἑξ αὑτοῦ. a principio, adhuc, jam, ex ipso. Անդուստ ի սկզբանէ. ի բնէ անտի. հետէ. արդէն, ի նմին իսկ իրէ. յինքենէ. բուն սկզբէն, անկից, իրմէն. թա. տէ օրատան, ասլընտան.
Անդստին ի կաւոյ ստեղծ։ Գնդակ ի ներքոյ երկուց ստեղանցն անդստին ի նմանէ։ Քերովբ ի վերայ գլխոյ քաւութեանն անդստին ի քաւութենէ անտի։ Անդստին ի մեքենովթայն ուսք իւր։ Խորշք նորա անդստին ի նմանէ. եւ այլն։
Անդստին յօրինացն։ Ադստին ի նոցին բանիցն. (Եզնիկ.։)
Անդստին ի տղայական հասակէն։ Անդստին ի սկզբանց։ Ի մատաղն իսկ անդստին սա տիոց. (Պիտ.։)
Անդստին յինքեան ունի. (Նար.։)
Անդստին իսկ ի տղայականն տիս. (Պիտ.։)
Բո՛ւն. ասըլ.
Ըստ անդստին բարեբարոյ մտաց իւրոց. (Յհ. կթ.։)
Զիմաստութիւնն Աստուծոյ զանդստինն. (Կոչ. ՟Գ։)
իբր անդրէն՝ վերստին. նորանց. թէքրար, եէնիտէն.
Ի զառամանալն պարարելոյս՝ անդստին այսպիսեօք դարմանօք բարեկրեալ գրգի. (Պիտ.։)
Անդստին յոճն առաջին մատեայ. (Նար.։)
Կամ անդէն եւ անդ. հեմանտէմ.
Անդստին ընդ յառնելն՝ փառս զգենուցուն։ Անդէն եւ անդստին ի գործ արկեալ զանդադար վարդապետութիւնն. (Ագաթ.։)
Մոռացի՛ր զթիւս չարեացն, եւ անդստին համարձակեցայց։ Մատո՛ մատն այցելութեան, եւ անդստին իսկ կատարեցայց. (Նար.։)
there;
beyond, on the other side;
yonder;
ի քաղաք —, to the city;
— քան, beyond, further than, on the other side of, over;
— քան զծով, beyond the sea.
ἑκεῖσε. illuc. եւ այլն. Յայն տեղի. յայն ինչ վայր. հոն, դէպ ի հոն. օրայա.
Փոխեա՛ց աստի անդր։ Անդր մուծին։ Եւ անդր մօտ ես։ Երթիցուք մինչեւ ցանդր. եւ այլն։
Յղէին անդր նախարար զոմն. (Ագաթ.։)
Անդր ի վեր զմեր միտս ձգէ. (Ոսկ. յհ.։)
Ի քէն եւ յայլոց սկսեալ՝ անդր ի վեր հանիցեմ ի սկիզբն. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ԱՆԴՐ. ա. Այն. ն ὀ, ἠ, τὸ (յօդ).
Ի դաշտ անդր։ Ի տապան անդր. եւ այլն։
Դարձեալ առ Աստուածութիւն անդր. (Ագաթ.։)
Պաղատանս անդր առ Աստուած մատուցանէին։ Զայսոսիկ ի տեսողս անդր թողացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Կամ թարմատար, իբր ի մի կողմն. ի բաց. մէկդի. տէ. հայտէ.
Թողէ՛ք անդր զառաջին յանցանսն ձեր։ Անդր ի բա՛ց թողէք զխաւարային խորհուրդս մոլորելոցն։ Թո՛ղ անդր ի բաց զքրիստոնէութիւնն. (Եղիշ.։)
Դուք ա՛նդր թողէք զ ի վերդ քան զձեզ. (Յհ. կթ.։) cf. Օ՛Ն ԱՆԴՐ։
իբր անդ. անդանօր. հոն տեղը, հոն եղածը. օրատա, օրատաքի.
Անդր գոյր ապա տեսանել զԻսրայէլեան ազն. (Պիտ.։)
Մի՛ յապաղել անդր ընդ գինարբու աշխարհականացն մանկունս. (Շ. ընդհ.։)
Ելեր յերկինս, եւ ա՞նդր գիտացեր. (Լմբ. պտրգ.։)
Ահա գիրք եւ հանդերձք քո անդր ուրեմն է. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Փոխեցար (կամ փոխեսցիս) աստի յանդր երանութիւնսն. (Առ որս. ՟Ը։)
Զանդր փառացն լսել, եւ իմաստասիրել. (Լմբ. էր ընդ.։)
ԱՆԴՐ. եւ ԱՆԴՐ ՔԱՆ. ἑπέκεινα. ultra, et superans. Աւելի. եւ ե՛ւս անդր. յառաջ քան. ի վեր քան. գեր քան. էւել, աւելի անդին. զիատէ, իւսթիւն, աշըրը, եվվել.
Անդր եւ ծայրագոյն սաստկանայ ստաբանութեամբ. (Պիտ.։)
Որքան անդր եւ ի վեր կամարն յարկի անդրանկացն կայից. (Նար. մծբ.։)
Փոխեցից զձեզ անդր քան զԴամասկոս։ Յազգ օտար եւ ի չար, զի ոչ եւս ոք իցէ քան զնա անդր. (Ամովս. ՟Ե. 27։ Ես. ԺԸ. 2։)
Ո՛չ պարզաբար ի հեռի, այլ ե՛ւս ի հեռագոյնն, որ ոչինչ եւս է քան զնա անդր. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ի վեր քան զերկին, եւ անդր քան զծով. (Նար. մծբ.։)
Որ անդր է քան զամենայն ժամանակս եւ յաւիտեանս։ Որ անդր է քան զամենայն միտս։ Չարչարեալ՝ որ անդրն է քան զամենայն չարչարանս։ Աստուած գոլով բնութեամբ՝ ա՛նդր իմասցի քան զչարչարանսն. (Պրպմ.։)
Չէ՛ ոք եւս անդր քան զնա, որ անտի եւ այսր անուանիցէ. (Ագաթ.։)
Անդր քան զպայման սահմանի իմանալեացն յաւիտենից. (Նար. ՟Բ։)
Անդր քան զթողութիւն. (Ոսկ. եբր.։)
Խորհուրդն, որ քան զամենայն խորհուրդս ե՛ւս անդր է. (ՃՃ.։)
Անմարմին ի մարմնի, եւ անդր եւս քան զանմարմին. (Համամ առակ.։)
Եւ եւս աւելի քան զասացեալսս անդր։ Քան զասացելոցս եւ անդր եւս։ Անդր եւս քան զանիրաւութեանն տեսակս. (Պիտ.։)
Զոր մահաթոյնն շնչէր վիշապ անդր քան զհիւսիսի. (Խոր. հռիփս.։)
Անդր քան զհրամանն՝ զհանդէս առաքինութեանն լցին. (Յհ. կթ.։)
Անդր քան զնմանութիւն, զօրինակն, զորքանութիւն, զթիւ, եւ այլն։ (Նար.։)
խնդրով. ԵՒ ԱՆԴՐ. նխ. բցռ. խնդրով. ἑπέκεινα. tans, ultra. Առաւել եւս յայն կողմն. աւելի անդին.
Ի քէն եւ անդր է փքինն։ Բազում է ի քէն եւ անդր ճանապարհդ. (՟Ա. Թագ. Ի. 22։ ՟Գ. Թագ. ԺԹ. 7։)
Ի մնանէ եւ անդր շինեաց աշտարակս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Յօրէն ութերորդէ եւ անդր ընդունելի լիցի։ Եւ եղեւ յօրէ յայնմանէ եւ անդր։ Կարգեցէ՛ք զսիրտս ձեր յօրէ յայսմանէ եւ անդր. (Ղեւտ. ԻԲ. 27։ ՟Ա. Թագ. Լ. 25։ Անգ. ՟Բ. 19։)
Ի սկզբանցն եւ անդր քարոզէին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Ամենայն սպանօղ՝ որ ի քէն եւ անդր լինի. (Եփր. ծն.։)
Այլ անսովոր է ասել.
Այնուհետեւ եւ անդր։ Յետ Նոյի եւ անդր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։ Արծր. ՟Ա. 1։)
metaphor;
transposition.
παραφορά. Անդր քան զկայս բերումն. դանդաչումն այսր անդր.
Զդեդեւումն անդրաբերութեան". յն. մի բառ. (Նիւս. կազմ.։)
inscription.
Իբր Անդրիագիր. փորագրեալ՝ քանդակեալ որպէս զանդրի. եւ արձանագրեալ.
Ձեռնաձուլեցին տապարատաշ սրագործ անդրագիր արձան պատմաբանական. (Նար. խչ.։)
further.
ԱՆԴ որ եւ ԱՆԴԱՆՕՐ. որպէս թ. անտէ, օնտա, օրատա պրս. անճէ, անճա. ἑκεῖ, αὑτοῦ, αὑτόθι, ibi, ibidem, illic. Յայնմ տեղւոջ. ի նմին վայրի. հոն, հոն տեղը, ան տեղը.
Անդ՝ ուր ոսկին է։ Ոմանք յայնցանէ՝ որ անդն կային։ Զնոսա եթող անդ։ Եւ անդ լինէր։ Արարեալ օթեւանս անդ. եւ այլն։
Ուր խաչ, անդ եւ խաչելեալն. (Անյաղթ բարձր.։)
Անդ եռալ հոգւով, անդ աղօթք աղերսալիք. (Կորիւն.։)
Ո՞ւր անդ տրտմութիւն, ո՞ւր անդ բարկութիւն. (Վրք. հց. Դ։)
Կենագործեալ զանդ խոստովանեալսն. (Նար. ԽԸ։)
Անդ ուրեմն ի ծայրս աշտարակի վարսել. (Խոր. Ա. 12։)
Որպէս անդ ուրեմն ի վերն. (Անյաղթ պորփ.։)
Կամ յայնժամ. երբեմն. ատենով. վեմանի եվայիլտէ, օ վագըթ.
Որպէս անդն ասաց, թէ արասցուք մարդ, նոյնօրինակ եւ աստ. (Ագաթ.։)
Ոչ ըստ այնմ օրինակի՝ որ անդն գործեցան. (Կորիւն.։)
Անդ լերինք զցնծութիւն զգեցեալք, իսկ ա՛րդ անզարդացեալ. (Յհ. կթ.։)
Որպէս անդ տոհմին Յուդայի։ Անդ է ողորմելն իսկապէս, յորում հատաւ ակնկալութիւն վաստակոցն. (Նար. ՁԳ. ՀԴ։)
Անդ ուրեմն ի հինսն աթենացիքն. (Խոր. Բ. 89։)
Անդ ուրեմն երբեմն ի հարուածս եդովմայեցւոց. (Նար. Ա։)
Կամ ի հանդերձեալն. անդին. ախրէթտէ.
Աստ դսրովեալ, եւ անդ կշտամբեալ։ Աստ հեծումն, եւ անդ հառաչանք. (Նար.։)
Լալիւն վայից ե՛ւ աստ ե՛ւ անդ։ Յուսովն աստ, եւ պարգեւօքն անդ զուարճանաս. (Խոսր.։)
Տանջիլն՝ աստ, եւ անդ. (Շ. ամենայն չար.։)
Որ աստ արձակի, եւ անդ. եւ որ աստ դատապարտի, եւ անդ. (Լմբ. սղ.։)
իբր անդր. յայն տեղի. յայն վայր. օրայա.
Յամենայն կողմանց անդ փութան։ Հասեալ դեսպանին անդ. (Փարպ.։)
Անդ փոխելով զաթոռ հայրապետութեանն. (Յհ. կթ.։)
Գնացի ես անդ։ Մտանել ինձ անդ. (Վրք. հց. Դ։)
Աստ անդ ցրուել զանձինս կարասցեն. (Փարպ.։)
ԱՆԴ. իբր յօդ. ն. կամ յայնմ. յայն.
Ահաւասիկ ի խորանի անդ է։ Ի ձախակողմն թեւի անդ։ Ի տաճարի անդ։ Ի պարտիզի անդ. եւ այլն։
Յսկզբան անդ։ Յիսկզբան նուագի անդ։ Ի ձեռնադրութեան անդ։ Յառաջնորդութեան անդ իւրում. (Յհ. կթ.։)
Ի վեր անդ ուսաք. (Սահմ. ԺԲ։)
Որ ի վեր անդ եդաւ. (Ոսկ. յհ. Ա. 3։)
Ծանուցեալ ի կարգ անդ բանին։ Ի յուշ անդ եկեալ։ (Նար. ՂԳ. ԻԳ։)
Ի յետին ժամ անդ հասեալ. (Ոսկ. յհ. Ա. 3։)
Ա՛յլ է նախադաս եդեալն, ուր պահի բուն նշանակութիւնն մակբայի, եւ յարակից անունն կարծի իբր բացայայտիչ նորա.
Անդ ի վեր ի Սինէական լերինն։ Անդ յարքայութեանն. (Ագաթ.։)
Անդ ի կողմանն քաջին Վասակայ. (Փարպ.։)
ὀ, ἠ, τὸ ἑκεῖθεν. quod est ibi. Որ անդ է. հանդերձեալ, վերին. անդանօր. ան տեղինը. օնտաքի, օրատաքի.
Եթէ ոք յերկինս նայի, եւ զանդ գեղեցկութիւնն ի միտ առցէ. (Ոսկ. յհ. Բ. 2։)
Անդ երանութեանն։ Զանդ երանութեանն. (Ածաբ.։)
Զանդ երանութեանցն տալով փառս. (Խոր. վրդվռ։)
Գահակարգեալ յանդ երանութիւնսն. (Յհ. կթ.։)
Յանդ ուրախութիւնսն փափաքեն. (Մանդ.։)
Զանդ ուրախութիւնն նշանակէ. (Յհ. իմ.։)
Որ աստ իրքս են, ընդդէմ են անդ իրացն (կամ անդն իրաց). (Փիլ. լին. Բ. 82։)
Թողում ասել զանդ իրաւունսն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Վաճառէր յԵգիպտոս, եւ զանդն աւուրս ի ծառայութեան եւ ի բանտի անցուցանէր. (Սարկ. մարդեղ.։)
Եւ ճառք զանդ էիցն աստուստ ընթեռնուն՝ Աստուածութեանն ոտին հետարան. (Նար. մծբ.։)
ԱՆԴ ԱՆՃԱՌՔ, ռից. Կրկին բառ է, թէեւ կից գրեսցի. cf. ԱՆԴ, ա. Որ ինչ անդ ի հին օրէնս անճառք կամ գաղտնիք խորհրդաւորք կային.
Սրբութեանցն անդ անճառից գերազանցեալ նոր սրբութիւն. (Նար. ՀԵ։)
ԱՆԴ ՈՒՐԵՄՆ. cf. ԱՆԴ. մ. cf. ՅԱՆՏՈՒՍՏ, ԸՆԴՈՒՍՏ. οἵκοθεν (իբր ի տանէ, յընտանեաց)։ անդր եւս. cf. ԱՆԴՐ։ ԱՆԴՐ ՈՒՐԵՄՆ. անդր քան. cf. ԱՆԴՐ։
ԱՆԴ, ոյ, ոց, ի, ից. ἁγρός ager, γεώργιον. arvum որ եւ անդաստան. ագարակ. արտ. արտորայք. էքին եէրի, չիֆթ, թարլա.
Իբրեւ զհոտ անդոյ լիոյ։ Ի քաղաքի եւ յանդի։ Վիճակ անդի՝ լի ոսպամբ։ Թաղեցին զնոսա ընդ անդիւն։ Որ գայր յանդէ։ Ետուն անդք տոհմականս։ Իբրեւ անդ մի, եւ իբրեւ այգի։ Տեսանէ զանդ գեղեցիկ. եւ այլն։
Հասեալ էր յանդս նոցա որոմն. (Ագաթ.։)
Խլեցի յանդէ քումմէ զփուշ անիծից. (Խոր. հռիփս։) (Գրի եւ յԱՆԴՒՈՅ, շփոթելով ընդ ԱՆԴԻ, դւոյ, զոր տեսցես։ Որպէս գրի եւ ԱՆԳ, իբր Անթ, կամ Անութ։)
ԱՆԴՔ ՄԵՀԵՆԻՑ. թուի տեղի անդրեաց. εἱδωλεῖον. delubrum. ըստ յն. տուն կռոց.
Նուիրեալ սեղանս կազմել, երեւեցուցանել անդս մեհենից. (Ա. Մակ. Ա. 50։)
Առաւելագոյն. անդր եւս քան.
Անդրագոյնք եւս քան զնոսա (զշինականս) յանձն առին զհամբերութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
reciprocal, mutual;
inverse;
retrograde;
requital, return, exchange.
Անդրէն դարձ ըստ տեղւոյ. երթեւեկ. եւ փոխադարձ գործոց. եեւ պատասխանի թղթոյ.
Յորոց միջի վիհ անհնարին, եւ անդրադարձ՝ բնաւին չիք. (Շ. եդես.։)
Եւ ակն ունիմ անդրադարձին՝ ըստ աւետեաց ամովսածնին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Ըսդ լուսակազմ աստիճանին, յերկրէ յերկինս անդրադարձին. (Յիսուս որդի.։)
Եւ անդրադարձ փոխարինի՝ բազում երկանցըն պատշաճի։ Որում զերթալն ոչ յանձն առեալ, բայց անդրադարձ թղթին յղեալ. (Շ. վիպ.։)
retrogression;
reverberation, repercussion;
reflection;
rebound.
Յետս դարձումն. ետ դառնալն. կերի տէօնիւշ, ավտէթ.
Անդրադարձութիւն խնդրեցին յԵգիպտոս. (ՃՃ.։)
Որ զՅորդանանու ջրոյն սրաշարժ վայրեկութիւն՝ հրաշաւոր անդրադարձութեամբ ի թիկունս առաքեցեր։ Ոչ թիկանց շրջումն, եւ ոչ երեսաց անդրադարձութիւն. (Նար. ԿԳ. ՀԶ։)
Փոխադարձութիւն բանի. կրկնութիւն.
Զի անդրադարձութեամբ սկզբամբն եւ վերջաւորօքն բառիւք եդից. մեղայ մեծիդ բարերարութեան, անարգս մեղայ։ Յամենայն ժամ յաւիտեան, անդրադարձութեամբ բանին միջնորդեալ զկրկին հաստատութիւնն, թէ՝ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. (Նար. ԻԷ. ԿԴ։)
Կամ պատասխանի. ճէվապ.
Գրեաց նոցա անդրադարձութիւն՝ օրինակ զայս. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ փոխարէն հատուցումն.
Անդրադարձութեամբ պարտ է զպատշաճն հատուցանել զփոխատրութիւն. (ՃՃ.։)
Զնոյն լինելութեան երախտիսն՝ անդրադարձութեամբն ի նոսա, պատուհասէ զնոսա. (Լծ. կոչ.։)
Եւ անդրէն ստացումն. նորոգութիւն.
Զփառաց նախնւոյն առակէր զանդրադարձութիւն. (Նար. ՂԳ։)
Փութացարուք անդրադարձութեամբ ( ի խաւարէ մեղաց) լինել որդիս լուսոյ եւ տուընջեան. (Անան. ի պետր.։)
Եւ հակադարձութիւն բառից կամ տառից. շրջուն ասութիւն. ἁντιστροφή.
Գտցէ դարձեալ ի վերայ հօր զհաւասար անդրադարձութիւն. (զորօրինակ՝ լոյս է հայր. որպէս եւ որդին ասէ, ես եմ լոյս աշխարհի). (Կիւրղ. գանձ.։)
Ոչ ունելով առ հայր եւ որդի զանդրադարձութիւնն, որպէս առ իրեարս. (զի հայր ո՛չ է որդի, եւ ոչ որդի՝ հայր). (Վահր. երրորդ.։)
Եւ է ճշմարիտն՝ բարի, եւ բարին՝ ճշմարիտ, անդրադարձութեամբ. (Վրդն. սղ.։)
Դրամն է մարդ՝ տառիւքն անդրադարձութեամբ. (Մխ. դտ.։)
Մարդն՝ անդրադարձութեամբ՝ դրամ է. (Տօնակ.։)
Այսպէս ըստ անդրադարձութեան. (Նիւս. կազմ.) այս ինքն ընդ հակառակն, փոխանակաւ. որ առ յետինս՝ ԵՒ ԱՆԴՐԱԴԱՐՁԵԱԼ՝ ասի. Մխ. ապար.։
ըստ վերջին նշ. Գովեստ սուրբ աստուածածնին՝ ըստ անուան ոգողին անդրադարձութեամբ. տաղ. (սկզբնատառիւքս գնատսոկ, որ է կոստանդ։)
Անդրադարձութիւն տառից յիշատակի. (Շ. ի գիրս սող. ի Ք տառէ միջեւ ց՝Ա։)
to drive back;
to reverberate;
to reflect;
to repel, to cause to rebound.
to go beyond, to go further, to pass, to go before.
Կրկին եւ կրկին անդր դառնալ. հանապազորդել.
Գիշերի անքունք, որք կանխենն յաղօթս ի գիշերին. այլ յոյժ դժնդակագոյնք եւ տքնեցելոցն յանդրանալն. (յն. վերատքնելոց). (Բրս. մկրտ.։)
Ոչ որպէս զոմանս ի ծառոց, առ որս անդրանալով՝ յանվճար զդարմանսն մատուցանելոյ. (Պիտ.։)
Եւ ի բաց դառնալ.
Յորմէ անդրանալի՛, եւ ամենեւին սրացման արժանի. (Պիտ.։)
eldest, first-born.
• , ն և ի-ա հլ. «առշինեկ, նախ-կին, երիցագոյն» ՍԳր. Կոչ. որից անդրան-կածին, անդրանկացուցանել, անդրանկու-թիւն ՍԳր.։
• ՆՀԲ=լտ. anterior «առաջին, նախնա-կան»։ Հիւնք. ընտիր բառից։ Bugge KZ 32, 2 ան և իկ մասնիկներով՝ *antero, *antro-ձևից, որին է պատկանում նաև լտ. anter-ror։
• ԳՒՌ.-Երև. անդրանիկ, Զթ. անդ'րանիգ. Սեբ. անթրանիգ, Կր. անթրանիկ «միա-մօր» (այս իմաստով ունին հներից Շար. Նար. Սկևռ. ես., որոնց օրինակները տե՛ս ՆՀԲ). Մկ. mնդրmնիկ, Մշ. անդըրնեգ, Ասլ. ընթ-ռանի*, Պլ. անթառանիգ (միայն իբր յատուկ անուն)։
(լծ. տ. անդէ՛րիօր ռմկ. առջինեկ). προτώτοκος. primogenitus. Նախծին եւ երիցագոյն զաւակ. առաջին ծնունդ կենդանեաց. իլք էվլատ, իլք էվվել տօղմուշ.
Ռուբէն անդրանիկ իմ, սկիզբն որդւոց իմոց։ Զանունն անդրանկանն։ Անդրանկին իւրում։ Փոխանակ ամենայն անդրանկաց։ Ես եմ որդի քո անդրանիկ։ Անդրանկաւ եզին քո։ Յանդրանկէ անտի փարաւոնի՝ մինչեւ ցանդրանիկ աղախնոյ, եւ մինչեւ ցանդրանիկ ամենայն անասնոց։ Յանդրանկանէ անտի փարաւոնի. եւ այլն։
Որ ըստ մարդկութեան անդրանիկս է՝ ե՛ւ այլ եղբարս ունի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Յօրէնսն՝ անդրանկանն տուաւ երիցութեան պատիւն. (Մխ. դտ.։)
Արաւ անդրանիկ։ Յովսեփայ բողբոջն անդրանիկ. (Նար.։)
Անդրանիկ եղբայրն սորուն. (Յհ. կթ.։)
Միածին, որոյ ոչ գոյ այլ եղբայր կամ քոյր. միամօր. մէկ հատիկ. պիր դանէճիք.
Անսկիզբն որդի՝ անդրանիկ, եւ ընդ հօր յաւիտեան. (Շար.։)
Միածին անդրանիկ բնութեանն Հօր։ Միածինն Հօր՝ եւ քեզ (կուսիդ) անդրանիկ։ Միածին անդրանիկ Աստուածամայր տիրածին Կուսին. (Նար.։)
Զորդիութեանն պատիւ, զոր անդրանիկն հօր՝ անդրանիկ մօր լինելովն՝ մեզ սեպհականեաց. (Սկեւռ. ես.։)
Նմանութեամբ յիմիք կարգի՝ պէսպէս առմամբ, առաջին. սկիզբն. առջինը. իլք. պաշ. փիր.
Եղեւ անդրանիկ թագաւորացն Իսրայէլի. (Եղիշ. ՟Ե։)
Անդրանիկ ըստ Սաղմոսողին՝ քան զամենայն թագաւորս երկրի։ Անդրանիկ նիւթոյս այս հողոյ։ Սրբոյն Ստեփաննոսի, որ է որդի անդրանիկ փրկագործ կրից երկրորդն Ադամայ. (Նար. ԼԴ. ՁԶ. եւ Գանձ խչ։)
Անդրանիկ արբանեակն եւ համաշունչ հօրն ամենայն չարեաց. (Լաստ. ԻԲ։)
Աբէլ անդրանիկ մեռելոց (այս ինքն նախկին մեռեալն). (Եփր. տնընդ.։)
Անդրանիկ ի մեռելոց (այս ինքն Քրիստոս նախկին յարուցեալն ի մեռելոց յանմահ կեանս, եւ յարուցիչ մեր). (Կող. ՟Ա. 18։ Իսկ անդ. 16. ասի)
Անդրանիկ ամենայն արարածոց" Քրիստոս՝ ըստ մարդկութեանն նախկին դիտեալ որպէս նպատակ եւ վախճան ամենայնի. իսկ ըստ Աստուածութեանն՝ Արարիչ ամենայն արարածոց՝ նախայաւիտեան Բանն Հօր։
that destroys the first-born.
Ծախիչ կոտորիչ անդրանկացն եգիպտացւոց.
Անդրանկածախ սատակումն. (Զքր. կթ.։ եւ Շար.։)
first-born.
πρωτοτοκούσα. primo parturiens. Ծնօղ անդրանկի (մայր). առջինեկը ծնօղ.
Զձայն իբրեւ զերկանց անդրանկածնի լուայ։ Երինջս անդրանկածինս. (Երեմ. ՟Դ. 31։ ՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։)
Զձայն անդրանկածնին երկն. (Մխ. երեմ.։)
cf. Անդրանիկ.
Նախկին ծնեալն. անդրանիկ.
Սերումն յօրհնութիւն երից որդւոցն Նոյի մինչեւ ցանդրանկածնունդն Աբրահամ. (Նախերգ. փիլ.։)
to be eldest;
to claim primogeniture.
ԱՆԴՐԱՆԿԱՆԱԼ. Անդրանիկ զաւակ գտանիլ. առջինեկը ըլլալ.
Արամանեակ անդրանկացեալ (անդրանիկն Հայկայ). (Շ. վիպ.։)
that gives the right of primogeniture.
Որ անդրանիկ առնէ՝ կացուցանէ զոք. որպէս օրհնութիւնն Իսահակայ առ Յակոբ՝ ասի
Անդրանկարար ձեռնադրութիւն. (Նար. խչ.։)
to make eldest, to give the right of primogeniture.
πρωτοτοκεύω. primogenitum facio. Անդրանիկ առնել՝ կացուցանել՝ զկրտսերն. առջինեկին տեղը անցընել. իլք էվլատ եէրինէ գօմագ.
Մի՛ իշխեսցէ անդրանկացուցանել զորդի սիրելւոյն. (Օրին. ԻԱ. 16։)
Մի՛ վասն սիրոյ կրտսերին զնա անդրանկացուսցէ. (Մխ. դտ.։)
Ընդ ինքեան եւ զմեզ անդրանկացուցեալ, եւ Աստուծոյ Հօր ընծայ նուիրեալ. (Տօնակ.։)
seniority, primogeniture, right of primogeniture.
Անդրանիկն գոլ. պատիւ եւ իրաւունք անդրանկի. πρωτοτοκεία, -κια, -κα. jus primogeniturae.
Վաճառեա՛ ինձ այսօր զանդրանկութիւնս քո։ Առ իմէ՞ իցեն այն անդրանկութիւնք։ Նա է սկիզբն որդւոց նորա, եւ նմա ա՛նկ է անդրանկութիւնն. (Ծն. ԻԵ. 32. 33։ Օրին. ԻԱ. 17։)
Ի նոցանէ արդարութեամբ բարձաւ անդրանկութիւնն, փոխանակ զի ի խաչ հանին զտէրն անդրանկութեան. (Եփր. ծն.։)
Կամ երիցութիւն. աւագութիւն. առաջնութիւն. πρεσβεῖον. primas.
Զանդրանկութիւնս գոլոյն բաժանէ վեհագունիցն էութեանց. (Դիոն. ածայ. ՟Ե։)
Յանդրանկութիւն երկնայնոց քաղաքականութեանն կոչեցան. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
breeches, hose, trousers.
• (սեռ.-եաց, միշտ անե-զաբար գործածուած). հին լեզւով նշանաևում է «ներքնավարտիք» (մսի վրայից հագածը). այս նշանակութիւնը երևում է գործածուած տեղերից և հաստատւում է բառի ծագումով. հմմտ. «Արասցես նոցա անդրավարտիս կտա-ւիս ծածկել զառականս մարմնոց իւրոց մի-ջովք չափ և բարձիւք չափ» Ել. իը. 42. «Անդ-րավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ» Ղևտ. զ. 10։ Նոր գրականում բառի ի-մաստը փոխուելով՝ դարձել է «դրսի վար-տիք»։ Այստեղ էլ մեր երկու գրական լեզու-ները տարբերում են իրարից նրանով՝ որ ա-րևմտեան գրականում անդրավարտիք նշա-նակում է «ներքնավարտիքի վրայից հագ-նելու լայն ասիական տափատ» (և տչ երբեք եւրոպական տափատը), իսկ արևելեան գրա-ևանում «եւրոպական տափատ». ճիշտ ինչ-պէս որ տճկ. շալվար բառն էլ արևմտեան բարբառներում նշանակում է «ասիական լայն տափատ», իսկ արևելեան բարբառներում նշանակում է «եւրոպական տափատ»։
• ՆՀԲ անղր կամ պրս. andar «ներքին» և
• վարտիք բառերից։ Նոյնը նաև Տէրվիշ. ՀԱ 1887, էջ 22։
τὸ περισκελές. foemorale, vestis crura ambiens. Վարտիք ներքին կամ արտաքին. ( ի անդր. կամ պրս. ներքին). ծածկոյթ մարմնոյ ի միջոյ եւ ի վայր. իչ տօնու, տօնլուգ, տիզլիք, շալվար, չաշգըր.
Արասցես նոցա անդրավարտիս կտաւիս ծածկել զառականս մարմնոց իւրոց միջովք չափ եւ բարձիւք չափ։ Անդրավարտիս կտաւիս զգեցցի ի վերայ մարմնոյ իւրոյ։ Անդրավարտիս կտաւիս ունիցի յանդամս իւր։ Ունիցին անդրավարտիս կտաւիս յերանս իւրեանց. (Ելից. ԻԸ. 42։ ԼԹ. 27։ Ղեւտ. ՟Զ. 10. ԺԶ. 4։ Եզեկ. ԽԴ. 18։)
immoveable, firm, constant;
inflexible.
Որ ոչ դրդուելի. անխախտելի. անշարժ. հաստատուն. եւ առանց դրդուելոյ. դէփրէնմէզ, հարէքէթսիզ.
Յիշատակօք յուսոյն մնալ անդրդուելի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Անդրդուելի պարիսպ, կամ դաւանութեամբ. (Պիտ.։)
Իբր քաղաք՝ անդրդուելի արուեստաւորաց. (Նար. խչ.։)
Անդրդուելի աշտարակ. (Ոսկ. պետր.։ Ոսկ. եղ.։)
Լեառն իմանալի է Քրիստոս յաղագս անդրդուելի զօրութեանն. (Շ. մտթ.։)
Դիպեսցին քեզ անդրդուելի. (Վրք. հց. ԻԵ։)
firmness, constancy, resolution.
որ գրի եւ ԱՆԴՐԴՈՒԹԻՒՆ. Անդրդուելի հաստատութիւն.
Անզգայութիւն ամենայնի, եւ անդրդութիւն ի վաստակոց. (Կլիմաք.։)
again, anew, afresh;
from or to the same place, in the same situation;
— դառնալ, to return;
— սկսանել, to recommence;
— ասել, to repeat or say over again;
cf. Անդէն.
Վերստին. դարձեալ. եւ յետս. ընդ կրունկն. նորէն, ետ. թէքրար. կէրի. ուստի ԱՆԴՐԷՆ ԴԱՌՆԱԼ ասի՝ իբր վերադառնալ. ἁναστέφω. revertor.
Ել, եւ անդրէն ոչ դարձաւ։ Եւ այր Իսրայէլի դարձաւ անդրէն։ Դարձի՛ր անդրէն, եւ ննջեա՛. եւ դարձաւ անդրէն, եւ ննջեաց։ Ե՛րթ, դարձի՛ր անդրէն։ Դառնայցէ անդրէն ի մեղս իւր։ Ելեալ ոգին՝ անդրէն ոչ դառնայ. եւ այլն։
Դարձեալ դարձուցից անդրէն յողբս զբանս իմ. (Յհ. կթ.։)
Գլորեալք անդրէն կանգնեցան։ Վերստին անդրէն միւսանգամ. (Նար.։)
Անդրէն դարձեալ ի նոյն բնութիւնս խաղաղացեալ։ Որ պարգեւացն, նոյն անդրէն եւ ի բաց հանել կարող է. (Պիտ.։)
Կամ փոխանակաւ. անոր տեղը. գարշըլըգ.
Ոչ փոխադրել անդրէն չարի չար. (Նար.։)
Զբարւոք ծերատածութիւնսն անդրէն փոխանորոգեալ ծնողացն։ Անդրէն պատասխանովն դաւանեցի ստուգապէս. (Պիտ.։)
իբր անդր. անդ. նոյն տեղը. օրայա. ἑκεῖ. ibi, illuc.
Եւ դարձեալ երթաս անդրէն. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Զանտիսն ի քաղաք տանել, եւ զքաղաքիսն անդրէն ածել. (Պիտ.։)
Կամ անդէն. անդէն վաղվաղակի. հէման. εὑθέως. statim.
Մտեալ անդրէն փութանակի առ թագաւորն. (Մրկ. ՟Զ. 25։)
Կտրեցին զլեզուն անդրէն ի նմին ժամու. (ՃՃ.։)
Անդրէն իսկ կատարի կամեցեալ. (Պիտ.։)
Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան. (Նար.։)
inviolable;
cf. Անդժրելի.
ԱՆԴՐԺԱԿԱՆ ԱՆԴՐԺԵԼԻ. Անկողոպտելի. անվնաս.
Գանձ աղքատաց անդըրժական. (Շ. բարձր.։)
Գանձ անդրժելի. (Իգն.։)
Գանձել յերկինս՝ որ անդրժելին (կամ անդժրելին) է դողոց. (Գր. հր.։)
Անդրժելի է ի թշնամեացն պտուղն ... Անդրժելի ի կիզմանէ արեգական։ Պահել անդրժելի զնոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Զարու ազգն անդրժելի թողուլ. (Փիլ.։)
statue;
bust;
— վիթխարի, colossus.
• (րտյ, րեաց) «արձան» Ոսկ. ես. և յհ. Կոչ. 101, 402. Եւս. պտմ. 104. Խոր. Եղիշ. մատն. 249. էլ. արիստ. 65 (յգ. սեռ. անո-բոց). Պիտ. որից անդրիագործ Ագաթ. անդ-րիաստեղծ Նիւս. բն. կրճատմամբ անդրագիր «արձանագրուած» Նար. խչ. կիսանդրի (նոր գրականի մէջ)։ Բառիս երկրորդ ձևն է անդ-րիանդ (գրուած նաև անդրիանտ, սխալ գրչու-թեամբ անդրիատ), ի-ա հլ. «արձան» Եւս. քր. բ. 268. Դամասկ. Նոննոս. որից անդ-րիանտագործ Ոսկ. մ. գ. 6։
• = Յն. ἀνδοιας, սեռ. ανδοιαντος «անդրր, արձան». ուղղականից առնոսած է հյ. անդրի ձևը, իսկ սեռականից՝ անդրիանդ. այսպէս նաև ասոր. ❇ ︎ andryanfā, վրաց. ანდ-რიანტი անդրիանտի։ Յոյն բառը ծագում է ἄνήρ, սեռ. ἀνδρός «այր, մարդ» բառից և բուն նշանակում է «մարդու արձան», յետոյ, ընդհանրապէս «արձան»։-Հիւբշ. 340
• Ուռիղ մեկնեցին ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։ Կ. Վրդ. նահնազարեան, Երկրագունտ 1864, թ. 5, էջ 7 հանում է Հնդկաց Ինդրա աստու-ծոյ անունից։
ԱՆԴՐԻ որ եւ ԱՆԴՐԻԱՆԴ ասի. Բառ յն. անտրիաս, իբր այրական. որպէս եւ անտրի՛ա, քաջութիւն. ἁνδριάς. statua. Առնապատկեր. արձան ի ձեւ մարդոյ կանգնեալ, եթէ քաջաց, եւ եթէ՛ կռոց (որ յայնժամ ասի եւ դրօշեալ). միւճէսսիմ սուրէթ.
Պատկեր Աստուծոյ մարդ, զանդրիդ ասէ զամենազարդ (որպէս զքաջութիւնս իմ) զգործս ձեռաց իմոց՝ ոչ տաց դիւաց։ Յանդրիս անդ, այն՝ որ ոսկին է, եւ կաւեղէնն, սակայն անդրի կոչի. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ.։)
Ի Պեննադա տեսանիցէք զտէրունեան անդրին կանգնեալ, եւ բժշկեալն (տեռատես) բուռն հարեալ ունի զդրօշակէ Տեառն. եւ ընդ նորին անդրեաւն բուսեալ արմատ, որ մատուցանէ զբժշկութիւն ախտացելոց. (Եղիշ. մատն. տն.։)
Զինքն անդրի ընդդէմ նորա հաստատել։ Զինքն անդրի ի միջին հաստատեաց. (Խոր. ՟Ա. 31։ ՟Բ. 33։)
Յետ մահուցն՝ մեծապէս գովութեանցն մնայ յիշատակ անդրեօքն. (Պիտ.։)
Թէատրոնն Յերակլիա. որ է տեսարան շինեալ ի վերայ անդրոյ միոյ, այս ինքն պատկերի, որ ընդունի յինքն արս քսան հազարս. (Տօնակ.։)
Զորոյ եւ զպատկերն անդրի արարեալ ի պղնձոյ, եւ օծեալ ոսկւով. (Մագ. ԼԵ։)
Քարեղէն անդրեաց. (ՃՃ.։)
Անդրիս հաստատէ արեգական եւ լուսնի եւ իւրոց նախնեաց. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զկռապաշտիցն ընդ ձեռն երեւելի անդրեացն առ ինքն ձգեալ ընդունէր զերկրպագութիւնն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
statuary, sculptor.
Որպէս շինօղ զանդրիս. cf. ԱՆԴՐԻԱՆՏԱԳՈՐԾ.
Կամ շինեալ որպէս զանդրի. արձանի պէս շինած.
Ձուլեալ ի ձեւ կերպագրեալ՝ պատկերաց ցլուց՝ անդրիագործս եւ արհեստակիտուածս. (Նար. առաք.։)
Յանդրիագործ պատկերաց առաջին մարդկանն հրապուրեցան գործել զայն. (Ագաթ.։)
sculpture.
cf. Անդրի.
cf. Անդրիագործ.
cf. Անդրիագործ.
Հիւսունք եւ նկարագրողք եւ անդրիաստեղծք. (Նիւս. բն.։)
eructation.
• «զկռտոց, ործ, ստամոքսի վեր գալը». մէկ անգամ ունի Նիւս. կազմ. ժգ։
• ՆՀԲ և ՋԲ հանում են անդր բառից։
Անդրանալն, կամ անդր ի վեր բերումն ստամոքաց. զգայռումն. ործ. անմարսութիւն. սրտի վեր տալն. որ եւ ԱՆԴՐՈՅԹՔ ԳԱՐՇՈՒԹԵԱՆ. իբր տաղտկալի նողկանք. ἁηδία.
Այն՝ որ թուին ճմլել զառ սրտիւն մասն, ո՛չ սրտին, այլ բերանոյն է որովայնին անդրոյթք գարշութեան. (Նիւս. կազմ. ԺԳ։)
uninscribed;
without mark;
unsealed;
not ratified;
without confirmation.
Աստի անդրոշմն յուղարկեցաւ, եւ քակեալ տրոհեցաւ բարժանելեաւն եւ անբարժանելեաւն (հոգւով եւ մարմնով). (Եղիշ. ննջ.։)
ἁσήμαντος. minime signatus. Որ չունի զդրոշմ. անկնիք. աննշան. եւ անկնունք. նիշանսըզ. տամզասըզ. չդրոշմած. չմկրտուած.
Ոչխար դրոշմեալ ո՛չ դիւրաւ դաւաճանի. բայց անդրոշմն՝ գողոց դիւրըմբռնելի է. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ոչխար անդրոշմ առանց պատժի (գողոյն) է, եթէ նենգի։ Յորժամ տեսանէ (սատանայ) զհաւատացեալսն, թիկունս շրջէ. յորժամ տեսանէ զոք յանդրոշմաց, համարձակապէս յառաջ պատահէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
nag, hackney.
• . օրուած նաև անդրուվար, ան-դրվար, անդրավար, անդուար, ի-ա հլ. «կառ-քի կամ պատգարակի լծուած ձի, ջորի, կառք, սայլ» Ոսկ. ես. և մ. Ագաթ. Սեբեր. Փարպ. «մի տեսակ ձի» Մագ. քեր. էջ 241= Երզն, օեր. գործածուած է նաև օձի համար՝ Եղիշ. թղմ. 296։
• ՀՀԲ անդավար, իբր անդը (արտը) վա-րող։ Հիւնք. Հանդրին անդունդք «Ադ. րիական ծով» ձևից։ Հացունի, Դաստիա-րակութ. 400 անդր և վարել բառերից։
cf. Անդրուար.
Գրի եւ ԱՆԴՐՈՒԱՐ, ԱՆԴՐՎԱՐ, ԱՆԴՐԱՎԱՐ. վրիպակաւ՝ եւ ԱՆԴՈՒԱՐ. Զոյգք գրաստուց վարողաց զկառս. երիվար, գրաստ, ջորի, մանաւանդ ձգօղ զկառս գահաւորակի. եւ որ ինչ նման է սոցա. ի յն. է՛ զի զոյգք ջորւոց ասի, է՛ զի կառք, եւ այլն։
Լծեալ յերիվարս գեղեցիկս, յանդրուարս ազնիւս։ Ո՛չ երիվարս, եւ ոչ անդրուվարս։ Առ կառօքն կամ առ անդրվարօք. (Ոսկ. ես.։ մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 12։)
Խնդրէր վաղվաղակի անդրուվար՝ երթալ ի տունն Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Որպէս ի դրախտի անդ զօձն անդրուվար արարեալ առ ի զպատուիրանն մոռանալոյ. (Ագաթ.։)
Արա՛ ի ներքոյ լծոյ զտրմուղ վիզս, եւ լե՛ր անդրուար Քրիստոսի. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ո՛չ վարիչք, ո՛չ անդրավարք Ցի սպաս, եւ ոչ ջորիք ի կառս լծեալ. (Ոսկ. ես.։)
Նմանեցայք անդրավարին հօրն ձերոյ (օձին առաջնոյ). (Եղիշ. թղմ.։)
Իսկ (Երզն. քեր.) ԱՆԴՐԱՎԱՐ, որպէս ազգ ինչ ձիոյ։
cf. Անդրուար.
cf. Անդր.
interminable, boundless.
ἅπειρος. infinitus, ἁπέραστος, qui transiri nequit. Ոյր չիք եզր, ոլորտ, հուն. անհուն. անոլորտ. անսահման. անչափ. անվախճան. անբաւ. անթիւ. ծար ճոթ չունեցօղ. նիհայեթսիզ.
Երեւեալքս այսոքիկ են արդեօք անեզե՞րք, եթէ ոլորտացեալք. (Փիլ. իմաստն.։)
Իմանալին անեզր է եւ անսահման. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Անեզր զսէրն Քրիստոսի առ մեզ տեսանէ. (Լմբ. սղ.։)
Զանեզր շնորհացն զեկուցանէ։ Փառօք Հօր գայցէ, անգզր զօրութեամբ հրեշտակաց՝ անհամար գնդիւք։ Ի բազմութիւն անեզր տարածեալ լինէր իրք հաւատացելոցն. (Ոսկ. յհ. եւ Մտթ. եւ Գծ.։)
cf. Անեզր.
Անեզրական իմաստութիւն, կամ թագաւորութիւն. գթութիւն, խնամք, չարիք. տանջանք. տառապանք. (Կիւրղ.։ Ոսկ.։ Սարգ.։ Մագ.։)
Անեզրական ունի զյերկարաձգութիւն։ Անեզրական ճանապարհ, ուղեւորութիւն, զօրք. (Շ. բարձր.։ Տաղ.։ ՃՃ.։)
Աներբ՝ անսահման, եւ անեզրական. (Գանձ.։)
Առաքինութեամբ ծայրացեալ անեզրական վարուք. (Մագ. ՟Գ։ Իսկ Աթ. ՟Ը.)
Ընկալան զանեզրական նորա զպատկեր. իսկ ա՛յլ յն. այս ինքն տարփալի։
much embarrassed, much perplexed, inextricable, without escape;
— եւ անմուտ առնել, to hem in en all sides, to cut off all means of escape from;
— փողոց, blind alley;
street or court with only one entrance.
ԱՆԵԼ որ եւ ԱՆԵԼԱՆԵԼԻ. ἁνέξοδος. nullum habens exitum. Որոյ չիք ելք. ուստի ոչ լինի ելանել. անզերծանելի. չելլալու. չըգըլմազ. չըգմազ.
Փակեաց յանել գառագեղն. եւ յիրաւի ասացի անել եւ ամուր, քանզի չիք անդ տեղի փախստի։
Անել արգելան. (Եղիշ. ՟Բ։ եւ Նար. ՟Ը։)
Ի բանտ անել դժոխային. (Յիսուս որդի.։)
Որ չկարէ ելանել. եւ անջնջելի.
Շունքն զինեւ պատեալ էին, անել ուտնմուտ զիս առնէին. (Շ. եդես.։)
Անել գոյն. (Գանձ.։)
Ներկեաց ընդ միտս անել գունով. (Շ. խոստ.։)
Ուր չկարէ ոք ելանել. անկոխ. անհպելի. ἅβατος.
Անունդ Սինա՝ ասի անմատոյց. արդ անել եւ անմերձենալի արդարեւ է աստուածային վայրն։ Յանել եւ յանմատոյց եւ սուրբ անդ սերմնն անկցի. (Փիլ. ել. եւ քհ։)
cf. Անել.
cf. ԱՆԵԼ ըստ ա. նշ.
Անելանելի բանտ, կամ բռնութիւն, կամ խաւար. (Սարգ.։ Անան. նին.։)
Որպէս զներկուած որդան՝ ի գոյն կարմրութեան անելանելի. (Գր. հր.։)
Կիրք երկանց անճարակ ճեպոյ ի պատուած աղեացս անելանելի. (Նար. ԻԶ։)
Աստուածական զօրութիւն եւ մեծութիւն բարձրացեալ, լեռնական, սեպացեալ, անելանելի արարածական բնութեան. (Լծ. կոչ. ձ. (հին տպ. անտանելի)։)
Զլեառնն անելանելի եւ անմատոյց եցոյց ժողովրդեանն. Փիլ. ել.։
uncreated, uncreate.
Որ չէ եղական, այլ՝ ինքնագոյ, որ էն. Աստուած, եւ աստուծոյքն. ἁγένητος. որ գրի եւ ἁγέννητος (որ է անծին). non factus, increatus. եարատըլմամըշ, զայրի մախլուգ.
Անեղն եւ մշտնջենաւորն Աստուած։ Արդեօք երեւեալքս այսոքիկ են անե՞ղք, եթէ լինելութեան առին սկիզբն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Իմաստն։)
Արձակապէս անեղ եւ միշտ գոյ եւ ինքնակատար։ Արձակաբար անեղ ասի Աստուած. վասն զի ոչ ոք է նորա պատճառ. (Դիոն.) եւ (Մաքս.։)
Անեղ, եւ էիցս էակ։ Անեղն՝ ի հօրէ ծնեալ որդի։ Հոգիդ անեղ եւ համագոյ. (Շար.։)
ՅԱստուծոյ Աստուած, եւ ի լուսոյ լոյս, եւ յանեղէն անեղ ... եւ արգելուլ այսուհետեւ ոչինչ, միոյ գոլով անեղին հօր՝ անեղ գոլ եւ զառ ի նմանէ բանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մի կարծել զչարն անեղ, կամ յանեղէն Աստուծոյ եղեալ. ոյք տանջին, ապականին, եւ յայտնի տան զցոյցքն, թէ ոչ են անեղք, այլ՝ եղականք. (Անյաղթ ամենայն չար.։)
Չեղեալն, չգոյ. այլ՝ լինելոցն կամ ապագայն, եւ կարելին.
Անեղ, ոչ որպէս չեւ եւս եղեալ, կամ անկատար, կամ յայս ումեքէ, եւ կամ յայս ինչ ոչ եղեալ. (Դիոն. ածայ. ՟Թ։)
Մինչչեւ էր արարեալ, ոչ խառնիխուռն ճանաչէր զանեղսն, այլ՝ կարգեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սովորութիւն է մարգարէիցն՝ զանեղն որպէս եղեալ դնել. (Լմբ. սղ.։ եւ Շ. ՟ա. պետ. եւ այլն։)
Յանեղիցն յօդիլ, (կամ յանեղացն). (Երզն. քեր.։)
Անլինելի. որ ոչն է, եւ չէ լինելոց. անգոյ. ոչինչ. զոր զոյգ ընդ առաջինսն այսպէս յիշատակէ (Վահր. երրորդ.)
Է անեղ, որ չէ՛ եղեալ, եւ ոչ կայ. որպէս եղջերուաքաղն, եւ այլ անգոյք. եւ է՛ անեղ, որ ոչ է եղեալ ներգործութեամբ, այլ զօրութեամբ կայ. որպէս ի կաւն՝ կարաս, եւ ի պղինձն անդրի, եւ ի փայտն արկղ. եւ է անեղ, որ կայ եւ է, սակայն եղեալ ո՛չ է, որպէս՝ Աստուած։
Որ ոչ լինի, այս ինքն չծնանի, չբուսանի. անծին եւ կոյս (թիւ, այն է եօթն).
Զանեղսն ի նմա (յԵգիպտոս՝) դիւրածել գետոյն բերիւք. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Յաւուրն եօթներորդի, որ նա ինքն է անեղ եւ անապական. (Եղիշ. յես.։)
cf. Անեղ.
cf. ԱՆԵՂ. ըստ ա նշ.
Բանն անեղական. (Շար.։)
Յանեղականէն լուսոյ լուսաւորեալք։ Առ անեղական բնութիւնն Աստուծոյ. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. ամենայն չար.։)
Իբր ոչ ծնեալ ըստ հասարակ կերպի, կամ աննման եւ անգիւտ.
Անեղական պարսկական հաւն. (Մագ. ԾԷ։)
born of increated God.
Յանեղ Հօրէ ծնեալ անեղ Որդին Միածին.
Ինքն իսկ անեղածինն ասէր, ես եմ որթն ճշմարիտ. (Պետր. սիւն. կուս.։)
Րաբունդ երկնային, Հօր անեղածին՝ Որդիդ Միածին. (Գանձ.։)
made by increated God.
Կերտեալ յանեղէն. աստուածակերտ. Աստուծոյ շինածը.
Խաչ անեղակերտ. (Նար. խաչ.։)
that cannot be created.
cf. ԱՆԵՂ՝ ըստ ա. նշ. ἁγένητος. գրի եւ ἁγέννητος.
Անեղանելի բնութիւն. (Շար.։ Ոսկ.։ Փիլ. լին.։)
Անեղանելին, եւ եղականն, Աստուած՝ եւ Որդին մարդոյ. (Ածազգ. ՟Գ։)
Աստուծոյն՝ Բանի բնութիւն՝ անեղանելի, եւ ի Հօրէ. իսկ մարմնոյ նորին գոյացութիւնն ի Կուսէ, եւ արարածական. (Յհ. իմ. երեւ։)
Եւ ըստ բ. նշ.
Այլ եւս երեք սեռք մահկանացուք պակաս գոն մեզ՝ անեղանելիք. որոց ոչ եղելոյ՝ երկին անկատար։ Անեղանելիք, այս ինքն տակաւին ոչ եւս եղեալք. (Սահմ. ՟Ա. ի Պղատոնէ։ եւ լծ. հյ։ եւ Մագ. ՟Ե։)
cf. Անեղակերտ.
Յանեղէն Աստուծոյ շինեալ. աստուածաշէն. տիրաշէն. անեղակերտ. Աստուծմէ շինած.
Անեղաշէն դրախտ, կամ հարսնարան. (Շար.։ Խոր. հռիփս։)
without brother.
Ոյր չկայցէ եղբայր. ախպար չունեցօղ։ (Լմբ. պտրգ.։)
to become addicted, to give oneself up, to yield;
to cram oneself, to feed well, to feast.
Զգածիլ. համակիլ. շաղիլ. ամոքիլ. եւ անյագաբար ուտել՝ լափել, շուայտիլ. λεμαργέω ingurgito.
Խանծեալք եւ հագածեալք հեշտ ցանկութեամբ։ Զօրէն սողնոյ՝ զհող. եւ որք առ հողով են, հագածեալ՝ լիզելով։ Բանավաճառք կամակ եւ հագածելի գործեն (զիմաստակութիւնս). (Փիլ. լին. ՟Բ. 49. 59։ ՟Գ. 31։)
Խանծեալք եւ հագածեալք. այսինքն մոլեալք եւ կատաղեալք։ Հագածելի՝ այսինքն ցնորելի գործեն զբարւոք ուսումն. (Լծ. փիլ. (որ են ընդարձակ բացատրութիւնք)։)
Յաղագս որովայնամոլութեան հագածեալք ի փափուկ կերակուրս. (Սարկ. հանգ.։)
Դսրովեն զարարիչն կերակրոցս, եւ յանոյշ անոյշ կերակուրսն որկորստութեամբ հագածին. (Կոչ. ՟Զ։ (Վրիպակաւ գրի յոմանց, հոգածին.)
եւ այնպէս մեկնի ի Հին բռ. ուր եւ յաւելուածով դնի.
Հագածել. ագահել կամ խառնակել. եւ հագածոտ, հարեալ. իմա՛ զգածեալ։
a thousand-fold, a thousand times as much.
χιλιοπλασίως millecuplex, milles. Հազար անգամ կրկնեալ, կամ կրկնելով. հազար խաթ. ...
Յաւելցէ ի ձեզ ե՛ւս քան որչափ էքդ՝ հազարապատիկ. (Օր. ՟Ա. 11։)
Հազարապատիկ ժողովք բանակին զուարթնոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
Զհազարապատիկն աստ առցէ. (Երզն. մտթ.։)
millennary.
χίλιας, χιλιάδες mille, millenaria, millenarius (numerus). Ուր գոյ թիւ համարոյ հազար անձանց կամ իրաց. որ յայլ լեզուս ասի Հազար, հազարք.
Սակաւաւորն հազարաւոր եղիցի։ Ընդ հազարաւորս խոյոց։ Ի հազարաւորացն իսրայէլի։ Հազարաւորօք յուդայ.եւ այլն։
Բիւրաւորս հազարաւորս ճրագունս լուցեալ։ Հազարաւոր առնել զմինն. (Ոսկ. յհ.։)
Կոտորեաց զհազարաւորս հազարօք։ Անհամար բիւրուց եւ հազարաւորաց մարդկան. (ՃՃ.։)
cf. Հազար.
χιλιάς mille χιλιοστόν millenarium, millesimum. Հազար մի. հազարաւոր. հազարերորդ թիւն.
Հազարեակ ծնանի ի տասնեկացն. նոյնպէս եւ հազարեակն ի տասնեկացն, եւ բիւրեակն ի հազարեկացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հարիւրեկի եւ հազարեկի տասնեակն է ծնօղ. (Լծ. ածաբ.։)
Վերջին հազարեկիս. (Կամրջ.։)
Ի վեց հազարեակս լրումն եւ կատարումն թուոց է. (Զքր. կթ. այսինքն ի վեց դարս աշխարհի։)
thousandth.
χιλιοστός millesimus. Վերջինն ի հազարս.
Յամի հազարերորդի հարիւրորդի եւ այլն. (Յիշատ. վարուց ոսկ.։)
milfoil, yarrow.
χιλιόφυλλον millefolium. Խոտ բազմատերեւ կամ բազմաթերթ։ Բժշկարան.։ Ա՛յլ է եւ ՀԱԶԱՐ. գ։
hardly, scarcely, barely.
(որպէս թէ ուժով հզօրի. կամ ի ռմկ. ձայնիցս հըզ, խըզ, կիւճ, աղ) μόλις, μόγις vix, vix demum, tandem, aegre, difficile. Բուռն առնելով. յետին ճգամբ. դժուարաւ. դուն ուրեք. յետոյ ուրեմն. հուսկ յետոյ. ճորով, դժար, զօռով.
Արդարն հազիւ կեցցէ։ Հազիւ նկատեմք զերկրաւորս։ Հազիւ մեկնի ի նմանէ։ Հազիւ լռեցուցանեն զժողովուրդսն ի չզոհելոյ նոցա։ Հազիւ ինչ հանդարտեցուցանէր.եւ այլն։
Զմոլորեալն խնդրէ. եւ գտեալ հազիւ, ի վերայ ուսոց բառնայ. (Դիոն. թղթ.։)
Հազիւ ճողոպրեալ։ Հազիւ պաշտպանեալ կարէին. (Յհ. կթ.։)
ՀԱԶԻՒ ԹԷ. ՀԱԶԻՒ ԻՄՆ. ՀԱԶԻՒ ՀԱԶ. ՀԱԶԻՒ ՈՒՐԵՄՆ. ՀԱԶԻՒ ՈՒՐԵՔ. Նոյն ընդ վ.
Միանգամ կամ երկիցս ի շաբաթու հազիւ թէ լսէք։ Հազիւ թէ շարժէին։ Հազիւ թէ ճողոպրեալ կարէին։ Հազիւ թէ նշմարել կարիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ե. 7։)
Հազիւ իմն զսուրբն գերեզմանի տուեալ. (Յհ. կթ.։)
Մինչեւ հազիւ հազ ցածուցանէին զամբոխն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 12։)
Հազիւ հազ բերեալ մատուցանեն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
Հազիւ հազ ազատանան ի ծանրութենէն. (Բրս. արբեց.։)
Հազիւ հազ ոք կարասցէ առնել. (Մագ. խչ.։)
Տասն ամիս հազիւ հազ վաստակօք եւ աշխատութեամբ ծնանին. (Երզն. մտթ.։)
Զոր ի բազում ժամանակաց հազիւ ուրեմն կարացին շինել. (Եղիշ. ՟Է։)
Հազիւ ուրեմն ի բաց զերծանելով։ Հազիւ ուրեմն ի վերայ հասեալ։ Հազիւ ուրեմն յայրին լոյս տեսեալ. (Պիտ.։ Մագ. ՟Լ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Հազիւ ուրեք միայն զդաստակերտն ... թափէր ի ձեռաց ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
queen-rose.
Որպէս Բազմավարդ փունջ կամ վարդ բազմաթերթ.
Փունջ ... խուռն հազրէվարդին՝ մանուշկաբեր բիւրին. (Նար. տաղ.։)
persecutor.
Յամենայն հալածչաց իմոց։ Ի ձեռաց հալածչաց իմոց։ Ապաւէն յերեսաց հալածչի։ Որ յառաջագոյն հայհոյիչն էի, եւ հալածիչ.եւ այլն։
Եղէց փոխանակ հալածչի՝ քարոզ. (Պիտ.։)
Զօրութիւն հալածիչ. (Եփր. համաբ.։)
Մի՛ գուցէ հալածիչ ժամանակաւն վտանգեսցիս. այսինքն ի ժամանակի հալածանաց. (Ածաբ. մկրտ.։)
melted, smelted, cast.
Արար զծովն հալածոյ ի տասն կանգնոյ զչափն. (՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 2։)
to melt, to smelt, to found, to cast, to smelt down;
to dissolve;
to liquefy;
to exhaust, to drain, to consume;
to digest.
τήκω liquefacio χέω fundo եւ այլն. Հրով լուծանել. հաշել, մաշել. ձուլել. ծախել. հալեցընել.
Հալէ զնոսա (զձիւն, զսառն)։ Որպէս հալի մոմ առաջի հրոյ։ Եղեւ սիրտ իմ որպէս մոմ հալեալ։ Հալեսցէ զնոսա իբրեւ զոսկի եւ իբրեւ զարծաթ։ Ջեռեալ հալէր։ Բոցք ոչ հալէին զսառնակերպ զդիւրահալ զազգ անուշակ կերակրոյն.եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
Զատամունս իւր կրճտեսցէ եւ հալեսցի (հիւծեալ նախանձու)։ Հալեցան ամենայն բնակիչք քանանացւոց (ահիւ)։ Զերեսս երկնից ո՞ հալեաց։ Հալեցան կապանքն ի բազկաց նորա։ Աչք ամպարշտաց հալեսցի։ Աչք իմ ի վերայ որդւոց հալեցան.եւ այլն։
Պահք ջերմութեամբ հոգւոյ սիրով հալէ զմթերս աղտեղութեան. (Յճխ. ՟Թ։)
Հաշէր եւ մաշէր եւ հալր զցանկացօղ ակն յարտասուս. (Կոչ. ՟Բ։)
Որպէս փոշի հալի ի սաստիկ հողմոյ, այսպէս հալին մեղք ի ձեռն արտասուաց. (Անան. զղջ.։)
Որ ի սենեկի իւր հանդարտեալ է, հալի յահէն աստուծոյ. (Կլիմաք.։)
Հանապազ յիշելով զվարս նոցա՝ հալիս (կարօտով). (Խոր. առ արծր.։)
Կերպարանօք ատենին հալիմ (դողութեամբ). (Նար. ՟Է։)
Ոչ ետ ի հալել կերակրոցն. (Լմբ. ժղ.։)
Բանջարքն այլեւայլ զօրութիւն ունին ... միւսն հալէ (տայ մարսել կամ լուծանել), կէսքն զփուտն հարկանեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Կերակուր հալի եւ այլայլի. (Երզն. մտթ.։)
melting.
Հալիչ մեղանաց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
furnace;
foundry;
crucible, coppel;
— պառակաւոր, muffle-furnace or furnace-mill.
κάμινος caminus, fornax χωνευτήριον conflatorium, fornax fusoria որ եւ ասի ԲՈՎՔ. եւ եբր. բառիւ ՔՈՒՐԱՅ, ՔՐԱՅ. Հնոց կամ փուռն հալելոյ, եւ անօթն՝ ուր դնի հրահալելին ի մէջ հնոցի. եւ որ ինչ նման է նոցին. ֆուռուն, օճագ. եւ փօթա.
Իբրեւ զբոց հալոցի։ Որպէս խառնակեալ իցէ կապար եւ արծաթ ի հալոցի։ Զարծաթ եւ զպղինձ ի մէջ հալոցի. (Մաղ. ՟Գ. 2։ Եզեկ. ՟Ի՟Բ. 18. 20։)
Ի միջոյ երկաթոյն հալոցաց. այսինքն յերկաթեղէն հնոցէ. (՟Գ. Թագ. ՟Ը. 51։)
Իբրեւ զոսկի սուրբ ելեալ ի հալոցաց. (Եզնիկ.։)
Բազում ինչ ոսկի է, այլ ի հալոցէն ողջմամբ սակաւք ելանեն. (Լմբ. սղ.։)
Լուծանելով, իբրեւ ի հալոցէ իմն ի յայլսն փոփոխեալ հեղու. (Նիւս. կազմ.։)
Ի քրայս հալոցաց վերստին ձուլեա՛. (Նար. ՟Ժ՟Թ.)
Հալոցն ճարպին, եւ ճենճերմունք իւր. իբր վառարան, կամ տապակ։
Նմանութեամբ՝ Ստամոքս.
Համբարք կերակրոց կուտեսցին ի հալոցսն բէլայ. (Արծր. ՟Ա. 2։)
smelting, melting;
fusion.
Հալումն. եւ Հալեալ նիւթն. որպէս եւ մարսեալ կերակուրն.
Այլասեռ նիւթոցն հալուած. (Նար. խչ.։)
Իբրեւ զհալուածս կապարի եւ պղնձոյ ընդ միմեանս խառնեալ. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Հալուած կերակրոցն դիւրաւ ընդ ամենայն մարմինն սփռի. (Բժշկարան.։)
lamp;
torch, flambeau;
ՂԱՄԲԱՐ կամ ՂԱՄՊԱՐ. λαμπάς lampas, fax splendor. որ եւ ԼԱՄԲԱՐ, ԼԱՄՊԱՐ. յն. լա՛մբաս. վր. լա՛մպարի եբր. լաֆիտ. Ջահ. լոյս մեծ կամ բոց. գունդ լուսոյ կամ հրոյ. ճառագայթ. որպէս եւ յն. լամբդի՛ր է լապտեր. կանթեղ. ճրագ.
Ի բերանոյ նորա ղամբարք (կամ լամպարք) բորբոքեալք։ Իբրեւ զտեսիլ ղամբարաց։ Տեսիլ նորա իբրեւ զղամբարաց (կամ լամբարաց)։ Իբրեւ զլամպարս հրոյ ի մէջ եղեգան։ Եօթն լամբարք հրոյ բորբոքելոյ։ Անկաւ յերկնից աստղ մի մեծ բորբոքեալ իբրեւ զլամբար. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 10։ Եզեկ. ՟Ա. 13։ Նաւ. ՟Բ. 4։ Զաք. ՟Ժ՟Բ. 6։ Յայտ. ՟Դ. 5։ ՟Ը. 10։)
Ղամբար ի ձեռն առեալ՝ հրոյ ճարակ տային. (Եղիշ. ՟Է։)
Լուցմունք ղամբարաց, բուրմունք խնկոց։ Զերկինս ղամբարօք նոցին։ Ընդ երկնայնոցն ղամբարաց. (Նար.։)
Արեգակն՝ անանց ճառագայթ, անպակաս պայծառութիւն, զտեալ ղամպար. (Պիտառ.։)
Ղամբար լուսափայլ յայտնեալ ի յայրին (յիսուս), ճառագայթ ծագեաց աստղն յարեւելս. (Շ. տաղ.։)
to illuminate or adorn with festal lamps;
to kindle, to inflame.
Ջահաւորել. լուսազարդել. վառել. բորբոքել. իբր. յն. λαμπαδεύω, λαμπρύνω եւ այլն.
Ղամբարեցին (կամ ղամբարեսցին) հրդեհական հոգւոյն զօրութեամբ. (Ագաթ.։)
cf. Ղակիշ.
cf. ՂԱԿԻՇ. Իբր Զօր. բանակ։ բանակետղ. եւ Զինուորական. քաջիկ.
Ղաշիկ արարեալ յայնկոյս զվանտոսպ։ Ընդ մէջ փակեալ զղաշիկն։ Դարձուցին զղաշիկն։ Արատաքոյ ղաշիկ բանակին։ Ռազմ բոլորեալ ղաշիկ դիմացուածով զմարտն գրգռեալ, եւ այլն. (Արծր. ՟Գ. 17։ ՟Դ. 2. 5. 10։)
steersman, helmsman;
director, governor, chief.
κυβερνήτης gubernator, dux. Վարիչ ղեկի նաւուն. ուղղիչ. եւ Նաւապետ. առաջնորդ.
Զնաւապետն, եւ զղեկավարն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ցորքան յուղղորդութեան իցէ ղեկավարն, ի զգուշութեան եղիցին եւ որք ընդ նմայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Որ բազմութեանդ ղեկավարդ էք ի ծով աշխարհիս։ Եւ թէ սոքա՝ որ ուղղիչք, այսպէս, զաշխարհէ՝ որոյ ղեկավարք եմք, զի՞նչ պարտ է ասել. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
to be steersman, to hold the helm, to steer a vessel;
to govern, to direct, to manage.
եւ չ. κυβερνάω guberno, rego, dirigo διακυβερνάω moderor. Վարել զղեկ, կամ զղեկաւ զնաւն. ուղղել, առաջնորդել. բարեկարգել. նաւը շտկել, առաջ տանիլ, տիւմէնճութիւն ընել, կառավարել.
Զի թէ հօր հմտաբար տեղեկութեամբ (լինիցի) ղեկավարել, զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի որդւոց, եթէ ի նաւաբեկութեան կորնչիցին. (Յհ. կթ.։)
Այսոցիկ աստուածպետականացս հետեւելով, որք եւ զբոլորս զարդս երկնայնոցն իմացութեանց ղեկավարեն. (Դիոն. ածայ.։)
Ղեկավարէք կեանս ամենայնի, որոց ընդ թագաւորութեանդ աթոռով են ի ներքոյ անկեալ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ե։)
Ղեկավարել տան իւրոյ, կամ ժողովրդեան իւրեանց, կամ առ աստուած ճանապարհի։ Նոյ ի վերայ ջուրցն քո խնամօքն ղեկավարեցաւ. (Լմբ. առակ. Լմբ. սղ. Լմբ. իմ.։)
cf. Կոնձեղ.
package.
Մթերեալ էին բեռինք ղերձից. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
levite.
λευίτης levites, -ta. Որ է յազգէ ղեւեայ, ի քահանայական ցեղէ.
Պաշտեսցէ ղեւտացին զպաշտօն խորանին վկայութեան։ Զտասանորդս ետու ղեւտացւոցն ի ժառանգութիւն։ Ղեւտացի մի եկեալ ընդ նոյն տեղի՝ ետես եւ զանց արար։ Առաքեցին քահանայս եւ ղեւտացիս.եւ այլն։
Եթէ կատարումնն ի ձեռն ղեւտացւոց քահանայութեանն էր. (Եբր. ՟Է. 11.) յն. ղեւտական։
Պատճառ ղեւտացւոց քահանայութեանն. (Նախ. ղեւտ.։)
Որոց տալոց էր զերկիրն ի ժառանգութիւն բաց յղեւտացւոցն. (Նախ. թուոց.։)
cf. Լողակ.
Որ ի ջուրս են ղողակք (կամ ղուղակք) եւ ձկունք։ Կոչեն ի գովեստ օրհնութեան զծով եւ զցամաք՝ ղողակօք եւ զեռնօք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
cf. Լոյղ.
Հար եղիշա փայտ մի, եւ արկ ընդ նոյն տեղի ի ղոյղ. (Եփր. թագ.։)
cf. Ողորկ.
Խոշոր, եւ ղորկ։ Խոշորն, եւ ըղորկն։ Զխոշորն եւ զղորկն. (Դամասկ.։ եւ Երզն. քեր.։)
Ղորկ լինի. (Բժշկարան.։)
cf. Լողակ.
Որ ի ջուրս են ղուղակք. (Յճխ. ՟Ի. եւ ՟Դ։)
Ղուղակք եւ գազանք ծովայինք. որոց եւ կերակուց նոյն ղուղակք եւ զեռունք. (Արծր. ՟Գ։ 7։)
Ազգ ղուղակաց եւ զեռնոց. (Վեցօր. ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։)
Ղուղակ ընդ ջրայինսն եղէ ես։ Նաւ կազմեաց, ղուղակ գործեաց զմարդ. (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. բագն.։)
Նաւ՝ խաղալիկ հողմոյ, ղուղակ գերեզման, թռչուն փայտեղէն. (Պիտառ.։)
to hide;
to hide or conceal oneself.
եւ չ. ՂՈՒՂԱԿԵԼ. Իբր Ղօղել, եւ ղօղիլ. թաքուցանել, եւ թաքչել, խորշիլ. պահել, եւ պահուըտիլ.
Եւ ոչ մի ի բանից քոց ղուղակեմք, եւ զկամս քո եւ զթագաւորինոչ առնեմք. այսինքն ծածկել, կամ խորշիլ. (Ճ. ՟Բ.։)
Բնութիւնս մեր ղուղակէ սիրէ ծածկել զմերկութիւն. (Եղիշ. միանձն.)
Բնութիւնս մեր ղօղել եւ թաքչել սիրէ։ (Փիլ. լին. ՟Դ. 1.)
to swim;
to hide.
Մերկանդամ իջեալ ղուղի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Ի մեծալայնութեան ծովու՝ եւ ոչ սակաւ մի ի վերայ ղուղել կարացեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի ծովուն դեռ ղուղին. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
Ղուղիս ի շատխօսութեան հոսանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Դեռ տակաւին ի մոլորութեան ղուղին. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Որ առանց աստուծոյ յաղագս աստուծոյ ի բազոմւ խորս ղուղելով նաւաբեկութիւնս ընդունի. (Եփր. համաբ.։)
Հոգին անդրէն ի ներքս ջանայցէ խուսափել եւ ղուղել, դանդաղել առ ի մարմնոյն քակելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Ղուղելովն եւ սաքրելովն ի մէջ խտացեալն անտառի. (Պիտ.։)
Մեկնեն զղուղեալ խորհուրդն. (Վեցօր. ՟Գ։)
swimmer;
aquatic animal, fish;
hidden.
Ծնանի եւ ծով պէսպէս ազգս ղօղակաց։ Բան գրոցն զղօղակն ազգաց զեռնոց ճառեաց. (Վեցօր. ՟Է։)
Բազմանային ձկունքն (ի նաւն պատրոսի). քանզի փութանային ղօղակքն՝ թէ ո՞վ յառաջագոյն սպասաւորեսցէ տէրունական հրամանին. (Ոսկ. ղկ.։)
Զթռչունս եւ զղօղակս։ Ղօղակս (կամ լողականս) հանեալ. (Լմբ. սղ.։ Գանձ.։)
ՂՕՂԱԿ. ա. Որպէս Ղօղեալ յերեսաց թշնամեաց. այն որ ղօղի եւ թաքչի.
Քերթողական ազգն ո՛չ վայրապար ղօղակ զնապաստակն կարծել՝ վասն ղօղելոյն. (Փիլ. լիւս.) որ հայի ի ստուգաբանութիւն նապաստակի. ի յն. լեզու. այլ քաջ ի դէպ գայ եւ հայումս, զի նապաստակն ապաստան լինի ի ծակս վիմաց։
to hide;
to smooth or level with a roller.
Որպէս Գողել. քօղել. կամ Գաղել. թաքուցանել. ծածկել. գոցել, պահել.
Զշնացօղսն (կամ զշնացեալսն) ղօղել եւ թաքուցանել. (Կանոն.։)
Որ ղօղեալ ունէր զարիոսի աղանդն. (Սոկր.։)
ՂՕՂԵՄ. ն. որպէս Լողել. իմա՛ լող քարիւ այսինքն ղուղանաւ կամ գլանաւ ողորկել, հարթել եւ պնդել զհող տանեաց.
Ղօղել՝ է՛ որ ասի ի ջուրս ղուղակք, եւ է՛ որ ղօղել զտանիս. (Երզն. քեր.։)
Խորագէտն ի գալ չարեաց ղօղեաց։ Ղօղեաց ինչ ոչ ի նմանէն։ Մտին գազանք ի դադարս, ղօղեցին ի խշտիս. (Առակ. ՟Ի՟Է. 12։ Յոբ. ՟Լ՟Դ. 21։ ՟Լ՟Ե. 8։)
Ղօղեցին, եւ մտին ի տուն. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 6։)
Նահատակք նոցա ղօղեցին, բազմութիւնք նոցա սակաւացան. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Զիա՞րդ պաշտիցեմք զարեգակն, որ մերթ երթայ ղօղէ իբրեւ զարհուրեալ. (Եզնիկ.։)
Ընդ ձեւով մարգարէութեան մտեալ ղօղեսցէ. (Փիլ. բագն.։)
Ղօղեաց յաշխարհէ տգիտութեան խաւար, ճառագայթ լուսոյ ծաւալեցաւ յերկիր. (Տաղ.։)
to hide, to conceal oneself;
to lurk, to crouch, to squat;
to creep into;
to swim.
ՂՕՂԻՄ κρύπτομαι, κατακρύπτομαι occultor, abscondor λανθάνω lateo ἠσυχάζω quiesco ἑγκαθίζω insideo. որ եւ ՂՕՂԵՄ, չ. Գողոյ նման ծածկիլ. թաչքել ի գաղտնիս, դարանիլ. հանդարտել. անյայտ մանլ, ի մոռացօնս լինել. ծածկուիլ, պահուըտիլ.
Մտին ղօղեցան ի մէջ բեթելայ։ Եւ ահա ինքն ղօղեալ իցէ ի միում բլրոց։ Ղօղեալ համարէին ընդ գաղտնեօք մեղաց։ Զի՞չ իցէ տեղի հանճարոյ. ղօղեալ է ի մարդկանէ, եւ ի թռչնոց երկնից ծածկեցաւ. (Յես. ՟Ը. 9։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 3։ Յոբ. ՟Ի՟Ը. 21։)
Յաջ եւ յահեակ մրցեալ ղօղիցիս զհամոզակերօքն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Որջացեալ յամուրն անի, իբրեւ ի կաղաղի հանդարտութեան ղօղեալ. (Խոր. ՟Բ. 74։)
Ղօղեալ (այսինքն թաքուն) խորհուրդ երրորդութեան ի յերկրայնոցս անքննական։ Ղօղեցան ըստուերք մահու, լքեալ լուծան իշխանութիւնք. (Շ. տաղ.։)
Մարդ ի խօսել ընդ վայր ղօղի բանիւք. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Մինչդեռ ղօղէր մարգարէն, ձգեաց յինքն իբրեւ զշունչ կետոսն. (Փիլ. յովն.։)
Ամենայն ինչ՝ որ ի մէջ ջուրցն ղօղեսցի, զեռուն բնութիւն է. (Վեցօր. ՟Է։)
Դէպ եղեալ ոմանց՝ որք ղօղել ոչ գիտասցեն, եւ յանկարծակի սահեալ ի նաւէ անկանիցին. (Պրպմ. ձ։)
to hide oneself.
Թողացո՛ (կամ թուղացո՛) ինձ ղօղկել ուրեք վայրկեան մի ժամանակի, մինչեւ ոգի առեալ՝ կարացից անցանել յերկիրն յունաց. (Խոր. ՟Գ. 34. (մի ձ. ղօղել)։)
the nineteenth letter of the alphabet, and the fourteenth of the consonants;
hundred, hundredth.
Տառ բաղաձայն՝ կոչեցեալ ըստ հնչմանն Ճէ, միջակ ընդ ծ, եւ ջ. վասն որոյ եւ լծորդ ընդ նոսա. զոր օրինակ՝ ճանաչեմ, ծանեայ, վերծանել (որ է ըստ յն. վերաճանաչել, իբր ընթեռնուլ). ճիւղ, ծիղ. ճկոյթ, ծկոյթ. բճիճ, բջիջ. գէճ, գէջ. կինճ, կինջ. եւ այլն։
Ճ. Թէեւ յայլ լեզուս երբեմն փոխեսցի ի կ, ղ. այլ ի մեզ յամենայն լեզուաց անտի վերածի ի գ. զի որ առ այլս ասին ճէպրայիլ, կապրիէլ, ղավրիէլ. կամ ճէհօն, կիյօն, ղէօն, եւ այլն, ի մեզ լինին գաբրիէք, գեհօն, եւ այլն։
Ճ. Դնի ի մեզ երբեմն՝ ուր այլազգականն է չ, իբր ջ. զոր օրինակ՝ չէնգ, չէնկէլ ՝ է ճանկ. եւ չարէ՛ կամ ջա՛ր, է ճար. չարխ, ճախարակ, եւ այլն։ Համեմատութեամբ այլեւայլ ազգաց՝ ճ. փոխի ընդ կ. ղ. եւ գ. եւս եւ ընդ ի, յ, ժ, զ, որպէս տեսցի յընթացս գործոյս։
Ճ. ճ. Որպէս թիւ համարոյ՝ է Հարիւր, կամ հարիւրորդ։ Որպէս եւ յաջորդ տառք մեր են ի հարիւրաւոր կարգի մինչեւ ջ, ինն հարիւր։
Ճ. Տայ խորհրդաւոր իմաստս մանկանց.
Ճէն ճառագայթ առ ի սրտէդ, ասէ ծագեա՛ լուսոյ հանգէտ։ Ճէն ճանաչել տայ զհանճար, ըստ առակաց բանին յարմար. (Շ. այբուբ.։)
turner;
pulley-maker;
turned, made or fashioned in a turning lathe.
Ճախարակագործ կերապարանց նման է. (Վեցօր. ՟Թ։)
furnished with pulleys;
cf. Ճախարակագործ.
cf. ՃԱԽԱՐԱԿԱՁԵՒ, ՃԱԽԱՐԱԿԱԳՈՐԾ. որպէս Ունօղ զբան ինչ ճախարակի.
Ճախարակաւոր իմն արուեստաւ արարեալ է երկին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 73։)
turned, formed or fashioned on a turner's wheel, in a lathe;
very well turned or made, well-finished, well formed.
cf. ՃԱԽԱՐԱԿԱՒՈՐ, ՃԱԽԱՐԱԿԱՁԵՒ, ՃԱԽԱՐԱԿԱԳՈՐԾ. որպէս Ճախարակեալ. բոլորշի. ողորկ. ջարխով բանած, կոկ.
Երկուս քրովբէս ոսկիս ճախարակեայս։ Ճախարակեայ գործեաց զաշտանակն, զբունն, եւ զստեղունս նորա։ Արծաթ ճախարակեայ։ Ձեռք նորա ոսկի ճախարակեայք։ Պորտ քո թակոյկ ճախարակեայ.եւ այլն։
Ճախարակեայ աշտանակ՝ խորհուրդ եկեղեցւոյ. դու աշտանակ լուսեղէն, ի քեզ կաթեցաւ շողն աստուածեղէն. Տաղ փոխման կուսի.։
Ճախարակեայս սեթեւեթեալս բանիւք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to turn, to fashion in a turning lathe;
to turn elegantly, to round, to pollish, to beautify.
ՃԱԽԱՐԱԿԵՄ որ եւ ՇՈՒՐՋ ՃԱԽԱՐԱԿԵԼ. περιτορνεύω circumtorno. Ճախարակաւ հարթել, ողորկել, բոլորշի գործել. ջարխէ քաշել, կոկել, կըկլօր կամ բիւրիւզսիւզ ընել։ Նմանութեամբ՝ Սեթեւեթել.
Բոլորատեսակ զսա ճախարակեաց, ամենեցուն կատարելագոյն սորա ձեւ յօրինեալ. (Պղատ. տիմ.։)
Առեալ զանմահ սկիզբն հոգւոյ, յետ այսորիկ զմահկանացու զմարմինն սովաւ (յն. սմին) շուրջ ճախարակեցինն. (անդ։)
Վարելով շուրջ զսկաւառակաւն նորա ոսկր՝ գունդ ճախարակէ. (անդ։)
Ընդ ճարտարապտես՝ ոչ միայն յորժամ բազում սիւնս ճախարակիցեն, այլ յորժամ կանգնել եւ հաստատել կարիցեն, եւ յայնժամ զարմանամք. (Ոսկ. ես.։)
Բոլորակօք ճախարակեցին զձեւ։ Ճշգրտապէս ճախարակեալ։ Ոչ ճախարակեալ ասեմ բանիւք. (Փիլ.։)
Ճախարակեն լսողաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Զիա՞րդ ճախարակեցաք շրթունքն։ Բոլորակութիւն աչաց ճախարակեալ։ Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի։ Ճախարակեալ անօթք, կամ բանք. (Ոսկ. յադամ.։ Պրպմ. ձ։ Մագ. ՟Ը։ Նար. երգ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
Զստոյգ եւ զճախարակեալ հաւատոյ սահման արար. (Աթ. առ յովբիան.։)
marshy, fenny, boggy, miry.
Առ սա ինձ ի ճախ ելանէ քերթողական առասպելս. (Արծր. ՟Ա. 24։)
(արմատն է Ճակ. այսինքն գէճ) Ուր կայցէ խոնաւութիւն շատ իբրեւ ի ճահիճս.
Ի ճախճախուտ տեղի մի։ Ի տղմային եւ ճախճախուտ վայրս։ Ի ճախճախուտ վայր. (Ագաթ.։ Երզն. մտթ.։ Կանոն.։)
Մտեալ բնակէին ի ճախճախուտ եւ լօռաբոյս մայրիսն. (Կաղանկտ.։)
cf. Ճախրիմ.
ἑκπέταμαι, ὐπερεκπετάομαι volo, supervolo ἑμπαίζω ludo. Ճախր կամ շրջան առնուլ իբրեւ ի թռիչս. թեւապարել ի բարձունս, եւ խոյանալ. խաղալ, ի վեր դիմել խայտալով. ման գալ, թռչտիլ ճխալով.
Իբրեւ զարծուիս երկնից ճախրէին։ Որք ընդ թռչունս երկնից ճախրէին. (Ողբ. ՟Դ. 19։ Բար. ՟Գ. 17։)
Իսկ (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 9.) յօրինակս ինչ,
Իբրեւ զձիս ճախրեցան , ընթերցի՛ր ըստ այլ ձ. եւ յն. ճարակեցան)։
Նոքա ճախրին ընդ սուրբսն. է անստոյգ յաւելուած գրչի։
Եւ ահա վերաբերիմք ընդ քեզ ճախրելով, իբրեւ ի բարձրաթռիչս եղեալ. (Եղիշ. ՟Գ։)
(Ի թռչնոց) ոմանք ճախրեալ ի վեր քան զամենայն, հաստատեալ կան ի մէջ օդոց թռուցեալ. (Կոչ. ՟Թ։)
Որպէս յետս լքանելով զեօթնօրեայ ժամանակս՝ առ ութերեակն ճախրել. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Որպէս թագաւորակից քրիստոսի եղեալ՝ ճախրէ անպատմելի խնդութեամբ. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
"cf. Ճախր առնում;
բարձրագլուխ —, to carry one's head high;
to prevail over, to be victorious."
troops in battle array, army drawn up in order of battle;
general engagement, pitched battle, war;
fighting, belligerent;
warlike;
օր —ի, day of battle;
— տալ, to wage, to make war, to fight.
πόεμος bellum. Ճակատ մարտի. մարտ ճակատու. պատերազմ. բանակ.
Թէ յարիցէ ի վերայ իմ ճակատամարտ։ Ուսոյց զձեռս իմ ի պատերազմ, եւ զմատունս իմ ի ճակատամարտ։ Զաղեղն եւ զսուսեր եւ զճակատամարտ խորտակեցից։ Սաստկացուցանէր զճակատամարտն ի վերայ նոցա. (Սղ. ՟Ի՟Զ. 3։ ՟Ճ՟Խ՟Գ. 1։ Ովս. ՟Բ. 18։ եւ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 50։)
Որ երկնչի ի ճակատամարտէ անտի, դարձցի նա. (Մծբ. ՟Է։)
Յառնեն ի վերայ մեր ճակատամարտք՝ երեւելիք եւ աներեւոյթք. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
Ճակատամարտ տալ ընդ դեւս։ Առանց զինու եւ ճակատամարտի եղեւ փրկութիւն նոցա յաստուծոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ովս.։)
Յաշխարահական ի ճակատամարտին. (Ժմ.) այսինքն ի համաշխարհական պատերազմի ընդդէմ կրակապաշտից։
Գտանիլ ի տեղի ճակատամարտիցն. (Մեսր. երէց.։)
ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ. գ.ա. որպէս Պատերազմօղ զօր. ճակատեալ, եւ պատերազմական.
Դիմարդարձէին զօրքսն պարսից եւ ամենայն ճակատամարտիցն հոնաց ընդդէմ ճակատամարտին հայոց. (Մեսր. երէց.։)
Ճակատամարտ պատերազմունք ի հեռաւորաց եւ ի մերձաւորաց. (Ոսկ. ես.։)
Չէ՛ այդ օրէն ճակատել զօրացն՝ զիւր զինակիցսն սպանանել, այլ ճակատամարտին ախոյեա յառնել. (Լմբ. պտրգ.։)
Որք նահատակեցան ի ճակատամարտ պատերազմին. (Շար. (որ բերի եւ ի ՟Ա նշ)։)
belligerent.
Իբր նոյն ըննդ վ. Մարտիկ ի ճակատու. պատերազմօղ.
Պատրաստեաց զքեզ իբրու ճակատամարտիկ իմն միամարտ. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Ճակատամարտիկն վառելով. (Մեսր. երէց.։)
to fight a pitched battle, to attack each other in front, to meet face to face, to encounter.
Եւ դու արեաց գնդիւք ճակատամարտեա՛ց ընդ հռովմայեցւոց հենիցն. (Մեսր. երէց.։)
Մարտնչիլ ճակատ առ ճակատ.
Ի հանդիսական պատերազմին ճակատամարտեցայք ընդդէմ թշնամւոյ. (Գանձ.։)
Ճակատամարտեալք՝ վերջնահանջ եղեն. (Նոննոս.։)
Ճակատամարտելով վասն հեթանոսաց։ Ընդ մեղս ճակատամարտելով. (Ոսկ. գծ.։)
rushing on the enemy.
Որ մղէ զճակատ, կամ որով լինի վանել զճակատ մարտի.
Գործոյ ռազմիկ ճակատամուղ նիզակին ... նահատակք քաջանունք. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
one who marshals troops in order of battle;
adjutant general, general.
Քարոզք ճշմարտութեանն, ճակատայարդարք աստուածպաշտութեանն. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ոչ ի զօրագլուխս հեթանոսօրէնս, եւ ի ճակատայարդարս կռապաշտականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
battle-field, battle-ground.
Ընդ բանակս մարդկան երթան ստիպաւ ի ճակատատեղն. (Վեցօր. ՟Ը։)
Եկն գուժկանն ի ճակատատեղին. (Եփր. թագ.։)
to be drawn up in battle array, to be marshalled for fight;
to front the enemy;
to join battle.
παρατάσσομαι in campo instruor, aciem vel praelium struo, congredior. Կարգիլ կազմիլ ի ճակատ մարտի. պատրաստիլ ի պատերազմ. եւ Տալ պատերազմ. բախիլ. օրինօք մարտնչել.
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ճակատեցաւ յանդիման ամաղեակայ։ Յերկնից ճակատեցան աստեղք։ Ճակատել առաջի տեառն ի վերայ ամաղեկայ։ Պատրաստեցաւ եւ ճակատեցաւ ամենայն զօրութեամբ իւրով ի վերայ արփաքսադայ արքայի։ Ճակատեցան պատերազմն ի ձորն։ Ճակատեցան դէմ յանդիման միմենաց։ Ճակատեսցին զնովաւ։ Ճակատեցարո՛ւք շուրջ զբաբելոնիւ.եւ այլն։
Գունդ առ գունդ ճակատել ոչ առնոյր յանձն։ Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն։ Ի վերայ բռնութեան դիւաց միշտ ճակատելոց. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 43։ Նար. կ.։)
cf. Ճահ.
ἑπιτήδειος, προσήκων conveniens, aptus. Ճահ. դիպող. պատշաճակն. պատեհաւոր. յարմար. արժանաւոր.
Ընտրեսցէ, եթէ ճահաւոր է կարգաւորութիւն բանիս, եթէ ոչ. (Պղատ. տիմ.։)
Զնիւթն ճահաւոր ունել (ի) շինել (ինչ). (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Թուէին նմա (համբակքն) առ յիմաստութիւն ճահաւոր. (Նոննոս.։)
Առաքելով զճահաւոր եւ զ՝ի դէպ յորձանսն. (Փիլ. այլաբ.։)
"cf. Ի ճահ լինել."
cf. Ճահողապէս.
ՃԱՀՈՂԱԿԻ ՃԱՀՈՂԱՊԷՍ. Ի ճահ. ի դէպ. ըստ օրինի. վայելչապէս. դէպուղիղ. շեշտակի.
Դիպեցուցանէր զգեղարդն ճահողակի առաջի կացեալ նպատակին. (Ճ. ՟Ա.։)
Ճահողակի այս ինչ լինէր. (Ոսկ. գծ.։)
Եւ ապա ճահողակի սանդրեսցի. (Մաշտ. ջահկ.։)
Հա՛րկ է յոյժ ճահողապէս հնչել զձայն բերկրանաց. (Նար. կուս.։)
Պատմէ ճահողապէս՝ մարիամայ առնուլ թմբուկ խնդութեան. (Արշ.։)
Յիրաւի արդարեւ ճահողապէս ընդ առաքեալս եւ ընդ մարգարէս կարգեալ դասեցան. (Հ. կիլիկ.։)