predicting in writing.
Կանխաւ գրութիւն. նախաճառութիւն ի սուրբ գիրս.
Քրիստոս ոչ եդ շուք լինել անձին քահանայապետ, այլ կանխագրութեան հպատակեաց. (Լմբ. պտրգ.։)
advance;
— տալ, to advance sums.
introduction.
forewarning;
forewarned.
Կանխաւ զեկուցեալ, կամ զեկուցանօղ.
Ըստ հոգեհանճար իմաստնոյն կանխազեկոյց առակի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
antedate.
cf. Վաղահաս.
Կանուխ ժամանեալ. վաղահաս. կանխեալ.
Ոչ կարաց կատարել վասն կանխաժաման մահու կենաց իւրոց. (Սամ. երէց.։)
prediction, prophecy.
Յառաջ ասելով, զկանխախօսութիւն մարգարէիցն նշանակէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կանխախօսութիւնքն վասն զիջենալոյ եւեթ էին աստուծոյ ընդ մարդկան, եւ արդ զի՞նչ պէտք կանխախօսութեանն իցեն. (Ոսկ. ես.։)
foreknown, foreseen, predicted;
— գիտութիւն cf. Կանխագիտութիւն.
Կանխաւ ծանուցեալ արդէն յայտնի, եւ ծանօթական.
Իսկ կարգ անուանցն՝ նախ զհայր ասել, ըստ կանխածանօթ դաւանութեանն. (Ճ. ՟Դ.։)
Զկանխածանօթ գիտութեանն (քրիստոսի) ուսանէին զզօրութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. յն. զկանխագիտութեանն։)
ancient, of antiquated date or observance, old, inveterate;
— կարծիք՝ սովորութիւն, prejudice, prepossession, preoccupation;
— գիտութիւն, prescience, foreknowledge.
ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՆԽԱԿԱԼՈՒ. προληπτικός anticipans, praesumens, praerogativus. Որ ինչ ի վաղուց հետէ կալեալ է, կամ պահեալ. ընդաբոյս. բնաւորեալ. սովորական. իբրեւ օրէնք եղեալ.
Զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ. (Եզնիկ.։)
Կանխակալ էր սովորութիւնն։ Կանխակալ սովորութեամբ կատարել, սիրել, կամ կապիլ. (Սեբեր. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։ Երզն. մտթ.։)
Ոչ եթէ առ կանխակալին սովորութեան էր սէր սրբոյ առ նոսա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ո՞ չար սովորութեան, եւ կանխակալու (կամ կանխակալոյ) անմտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
ancient custom or usage, ancientness;
prejudice, prepossession.
ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՆԽԱԿԱԼՈՒ. προληπτικός anticipans, praesumens, praerogativus. Որ ինչ ի վաղուց հետէ կալեալ է, կամ պահեալ. ընդաբոյս. բնաւորեալ. սովորական. իբրեւ օրէնք եղեալ.
Զորոց խելամտութիւնն յինքեան ունէր կանխակալ գիտութեամբ. (Եզնիկ.։)
Կանխակալ էր սովորութիւնն։ Կանխակալ սովորութեամբ կատարել, սիրել, կամ կապիլ. (Սեբեր. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։ Երզն. մտթ.։)
Ոչ եթէ առ կանխակալին սովորութեան էր սէր սրբոյ առ նոսա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ո՞ չար սովորութեան, եւ կանխակալու (կամ կանխակալոյ) անմտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
πρόληψις praesumtio. Կանխակալն գոլ. հնութիւն՝ իբր իրաւունք համարեալ. ձեռներիցութիւն.
Զոր վասն կանխակալութեանն ատեայր սովորութիւնն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
early, precocious, premature, forward.
πρόϊμος maturus, tempestivus. Կանուխ հասեալ, այսինքն հասունացեալ. վաղահասուկ. կանուխ հասած.
Իբրեւ զկանխահաս թզոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 2։)
Սիրելի են տնկագործին վերջահաս պտուղքն քան զկանխահասքն. (Բրսղ. մրկ.։)
paid in anticipation, advanced;
— դրամ, advance;
— լինել, to advance, to advance sums.
invited precedently.
to foretell, to announce beforehand, to predict.
προφωνέω praedico, praemoneo. Կանխաւ ձայնել. յառաջագոյն պատմել. քարոզել. գուշակել, ազդել.
Զայս տէրն մեր յառաջագոյն կանխաձայնեաց նոցա։ Զայս եսայի յառաջագոյն տեսեալ կանխաձայնեաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Կանխաձայնէ զխիստ նախանձ հրէիցն. (Գէ. ես.։)
Զոր մի ըստ միոջէ կանխաձայնեցին մարգարէքն. (Բրսղ. մրկ.։)
prediction.
Կանխաւ ձայնելն. կանխասացութիւն. մարգարէութիւն.
Ըստ մարգարէին, կամ մարգարէիցն, կամ նախատեսացն կանխաձայնութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։ Գր. հր.։ Լաստ. ՟Բ։)
Նկարեալ կանխաձայնութեամբ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
foretold, predicted.
ԿԱՆԽԱՃԱՌ եւ ԿԱՆԽԱՃԱՌԵԱԼ. προειρημένος praedictus. Նախագուշակ. նախաձայն. եւ Կանխաւ ճառեցեալ, նախասացեալ.
Կանխաճառ բանք մարգարէից, կամ մարգարէութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
Այս շարադրութիւն կանխաճառեալն բանից։ Ընդ կանխաճառեալն այգիս վարկցի։ Գտցէ զամենայն կատարեալ զկանխաճառեալսդ. (Աթ. ՟Ը. ՟Թ։)
introduced beforehand;
— սովորութիւն, prejudice, prepossession.
Կանխաւ մտեալ. կանխակալ. հնացեալ.
Զի սաստելովն՝ զկանխամուտ սովորութիւն հատանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. կանխակալութիւն. (ռմկ. նախապաշարումն։))
predestinated;
Կանխասահմանեալ իսկ ի նմին տեառնէ յառաջ քան զյաւիտեանս. (Աթ. ՟Ը։)
προοριζόμενος praedefinitus. Յառաջագոյն սահմանեալ.
predestination.
predicting, foretelling;
foretold, foreboded;
— բանք, predictions;
— լինել, to foretell, to predict, to prognosticate;
to forewarn.
προρρητικός vaticinans, praedicens. Կանխաւ ասօղ. գուշակօղ.
Կանխասաց մարգարէին, կամ մարգարէիցն։ Կանխասաց եղեալ մրգարէին՝ ասէ. (Լմբ. վերափոխ.։ Զքր. կթ.։ Շար.։ Ագաթ.։)
ԿԱՆԽԱՍԱՑ. προειρημένος, πρόρρητος praedictus. Կանխաւ ասացեալ. գուշակեալ.
Յիշեցէ՛ք զկանխասաց բանս. (Յուդ. 17։)
Եւ աստ ոչ միայն մարգարէութիւնքն, այլ եւ կատարումն կանխասացից. (Ոսկ. ես.։)
Կանխասաց բան, բարբառ, տառ, գիր, իրք, մարգարէութիւն. (Նար.։ Սկեւռ.։ Ագաթ.։ Մագ.։ Շար.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Շ. մտթ.։)
prophetic.
Իբր կանխաւ ասացեալ. այսինքն գուշակեալ, եւ վերագոյնդ ճառեալ.
Կանխասացիկ բանք մարգարէից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Չես ինչ օգտելոց ի կանխասացիկդ բանէ։ Հակառակէին չհաւատալ կանխասացիկ պատգամացն։ ընդ սքանչելիսն խառն են եւ կանխասացիկքն (մարգարէութիւնք). (Ոսկ. ես.։)
prediction.
πρόρρησις praedictio, vaticinium. Նախաձայնութիւն. գուշակութիւն. մարգարէութիւն. բանն նախաձայնեալ.
Կանխասացութեան առ սոմնաս հանդերձապետ. (Նախ. ես.։)
Մարգարէական, կամ հոգւոյն կանխասացութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Խոսր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
Հարցանեն զժամանակ ելից կանխասացութեան. (Իգն.։)
Զի կանխասացութեամբն ուսցին. (Մխ. երեմ.։)
Զայսպիսի կանխասացութիւնս թելադրեաց. (Վրդն. ծն.։)
provident, wary, cautious, prudent.
նախատես. նախագուշակ. եւ Նախախնամական.
Կանխատես գուշակութեամբ Անան. (եկեղ։)
Ըստ իւրում կանխատես իմաստութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
foresight, precaution;
prevision.
πρόνοια, πρόγνωσις praenotio, praescientia, providentia. Նախատեսութիւն, կանխագիտութիւն, նախախնամութիւն աստուծոյ. եւ մարգարէութիւն.
Ըստ ծածուկ եւ անքննին իւրոյ կանխատեսութեանն. (Փարպ.։)
Որպէս զիարդ ճանաչէ աստուածային կանխատեսութիւն։ Առ որս կամաւ եւ ըստ կանխաըեսութեան խորհրդոյ յայնոսիկ խոնարհէր տէրն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Զկանխատեսութիւն իւր յայտ առնէ. (Նանայ.։)
Կանխատեսութիւն մարգարէից, կամ առաքելոց. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ղ։ Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
thrown down or fallen early.
Կանուխ ընդ առաւօտն արկեալ, իջեալ.
Իբրեւ ցօղ կանխարկ, որ վաղվաղակի անցանիցէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
foreshown, presaged.
Կանխաւ ցուցեալ, ծանուցեալ. կանխազեկոյց.
Ո՞ւր են կանխացոյց պատգամքն աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
before, antecedently, formerly, anciently, in bygone times.
(ի գործիականէ բառիս Կանուխ) ὅρθρον, πρωί diluculo, mature, praemature πρότερον, πάλαι prius, antea, olim. Կանխելով. վաղ քաջ ընդ առավօտն. եւ Յառաջագոյն. ի սկզբանէ. երբեմն. վաղագոյն. փութով. կանուխ, կանուխկեկ, եւ առաջուց. Տե՛ս (Երեմ. ՟Ի՟Զ. 5։ Սոփ. ՟Գ. 5։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 16։ Եբր. ՟Ա. 1։)
Կանխաւ պատրաստել, կամ գուշակել, դրոշմել, յիշատակել, ժամանել, նկատել, ասել, վերագոչել. (Ագաթ.։ Նախ. ես. եւ առակ։ Խոր. ՟Գ. 57։ Նար. ՟Ժ՟Ա. լթ։ Շ. մտթ.։ Լմբ. առակ.։ Շար.։)
Արարէ՛ք տօնս ուրախութեան կանխաւ մինչեւ յանկիւնս սեղանոյ. իմա՛ որպէս անուն, կանխեաւ, այսինքն նորաբոյս եւ վաղ բողբոջեալ՝ թաւ ոստով. ըստ յն. πυκάζων condensus որ այլուր թարգմանի՝ պտղախայծ, բղխեալ, եւ այլն. որպէս եւ եբր. ապօթ իբր ոլորք, նարօտ եւ այլն.
թեպէտեւ (Լմբ.) մեկնէ.
Ի կանուխ ժամանակէս հետէ.
(Թող զի ոմանք ի գրչաց եւ զմակբայն Կանխաւ՝ գրեն կանխեաւ. որպէս եւ անխտիր ասի՝ դիւրաւ կամ դիւրեաւ։)
to rise or get up early;
to arrive early, before daybreak;
to hasten, to hurry, to make haste, to arrive beforehand, to anticipate, to go or get before, to precede, to get the start of, to outstrip;
— ըստ առաւօտն, to rise with the dawn, to get up at day-break;
— ունել, to preoccupy — ի կատարումն ըզձից ուրուք, to anticipate one's desires or wishes.
ὁρθρίζω mane, vel diluculo surgo. Կանխաւ կամ կանուխ յառնել վաղքաջ ընդ առաւօտն. վաղայարոյց լինել. առաւօտել. կանուխկեկ ելլալ պառկելէն.
Կանխել ընդ առաւօտն. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 2. 27։ ՟Ի. 8։ Ել. ՟Ը. 20. եւ այլն։)
Կանխեսջի՛ք վաղիւ ի ճանապարհ ձեր. (Դատ. ՟Ժ՟Թ. 9։)
Կանխեաց եզեկիաս արքայ՝ ժողովեաց զիշխանս քաղաքին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 20։)
Կանխեալ անագանեալ արձանանայր աւուրս ՟Խ. այսինքն ՟Ը առաւօտս, եւ ՟Ը երեկոյս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։)
ԿԱՆԽԵԼ. προφθάνω praevenio προλαμβάνω praeoccupoi προσλαμβάνω assumo, praesumo ὀρμάω irruo. Աճապարել. փութալ. վաղաժաման լինել. զառաջս առնուլ. ջանալ. բուռն հարկանել.
Ողորմութիւն նորա կանխեսցէ առիս։ Կանեսցուք առաջի նորա խոստովանութեամբ։ Կանխեցի տարաժամու։ Պարտ է կանխել նախ քան զարեգակն ի գովութիւն քո։ Կանխեսցեն հարկանել ղամուրսն.եւ այլն։
Կանխեցէ՛ք, եւ ծաներուք, զի ես եմ աստուած. յն. ըստ ոմանց է, պարապել եւ ըստ այլոց՝ հոգալ, փութալ։
Կանխել ի սէրն աստուծոյ, կամ ի կենցաղօգուտ երկս արհեստից։ Կանխել յառաջ քան զժամանակն դատել. (եւ այլն. Յճխ.։ Պիտ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Հյց. խնդրով, ըստ պէսպէս առման.
Միշտ կանխէ զանհնարինս՝ նեղեալ ի խղճէ մտաց. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Չեւ էր եկեալ ի գերեզմանն, կանխեն նոքա զհակառակութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Վաղգոյն կանխէր տէր զաւետիսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Զայս խորհուրդ կանխեաց հայր մեր յակովբ. (Մծբ. ՟Դ. (տպ. խորհրդով արդար։))
Ի բանալ նոցա զբանս մարգարէիցն, զոր կանխեցին վասն նորա. (Իգն.։)
predicted, foretold;
prelude.
Կանխաւ երգեալ ի սաղմոսի, կամ ճառեալ ի սուրբ գիրս.
Ի կանխերգիցն մերձ այսր եդիցգ թէ սիրեցէ՛քզտէր սուրբք նորա. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
in cash, ready (money);
— դրամ, ready money, cash;
— հատուցանել, to pay in advance.
priority, anteriority;
anticipation.
Կանխելն՝ վաղ յառնելով, կամ յառաջագոյն ծանուցանելով. վաղ ժամանակ. հնութիւն. յառաջնութիւն ի սկզբանէ. եւ փոյթ. (յն. պէսպէս)
Եւ եթէ ո՛րչափ է կանխութիւն, ի մէջ գիշերի յառնէի ասէ. (Խոսր.։)
Կանխութիւն աղօթից. (Խոսր.։ եւ Սարգ.։)
Կանխութիւն գրոյն, կամ մարգարէութիւն. (Նար. ՟Դ։ Երզն. մտթ.։)
Զոր ասացեալ են վասն կանխութեան աստուածութեան փրկչին (յն. նախագոյութեան, կամ գոլոյն ի սկզբանէ։) Վասն կանխութեան հրէիցն (գրեաց յովսեպոս, այսինքն հնութեան, նախնեաց) (Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ ՟Գ. 9։)
Սկզբնաւորեալ ի կանխութենէ լինելութեան արարածոց յանսկիզբն արարողէն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Օրէնք եւ մարգարէք զկանխութիւն աստուածային խորհրդեանն բարբառին. (Տօնակ.։)
Պատրաստեալ տանջանացն կանխութեանց նիւթեալք. այսինքն ի վաղուց հանդերձեալ, կանխեալ. (Ագաթ.։)
Իբր կանխահասութիւն.
Բուսանել կանուխքն ըստ կանխութեան, եւ անագանքն ըստ անագանութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
precessionofthe equinoxes.
already instructed or informed.
Կանխաւ ուսեալ ինչ. առաջուց սորվածը.
Զկանխուսեալն ի մոռացմունս դարձուցեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
thistle-head;
ընտանի —, artichoke;
տակ —ի, bottom of an artichoke;
միս —ի, artichoko-chard;
—ի խէժ, cf. Կինաբարիս.
• , ռ հլ. «փշոտ մի բոյս, որի ըն-տանին յարգի բանջարեղէն է. լտ. cinara, ֆրանս. artichaut» Վրք. և վկ. Բ. 326. Գա-հիան. Բժշ. Ճառընտ. Վստկ. 174. որից կան-կարի խէժ «կինապարին» Բժշ. գրուած է նաև կանգար, կանկառ, կանգառ. արդի գրակա-նում ընդունած ձևն է կանկառ։
• = Պրս. [arabic word] kangar հոմանիշից փոխա-ռեալ. սրանից են նաև արաբ. [arabic word] qan-γar (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 90), թրք. ken-ger. ըստ այսմ հայ բառի ուղղագոյն ձևն է կանգար։ Պրս. բառից է ծագում kangaržad «կանկարի խէժ, gummi cynarac scolymi», որից փոխառեալ է ասոր. ❇ kangar-zad նոյն նշ։-Հիւբշ. 268։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ, ՆՀԲ, Justi, Kurd. Gram. 85։
• ԳՒՌ.-Մշ. կանգար, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. կանգառ, Ագլ. կա՛նգառ, կա՛նգառնը, Ոզմ. Վն. կանգ'mռ, Մկ. կանգ'mր, Խրբ. գ'ան-գառ, Ակն. գանգար, Զթ. գանգօյ, գանգոր. Հճ. գ'անգուր։ Նոր բառեր են կանկռհան, կանկռուկ, կանկառթռուկ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ կատա-դովկիական յն. ϰαγϰαρι «մի տեսակ բոյս, որի արմատից ծամոն են պատրաստում, իսկ պտուղը իբրև սուրճ գործածում» (Ka-rolides, (ρ. συγϰρ. 84). չի կարող բառո թուրքերէնից լինել փոխառեալ, որովհետև ձայնաւորները համապատասխան չեն։
ԿԱՆԿԱՐ որ գրի եւ ԿԱՆԿԱՌ, ԿԱՆԳԱՌ, ԿԱՆԳԱՐ. ռմկ. եւս կանկառ. պ. քէնկէր. σκόλυμος scolymus, cardui genus, carduus altilis seu sativus, cinara, ris իտ. carcioffo, articiocco. Բանջար փշոտ գնդագլուխ, վայրի, եւ ընտանի. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
Էր կերակուր նոցա կանկար լերիննգ ի հովտաձեւ տափարակն ժողովեալ ի կանկարոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
ԿԱՆԿԱՐԻ ԽԷԺ. ի Բժշկարանի մեկնի կինապարին։
artichoke-ground.
cf. Կանկար.
rod, stick, switch;
pole, perch.
• , ո հլ. «գաւա-ղան, ցուպ, ձող» Սահմ. ժբ. ուրիշ վկայու-թիւն չունինք։
ԿԱՆՃՈԽ ԿԱՆՋՈՒԽ. νάρθυξ ferula. Գաւազան, ցուպ, մանաւանդ ձող. որ եւ ջոխ ասի իբր ռմկ. լըպուգ, չօփ.
Քարիւ հարեալ սատակեաց զչղջիկտն ի վերայ կանճոխոյ (կամ կանջխոյ) նստեալ. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
ruler, rule, square;
rule, guide, model, principle;
cf. Կանոն.
cf. Կանճոխ.
• , ո հլ. «գաւա-ղան, ցուպ, ձող» Սահմ. ժբ. ուրիշ վկայու-թիւն չունինք։
ԿԱՆՃՈԽ ԿԱՆՋՈՒԽ. νάρθυξ ferula. Գաւազան, ցուպ, մանաւանդ ձող. որ եւ ջոխ ասի իբր ռմկ. լըպուգ, չօփ.
Քարիւ հարեալ սատակեաց զչղջիկտն ի վերայ կանճոխոյ (կամ կանջխոյ) նստեալ. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
rape, rapeseed.
rule, regulation;
order, method, law, ordinance, precept, statute, regimen;
model, example;
canon;
հանրական —, as a general rule;
ըստ —ի, according to rule;
strictly, regularly;
ըստ —աց, canonically;
— լինել, to serve as a rule or precept;
պահել, լուծանել զ—, to keep, to break the rules or regulations;
— երից, rule of three, proportion.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։
• Հներից Տաթև. հարց. 538 գրում է «Ստուգաբանութեամբ կոչի կանոնն քանոն, այսինքն ուղղութիւն և կարգ և օրէնք»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, Thesaur. 47։ ԳԴ դնում է արաբ. գա-նուն (բառ յն.)։ ՀՀԲ, Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 և ՆՀԲ յն. ձևից։ Հիւնք. յն. ϰάννα «եղէգ» բառից։
• ԳՒՌ.-Մշ. կանոն (սաղմոսի կանոն, 2 հեգարան), Ոզմ. կանուն, Մրղ. կանուի ն, Ախց. ղmնօն (յատկապէս ղmյդm-ղmնօն <արաբ. qāida-qanūn), Սեբ. գանէօն, իսկ կրկնութեամբ՝ ղարmր-ղmնէօն (<ա-րաբ. qarār-qānūn)։
• ՓՈԽ -Ուտ. կանօն «կանոն», որից և կա-նօնէն «կանոնաւոր», կանօնչիչալ «օրէնս-դէտ» ևն։
ԿԱՆՈՆ որ եւ ԿԱՆՈՎՆ, ՔԱՆՈՆ, ՔԱՆՈՒՆ. Բառ յն. κανών canon, regula, forma Գանօն. Չափ ուղղութեան՝ իբրեւ զլծակ կամ զմէտ կշռոց. ուղիղ ձեւ ուղղիչ այլոց. գիծ ուղղաձիգ. եւ Փակեալն ի մեջ գծից. աղիւսակ. ցանկ. որոշեալ գլուխ բանից. սահման. կարգ. օրէնք, եւ օրինակ նախատիպ. ... եբր. մէսուքա որ եւ ցանկ, պատնէշ։ Զպէսպէս առմունս յայտ առնեն վկայութիւնք նախնեաց։
ԿԱՆՈՆ. Իբրեւ ուղիղ փայտ կամ տախտակ, եւ հարթ սիւն. եւ Լար ճարտարապետաց.
Իբրեւ զցեց՝ որ ուտէ, եւ շրջի ի վերայ կանոնի. (Միք. ՟Է. 4։)
Մատեաւ առ քանուն գահոյիցն. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Եթէ քանոնն թիւր իցէ, քանի՞ եւս ոյք ուղղին նովաւ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
ԿԱՆՈՆ. Իբր Աղիւսակ կամ գաւազան ժամանակագրութեան, եւ համաբարբառ ավետարանաց, եւ տոմարական գրուածոց.
Ի քրոնիկոն ժամանակական կանոնսն փոխեցայց. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Եւսեբի զանուանս քահանայպետիցննշանակէ ի կանոնս ժամանակաց։ Իժամանակական կանոնաց եւսեբի պամփիլեայ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Յռջբ. թղթ. պաւղ.։)
Ի կանոնի անդ (եւսեբեայ) գտցես. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Որպէս եւ ի ժամանակական կանոնի ճառեցաք. (Շիր. զատիկ.։)
Կանոնս տասն թուով դրոշմեցի քեզ։ Գրելոցն ի ճակատ կանոնին. (Եւս. ի սկիզբն աւետար.։)
վասն որոյ ասացի իննեւտասներեկին շրջագային բոլոր երեւելի կանոնին. զի իւրաքանչիւր կանոն իննուտասն ամաց շրջագայութիւն ունի. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
ԿԱՆՈՆ. Գլխակարգութիւնք գրոց սաղմոսաց, եւ շարականաց. եւ կարգ պաշտամանց.
Զեօթն գոբողայս կանոն անուանեալ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զկանոն ի կանոն չյարէին (ի սաղմոսերգութեան). (Խոսր.։)
Նովին կանոնիւս անդադար փառաւորել. (Ժմ.։)
Երկնային կանոնիւ։
Երկնայնոցն նմանեալ կարգեաց. զոր եւ կանոն անուանէ. զի առնց ուղիղ հաւատոյ եւ առաքինութեան անընդունակ է պաշտօնն. (Խոսր.։)
Զկանոն պաշտաման ժամու աղօթիցն. (Փարպ.։)
Կանովն աւետեաց։ Կանովն աստուածայայտնութեան. (եւ այլն. Շար.։)
ԿԱՆՈՆ. Սահմանեալ վճիռք ժողովոց. որոց հաւաքումն կոչի Գիրք կանոնաց, կամ Կանոնգիրք.
Ժողովք ուղղափառ եպիսկոպոսաց կանոնս սահմանեցին եկեղեցւոյ։ Հարքն մեր սուրբ եպիսկոպոսք սահմանեցին կանոնս. (Եզնիկ.։)
ԿԱՆՈՆ. Օրէնք աստուածային, եկեղացական, եւ քաղաքական.
Ըստ չաթոյ կանոնին՝ զոր բաժանեաց մեզ աստուած։ Ըստ կանոնիս մերոյ։ Ոչ օտար կանոնաւ։ Այսմ կամ սմին կանոնի միաբան լինել. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 13=16։ Գաղ. ՟Ղ. 16։ Փիլիպ. ՟Գ. 16։)
Կանովնիւեւ եւ լուսով հպեալք առ ի պատասխանատրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Տուեաալ նմա կանոնս ապաշխարութեան։ Կատարեցաւ կանոն խորհրդացն. (ՃՃ.։)
Կարգեսցեն նոցա կանոնս ծանունս. (Կլիմաք.։)
Ըստ այսու կանոնի։ Ի չափու իւրում կանոնին կացցէ։ Յայսմ կանոնէ ուխտի։ Ի բարեվիճակդ քո կանոնաց։ Ոչ փակեալ ես ընդ օրինօք, ոչ պարունակեալ ես ընդ կանոնաւ. (Նար.։)
Հոմերոս կանոնս դնելով եւ օրէնս՝ ուսոյց։ Յարմարական կանոնաւ զօրէն ամուսնութեան փութացան կազմել։ Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ։ այս կանոնաւ փորձեցան տնտեսավարել զաշխարհ։ Զոր եւ վեհն իսկ ի սկսմանէ աշխարհի օրինադրեաց կանոն. (Պիտ.։)
ԿԱՆՈՆ. Օրինակ վասն նմանօղ լինելոյ.
Եթէ ես կարծեցեալ կանոնս մարդկան՝ այսպիսի, զի՞նչ յոյս ապա այնոցիկ, որ տգիտութեամբ խաւարեալք են. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Սովոր իսկ են ճշմարիտ վարդապետք զանձանց առաքինութիւն կանոն աշակերտելոցն դնել. (Ագաթ.)
canonist.
canon law;
— գիրք, book of canons.
law-giver, legislator.
Գրօղ կամ սահմանօղ կանոնաց.
Ի կանոնագրացն հավատասահման դաւանաւորաց հարցն նիկիոյ. (Նար. մծբ.։)
relating to rules or regulations.
to establish rules or laws, to make regulations for;
to admit into canon-law.
որ եւ ԿԱՆՈՆԵԼ. Կանոնս եւ օրենս դնել, սահմանել, կարդել. եւ Ի ժամանակագրական կանոնս աւանդել.
Զսոսա զերկոսեան կանոնադրէ՝ ասելով։ եւ զայլն եւս բարեկարգութիւնս կանոնադրեալս յառաքելոց սրբոց. (Սարգ. յկ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Զգիւտ ժամուց եւ ժամանակաց, զմարդկայնոց սեռից կենցաղավարութիւնս կանովնադրեալ դրոշմեցին ի մատեանս. (Արծր. ՟Ա. 1։)
regulation, statute, constitution.
Սահմանադրութիւն. օրէնք. կանոն.
Զհաւատոյ խոստովանութեան կանոնադրութիւն, խոստովանական կանոնադրութիւն։ Ճշմարիտ կանոնադրութիւն կաթողիկէ եկեղեցւոյ. (Արծր. ՟Բ. 2։ Նար. ՟Խ՟Ը։ Կանոն.։ Շ. ընդհ.։ Լմբ. պտրգ.։)
canonical.
Կանոնաւոր. կանոնեալ. վճռական. սահմանեալ. օրինադրեալ.
Կանովնական տառք։ Կանոնական սահմանք, կամ սահմանադրութիւն, կարգադրութիւն, հրամանք, նզովք, բան. (Շար.։ Կանոն.։ Խոր. ՟Գ. 20։ Ճ. ՟Ը.։ Լմբ. սղ. ՟Հ՟Թ։ Մխ. դտ.։ Խոսր.։)
Ի նմին լերին զկանոնական աղօթսն առնէր (քրիստոս, իբր կանոնով սահմանեալ անձին իւրում). (Ագաթ.։)
Ի կանոնականացն քոց հաւատամք յօծեալդ. այսինքն ի գրոց սրբոց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Երիցունք մի իշխեսցեն ամենեւին կանոնական թուղթս տալ. (իբր թուղթ ընծայութեան. Կանոն.։)
canoness.
observant of rules.
cock-crowing;
cockcrow, day-break;
ի — ի, at cockcrowing, at the peep or break of day.
ἁλεκτοροφωνία gallicinium. Խօսելն հաւու. ժամ ձայն տալոյ աքաղաղին՝ մօտ ի մերկանալ առաւօտու.
Յերեկորեա՞յ, եթէ ի մէջ գիշերի, եթէ ի հաւախօսի, եթէ ընդ առաւօտս. (Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 35։)
commencement, rise, origin;
author.
Հաւ, ըստ որում Սկիզբն. սկզբնապատճառ. առաջնորդ. գտակ. հեղինակ. (լծ. հյ. աւագ եւ յն. ա՛ւքսօն. լտ. ա՛ւթօր ). իսկ ՀԱՒԱԿ ԼԻՆԵԼ՝ տե՛ս եւ ՀԱՒԵԼ.
Պատճառք կորստեան, եւ հաւակ լինօղ անբաւ հիքութեանց։ Մարդասպանութեան հաւակ լինել։ Հաւակ այնքանեացն եղեալ աղունցն։ Ոչ իբրեւ զօգտակար արհեստիցն հաւակս յիշեցեալ լինին գտակք սորա. (Պիտ.։)
scare-crow.
ՀԱՒԱՀԱԼԱԾ որ գրի եւ ՀԱՒԱԼԱԾ. Այն ինչ՝ որ հալածէ զհաւս. որպէս խրտուիլակ, գործի հողմաշարժ, կամ թռչուն վանդակաւ պահեալ առընթեր մրգապահաց՝ ի խրտուցանել զօդաթռիչ թռչունս.
Բարկութեան ախտն գազանաբարոյ՝ արագաշարժ ի յաղաղակելն, եւ իբրեւ զհաւահալածն մրգապահաց, որ մինչչեւ օդոյն ինչ շարժեալ՝ եւ նա սկսանի կարկաջել. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։ Ճ. ՟Գ.։)
cf. Հաւադէտ.
ՀԱՒԱՀԱՐՑ ԼԻՆԵԼ. οἱωνίζομαι auguror. Հաւադէտ լինել իբրեւ զհարցուկ կամ զգուշակ.
Հմայիցէ, հաւահարց լինիցի։ Հմայէր, եւ հաւահարց լինէր. (Օր. ՟Ժ՟Ը. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Գ. 6։)
cf. Հաւադէտ.
οἱωνόμαντις augur, auspex. Հմայօղ ի ձեռն հաւուց. հաւադէտ. հաւահարց.
Մերժել զհաւահմայն, զհաւահարցն. (Ոսկ. տիտ.։)
ՀԱՒԱՀՄԱՅՔ յից. գ. ՀԱՒԱՀՄԱՅՈՒԹԻՒՆ. οἱώνισμα, οἱωνισμός, οἱωνομαντεία augurium, haruspicium, hariolatio. Հմայելն ի ձեռն հաւուց. հաւադիւթականն արուեստ.
Կիւսից ձերոց, եւ հաւահմայից ձերոց. (Երեմ. ՟Ի՟Է. 9. յն. հաւահմայութեանց։)
Յաստեղագիտութիւնս, եւ ի հաւահմայս։ Ի հաւահմայս եւ ի կախարդութիւնս. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Բ։ Հաւահմայութիւն. Վրդն. պտմ.։)
cf. Հաւահմայութիւն.
heath.
Բոյս նման մրտի, յորմէ կազմի աւել. եւ սերմն նորա լինի միրգ հաւուց, այսինքն ուտելի ամենայն թռչնոց։ Մխ. առակ.։ Եւ լայնաբար՝ Ամենայն տունկ վայրի, որոց ունդն է կուր թռչնոց, կամ այլոց կենդանեաց։ Գաղիան. իբր յն. βαλανηρά եւ այլն.
madge-owlet, brown or grey owl.
ՀԱՒԱՊԱՏԻՐ νυκτικόραξ corvus nocturnus. գրի եւ ՀԱՒՊԱՏԻՐ. Գիշերաբու. ազգ բուոյ, որ ըստ յունաց գիշերային ագռաւ ասի. որպէս պատրանօք որսօղ հաւ կամ հաւուց. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 17։ (որ ի գիրս Օրին. ՟Ժ՟Դ. 16։ եւ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 20. թարգմանի ի մեզ Ագռաւ. եւ ի Սաղ. ՟Ճ՟Ա. 7. Բու։))
Նիքտիկոր. հաւապատիր ձագ, կամ հաւպատիր. (Գաղիան.։)
equally distributing.
Հաւասար կամ անխտիր բաշխօղ.
Հաւասարաբաշխ տանուտէր. (Սկեւռ. լմբ.։)
Նոյ՝ արդար, հաւասարաբաշխ՝ աստուծոյ, երկրի, հոգւոյ եւ մարմնոյ, իւրոցն եւ օտարաց. (Վրդն. ծն.։)
Ըստ աննախանձ եւ հաւասարաբաշխ շնորհի քո. (Սկեւռ. լմբ.։)
equally acting.
ἱσούργος paria faciens. Որ զնոյն հաւասարապէս գործէ. համագործ.
Հաւասարափառ եւ հաւասարագործ հօր ցուցեալ զորդի. (Կիւրղ. հանգ.։)
Ըստ աստուածութեանն՝ նորայն եւ հօրն յամենայնն անբաժանելի է հաւասարագործ. (որ լինի եւ կր՛՛. Բրսղ. մրկ.։)
(Տրդատ ընդ գրիգորի) զուգաբան եւ հաւասարագործ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
of the same power;
isodynamic;
equivalent, equipollent.
ἱσοδύναμος, ἱσόρροπων aequipollens, aequivalens. Որ հաւասար զօրէ կամ զօրութիւն ունի. համազօր.
Հաւասարազօր գոլով առաջի գրեանց. (Նախ. իմ.։)
Որպէս հաւասարազօրք միաւորելով զնոսա. (Կիւրղ. գանձ.։)
companion, fellow, comrade, mate, partner.
Հաւասար. զուգահաւասար. համահաւասար. հաւասարորդ. հասարակորդ. հաղորդակից։ կցորդ. բաժանորդ. միաբան. ձայնակից. Յաստուածայինս ասի,
Հայր բնութեամբ հաւասարակից է որդւոյ եւ հոգւոյ. (Շ. թղթ.։)
(Որդի) հաւասարակից ընդ հօր յէութենէ. (Շար.։)
(Հոգին) սուրբ աստուած հաւասարակից իսկութեանդ հօր։ Զհաւասարակիցն իւր զսուրբ հոգին. (Նար. ՟Լ՟Դ։ Ճ. ՟Ա.։)
Եւ ի մարդկայինս.
Ես յովհաննէս եղբայր ձեր եւ հաւասարակից նեղութեան արքայութեան. (Յայտ. ՟Ա. 9։)
Հաւասարակից եւ հանդիսակից մաքուր մրցանաց նոցա. (Ճ. ՟Ա.։)
Իւրեանց հաւասարակիցս ջանան առնել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
Հաւասարակից են բանք նորա՝ գրոյն. (Եփր. աւետար.։)
Իսկ յասելն (Կոչ. ՟Դ.)
Զհաւասարակից մարդկութեանս մերոյ յանձն իւր առեալ զչարչարանս. ըստ յն. պիտի հաւասարակիր, կամ նմանակիր։
of equal measure, just, equal.
Եթէ հաստատուն ինչ իցէ՝ ի մէջ ամենայնի (այսինքն տիեզերաց) հաւասարաչափ, առ ոչ եւ միոյ արդեօք առ ծայրսն՝ բերիցի. (Պղատ. տիմ.։)
Լինիցին հաւասարաչափք եւ ողջք. (անդ։)
Հաւասարաչափ փառօք, կամ գերունակութեամբ. (Պրպմ. ձ։)
Մի՛ հաւասարաչափ զճանաչելն համարիցիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Ըստ հաւասարաչափ սրբութեանն լինի բնակել ի նմա. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ծ՟Բ։)
Վերապատուեցէ՛ք աննախանձք զհաւասարաչափն։ Զոմանց հաւասարաչափ անկարօտութեան վեհիցն արթնութեան բերէր նշանակ (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ). (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Համապատիւ.
ἱσότιμος aequalis honore, dignitate. Հաւասար պատուով. ունակ նոյն պատուոյ. զուգապատիւ. Այլազգ յաստուածայինս. զոր օրինակ,
Որդի՝ հօր հաւասարապատիւ։ Հաւասարապատիւ որդի սիրելի։ Բանդ կենդանի՝ առ հաւասարապատիւ քո հոգի. (Աթ. ՟Զ. եւ ՟Ը։ Լմբ. ստիպ.։ Նար. ՟Ի՟Դ։)
Հաւասարապատիւ աստուծոյ անաչեմք զհոգին. (Աթ. ՟Ը։)
Ոչ ի մի երիս անուամբ, այլ յերիս հաւասարապատիւս. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
(Հրեշտակք) հաւասարապատիւ գոլով։ (Իշխանք) հաւասարապատիւ ծառայակիցք են. (Լմբ. եկեղ.։)
Իբրեւ զհաւասարապատիւ զոք ձգեաց զնա ի դատաստան մահու. (Իգն.։)
equally.
ՀԱՒԱՍԱՐԱՊԷՍ ἵσως aequaliter, aeque ἑξ ἵσου ex aequo, pariter. որ եւ ՀԱՒԱՍԱՐ, ՀԱՒԱՍԱՐԱԲԱՐ. Հաւասարութեամբ. անխտիր. զուգապէս. նոյնպէս. միապէս. ոչինչ ընդհատ. առ հասարակ. հաւսար.
Բնական հաւասարապէս կալեալ որդի զհայրենի աստուածութեան պատիւ. (Նանայ.։)
Զամենեսեան հաւասարապէս կոչէ։ Հաւասարապէս խնամէ. (Ոսկ. յհ.։ Սահմ. ՟Ը։)
Ամենից տիրօղ հաւասարապէս. (Նար. ՟Գ։)
Հաւասարապէս կրեմք՝ որքան ի բնութեան եմք. (Շ. թղթ.։)
Փորձութիւն ինչ եւ մահ հաւասարապէս հասանեն ի վերայ ամենեցուն. (Շ. մտթ.։)
Երեքեան նոքա հաւասարապէս ի կատարածի անդ եդին. (Իգն.։)
Զամենայն գաւառն երուսաղէմի հաւասարապէս կոչեն հրէաստան. (Բրսղ. մրկ.։)
just, equitable.
Իբր Արդարասէր. անաչառ.
Արդարադատ եւ հաւասարասէր կշիռս ունելով յամենայնի. (Խոր. ՟Ա. 23։)
cf. Սողուկ.
ՍՈՂՈՒՍԿ կամ ՍՈՂՈՒԿ. Իբր Սողոսկուտ, լպրծուն, եւ սողուն.
Դիւրափոփոխ է բնութիւնս, եւ սողուկ ի նախանձ. (Լմբ. առակ.) (այլ ձ. սողոսկր. գուցէ սողուսկ)։
Թուի սողուսկ եւ ողորկ իմն, բայց ճշմարիտ եւ խոշոր գտանի. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)
slippery.
ՍՈՂՈՒՍԿ կամ ՍՈՂՈՒԿ. Իբր Սողոսկուտ, լպրծուն, եւ սողուն.
Դիւրափոփոխ է բնութիւնս, եւ սողուկ ի նախանձ. (Լմբ. առակ.) (այլ ձ. սողոսկր. գուցէ սողուսկ)։
Թուի սողուսկ եւ ողորկ իմն, բայց ճշմարիտ եւ խոշոր գտանի. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։ 2)
horrible, terrible, dreadful, ghastly, hideous, formidable, frightful;
մեծաւ —լեօք, greatly wondering.
φρικτός horibilis. Արժանի սոսկալոյ. սոսկաւոր. զարհուրելի. սոսափելի. ահաւոր. ահագին. քսամնելի.
Սարսեսցեն յինէն՝ իբրեւ լուիցեն բռունք սոսկալիք. (Իմ. ՟Ը. 15։)
Բանիւ իմն եւ անուամբ սոսկալեաւ. (Խոր. ՟Ա. 33։)
Մեծաւ սոսկալեօք օրհնեցին. իմա սոսկմամբ, հիացմամբ։
to be greatly afraid, to tremble, to shudder with horror, to dread, to fear;
սոսկացեալ դողալ, to be horror-struck, terrified, to quake with terror.
φρίσσω, -ττω horreo. Դողալ. սարսիլ. սարսափիլ. սօսափիլ. քստմնիլ. զարհուրիլ.
Յիմարեցան երկինք վասն այսսրիկ, եւ սոսկացան յոյժ։ Սոսկացաւ մարմին իմ յանձին իմում. (Երեմ. ՟Բ. 12։ Դան. ՟Է. 15։)
Դասք վերին զուարթնոցն սոսկացեալ զարմացեալ կային. (Շար.։)
Իսկ յասելն, (Ոսկ. ապաշխ.)
Երթաս ի ճանապարհ հեռի, եւ ի խորշակի սոսկաս, իմա տոկոս, կամ համբերես սոսկալի օրինակաւ։
Զամենայն կերակուրս՝ յորոց մարդն ոչ գարշէր եւ սոսկէր. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
simply, solely, only;
horribly.
Ոչ կամի աստուած, զի սոսկապէս լուիցուք, այլ բազում զգոնութեամբ։ Ոչ սոսկապէս, եւ ոչ ի քուն մտանելով հնար ինչ իցէ գտանել զմիտս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14. 20։)
Սոսկապէս օտարին սերմանց եղեն ընդունող. (Սկեւռ. աղ.։)
Իսկ յասելն (Շար.)
Սոսկապէս համբերելով. իմա սոսկալի եւ քստմնելի օրինակաւ
gigantic, colossal, huge, monstrous.
Սոսկալի վիթխարի. հսկայ ահագին.
Զարհօրատեսակ շանագլուխն սոսկավիթխար. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
to gargle.
ՍՈՍՈՐԴԵԼ. γαργαρίζω gagarizo. Ողողանել զսոսորդս ջրով կամ ջրի քացախով. կառկառ ընել.
որ զկոկորդն սոսորդէ, զքիմն զովացուցանէ. որ ստէպ աղօթէ, զցանկութեան բոցն շիջուցանէ. (Նեղոս. առ Լեհ.։)
famished, suffering from famine or hunger.
Սովալլուկ զանձինս առնէին. (Ճ. ՟Ը.։)
Սովալուկ լինել, եւ ծարաւով մաշիլ։ Սովալլուկ եւ մերկ խայտառակ շրջեսցի. (Սարգ. յկ. ՟Գ. ՟Դ։)
to be starved to death, to die of hunger.
ՍՈՎԱՄԱՀ ԼԻՆԵԼ. ՍՈՎԱՄԱՀԻԼ. ձ. Սովով ի մահ մերձիլ. սովասովիլ. նքողիլ.
Թէեւ սովամահ լինիցիմք, սակայն ի տեառնէ մի հեռասցուք։ Սովամահ յաստուածեղէն բանէն լինէին. (Ոսկ. մտթ.։ Սեբեր. ՟Ը։)
Միջնաբերդին նեղեալ սովամահէին, եւ բազումք ի նոցանէ սատակեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 49։)
to be tormented with famine, with hunger, to be famished, starved, to suffer through hunger.
λιμώττω, -σσω fame laboro πεινάω, πεινέω penuria laboro, esurio, homelicus sum. Սովանալ. սովաբեկ լինել. տանջիլ ի քաղցոյ. քաղցնուլ յոյժ. նքողիլ. խիստ անօթենալ.
Սովեսցին որպէս չունք։ Սովեցաւ ամենայն երկիրն եգիպտացւոց. (Սղ. ՟Ծ՟Ը. 7. 15։ Ծն. ՟Խ՟Ա. 55։)
Ահա մինչ սովեցար, քան զսէր իմ եւ ամենայն կանանց զկերակուր ախորժեցեր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
սովեցաւ քաղաքն, մինչեւ եղեւ լիտր մի միս իշոյ՝ հինգ հարիւր դրամ. (Պտմ. վր.։)
Սովիմ հացիդ յերկիր հեռաստան. (Գանձ.։)
Փոքր նշալիցն (արեգական (մարդս սովեալ է. եւ ինքն ի փանաքութենէն սովի. (Լմբ. յանառակն։ 2)
habitually, as usual, customarily, ordinarily, commonly, usually, mostly, generally.
συνηθῶς pro more, pro consuetudine. Սովորակի. ըստ հասարակ կամ միշտ սովորութեան. ստէպ.
Զայս զերկուսս այսպէս պահէին սովորաբար։ Եւ այս ցանգ սովորաբար ի մեզ կրի. (Խոր. ՟Գ. 51։ Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Ունիմք սովորաբար ասել փիլիսոփայ, որք յերաժշտական արհեստս կատարեալք են. (Շ. բարձր.։)
Զոր վասն բազմութեանն տարմ անուանեն սովորաբար. (Կիր. պտմ.։)
Սովորաբար անծեղ յանտառս միշտ աղաղակէ. (Մխ. առակ.։)
cf. Սովորիմ.
Միտք սովորեաց խուզել եւ քննել։ Ոչ վաստակելն ապականել զմեզ սովորեաց. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։)
Ոչ եւս սովորեցին հարցանել զեկեալ ոք ի հեռաստանէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յորմէ սովորեցին սիրելիութեանն աճել բարիք. (Պիտ.։)
Սովորեցին ոմանք զկիւրակէն օր մինչեւ ցճաշն պատուել. (Յհ. իմ. ատ.։)
his, hers, its.
Որ ինչ է սորա. ասորը.
Սորայս լինելութիւն։ Զվայելողսն ի սորայն գոյից։ Ըստ սորայումն փառաւորեցաւ բանի. (Պիտ.։)
to flow, to run out, to leak;
to creep into a hole;
— աչաց, to become weak, to have the sight fail or grow dim, to water, cf. Վատեմ, cf. Ծիւրեմ;
սորեալ աչք, hollow, sunken eyes.
διαρρέω perfluo καταρρέω defluo, scaturio. Ընդ սորա բերիլ՝ հոսիլ՝ ծորիլ՝ թորթորիլ որպէս ջուր. կաթել. քամել. սորորել. ջրի պես վազել.
Այս իմ մեղք, որք սորեն յետոյ զկնի իմ (իբրեւ աւազ ընդ փսիադ ծակ). (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Եռացին որդունք ընդ աչս նորա եւ ի վայր սորեցին ընդ ըռնդունս նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
ՍՈՐԵԼ. որպէս Սորամուտ լինել. εἱσδύνω subeo, ingredior.
Սորեցին յայրս, թափեան յանտառս. (Երեմ. ՟Դ. 29. յորմէ եւ Յհ. կթ.։)
տացէ քեզ տէր սիրտ տրտմեալ, եւ աչս սորեալս։ Առ ի սորելոյ աչաց իւրոց, եւ մաշելոյ զանձն նորա։ Ցիռք ի դաշտս ծծեցին զօդս իբրեւ զվիշապս, եւ սորեցին աչք իւրեանց, զի ոչ գոյր խոտ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 69։ ՟Ա. Թագ. ՟Բ. 33 ։ Երեմ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
to flow out often, abundantly;
to leave the ranks, to be dispersed, to disband.
Նոյն ընդ Սոր. (որպէս Ձոր, եւ Ծործոր)
Զսորսոր զանձուկ իջեվանին դժոխոց. (Կլիմաք.։)
Մինչեւ յաչաց անտի անօրենին եռանդն որդանց բղխեալ սորսորել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9։)
Սկսան սորսորել գնալ ի բանակէն, թողին զիւրեանց արքայն արշակ. (Բուզ. ՟Դ. 50։)
Զաղաւաղել հնձողոցն, զսորսորել մանգաղին ափս ածեալ ժողովէր. (Ոսկ. ի հերոդ.) (իբրու թափիլ ի բերանոյ մանգաղին)։
theirs;
of those.
τὰ τούτων, τὰ τούτοις, αἰ ἁπὸ τούτων quae horum, his, ab his. Որ ինչ է սոցա. եւ Սոցա. այսոցիկ. ասոնցը. ... տես Արիստ. ստորոգ. ստէպ։
Զսոցայցն առեալ տարացոյց։ Ի սոցայցն առեալ տարացոյց։ Ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց։ Խոցոտեն զիս յաղագս սոցայցն հոդք ոչ սակաւք։ Սապէս եւ ըստ սոսայքն որակք ասիցեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։ Արիստ. որակ.։)
Առաքինեացն եւ խաղաղասիրացն, եւ սոցայցն հակառակի անխնայ արարողացն չար։ Շնութեան եւ գողութեան, եւ համանման սոցայցն կամ սայց ասացեալ չարեաց. (եւ այլն. Պիտ.։)
to plunge, to sink, to immerge;
to cover, to hide.
ՍՈՒԶԱՆԵՄ ՍՈՒԶԵՄ. ἑγκαλύπτω obtego, velo. Ի սոյզ եւ ի խորս իջուցանել. ընկլուզանել. ընկղմել. վայրաբերել յանգուգս. թաղել. անհետ առնել. հետախաղաղ ծածկել. թաքուցանել.
Սուզանէ զվնաս իւր բանգէտն յատենի. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Սուզանել եւ վատթարել զանձինս։ Եսոյզ ի նմանէ յերկրի զցամաքայինս, եւ ի ծովու զջրայինս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. յովն.։)
Սուզանելով զեգիպտացիսն։ Երկիրս եսոյզ ընկոյզ եկուլ զղեւտացիսն. (Ագաթ.։)
Զանդամս մարմնոյ իւրեանց ի լիճսն սուզանելով՝ զձայնն եւեթ՝ բերելով ի դուրս առաքեն (գորտք). (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ապա եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան։ Եթէ յանդունդս խորոց սուզեսցես։ Ոչ զնոսին յանդունդս երկրի սուզեցեր. (Նար.։)
Յորմէ քերովբէքն թեւասքողեն, եւ սերովբէքն յինքեանս սարսեալ սուզանին (պատկառանօք). (Խոսր.։)
Մոլորութիւն նորա սուղցի (կամ սուզեցի). (Էր ընդ եղբ.։)
Ի խոնարհ սուզել։ Զթշնամիսն սուզէ։ Զարուսն սուզեցեր. (Արծր. ՟Դ. 12։ Լմբ. համբ.։ Շ. եդես.։)
Ջրով սուզեալ յանդունդս։ Որ սուզեալ ղօղեալ էին անյայտ տեղիս. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 5։)
Սուզէ զչարսն ընդ չարին ի մէջ հնոցին. (Տաղ.։)
to whistle;
to hiss, to receive with hisses.
ՍՈՒԼԵՄ որ եւ ՍՈՒՂԵԼ, ՍՈՒՂՂԵԼ. συρίζω, συρίττω sibilo. իտ. zufolare, fischiare. շչել. շռնչել. Խորդալ. ձայնել անբանից եւ առ անբանս առ ազդելոյ ինչ.
Նեղեալ նեղ եւ նուրբ փողոցն՝ յորժամ լցցի շնչով, սուլէ։ Ընդ նրբագոյն փողոց երկուց ծծոցն ճնշելով յարտափչելն սուլէր. (Փիլ. եւ Անան. ի յովնան.։)
Օձն իւր բնութեամբ սուղեաց, եւ իմացաւ կինն. (Վրդն. ծն.։)
Զսուղելոյ ձայն ի լսելիսն հնչեցուցանել։ Հովուաբար առաջին հօտին ընթանալ, սուզելով զհետ կոչել. (Յհ. իմ. ատ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
Շչեսցէ, այս ինքն տացէ նշան. դարձեալ սուղղեսցէ. եւ սուղղեսցէն. սովոր են մեղուաբոյծք սուղղել մեղուաց. եւ տանին զնոսա ի ծաղիկս եւ ի դալարիս, եւ դարձեալ ածեն զնոսա ի տեղիս իւրեանց. (Գէ. ես.։)
a little less, little, less.
Սուղ ինչ սակաւ։ փոքր մի նուազ.
Այս ժամանակ՝ յերից հազարաց սուղատակաւ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 10։)
cf. Սուսերակիր.
ՍՈՒՍԵՐԱԿԱՑ ՍՈՒՍԵՐԱԿԻՐ. Որ կայ սուսերաւ առ արքայի. զինակիր՝ սուսեր ի ձեռին.
Սուսերակաց թագաւորին. (Վրք. հց. ձ։)
Սուսերակիր թագաւորին կայ հանապազ առ նմա. (Վրք. հց. ձ։)
sword-armed guard;
protospatharius.
ՍՈՒՍԵՐԱԿԱՑ ՍՈՒՍԵՐԱԿԻՐ. Որ կայ սուսերաւ առ արքայի. զինակիր՝ սուսեր ի ձեռին.
Սուսերակաց թագաւորին. (Վրք. հց. ձ։)
Սուսերակիր թագաւորին կայ հանապազ առ նմա. (Վրք. հց. ձ։)
armed with a sword.
Ամրացեալ զինեալ սուսերաւ. սուսերաւոր.
Շրջապատէին զտաճարն աստուծոյ զինուք բազմօք, եւ սուսերակուռ սպառազինօք. (Ճ. ՟Բ.։)
drawing the sword, able, fit for war;
sword in hand.
σπωμένος, ἑσπασμένος, οἶλκων ῤομφαίαν trahens gladium. որ եւ ՍՈՒՍԵՐԱՄԵՐԿ. Որ ձգէ զսուսեր. քարշօղ զսուր. մերկացօղ ի պատենից. թուր քաշօղ.
Ամենեքեան նոքա սուսերաձիգք։ Առ ընդ իւր եօթնահարիւր այր սուսերաձիգս. (Դտ. ՟Ի. 25. 35։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
cf. Սուսերամարտիկ.
Որ սրով մարտնչի.
Բազմութիւն զօրաց աղեղնաւորաց եւ սուսերամարտից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. այլ ձ. սուսերամերկից։)
swordsman;
gladiator;
— լինել, to fight sword in hand.
with naked sword;
cf. Սուսերաձիգ.
σπωμένος ῤομφαίαν trahens gladium. Որ մերկեալ ունի կամ մերկէ զսուրն ի պատենից. սուսերաձիգ. թուր քաշօղ.
Չորեքհարիւր հազար արանց սուսերամերկաց։ Քսան եւ հինգ հազար արանց սուսերամերկաց։ Ութ հարիւր հազարարանց զօրու սուսերամերկաց. (Դտ. ՟Ի. 2. 15. 17. 46։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 9։)
Իբրեւ զայր մի սուսերամերկ։ Դաշտն, եւ այրն սուսերամերկ՝ բանն աստուծոյ յաշխարհս. (Կամրջ.։ Վանակ. հց.։)
sworded, wearing a sword.
ἑσπασμένος ῤομφαίαν, μάχαιραν educens gladium. Ունօղ՝ կրող՝ վարօղ զսուսեր. սրաւոր. սուսերաձիգ. սուսերամերկ.
Եւ յուգաս չորեքհարիւր յիսուն հազար արանցսուսերաւորաց։ Վահանաւորս, եւ սուսերաւորս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 5։ Եզեկ. ՟Լ՟Ը. 4։)
Թիկնապահս իւրարս ընտիրս եւ քաջս, նիզակաւորս եւ սուսերաւորս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
false, flattering, adulating, wheedling.
Մի առ ականէ եւ սուտակասպասու ծառայութիւն լինել. (Ոսկ. եփես.։)
to flatter artfully, to toady, to cajole, to blandish, to wheedle.
Սուտակասպասելով, աղօթական ձեւանալ եւ պահացող. (Սկեւռ. աղ.։)
shamming dead, simulating death.
Հրաման ետ խոցել, որ սուտամեռուկ չլինի. (Վանակ. հց.։)
cf. Ստապատում.
ՍՈՒՏԱՊԱՏՈՒՄ որ եւ ՍՏԱՊԱՏՈՒՄ. Պատմօղ՝ ճառօղ զսուտ եւ զմտացածին բանս.
Գիրք ստապատումք։ Ոչ ստապատում ճարտարախօս եղեալ. (Կորիւն. եւս եւ Ագաթ. յն։)
false, untrue, lying.
Գրով հաստատեալ կան քո ամենայն ագահութիւնք, եւ սուտմուտ երդմունք. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
cf. Սուտ.
Սուտ մեսիայք հրէից. կարապետք նեռին. տես ի բառն ՍՈՒՏ. եւ ԴԵՐԱՔՐԻՍՏՈՍ, եւ ՆԵՌՆ։ (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 24։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 22։)
Զնեռնն, եւ զսուտքրիստոսքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Ընդդէմ սուտքրիստոսիցն՝ որ գալոցն էին, ասաց. (Եփր. ՟բ. կոր.։ 1)
sword, sabre, glaive, rapier, steel, knife;
plague;
bulimymus. an Armenian note;
ի — սուսերի մաշել, ընդ — հանել, կոտորել ի —, to put to the sword, to kill, to destroy, to perish;
զսրով երթալ, to fall on a sword;
ի — արկանել, to put to the sword;
հարկանել սրով սուսերի, to strike with the edge of the sword;
սրով վախճանիլ, to perish by the sword;
— ի կող or ի կողս ուրուք ձգել, to run one through, to plunge a sword in the adversary's side, to bury a dagger in a person's heart;
անկանիլ ի — սուսերի, to fall under the edge of the sword;
ի — անկանիլ, to fall by the sword;
— ի կող ընկերի իւրոյ ձգել, to kill each other with the sword;
ընդ ինքեանց —ն ելանել, to fall on their own swords, to commit suicide.