that has a pain in the mouth;
sore mouth.
Ցաւ կամ խոց բերանոյ. որ եւ առ Գաղիանոսի Բերան գրի. ἅφθαι ulcera in ore
Գարուն միջակ ... բերանացաւ խիստ, եւ աղբերաց պակասումն. (Տօմար.։)
with the mouth.
Բերանով. τῷ στόματι ore բերնով.
Ծիծառն՝ յորժամ զտառապանաց բունիկն կամիցի շինել, բերանացի քաղէ տանի շիղս. (Վեցօր. ՟Ը։)
to make a mouth, an aperture, to open.
στομόω os vel ostium facio, aperio Իբրեւ զբերան առնել, կամ բանալ.
Որովայնացոյց, բերանացոյց. (Եղիշ. ծն. առ Վարդանայ.։)
Զվճիտ դուռն տէրունւոյն (կողից) բերանացուցեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Բերդակալք.
war against a fortress.
Մարտադրութիւն կամ պատերազմ ընդդէմ բերդի. եւ Մարտկոց.
Իբր զպատնէշս ամրաբերձ բերդամարտութեան՝ կանգնաւորս անվայրարկելիս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
fortresses, castles;
garrison.
Զբերդեան ամրոցացն հայոց ի բաց կալան. (Փարպ.։)
Տային հրաման ի բերդեանն, զի նեղեսցեն զնոսա։ Զազատ կանանին անդէն ի բերդեանն բաշխէր. (Բուզ. ՟Դ. 58. եւ 59։)
cf. Բերկրալի.
Ուրախական. եւ ուրախարար.
Սիրոյն արտասուքն եւ տրտմութիւն քան զամենայն ծաղր հեշտալի եւ բերկրականք են. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Այսօր ընդ բերկրական զուարթնոյն կրեցեր աւետեաց զտէրն տերանց ի քեզ. (Շար.։)
belveder, stage.
Տեղի բերկրանաց, զուարճութեան եւ զբօսանաց.
Հրամայեաց բազմել ի վանդակս բերկրանոցին առ ի ճաշակել կերակուր. (ՃՃ.։)
joy, mirth, pleasure, content, delight;
բերկրանօք, deliciously.
Ցնծալից բերկրանօք. (Նար.։)
Արքայութիւնն բերկրանք են եւ աստէն. (Խոսր.։)
Անհամեմատ, կամ անկշռելի, կամ անբաւ բերկրանօք։ Բարեզարդաբար բերկրանօք բերին։ Խօսնակ բերկրանաց։ Ախորժ բերկրանաց ճաշակմամբ. (Նար.)
Զլսողացն անձինս լի առնէին ուրախական բերկրանօք. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ուրախութեան եւ բերկրանաց. (Կիւրղ. ղկ.։)
cf. Բերկրեմ.
ԲԵՐԿՐԵՄ ԲԵՐԿՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. χαροποιέω laetifico, exhilaro, χαριεντίζομαι facete dico Տալ բերկրիլ. ուրախ առնել. զուարթացուցնել. զուարճացուցանել.
Յոյս հանդերձելոցն բերկրէ զհաւատացեալսն։ Իւր ինքեան փառաւորութիւնն բերկրէ լիւրաքանչիւրսն. (Խոսր.։)
Նախ զլսելիսն բերկրեն, եւ ապա զսիրտն. (Նար. երգ.։)
Բերկրէ զնոսա. (Ճ. ՟Գ.։)
Այս ինչ արդեօք իցէ, զոր ես ասեմ նշանակել ձեզ, եւ բերկրել զանձն քո. (Պղատ. սոկր.։)
Զտրտմեցելոյն սիրտ բերկրեցուցեր։ Իսկ բերկրեցոյց, որով տրտմեցաւ. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. կուս.։)
joy, mirth, contentment, pleasure, delight, gaiety, agree-ableness, satisfaction, complaisance, mildness.
χαρά, εὑφροσύνη gaudium, laetitia Բերկրանք, բերկրումն. բարկրութիւն, այսինքն ցնծութիւն, ուրախութիւն. խնդութիւն. խնտում, ցնծում.
Ուրախանայի յանտրտում բերկրութեան վայելիւք։ Զուրախութեանցն բերկրւոթիւնս։ Ուրախակիցք իմումս լինցիք բերկրութեան։ Ի զգայութեանցն բերկրութիւնս. (Պիտ.։)
Անանց կամ հոգեւորական բերկրութիւն։ Բերկրութիւն հարսանեաց, կամ բարւոյ, կամ բարեաց։ Ձայն, կամ բարբառ, կամ նաւակատիք, կամ բաժակ բերկրութեան. (Նար.։)
Ի բերկրութեան լինել եւ յուրախութեան։ Միշտ խնդութիւն, համակ ցնծութիւն, յաւէտ բերկրութիւն։ Միով բանիւ պարառութեամբ բերկրութիւն զիրսն անուանեաց եւ ցնծութիւն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
portage, carriage;
exigence;
tendency;
proneness, propension, inclination;
fertility.
φορά latio, motus ἁγωγή ductus Բերելն, եւ բերիլն (ըստ ամենայն առման). որպէս ն.
Ի բերումն բովանդակութեան արարչական բանին հանգստեան. (Նար. կուս.։)
Պատուեցեր զմեզ բերմամբ աստուածոցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զդժնդակացն զբերումն արտաքս հանելով. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի բերմանէ իւրոցն շահից. (Պիտ.։)
Բերումն պտղոյ. (Նար. մծբ.։)
Սա իսկ գոլով բերումն բանականին՝ լար ոսկի, օրէնք կոչեցեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Ի ծովային բերմանց շնորհալոյս մարգարիտ. (Նար. կուս.) իմա՛ զբերս ծովու, ն. կամ կր։
Քառասնօրեայ ի տաճարն բերմամբ. (Սիսիան.։)
Ընդ կրունկն բերմամբ։ Երկնից բերմամբ. (Նար.։)
Բերումն հողմոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Զօդոցն բերման ալեացն. (Պիտ.։)
Արեգական բերմամբն չափին. (Շ. բարձր. (որք հային եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐՈՒՄՆ. որպէս Վարումն. ընթացք. դեգերանք. անցք. դէպք.
Որք միանգամ ստորին բերմանս են. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ո՛չ ժամանակաւոր ըստ ծառայի բերման. (Ոսկ. յհ.։)
Որ ինչ յաշխարհիս բերմունք են. (Շ. բարձր.։)
Կենցաղոյս բերմունք։ Ի բերմանէ ընդունայնութեան. (Նար.։)
Ըստ իրացն բերման. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Կամ Յօժարութիւն. ձկտումն. յարումն.
Ախորժակացն բերմամբք։ Յօգտակարագոյն բերմանէ։ Յանդուգն բերմամբ. (Պիտ.։)
Վնասակար, կամ վայրապար, կամ անօրէն բերմունք. (Նար.։ Սարգ.։)
Զգայարանաց անյագութիւնն ի բերումն աշխարհի։ Քննեաց զանկարգ բերմունք մարդկան. (Լմբ. ժղ.։)
Անբռնադատ կրիցն առ սոյն բերումն. (Նար.։)
turpentine.
• «մի տեսակ սև ու փոքրիկ պտուղ է» Ծն. խգ. 11. որից բևեկնի «նոյնի ծառը, որից պատրաստում են բևեկնի իւղը (ռուս. скипидаръ). լտ. pistacia terebinthus L (ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը, էջ 19)» ՍԳր. Վեցօր. 101. Եփր. թգ. 428, 439, նոյն ծառը պարզ բեւեկն ձևով ունի Վեցօր. էջ 97. բառիս յետին ձևերն են՝ բևեկ Վստկ. 202, բերկի, բեպկի՝ ՀԲուս. § 337. կայ նաև պևե-կըն, որից կազմուած է պևեկնակայծակ ««ահաբորբոք» ԱԲ (շփոթուած պևկի «մարև» բառի հետ)։-Կայ նաև ըստ ՀԲուս. § 3303 բեբեկ «անծանօթ բուսական մի նիւթ», որ չի կարող նախորդից տարբեր բան լինել։
• Հիւնք. բաւական բառից. հմմտ. յն, αρϰετός «բաւական» և ἀρϰευϑος «բևե-կըն»։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 274 և 1405) յն. պևկէ բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բ'էվգի, Զթ. բ'իբիգ, բ'իբգինէ. նոյն է նաև Բիւթ. բեմպիկ. որից բևկիմորն Իլպ. «ուտելի լեռնային բանջար ինչ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბელეკონი «րևեկնի» Ես. ա. 30 (ուր հայ ընագիրն էլ անի բևեկնի) որից ბელეკონის-წებო բելեկոնիո-ծեբո «րե-ւեկնի իւղ, cкипидаръ»։
ռմկ. բեւեկ. τερέβινθον terebinthum թ. դըրմընթին. Պտուղ բեւեկնի ծառոյն, որ լինի դեզ.
Տարա՛յք ... ստաշխն, եւ բեւեկն, եւ ընկոյզ. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 11։)
ԲԵՒԵԿՆ. որպէս Անուն ծառոյ. cf. ՊԵՒԿԷ. πεύκη picea, larix, pinus
Վարիցեն առ արմատովք երիթ ի բեւեկն (կամ ի պէւկէս) փայտէ. (Վեցօր. ՟Ե։)
ի բառս Գաղիանոսի յիշի Բեւեկն, իբր յն. ալփալ եւ արաբ. բոթմն, կամ պուտմ. թ. մանակօզ, մէնէգիզ։ Դարձեալ անդ Բեւեկնի կռէժ, կամ Բեւկի խէժ, որ եւ յունական ձայնիւ Կողփոնիա ասի, իբրեւ ռետին կողոփոնիայ քաղաքին. κολοφονία colophonia, resina
Որպէս եւ ի Բժշկարանս գրի.
Բեւկնոյ խէժ, յելքլպուտմն, կամ յելքան պուտմ, սպիտակ ձութ։ Յիշի եւ ի գիրս (Վստկ. ՟Ծ՟Թ. ՟Ձ՟Թ.)
turpentine-tree;
juniper-tree;
բեւեկնոյ խիժ orկռէզ, colophony, rosin.
գրի եւ որպէս ռմկ. ԲԵՒԵԿՆ. τερέβινθος, τέρμινθος terebinthus Ծառ բեւեկնոյ, որոյ խէժն է ռետին.
Ծածկեաց զնոսա Յակոբ ի ներքոյ բեւեկնոյն. (Ծն. ՟Չ՟Ե. 4։ ՟Ժ՟Դ. 6։ Յես. ՟Ի՟Դ. 26։)
Եղիցին իբրեւ զբեւեկնի տերեւաթափ. (Ես. ՟Ա. 30։ ՟Զ. 13։)
Ի բեւեկնոջ եւ ընկուզւոջ քաղցրաճաշակս պարարտութեան իւղոյ են. (Վեցօր. ՟Ե։)
ԲԵՒԵԿՆԻ. որպէս Գի. սարոյ. ռմկ. գիհի. արտըճ. ըստ յն. ա՛րքեւթօս (որպէս թէ հերիքենի, բաւականի. կամ շատենի) ἅρκευθος juniper
Երկեաւ եղիա ... եւ չոգաւ նստաւ ընդ բեւեկնեաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 4։)
nailery.
cf. Բեւեռակապ.
Նոյն ընդ պնդեալ բեւեռօք.
Տախտակամած ... բեւեռապինդ ... երկաթադամ տապան գործե. (Ագաթ.։)
Հոնն վառեալ էր բեւեռապինդ սաղաւարտովն զահագին գլուխն. (Կաղանկտ.։)
Բեւեռապինդ ամրացուցանել. (Ասող. ՟Գ. 11։)
Բեւեռապինդ հեզուսմամբ. (Վրդն. ծն.։)
buzz, hum.
ԲԶԶՈՒՄՆ որ եւ ԲԶԶԱՆՔ. Բզզալն, կամ բզզելն մեղուաց, ճանճից, եւ այլն. վըզ վըզ ձան հանելը.
Թէ աւետարանականն ձայն ... ոչ ազդեն ի լսելիս, եւ ոչ քոյդ մեղուական բզզումն. (Շ. թղթ.։)
cf. Բզզումն.
ԲԶԶՈՒՄՆ որ եւ ԲԶԶԱՆՔ . Բզզալն, կամ բզզելն մեղուաց, ճանճից, եւ այլն. վըզ վըզ ձան հանելը.
Թէ աւետարանականն ձայն ... ոչ ազդեն ի լսելիս, եւ ոչ քոյդ մեղուական բզզումն. (Շ. թղթ.։)
cf. Բթիմ.
obtuse-angled, obtus-angular.
grave accent.
to blunt, to make less sharp or piercing, to take off the point, to rust;
to stupify, to make stupid or heavy.
ἁμβλύω hebeto, obtundo որ եւ ԲԹԵԼ, ԲԹԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Բութ եւ գուլ առնել զսրութիւն իրաց կամ մտաց. եւ նմանութեամբ՝ Անպիտանացուցանել, թուլացուցանել, ի դերեւ հանել, խափանել. բթացնել.
Բթացուցանել ի շնորհաց սուրբ հոգւոյն. (Շ. ընդհ.։)
Ընդէ՞ր զառաջին գեղեցկութիւնն իմ բթացուցեր. (Ոսկ. աւագ ՟բշ.։)
cf. Բթացուցանեմ.
Կերակուրն բթեցուցանէ զմիտսն. (Բրս. վաշխ.։)
Վարժողքն պղերգագոյնք ... ոչ զքաջամիտսն ի կատարելութիւն յառաջեն ... այլ բթեցուցեալ (կամ բթացուցեալ) եւս՝ ընդունակս անչափն պատրաստեն կորստեան. (Պիտ.։)
Բթեցուցին (յառաքինութենէ) ... Բթեցուցին զգործս։ Նաեւ զոմանս յիմոցն բթեցուցին. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բժաբեր.
talisman, amulet, phylactery.
ἵαμα sanatio, remedium, ἁλεξιφάρμακον, περίαμμα amuletum, ligamen որ եւ ԲԺԻԺ. Սուտ դեղ բժշկութեան. կախարդանք. ծրարք եւ արարք վհկաց ի սուտ կարծիս բուժելոյ զախտս, կամ պահելոյ ի պատահարաց. է՛ որ տխմարական, եւ գործ սնապաշտութեան, եւ է՛ որ դիւթական եւ դիւական. հա մայիլ.
Գտանէին ի ներքոյ հանդերձից նոցա յուռութուլունս, եւ բժժանս յամենայն կռոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 40։) Ուր որպէս յուռութուլունք՝ ի յն. է ἰερώματα այսինքն նուիրականք, կամ սրբազան կարծեցեալ իրք հեթանոսանկանք. նոյնպէս եւ բժժանք՝ է ἱαμνεία (իբր յատուկ անոճն). զոր թարգմանիցն մեր առնու իբր ἵαμα , որ է բուժումն, բժշկութիւն։ Վասն որոյ բժժանքն լինի որպէս Բուժանք. այսինքն իրք բժշկարարք եւ ազատարարք՝ ստութեամբ.
Եւ ոմանց քերել բերել ի ծեփածոյ նաւին նաւթոյ՝ ի բժշկութիւն եւ ի ջնջոց ցաւոց ինչ բժժանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զծրարս բժժանաց ի ձեռին եւ ի յարկին եւ ի պարանոցի կապել. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Դիւթութեամբք եւ բժժանօք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Եւ եթէ այլ ոք ի ձէնջ գիտէ առ նոսա դիւական ինչ բժժանք, եւ զայնոսիկ յայտնեցէ՛ք նոցա, եւ ասացէ՛ք թողուլ, եւ ի բաց կալ. (Շ. թղթ.։)
Եթէ բժժանօք ինչ յուռթից կախարդել խորամանկեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ յուռթի բժժանօք. այսինքն իբր կախարդական դեղովք կամ հնարիւք լեալ. (Լմբ. համբ.։)
Կախարդութեամբ, եւ հնարիւք բժժանաց։ Առանց ամենայն բժժանաց կատարին ի Քրիստոսէ բժշկութիւնքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Պատրաստեաց կերակուր բժժանօք կախարդութեամբ։ Ճ. (՟Ա.։)
Դեւն ունէր բարձեալ յամենայն անդամս իւր բժժանս դեղոց։ Բելիար ունէր յամենայն անդամս իւր բժըժանս դեղոց բարձեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
medical;
բժշկականն, cf. Բժշկականութիւն.
ἱατρικός, θεραπευτικός medicus, -a, -um, et sanandi vim habens Սեպհական բժշկաց եւ բժշկութեան. բժշկային. եւ Բժշկարար. առողջացուցիչ.
Ասեմք՝ բժշկական գիրք, բժշկական դեղ, բժշկական գործի. (Սահմ. ՟Ը։)
Ըստ բժշկական արուեստին բերէիք զնմանութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հրաժարել ի վնասակարացն ըստ բժշկական բանին՝ եւ մեզ է օգտակար. (Բրս. հց.։)
Բժշկական կարծիս արտադրելով առաւել՝ քան բնական. (Փիլ. այլաբ.։)
Բժշկական կրթականութիւն ամենափորձ հնարաւորութեամբ՝ պատճառ կենաց անախտականաց. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Պարտ է, զի նա կամեսցի զառողջութիւնն, եւ ապա դեղքն բժշկականք ազդեսցեն. (Լմբ. սղ.։)
Տեղի տան վէրք՝ բժշկական զօրութեան քո մեծի. (Սարկ. աղ.։)
Ցօղելով յիս զբժշկականդ քո ցօղ. (Երզն. աղ.։)
Մերթ՝ որպէս Բժիշկ. հմուտ բժշկութեան.
Լուայ ի բժշկականէ ումեքէ եւ անցելոյ ընդ բանս բժշկականս՞ Մաշկ.։
Բժշկական վարդապետքն. (Մխ. բժիշկ.։)
ԲԺՇԿԱԿԱՆՆ. Բժշկականութիւն, բժշկական արուեստ (ըստ յն. ոճոյ) ἠ ἱατρική եւ Մատեան բժշկական արուեստի.
Ա՛յլ արհեստք՝ կա՛մ յաղագս մարմնոյ է, որպէս բժշկականն, կամ յաղագս այնոցիկ՝ որ արտաքոյ մարմնոյ. որպէս հիւսնականն, շինողականն, դարբնականն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
Բժշկական, անուամբն Աստուծոյ, արարեալ մխիթարայ իմաստուն բժշկի, որ ի հեր քաղաքէ. (Մխ. բժիշկ.։)
physic, medicine.
place of cure;
doctors shop;
medical book.
Եկեղեցի է բժշկարան մեղաւորաց. (Եփր. խոստով.։)
Բժիշկն՝ հաւատացողիդ հասեալ է. բժշկարանն բացեալ է, դեղ առաջի ե՛դեալ կայ. (Ոսկ. ղկ.։)
ἱατρεῖον officina medici, vel chirurgi որ եւ ԲԺՇԿԱՆՈՑ. Տուն եւ կրպակ բժշկի, եւ տեղի եւ առիթ բժշկութեան.
Ծառայքն ի բժշկարանսն սպասելով. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Բժշկարան հիւանդութեանց զանազան՝ զտեղիս զայս բացագործեալ. (Նիւս. թէոդոր.։)
Ի մէջ անցուցեալ զամենակար բժշկարանն՝ բժշկել զամենայն ախտս։ Բացեալ զիւր ամենակարն բժշկարան. (Ագաթ.։)
(Եկեղեցին՝) բժշկարան անսխալելի՝ տարակուսեալ պարտաւորաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ամենայն իմաստասիրութիւն եկն եմուտ ի կեանս մեր իբրեւ զբժշկարան իմն ոգւոյ. (Փիլ. լին.։)
Ո՛վ խաչ՝ բժշկարան. (Եպիփ. խչ.։)
Դեղ բժշկութեան են աղօթքն, արգել մեղաց, բժշկարան յանցանաց. (Ոսկ. եբր.։)
Գիրք կամ մատեան բժշկութեան արհեստին. որպէս եղեւ սովորութիւն անուանել Բժշկարան մխիթարայ, Ամիրտոլվաթի, կամ Հին բժշկարան. յոր հայի եւ իմաստ բանիս.
Բա՛ց հզօր եւ գթած զբժշկարանիդ կենաց վարդապետարան. այսինքն բա՛ց զդպրոց ուսանելոյ զսուրբ գիրս եւ զվարդապետութիւն հոգեւոր բժշկութեանդ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
որպէս διόρθωσις medela Դեղ եւ դարման բժշկութեան. եւ Բուժիչ, բժշկարար.
Առ ժամանակն մարմնոց եւեթ բժիշկս առնէ զնոսա. յետոյ եւ զոգւոց իսկ բժշկարանս տայ ի ձեռս նոցա, զլաւն եւ զկարեւորն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Բժշկարան է, եւ դեղ զօրաւոր. (Վրդն. սղ.։)
cure, attendance, recovery, dressing;
medicament, medecine, remedy.
ἵαμα, ἵασις, θεραπεία curatio, sanatio, et sanitas Բժշկելն, եւ բժշկիլն. բուժումն. ապաքինումն. առողջութիւն. գործ բժշկի. եւ դեղ դարմանոյ.
Ի զուր յանճախեցեր զբժշկութիւնս քո, եւ օգուտ չիք ուստեք քեզ։ Ախտիւ որովայնի, որոյ ոչ գոյր բժշկութիւն։ Որոց պէտք էին բժշկութեան՝ բժշկէր։ Բժշկութիւնս կատարեմ։ Ի ձգել զձեռն քո ի բժշկութիւն։ Այլում շնորհս բժշկութեանց։ Եւ տերեւ ծառոյն էր բժշկութիւն հեթանոսաց.եւ այլն։
Զդարման բժշկութեանն առնիցէ, շնորհելով նմա զառողջութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որպէս բազում եւ պէսպէս են մեղքն, նոյնպէս եւ բազում եւ պէսպէս են բժշկութիւնքն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Գտանէին զբժշկութիւն յաղօթից սրբոյն. (Փարպ.։)
ԲԺՇԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բժշկականութիւն. արհեստ բժշկելոյ, կամ բժշկի. հէքիմլիք.
Բժշկութիւն (կամ բժշկականութիւն) է արհեստ, եւ այլն. (Սահմ. ՟Դ։)
Բժշկութեան սկիզբն է արգելուլ զհիւանդութեանցն պատճառս, ոչ եւս թողուլ նիւթ հիւանդարարութեան. (Փիլ. լին. ՟Բ. 29։)
Եւ որպէս Ծախք բժշկութեան.
Զխափանածոյ նորա, եւ զբժշկութեանն տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Ա. 19։)
Օտա՛ր է ի հայկաբանութենէ՝ Բժշկութիւն ասել որպէս Պաշտօն ծառայութեան.
Վայելչագոյն է՝ որ ի քահանայութեան կայ աշխարհիս հօրն (այսինքն Աստուծոյ), եւ զորդի ընդ իւր ածել առ ի բժշկութիւն սպասու ծնողին. (Փիլ. լին. ՟Բ. 29։)
blearedness.
very fruitful, very abundant.
Պատուասիրեն բիւրաբեղուն բանիւք գովեստից. (Նար. կուս.։)
of a thousand colours
ποικίλος varius, variegatus Բիւրապիսի գունով, բազմօրինակ երանգօք, բազմապատիկ.
Ճիւաղ ինչ բիւրակերպ՝ բիւրագոյն պիսակացեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
having many precious stones.
Ունօղ բիւրաւոր (այսինքն բազում) ականց պատուականաց. բազմագոհար. շատ ճէվահիրով.
Ընծայէ թագաւորն զբիւրակնեայ պսակն (կամ պսակս) արժանաւորացն. (Ճ. ՟Բ. ի մեծն ներսէս.։ եւ Ոսկ. յղ. կտրծի.։)
having many branches or boughs.
Որ ունի բիւրաւոր ստեղուսն, կամ ոստս բազումս. բիւր ոստեան.
Ունի մշտածին ... բոյս բիւրաստեղունս եւ ծառս զանազանս. (Նար. մծբ.։)
crystalline.
Նման բիւրեղի, հանգոյն բիւրեղ ական. որպէս κρυστάλλινος եւ βερύλλινος
Ունիմ առ տիւ՝ պայծառատիպ մի կարկեհան. իսկ առ գիշեր՝ սպիտակափայլ բիւրեղանման. (Շ. իմ. եղակ.։)
to crystallize.
cf. Բիւրեղանամ.
crystallization.
cover, lid;
that has a cataract in the eye, blind.
to have a cataract in the eye.
ἁμβλυωπέω caecutio Բթանալ աչօք, վատատես լինել. շլանալ. (լծ. ընդ բիլ կամ պլուզ) որպէս թէ Մթագնիլ իբր կապուտակ. աչքը պուղ ըլլալ.
Բլչակնեալ նայեցար ի ճշմարիտ մարդեղութիւն էմմանուէլին. (Ճ. ՟Է.։)
Ի յարութեանն յուսոյ բլչակնեալ են. (Երզն. մտթ.։)
Եւ մի՛ յարատ հայեցուածովք ի գեղ պատրնաց՝ բլչակնիցիմք ի պատուիրանացն Աստուծոյ պահպանութենէ. (Սիսեան։ Ճ. ՟Գ.։ (ուր Ճ. ՟Ա. պլշակնիցիմք։ Ճ. ՟Բ. բլչակիցեմք։))
Որոց ոչ բլշակնել եւ բթել տեսանելիքն ի նա հայել. (Սարկ. տոմար.։)
state of a person who has a cataract or web in the eye, obscurity of vision.
ἁμβλυωπία visus obtusus, hebetudo Բթութիւն աչաց, որպէս եւ մտաց. վատատեսութիւն. պուշ, կամ հաւկուր ըլլալը.
Իսկ առաւելն քան զայս՝ ամպով ծածկեցաւ, ի բաց փախուցեալ ի քումմէ բլչակնութենէդ. (Առ որս. ՟Գ։)
Զխորհուրդս աստուածային իմաստիցն տիրապէս ոչ տեսանելով՝ բլչակնութեամբ կուրացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Վարագուրաւ ծածկեալ ի բլչակնութենէ նոցա. (Վրդն. երգ.։)
Որոց կուրացեալ առաջնորդականն, եւ բլչակնութեան չափով օտարանան յԱստուածոյ. (Լծ. ածաբ.։)
cf. Բլշակնիմ.
ԲԼՇԱՆԱԼ. ἁναβλύνομαι obtundor Վատիլ աչաց, վատատես լինել. մթագնիլ աչաց, կամ լուսոյ աղօտանալ.
Ոչ զի բլչացան աչքն, այլ յետ ծերանալոյն բնականագոյն. քանզի ծերութեան տկարանան երեսք (այսինքն տեսութիւնք). (Փիլ. լին.։)
Ո՛չ վասն նախախնամեցելոցն անձնիշխանութեան աստուածայինն լոյս նախախնամականին լուսափայլութեան բլչանայ. (Դիոն. երկն.։)
to obscure the sight, to blind;
to blunt, to rust.
ԲԼՇԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԼՇԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμβλόω, ἁπαμβλύνω obtundo, hebeto Բթացուցանել զսրութիւն իրաց, մանաւանդ աչաց, եւ սուսերի. աղօտացուցանել. կուրացուցանել. գլցընել, մթընցնել
Բլչացուցանել զճառագայթս տեսութեան մտաց։ Զմիջաւուրբքս շուրջ զինեւ սաստիկ փայլատակումն՝ բլչեցուցանէ զբնական ներգործութիւնս տեսանելեացս. (Պիտ.։)
Զսայր սուսերի նորա բլչեցուցեալ՝ անգործ դարձուցանէր. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Ոչ բլչացուցանել ինչ ի միացուցիչ ստուգութենէն եւ մաքրութենէ. (Դիոն. ածայ.։)
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
cf. Բլշացուցանեմ.
ԲԼՇԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԲԼՇԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁμβλόω, ἁπαμβλύνω obtundo, hebeto Բթացուցանել զսրութիւն իրաց, մանաւանդ աչաց, եւ սուսերի. աղօտացուցանել. կուրացուցանել. գլցընել, մթընցնել
Բլչացուցանել զճառագայթս տեսութեան մտաց։ Զմիջաւուրբքս շուրջ զինեւ սաստիկ փայլատակումն՝ բլչեցուցանէ զբնական ներգործութիւնս տեսանելեացս. (Պիտ.։)
Զսայր սուսերի նորա բլչեցուցեալ՝ անգործ դարձուցանէր. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Ոչ բլչացուցանել ինչ ի միացուցիչ ստուգութենէն եւ մաքրութենէ. (Դիոն. ածայ.։)
Բլչեցուցանէ զյօժարութիւնս՝ նախառեալ աշխատութեանցն անպտղութիւն. (Բրս. արբեց.։)
(լծ. թ. պայըր ). βουνός collis, tumulus, cumulus Գետին բարձր. հոզդիզացեալ. լեառն փոքրիկ. եւ կարկառակոյտ. թումբ. լեռնակ.
Ի լերանց տեսի զնա, եւ ի բլրոց յառաջագոյն հայեցայ ի նա։ Ամենայն լերինք եւ բլուրք խոնարհեսցին։ Տարան զնա ի տուն ամինադաբայ՝ որ ի բլրին։ Եւ սաւուղ նստէր ի գլուխ բլրին (կամ բլրոյն)։ Ի վերայ ամենայն բլրոյ բարձու, կամ բլրոց բարձանց։ Կուտեցին քարինս, եւ արարին բլուր. եւ կերան եւ արբին անդ ի վերայ բլրոյն. եւ այլն։
Կանգնեցին ի վերայ վայելուչ բլրին (կամ բլրոյն). (Խոր. ՟Բ. 83։)
Ի փախուստ դարձոյց առ բլերբն. (Ոսկիփոր.։)
Գեղգով (կամ գաղգաղ), այսինքն է բլուր. անուն բոլորակ թլփատութեան. (Եփր. յես.։)
Նմանութեամբ, Հսկայ վիթխարի. որպէս գողիադ.
Դաւիթ ի մանկութեան ժամանակին քարիւ կործանեաց զմեծ բլուրն մսեղէն. (Եղիշ. ՟Է։)
spotted, Stained, faulty
Ուր իցէ բիծ ինչ խառնեալ. արատաւոր, աղտեղեալ. աղտոտ.
Զառաջին յիշատակ մեղացն՝ ի միտս նորին բծախառն՝ նորոգել։ Բծախառն յիշատակ. (Լմբ. սղ.։)
spotted, soiled, vicious, dishonest, ugly.
ԲԾԿԱՆ կամ ԲԾԿԱՆՔ. Բծաւոր, կամ Բիծ իմն. (որպէս եւ Խաբկանք՝ է գոյական).
Բծկանք, արատաւորք. յն. բիծք, եւ արատք. ( ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 13։)
Բծկանս արատաւորս կոչէ զհերձուածօղսն. (Սարգ. անդ։)
spot, soil, fault, ugliness, deformity.
Ո՞ ի բաց քերեսցէ ի մէնջ զչարաչար աղտեղութիւնս զաստի ամբարեալ բծկանութեանցն. (Սարկ. քհ.։)
Թէպէտ եւ էիր դու երբեմն ծնունդ իժից ծնեալ, բայց մերկացի՛ր դու ի քէն զառաջին մեղանչականն զկենացն բծկանութիւն. զի ամենայն օձք ... մերկանան զհնութիւնս իւրեանց. (Կոչ. ՟Գ։)
Ի բաց ընկենուլ ... զզգալիսն ամենայն եւ զմարմնականսն, որովք պալարաբար բծոտեալ լինէր (միտքն). (Փիլ. լին.։)
cf. Բղխեմ.
Բղխեցուցանել զբոյս դալարւոյ. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 27։)
Տալ բղխել (ըստ ամենայն առման).
Զբոյսս եւ ըզտունկըս բղխեցոյց. (Շար.։)
Բղխեցոյց զնա ի գալիլիէ, եւ ծագեցոյց զնա ի Նազարէթ. (Եփր. համաբ.։)
Բղխեցուցից յանջուր երկրին զմայրն եւ զտօսախն. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։)
Աղբիւրս յանապատ վայրի բխեցուսցէ։ Աղբիւր յանապատի բղխեցոյց։ Բղխեցոյց զաղբիւրն յորդաբուղխ. (Փիլ. այլաբ.։ Նար. մծբ.։ Ագաթ.։)
source, gush, eruption;
emission, spiration, proceeding, emanation.
ԲՂԽՈՒՄՆ որ եւ ԲԽՈՒՄՆ. Բղխելն ներգործաբար, եւ մանաւանդ չէզօքաբար, կամ կրաւորաբար (ըստ ամենայն առման).
Նապաստակ երկնչի եւ ի բխմանէ վիժից աղբերց։ Զիմասնութեան բղխմունս. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
Աղբերք՝ որոց բղխմունքն զայլոց կարօտութիւնս լնուլ։ Յորդութիւն բղխմանց. (Եզնիկ.։)
Ընկալան զվտակս բղխման անմահութեան. (Ագաթ.։)
Բղխումն յորդաբուղխ սուրբ արեանցն. Բղխմամբ քո սուրբ արտասուաց. (Շար.։)
Առ արտասուացն բղխմունս։ Բղխմունք հանապազահոսք։ Բղխման բանիս, կամ կայլակաց բանից, կամ երգաբանութեանս. (Նար.։)
ԲՂԽՈՒՄՆ. Անճառ ելումն կամ ծագումն հոգւոյ սրբոյ՝ ըստ նմանութեան անսպառ աղբեր կամ գետոյ. եւ նոյն ինքն հոգին սուրբ բղխեալ.
Սուրբ հոգին անհատացեալ բղխումն ի հօրէ եւ յորդւոյ անհատաբար, յերկաքանչիւրոց ընդ պատճառաւ, այսինքն իբրեւ ի միոջէ սկզբնէ. (Քեր. քերթ.։)
Որ համագոյդ ես հօր եւ որդւոյ՝ անճառաբար բղխումն ի միշտ էէն. (Շար.։)
Զորդի իբր ծնեալ ի հօրէ բնութենակից եւ հաւասար հօր, եւ զհոգին իբրեւ զբղխումն ի նոցունց էութենէ. (Խոսր.։)
Եւ ոչ աղբեր հոսման հանգոյն՝ գոլ անմարմին բղխումն հոգւոյն. (Յիսուս որդի.։) cf. ԵՐԵՒՈՒՄՆ (ըստ յն. ոճոյ)։
Ասի բղխումն հոգւոյն սրբոյ եւ նմանութեամբ ծագման ծաղկի կամ պտղոյ իբր յարմատոյ եւ ի բնոյ. եւ նմանութեամբ բղխման շնչոյ ի բերանոյ, կամ ճառագայթի յարեգակնէ. եւ այլն։ (Վրդն. ծն.։ Կիր. պտմ. ի վանականէ։ Կիւրղ. գանձ.։)
ԲՂԽՈՒՄՆ, ասի լայնաբար եւ Ծագումն որդւոյ ի հօրէ անճառ ծննդեամբ.
Իմոյ ծոցոյս է ծնունդ, եւ հոյրական սրտիս է բղխումն. (Երզն. մտթ.։)
Նա միակ է եւ միածին եւ ծոցածին որդի, եւ բղխումն սրտի բան սերտ սիրելի եւ հաճոյ. (Տօնակ.։)
Բխումն՝ ե՛ւս զորդի անուանեն (գիրք)։ Զորդին միածին Դաւիթ ի դէմս հօր բխումն զնա կոչէ ասելով, բխեսցէ սիրտ իմ զբան բարի. անախտ եւ աննիւթ ծննդեանն որ ի հօրէ, զբղխումն անուն մերձ դնէ։ Զծնեալն զորդի բխումն ի հօրէ պատմաբանէ. որպէս զի բխմամբն զանախտութիւնն, եւ զառանց չարչարանաց (այսինքն կրից) եւ հոսման զելումն գուշակեսցէ. նոյնպէս եւ զըստ մարմնոյն ծնունդ բխումն ի կուսէն մարգարէն ասէ. (Վահր. երրորդ. եւ Վահր. յայտն.։)
Հայր է հայրն միածնի որդւոյ, եւ բխումն հոգւոյն սրբոյ։ Որ է հայր միածնի որդւոյ, եւ բղխումն հոգւոյն սրբոյ։ Սէր աղբիւր է ամենայն բարեաց, սէր բղխումն երախտեաց Քրիստոսի, եւ վայելեցուցիչ յանապատում շնորհս նորա. (Յճխ. ՟Ե. ՟Զ. ՟Ժ՟Ա։)
Որդւոյ պատճառ ծնընդեամբ անճառ, հոգւոյ բղխումն աղբերաբար։ Աղբիւր կենաց Աստուած, եւ բղխումն ողորմութեան։ Բղխումն ողորմութեան, եւ պարգեւիչ կենդանութեան. (Շար.։)
luxury, licentiousness, incontinence, lasciviousness.
ἁσωτία, ἁκρασία luxuria եւ այլն. Չար ցանկութիւն. վաւաշոտութիւն, անխառնութիւն. եւ Չարախոհութիւն.
Ոչ խրատեցի զցանկութիւնն ողջախոհութեամբ, այլ մանաւանդ հակառակացն բերմամբ, հեղդութեան, բղջախոհութեան. (Շ. առ.։)
Բղջախոհութեամբ թողեալ։ Գարշեաց ի բղջախոհութենէ. (Լմբ. ժղ.։ Ոսկիփոր.։)
Կարել ի ցանկականէն զբղջախոհութիւնն. (Բրսղ. մրկ.։)
Արիութիւն, եւ ողջախոհութիւն. սրտմտութիւն, եւ բղջախոհութիւն. (Գր. հր.։)
moralist;
cf. Բնախօս.
գրի եւ ԲԱՐՈՒԱԽՕՍ. φυσιολόγος qui de natura disserit Որ խօսի զբարոյից կամ զբարուց կենդանեաց. բնախօս.
Բարոյախօսն ասէ. (Եպիփ. բարոյ. ստէպ։ (որոյ գործն յայլոց ընծայի փիլոնի կարպացւոյ. եւ յայս բերի յաջորդ վկայութիւնն))
Փիլագոս՝ բարոյախօսն ամենայն կենդանեաց. (Վրդն. պտմ.։)
good;
well;
եթէ — թուի առաջի or յաչս, if you please or like;
— ծերութիւն, a prosperous old age;
— վարդապետութիւն, good or sound doctrine;
— այր, a good man;
— խոտել, to despise or to scorn well;
— է մեզ աստ լինել, it is a good thing for us to remain here;
— է or — է բանդ, վադապետ, you say well, master;
ոչ է — մարդոյգ միայն լինել, it is not well for man to be alone;
տուժել զայր արդար չէ —, it is not a good thing to do ill to the just.
որ եւ ստէպ գրի Բարւոք, եւս եւ Բարեւք, (նոյնպէս երկավանկ, կամ եռավանկ իբր բարիօ՛ք, այսինքն բարեօք, կամ բարեովք) ἁγαθός, καλός, -ή, -όν bonus, -a, -um Բարի, լաւ. աղէկ.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Եւ նա էր կարմիր, եւ աչօք գեղեցիկ, եւ բարւոք տեսանելով տեառն։ Զձեր բարւոք գնացս ի Քրիստոս։ Զբարւոք մտացն հանդէս։ Հայհոյեն, զբարւոք անունն։ Սնանիցի՛ս բարւոք վարդապետութեամբն.եւ այլն։
Զբարւոքն եւ զիրաւացին։ Ընդ բարւոք ուղին։ Բարւոք հաւաքման. (Նար. ստէպ։)
Թէ՛ եւ ի բարւոքն զգործն վճարեաց. (Մխ. դտ.։)
Զգործս բարւոքս Նոյի։ Եւ զբարւոքս որ են ի նմա՝ եւ զնոսո՞ ջնջիցես։ Խօսել ընդ նոսա զբանս բարւոքս. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. թագ.։)
Բարեօք մշակի՝ նորագոյն տնկոցն վայել է յառաջագոյն փոյթ ունել, եւ ապա յետ այսորիկ՝ այլոցն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Անսովո՛ր է հոլով սորա.
Առանց առաքինութեան ամենայն խոտան է ... եւ այլ ինչ նոյնպիսիք՝ անշահք են առանց բարոյից բարւոքոց. (Ոսկ.։)
Բարւոք մարգարէացաւ ի վերայ ձեր ձեր Եսայի։ Բարւոք ետ նոցա զպատասխանին։ Բարւոք ասացեր, թէ չի՛ք իմ այր։ Ո՞չ բարւոք ասեմք մեք, եթէ սամարացի ես։ Բարւոք գոհանաս։ Բարւոք ընթանայիք.եւ այլն։
Գեղեցկանալ պարտ է բարւոք (կամ բարեւք, իբր բարեօք) ծառայելով մանաւանդ՝ քան եթէ բարւոք իշխելովն՝ նախ իսկ օրինացն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Նախախնամութիւնն ամենակատա՛ր է, որ գոլոյն, եւ բարւոք գոլոյն ամենայնի է պատճառ. (Դիոն. թղթ.։)
Մերթ՝ իբր Կարի. իսպառ. ամենայնիւ.
Բարւոք խստէք զպատուիրանն Աստուծոյ. (Մրկ. ՟Է. 9։)
Գիտաց եւ տէր մեր, եթէ բարիոք զարհուրեցան, քաջալերեաց զնոսա. (Եփր. համաբ.) որ եւ ռմկ. աղէկ մը. էփ էյի։
Բարւո՛ք է վարդապետ։ Բարւո՛ք է մեզ աստ լինել։ Բարւո՛ք են օրէնք։ Կէսքն ասէին, բարւո՛ք է։ Բարւոք է բանդ, ե՛կ երթիցո՛ւք։ Բարիոք է մարդոյ, թէ այնպէս իցէ.եւ այլն։
Ո՛չ է բարւոք զհաց մանկանց։ Ոչ է բարւոք՝ լուրն, զոր ես լսեմ։ Ոչ են բարւոք պարծանքդ ձեր։ Տուժել զայր արդար՝ չէ՛ բարւոք։ Ակն առնուլ ամբարշտի՝ չէ՛ բարւոք։ Կշիռ նենգութեան ո՛չ է բարւոք առաջի նորա։ Ակն առնուլ ի դատաստանի չէ՛ բարւոք։ Մեղր շատ ուտել՝ չէ՛ բարւոք։ Տգիտութիւն անձին իւրում ոչ է բարւոք։ Որ ակն ածէ զերեսս անօրինաց յանդիմանել, չէ՛ բարւոք.եւ այլն։
ԲԱՐՒՈՔ ԹՈՒԻ. Լա՛ւ կամ հաճոյ թուիր. աղէկ երեւնալ.
Եթէ բարւոք թուի առաջի քո՝ գալ ընդ իս ի բաբելոն, ե՛կ։ Թէ բարւոք թուի յաչս ձեր, տո՛ւք զվարձս իմ։ Եթէ բարիո՛ք թուի քեզ թա՛գաւոր։ Յաչս նախարարացն ոչ թուիս դու բարւոք։ Բարւո՛ք թուիս դու յաչս իմ.եւ այլն։
manners, custom, disposition, inclination, conduct, manner of acting;
բոյս բարուց, nature, character, natural, disposition, inclination;
— քաղցունք, good manners, morals;
անբիծ, անարատ —, pure morals;
խրոխտ —, proud character;
խանգարել՝ եղծանել զբարս, to corrupt the morals;
ամոքել զբարս, to soften the morals;
յիւրոց բարուցն, ի կամաց բարուցն, կամաւոր բարուք, բարուք, յօժարութեան, willingly, spontaneously.
Զբարս անասնոց. (Իմ. ՟Է. 20։)
որ եւ ԲԱՐՈՅՔ. (լծ. վարք. եւ բերումն. եւ բար, այսինքն պէս) Բնաւորութիւն. բնութիւն. կամ խառնուած եւ յատկութիւն բնութեան. որ եւ ասի Բոյս բարուց. վարումն եւ սովորութիւն ընդաբոյս. ... որպէս յն. ἧθος, τὰ ἥθη mores, indoles, ingenium
Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 33։)
Խառնուած կամ խառնումն բարուց. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Իսկ առ ի բարս բացատրութիւնն է այսպիսի. (Փիլ. այլաբ. (այսինքն ի պէտս վարուց, կամ բարոյական։))
Եւ որպէս φύσις natura, nativitas, ortus Ձայնդ յն. ֆի՛սիս այսինքն բնութիւն. լծորդ է ընդ հյ. բոյս. եւ թ. ֆիդան եւ պիթիմ.
Մովսէս ի սորին բուսոյ բարուց ծննդենէ էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Կամ որպէս τρόπος modus, institutum, mos Եղանակ. կերպ. օրինակ. որպիսութիւն. տեսակ. հանգամանք.
Բարք անարծաթասէրք լինիցին։ Օրհնեալ բարք քո։ Բայց ի բարուց խժդժագոյն եւս էր. (Եբր. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 33։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 22։)
Խստութիւն բարուց։ Ամպարշտացն եւ անարժանիցն ոչ մի են բարք, այլ բազումք եւ ազգի ազգիք, ի ձեռն բարոյականին առ ի բարուցն ուղղութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Տէրն զներքինին յերիս բարս բաժանէ. (Ոսկ. յհ. 45։)
Եւ որպէս ἁγωγή vitae ratio, ἧθος mos consuetudo Բերումն. ընթացք. կարգ. սովորութիւն. օրէն.
Որոց ընդ բարս, եւ ընդ գնացս նախանձէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 26։)
Առանձին բարք են միշտ գրոց՝ զխրատս կամ զպատիժս բաժակ անուանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
Առանձին բարք են հեբրայեցւոց՝ կրկին զբանն ասել, երթալով երթայցես, եւ կելով կեցցես, եւ մահու մեռանիցիս. փոխանակ ասելոյ՝ թէ երթիցես, եւ կեցցես, եւ մեռանիցիս. (Կիւրղ. ծն.։)
Կամ συνείδησις conscientia Գիտակցութիւն. խիղճ մտաց.
Ունիցիք բարս քաղցունս. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 16։)
Եւ γνώμη sententias, mens, propositum Ճանաչումն. կարծիք. միտք. վարդապետութիւն. սկզբունք.
Ամենայն որդւովք լցեալք աստուածասիրակ բարուք։ Կամաւոր բարուք զաչս ոգւոց ի բաց ընկենուլ։ Կամաւոր բարուք գործիցէ զլաւն. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զայս բարոյս եւ մանի եմոյծ. (Աթ. ՟Դ։)
Եւ προαίρεσις praeelectio, arbitrium Յօժարութիւն կամաւոր. անձնիշխան կամք. կամակար ընտրութիւն. մտադիւրութիւն.
Զիմոց բարուց զկնի հայեցեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 27։)
Յիւրոց բարուց անտի բանսարկու եղեւ։ Ի կամաց բարուցն մեղանչեմք. (Կոչ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
Զբարուցդ զդիւրագթելութիւն. (Ոսկ. ՟Ա. 32.)
Որ ի զաւակէ եգիպտացի է, բայց բարուք յօժարութեան եբրայեցի. (Փիլ. իմաստն.։)
Յայս ամենայն առմունս վերածելի են եւ այլ բազմապատիկ ձեւք բանից նախնեաց մերոց հայկաբանից. զոր օրինակ ի Յաճախապատումն ասի.
Շնչաւորաց անասնոց ետ բարս եւ ուշ առ ի պէտս. որոց ուշն զբարս շարժէ առ ի ներգործութիւն, եւ բարուց նոցա վարդապետ զմիտս մարդկան։ Յանձնիշխան կամաց այլեւ այլ բարք ծնանին, եւ ի բարուցն գործք։ Անուանքն զընտրութիւնն տայցեն՝ զգրոյն ի միմեանց որոշումն, եւ գիրն զբարս (այսինքն զհանգամանս) անուանն կարդասցէ. եւ այլն։ (Եւ ի Նար.)
Անբարի բարուց։ Բարուց անբարեաց։ Զհասարակաց բարուց.եւ այլն։
cf. Բացական.
Ծովք բազումք գտանին՝ հեռաւորք բացաձիգք ի միմեանց սահմանեալք վայրովք. (Վեցօր. ՟Դ։)
remote, distant, far;
ի — լինել, to absent one's self, to quit.
Բացական, բացակայ, հեռաւոր.
Ահարկու մօտաւորաց եւ բացէից լինի. (Շիր.։)
Զդատաստանն Աստուծոյ բացեայ քարոզել. (Վանակ. յոբ.։)
who lives, sleeps in the open air;
shelterless;
uncovered, in the open air, under the open sky;
— լինել, to sleep, to lodge in the open air or under the stars;
to pass the night in the fields.
Պօղ ընդ ժամանակս ժամանակս բացօթեայ լինէր. (ՃՃ.։)
եւ ըսի բայի. ԲԱՑՕԹԵԱԳ ԲԱՑՕԹԵԱՅ. ἁγραυλέω, -ων ruri vel in agris pernocto, -tans, ἑν ὐπαίθρῳ sub dio. Որ ի բացի օթեալ ագանի. դուրս տեղ կեցած.
Եւ հովիւքն էին ի տեղւոջն յայնմիկ բացօթեագք. (ա՛յլ ձ. բացօթեայգք, կամ բացօթեայք) (Ղկ. ՟Բ. 8։)
Բազում ժամանակս ի զօրու՝ արտաքոյ բացօթեադ (կամ եայդք) տաժանելով տառապին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հօտարած բացօթեգացն ընձեռելով առողջութիւն. (Փարպ.։)
Ազգ առնէ ազգաց ազգաց ... յարկաբնակաց, եւ բացօթեգաց (յորոց սակի են եւ վրանաբնակք). (Կաղանկտ.։)
Փառաբանի յերջանիկ ի բացօթեայ հովուաց. (Շար.։)
Բացօթէից հովուաց յայտնեալ, Աստուած փրկիչ՝ տէր եւ օծեալ. (Յիսուս որդի.։)
Յոբել արար վրանս հովուաց, եւ ամենայն բացօթէից. (Վրդն. ծն.։)
Ընդէ՞ր այդպէս բացօթեայք լեալ՝ բոլոր դառնաշունչ օդոցդ հանդերձ ստնդեայ մանկամբդ տարեալ, եւ ոչ մտանես ընդ յարկաւ ումեք. (Յհ. կթ.։)
Հանապազ բացօդեայ կայք ի հօտի. (Շիր.։)
Ո՞ւր ա՛րդեօք օթեւանեալ իցես, որդեակ. ի փողոցի՞ թէ ի բացօթեայ (կամ ի բացօդեայ). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ամրանալ բացօթեայ ի լերինս. (Զքր. կթ.։)
fragment, piece, morsel;
—ք քարանց, շինուածոյ, rubbish.
Նոր եւ անսովոր է ասել իբր Պատառուած կամ ճեղքուած.
κλάσμα fragmentum Կոտոր իրին բեկելոյ. բեկեալ մասն. հատոր. կոտրածի կտոր.
Ընկէց կին մի բեկոր երկանի ի վերայ գլխոյ նորա. (Դատ. ՟Թ. 53։ եւ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
Այրեսցեն զզէնս ... զբեկորս աղեղանց. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 9։)
Զտախտակսն Մովսէս խորտակեաց, եւ բեկորք նոցա ոչ կցեցան. (Եփր. համաբ.։)
Յապակւոյն բեկոր ինչ հարեալ, կարեվէր խոցեաց զձեռն նորա. (Լաստ. ՟Ժ։)
Զբեկորս (կամ զբեկորս) կռոցն ժողովեցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Անձրեւ մտանելով ընդ ծերպս եւ ընդ բեկորս տանն. (Ի գիրս մոլ.։)
to carry, to bring, to bear;
to produce;
to conduct, to lead back, to drag along;
to provoke;
to refer;
to render;
to suffer, to support;
— զնմանութիւն, to imitate;
to resemble, to be like;
յինքեանս — զկեղծիս, to feign, to dissimulate, to pretend;
— ընդ միոյ երեսուն, to give thirty for one;
— զվճիռ, to give sentence;
— զլռութիւն, to be silent, to hold ones tongue;
ոչ բերէ ատել կարդ բանիս, the order of mine discourse does not permit me to say;
— ատելութիւն ընդ ումեք, to hate, to dislike some one;
նախանձ — ընդ ումեք, to envy some one;
— սրամտութիւն ընդ ումեք, to be angry with some one;
to be offended;
ի գործ —, to make use of;
խորհուրդ — ընդ ումեք, to consult, to take counsel with some one;
ոգի —, to strengthen one's self, to become strong;
ոչ — զփառս ուրուք, to envy the glory of some one;
ի համար, ի հաշիւ, to count, to enumerate, cf. Համարեմ, cf. Հաշուեմ;
տալ —, to cause to be conveyed, to despatch;
ի միտս, ի յուշ —, to remember;
օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր, you tell us strange things.
Գոյն բերել (յինքեան). (Պորփ.։)
φέρω, ἅγω, ἥνεγκα կամ ἥγαγον fero, tuli;
porto եւ այլն. Ածել անտի այսր. մատուցանել. մերձեցուցանել. բառնալ եւ կրել ի հեռուստ մօտ առ մեզ.
Բերէ՛ք առիս այսր։ Բերէ՛ք այսր զայն։ Բե՛ր ինձ որս։ Բե՛ր մատո՛ ինձ։ Բերէ՛ք ինձ գահեկան մի։ Բերէ՛ք տաճարապետիդ։ Եբեր ինչ ոք դմա։ Բերէին նուէրս տեառն։ Եբեր զայն առ լիա մայր իւր։ Բերին առ նա զամենայն հիւանդս։ Բերին առ յեսու։ Բերին առաջի նորա։ Եբեր զնա յԵրուսաղէմ։ Եբեր պապարագս ի տուն տեառն։ Նաւն բերէր ոսկի ի սովփերայ։ Ուտել զցորեանն, զոր բերին յերկրէն եգիպտացւոց։ Բերէին մահճօք զայր մի։ Եդին ի վերայ նորա զխաչն՝ բերել զկնի Յիսուսի։ Ոչ բերաք ինչ յաշխարհս, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք.եւ այլն։
որպէս Ունել. կրել. բառնալ. ստանձնել. յինքեան ցուցանել, երեւեցուցանել. յայտ առնել. հանդիսացուցանել.
Սրտմտութիւն դառնութեան չարաչար գազանապէս վարեալ բերէր. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 25։)
Սէր օգտի ընկերացն բերելով։ Զտեսիլս կերպարանացն բերիցեն։ Զբարս յինքեան բերէ. (Ագաթ.։)
Ի վերայ մեր եւ ի մեզ բերելով զգլուխն։ Զբեռինսն չարագոյնս եւ բազմապատիկս քան զնոյնս ընդ մզ բերեմք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Բերելով զանբերելի ցաւսն՝ համբերից ասէր. (Արշ.։)
Որք ի մարմին զանմարմնականացն բերելով արութիւն հաւատոյ։ Զանուանակրութիւնն յինքեան բերեալ, եւ զհանդէս մարտին. (Շար.։)
Զվերին զօրացն բերէր յանձին զքաղաքավարութիւն։ Բերէ յինքեան զօրինակ լիութեան երկրին եգիպտացւոց։ Զօրինակ բերէ զթանձրամած սգոյն. (Փարպ.։)
Զվերնոյն բերէ զնմանութիւն։ Բերել զնմանութիւն երկնային հրեշտակացն. (Եղիշ. ՟Ա։ Ժմ.։)
Զջրոյ դոյն՝ զրահազգեստացն բերէր տեսութիւն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Զի՞նչ խորհուրդ բերէ քարոզն, եւ քահանայական աղօթքն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յինքեանս բերցեն զկեղծիս։ Զբարուցն յինքեան բերելով մտերմութիւն. (Պիտ.։)
Որ զայսպիսի զօրութիւն յինքեան բերէ. (Շ. բարձր.)
Իսկ դու զամենայն բերելով՝ զարիւն եւ զհուր եւ զլոյս։ Բերէ գագաթն (Գողգոթայ) զբարձրութիւն սորա (խաչին). (Անյաղթ բարձր.։)
Զբերօղն ի կշիռ ձեռին զերկիր եւ զերկին՝ տարար յարգանդի։ Բերողաց բազկաց։ Բերօղ համայնից, եւ դու ինքն ի բնաւս. (Նար.։)
Նախանձ բերել (յինքեան). (Թուոց. ՟Ե. 14։ Խոր. ՟Բ. 48. 50։ Նար. երգ.։ Պիտ.։)
Ոչ ընդ ումեք բերելով սրտմտութիւն. (Պիտ։)
Ատելութիւն բերել. (Փարպ.։)
Տրտմութիւն բերէ յինքեան. (Պիտ.։)
Ոչ միայն ծերն՝ երկրորդ անգամ մանկական բարս բերիցէ թերեւս, այլ եւ արբեալն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
որպէս Բերս ընծայել. պտղաբերել. բուսուցանել. արտադրել. տալ. պատճառել. առթել օգուտ ինչ կամ վնաս. առնել. կր. Լինել.
Բերէր ընդ միոյ երեսուն. (Մրկ. ՟Դ. 8։)
Մնասցի, զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ. (Ես. ՟Ե. 2։)
Ի հրապարակս համարձակութիւն բերէ. (Առակ. ՟Ա. 20։)
Օտարացուցիչս իմն բերես ի լսելիս մեր. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 20։)
Զձեր օգուտն եկեալ բերեալ ձեզ. (Ագաթ.։)
Զայս (բարիս) եբեր մերոյ աշխարհիս։ Խաղաղութեան եւ շինութեան բերօղ. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Եւ ոչ օգուտ բերէ։ Բերեն ախտաւորութիւնս։ Ո՛չ պարսաւանս բերէ, այլ գովութիւն. (Պիտ.։)
Ո՞րքան օգտից եւ շնորհաց առ ի յԱստուծոյ նոցա բերօղք են. (Խոսր.։)
Ոչ բերես վճիռ կորստեան, այլ կտակ ազատութեան. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Ոչ եբեր քեզ ծերութիւնն հանճար. (Մաշկ.։)
Շինութիւն բերիւր։ Զի՞նչ օգուտ յայնմանէ որդւոց բերցի. (Յհ. կթ.։)
Որ ինչ առ մեզ բերին առ ի քէն հոսմունք քաղցրութեան. (Նար.։)
որպէս Համբերել. հանդուրժել. տանել. տոկալ. քաշել, դիմանալ.
Բերել զմահս դժնդակս, կամ զաղէտս, կամ համբերութեամբ զխրատ. կամ զահաւոր տեսիլ. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 68։ Ղեւոնդ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Նար. ՟Դ. ՟Հ՟Թ։)
Ոչ կարացեալ բերել զլռութիւն՝ աղաղակեաց. (Իգն.։)
Ոչ կարէին բերել ի լսելիս զբարբառն ահաւոր։ Զքր. (կթ.։)
Ոչ հանդուրժելով բերել զփառացն որքանութիւնն։ Լմբ. (սղ.։)
Ոչ բերէ ասել կարգ բանիս. այսինքն չտանի, կամ չթողու. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Կարգ բանիս բերէ ինձ՝ խառնել ընդ ձայն աւետեացս բողոք գուժիս. (Նար. ՟Լ՟Ը։)
Զիս բերէ դեգերիլ ի ներբողումն։ Ի հարկէ սովոյն բերեալք. (Յհ. կթ.։)
Զճշմարիտ կերպարանս բերեալ ի սրբոյ կուսէն. այսինքն զգեցեալ (ըստյն. ոճոյ). (Ագաթ.։)
Սակաւ մի բերեալ ոգի (այսինքն առեալ՝) բացաք զաչս. (Փարպ.։)
Ոչ դանդաչեալ մտօք խօսիցիմք, այլ՝ իմացուածովք զբանն բերիցեմք. այսինքն արտաբերիցեմք. (Խոսր.։)
Խորհուրդ ընդ իս բերելով. այսինքն խորհրդակցելով. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Զթաղելոց նոցա զհաշիւ եւ ի միտս անգամ ո՞ բերէր. այսինքն յիշէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Զարգասիսն ի համար ոչ բերէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 4։)
Զի՞նչ բերիցեմք ի համար զմեր նեղութիւն. (Ագաթ.։)
Զմերոյս ո՞վ բերէ զհամար։ Զայրեցելոցն ո՞վ բերիցէ զհամար. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ԳՈՐԾ ԲԵՐԵԼ. Վարել. ի կիր արկանել. կատարել.
Զհրամայեալն ի գործ բերել։ Մինչեւ ի վախճան զհրամայեալսն ի գործ բերել. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Ի ՅՈՒՇ ԲԵՐԵԼ. Ի դէմս բերել. Ի մէջ բերել. Ի ներքս բերել. Ի դուրս բերել. Արտաքս բերել. Ի վեր բերել. Ի վերայ բերել. Յառաջ բերել. եւ այլն. Տե՛ս ի յարակից բառս անդ։
ԲԵ՛Ր. իբր շ. Տե՛ս ի վեր անդր (=ԲԵՐ 4)։
ԲԵՐ Ի ՄԷՋՔ. Ի մէջ բերօղք. բամբասօղք. բանսարկուք.
Դուք էք քինախնդիրք արատոյ, եւ բեր ի մեջք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.
Հոգի Աստուծոյ բերիւր ի վերայ ջրոյն. (Փիլ. լին.։)
Արեգակն բերի հրամանաւն Աստուծոյ յընթացս. (Լմբ. սղ.։)
Այսր անդր բերեալ լինէր երիվարաւն։ Ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր. (Խոր. ՟Գ. 55։ եւ ՟Բ. 12։)
Օրինակաւ ջրոյ առ երկրաւ բերելով. (Արիստ. աշխ.։)
Ընդ երկիր բերի գործք մեր։ Չիք անդորր ի ընդ երկիր բերիլ։ Անխտիր ընդ մեղսն բերիլ։ Շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբ Աստուծոյ։ Հարկ է ընդ քիրան բերիլ, եւ աշխատիլ. (Լմբ. սղ.։)
Սիրոյն կապանօք բերիմ։ Ընդ ամբառնալն եւ այսրէն (ի վայր կոյս) բերիմ։ Առ բնութիւն բարի բերկրանօք բերին. (Նար.։)
Բերիլ ի խորհուրդս իմաստութեան, կամ ի կամս նորա. կամ ի հրապոյրս ցոփութեան. ի նախանձ, կամ նախանձու. ի բարկութիւն, կամ բարկութեամբ. (Յհ. կթ. եւ այլն։)
Ազտեղեալ մտօք բերին առ զօրութիւն աստուածական նշանիս։ Աստուածայինքն ոչ ըստ մարդկայնոցս բերին յակամայ շարժումն եւ ըստ պատահման. (Շ. բարձր. եւ Մտթ.։)
Ուր հողմք եւ ալիք մեղացն ոչ բերին. (Խոսր.։)
Հեզութեամբ եւ խոնարհութեամբ բերիլ առ ամենեսեան. (Շ. ընդհանր.։)
Այնպիսի անիրաւութեամբ բերիլ ի դատաստանի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Համեմատեալ զկառավարն ընդ բերեալքս. (Լմբ. իմ.։)
Մի՛ (այսինքն ո՛չ) երբէք ինքեամբ աշխարհ բերեալ լինի. (Մաշկ.։)
Եւ Վարիլ, որպէս ի կիր առեալ լինել. իմացեալ լինել. նշանակիլ. վերածիլ. աւանդիլ.
Հեզութեան անուն մի է, բայց ի վերայ բազմաց բերի։ Ըստ տասն նշանակելոց (ստորոգութեանց) էն բերի։ Եւ այլ՝ որ ընդ սոքօք բերին. (Շ. մտթ.։ Սհմ. ՟Ա։ Լմբ. ատ.։)
Եւ որ զկնի բերին ասացեալքն։ Ի նախնեացն եւ այսր բերեալ. (Նար.։)
cf. Բթացուցանեմ.
Թեփք կոկորդիլոսի զերկաթ սրեալ բթեն։ Փայլատակմամբքն զաչսն շլացուցանէ եւ բթէ. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին.։)
Նման յԵսայի՝ զայլըս սըրեմ, ի սրոյ բանին զիս յոյժ բըթեմ. (Երզն. այբուբ.։)
Զմիտս տեսօղս բթէ տրտմութիւն. (Նեղոս.։)
Բթեսցէ զարմատս քո. (Սիր. ՟Լ. 10. (յն. կրճտեսցես զատամունս քո)։)
ԲԹԵԼ. ըստ քերականաց յառոգանութեան՝ Ի վերայ իջուցանել զձայնն, յորոյ ի նշան ի վերայ բառին երբեմն դնի բութ ().
Ոլորակ չէ՛, վասն զի բթի վերջն. (Երզն. քեր.։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Բժոտ, բժոտեալ. ունօղ զբիժ, որպիսի լինին աչք տկարացեալք կամ բծաւորք.
Մտացն ակն՝ եթէ ընդ ծուխս ինչ աշխարհի իրացս գայցէ, բժաբե՛ր արտօսրալից լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի ծխի՝ աչք բժաբերք եւ արտօսրալիցք լինին. (Խոսր.։)
cf. Բծախառն.
որ եւ ԲԾԱԿԱՆ. σπιλωτός maculosus Արատաւոր. պակասաւոր. աղտեղի, կամ ախտաւոր. յանցաւոր.
Որոյ սկիզբն գոլով բծաւոր՝ վախճանն եղեւ գովելի. (Կլիմաք.։)
Բծաւոր լինի եւ արատաւոր։ Զի բծաւոր լինիմք ի սոցա ընդդէմ միմեանց զինելոյն։ Ուղիղ գնայ՝ որ ոչ է բծաւոր յախտս մեղաց. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. առակ.։)
cf. Բիծ դնել.
Բիծ կամ արատ դնել ումեք. բծաւոր ցուցանել. ստգտանել. մուր քսել, մեղադրել.
Մի՛ բծեսցէ զամբիծ աղաւնին. (Ճ. ՟Ա.։)
Այսր պատասխանի ստուգութիւն նորա. զի մի՛ ոք բծեսցէ զստուգութիւն նորա։ Որ ի ձեռն այսր պատճառանաց կամին ըստգտանել եւ բծել զմեզ։ Եպերել եւ բծել զգաղատացիս. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։ Եփր. ՟գ. կոր.։)
cf. Բոսորային.
Արիւներանգ. կարմրորակ.
Մարմնոյ հանդերձ արիւնոտ զգեցեալ ... բոսորատիպ գունովդ. (Լմբ. համբ.։)
mothy, worm-eaten;
— լինել, to get moth-eaten.
ԲՈՏՈՏԱԿԵՐ եւ ԲՈՏՈՏԱԿԵՐԵԱԼ. Կերեալ ի բոտոտից. որդնակեր. որդնահար. ուտճահալ.
Իբրեւ զփայտեղէն պատկերսն՝ որդանց հարեալ, բոտոտակեր եղեալ մաշին. (Ագաթ.։)
Նոքին իսկ աստուածքն բոտոտակերք լինելոց են. (Թղթ. բար. Յն. կերիցին, կամ ճարակ լիցին ուտճաց)։)
Ցեցակերեալք եւ բոտոտակերեալք ապականին. (Թղթ. բար. (յն. ուտիճ)։)
cf. Բորեան.
cf. Բորոտանամ.
ԲՈՐՈՏԱՆԱՄ ԲՈՐՈՏԻՄ λεπρῶμαι lepra affior Բորոտ լինել. ախտանալ զբորոտութիւն.
Նստաւ ի տան իւրում բորոտացեալ. (Եփր. մնաց.։)
Եւ այրն հզօր զօրութեամբ էր, եւ բորոտեալ իբրեւզձիւն։ Եւ ահա Մարիամ բորոտեալ էր իբրեւ զձիւն։ Եւ ահա բորոտեալ էր ճակատն նորա.եւ այլն։
inflamed;
kindled, burnt;
— առնեմ, cf. Բոցակիզեմ.
Որպէս Բոցակիզօղ. կիզանօղ որպէս զբոց. տապագին. տօթագին.
Բոցակէզ հրդեհ, կամ տոչորումն. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։)
Ընկեցան ի բոցակէզ աշխարհն արեւելից. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զմօրուսն բոցակէզ առնէին ի ջերմութենէ ջերմ արտասուացն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Հեղեղօք ողողէ, եւ հրդեհութեամբ ի սմանէ բոցակէզ առնէ. (Արիստ. աշխ.։)
Սոդովմայեցւոց գաւառն յառաջ քան զբոցակէզն լինել։ Յարեգականէ բոցակէզ եղեալ. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. ել.։)
cf. Բուծանեմ.
Կաթամբ բուծեցաւ, զի զանմեղութիւն ընկալցուք. (Կաղանկտ.։)
a much sought;
— լինիմ, to make researches, to be curious, inquisitive, cf. Բազմախուզեմ, cf. Հետազօտեմ.
Այն ինչ՝ զորմէ լինիցի բազում խոյզ եւ խնդիր. ինչ մի հետաքնին կամ ընդվայրաքնին. հետաքրքրական, պրպըտելու.
Զականջսն անպահպան վասն բազմախոյզ իրաց թողեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Մի՛ անկանել ի բազմախոյզ խնդիրս. (Յճխ. ՟Դ։)
Եւ անդ ըստ բազմախոյզ սովորութեան մարդկան յուզեալ. (Վարս հց. ՟Ի՟Զ.)
նոյն բան դնի ի Ճ. ՟Ա. որպէս մակբայ.
Եւ անդ բազմախոյզ ըստ սովորութեան մարդկան՝ յուզեալ։
ԲԱԶՄԱԽՈՅԶ ԼԻՆԵԼ. πολυπραγμονέω curiose perscrutor, sollicite inquiro Հետաքրքրել. հետաքննել. հետազօտել.
Ոչ խնդրել զայնպիսին, եւ ոչ բազմախոյզ լինել. (Բրս. ծն.։)
Մի՛ բազմախոյզ լիցուք առ Աստուած, զոր ինչ արար, եւ զոր առնէ։ Մի՛ բազմախոյզ լինիր՝ եթէ զիա՛րդ, կամ որո՛վ օրինակաւ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ոչ եւս համարիմք պարտ՝ բազմախոյզ իրազեկ լինել. (Նիւս. կազմ.։)
Բազմախոյզ լինելովն՝ ի հասանելոյ ոչ յուսահատէր. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ եթէ զի՛նչ երբէք իցէ՝ զոր պատուիրէն, բազմախոյզք եղիցուք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Զոր ապա ի ձեռն բազմախոյզն լինելոյ եգիտ. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Բազմաբան.
Բազմախօսն ոչ ծանեաւ զանձն՝ որպէս պարտն էր։ Որպէս զբազմախօս արգելուին զնա արտաքոյ վանիցն. (Կլիմաք.։)
Զի մի՛այսն բազմախօս մոլորեցուսցէ զքեզ. (Եւագր. ՟Ժ։)
Յանօգուտս բազմախօսիցն հասցէ պերճախօսութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Կամ Ուր լինի բան զբազում իրաց՝ հետաքննութեամբ. յաճախաբան. յաճախապատում. բազմախոյզ.
that is trampled on or oppressed much or often;
— ճանապարհ, public or much frequented road.
ԲԱԶՄԱԿՈԽ ԼԻՆԵԼ. Ստէպ ոտն կոխել, երթեւեկել կամ յաճախել ուրեք. տեղ մը շատ հեղ երթալ.
Ի տունս բարեկամի քո ասէ՝ մի՛ յաճախեր բազմակոխ լինել, գուցե տտիցէ զքեզ. (Ճ. ՟Ա.։)
populous;
— առնել, բազմամարդացուցանել, to people.
πολυάνθρωπος frequens hominibus Բազմութեամբ մարդկան լի. մարդաշատ. որ եւ ԲԱԶՄԱՄԱՐԴԻ, ԲԱԶՄԱՄԱՐԴՈՅ, ԲԱԶՄԱՄԱՐԴԻԿ. մարդը շատ.
Տեսեալ զքաղաքն մեծ եւ բազմամարդ։ Բազմամարդ է քաղաքն. (Ոսկ. կոր.։ Փիլ. իմաստն.։)
Բազմամարդ է տօնս. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ի բազմամարդ սպասաւորութենէ ծառայիցն՝ երկուս զերիցագոյնսն ... առեալ ընդ իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ Որ ունի ընդ իւրեւ զբազում մարդիկ.
Եւ են երկրաւորք թագաւորք՝ բազմամարդ եւ պատերազմողք. (Լմբ. յայտն.։)
very useful, profitable;
բազմաշահ լինել, cf. Շահել, cf. Ճոխանալ, cf. Հարստանալ.
πολυκερδής multum quaestuosus, multum lucri adferens Որ ինչ բազում շահս ունի կամ բերէ. շահաւէտ. խիստ շահաւոր.
Ելին ի գլուխ վաստակք նոցա, եւ առին զբազմաշահ կատարումն. (Ոսկ. եբր.։)
Պարարտ եւ բազմաշահ երկիր. (Վրդն. պտմ.։)
Բամբակ՝ թէպէտ փանաքի եւ տկար, այլ բազմաշահ. (Մխ. առակ.։)
Բազմաշահ վաճառաւ շահաւորեա՛ զորդիդ քո իբրեւ իմաստուն վաճառական. (Եփր. պհ.։)
Նաւ բարձեալ բերիցէ զբազմաշահ վաճառասն, կամ զբազմաշահն վաճառս. (Վեցօր. ՟Զ. յորմէ եւ Շիր.) յն. լոկ՝ բիւրաբեր. μυριόφορος
ԲԱԶՄԱՇԱՀ ԼԻՆԵԼ. εὑπορέω abundo Շահել բազում ինչ. ճոխանալ.
Բազմաշահ եղեալք առատութեամբ կեցցեն. (Փիլ. քհ.։)
multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover
πολλαπλάσιος, πλάσιος, πολύπλοκος, ποικίλος, πολλάπολυς multiplex, multifarius, varius Բազմապիսի, ազգի ազգի. բազմադիմի. բազում. բազմազան, կամ յոլով.
Այր երկայնամիտ՝ բազմապատիկ է խորհրդով. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Մթերանոցս բազմապատիկս շինեաց. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Ընդ բազմապատիկ ախտի (հակառակի՛) բազմապատիկ առաքինութիւն. (Փիլ. այլաբ.։ Այսպէս ասի յամենայն գիրս.)
Բազմապատիկ բարիք, բարութիւնք, չարիք, թշուառութիւնք, հիւանդութիւն, պարէնք, վայելմունք, երկչոտութիւն, ընթացք, տանջանարանք.եւ այլն։
Վասն արուեստից ազգի ազգեաց եւ բազմապատկացն ի վերայ այոցն՝ ի ներքս արկելոց. (Նիւս. կազմ.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. իբր Բազմապատիւ. պատուական, ընտիր, ազնիւ. մեծածախ. մեծագին. πλουτελής, πολυτελέστατος sumtuosus, sumptuosissimus, pretiosus
Դնեմ ի հիմունս սիոնի վէմ բազմապատիկ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 16. (որ ի ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 6. գնի՝ ընտիր)։)
Առ կրծիւքն երկոտասան ակունքն բազմապատիկ։ Ծիրանեօք եւ ոսկւով, եւ այլովք բազմապատիկ զանազանութեամբք։ Կերակրին ոչ բազմապատիկ խտհիւք, այլ՝ հաց անպաճոյճ, եւ աղ՝ խորտիկ։ Ոչ արդեօք բազմապատիկ պայծառութիւն ունին. (Փիլ.։)
Իւղովք անուշահոտագունիւքն եւ բազմապատկօք. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. πολυπλασιάζω, -ζομαι multiplico, -or Բազմացուցանել, բազմանալ. շատցնել, շատնալ.
Երկիր բարի զսերմն բարի ընկալեալ՝ բազմապատիկ առնէ զարդիւնս արմտեացն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զի կեցցէք, եւ բազմապատիկ լինիցիք. (Օրին. ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Ա. 8։)
Կամ Բազմապատկել թուաբանօրէն զթիւ ինչ այլով.
Ի միեկէն մինչեւ ի տասնեակն բազմապատիկ արարեալ՝ շարադրեսցես զարարեալ թիւն։ Վեցակ իմն բազմապատիկ յինքեան եղեալ ... ծնանի զերեսուն եւ զվեց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. մ. πολυπλασίως, -σία, πολλαχῶς, ἑπί πολύ multipliciter եւ այլն. Բազմապատկաբար. եւ բազմամասնաբար. բազմօրինակ. պէսպէս օրինակաւ. եւ Առաւելագոյն. բազումս. յոյժ, մեծապէս.
Բազմապատիկ անդրէն դարձուցանել (զառեալն). (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 16։)
Զի բազմապատիկ թողցէ զանօրէնութիւնս մեր. (Ես. ՟Ժ՟Է. 7։)
Բազմապատիկ պոռնկեցար. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 26. 30։)
Բազմապատիկ ... զԱստուած ի վեր օրհնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
Մի դու ընդ իս բազմապատիկ տանջիր, եւ ոչ ես ընդ քեզ սակաւագոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անդրստին իսկ յօրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի. (Եզնիկ.։)
Աստուած զմարդն միայն բազմապատիկ փառաւորեաց. (Ագաթ.։)
Բազմապատիկ զաննաւապետ հոգին հեղձուցանեն. (Մաշկ.։)
Հատուցանել ի վերայ նոցա (զվրէժս մահու) ե՛ւս բազմապատիկ քան զմահապարտացն. (Պիտ.։)
Այն՝ որ յետոյն, լինի բազմապատիկ քան զայն՝ որ ի սկզբանէն էր, լի. (Փիլ. լին.։)
cf. Բազմանկար.
πολυπρόσωπος multas habens facies, multiformis Իբրու Բազմադիմակ. բազմադիմի. բազմադէմ. բազմօրինակ. շատ երեսով՝ կերպարանքով, շատ կերպ.
Բազմապատկերք են, զի այսպէս ասասցուք, արիոսի եւ եւնոմիոսի աղանդոցն մոլորութիւնք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զի ի դէմս բազմած բազմասեզեխն րահաբու ... նկարագրեսցի խորհուրդ բազմապատկեր եկեղեցւոյ ... որ հանդերձեալ էր օտարանալ յամենայն կռոց. (Եփր. յես.։)
of many looks, aspects or forms;
բազմատեսիլք, cf. Բազմատեսակութիւն, cf. Պէսպիսութիւն.
Բազմատեսիլս եւ ազգի ազգիս՝ իբրեւ թէ գոյնք պատկերին. (Նիւս. կազմ.։)
Յորմէ բաղկանայ ձեւ կամարին (ծիածանն) իբրեւ զբազմատեսիլ երանագոց. (Շիր.։)
Խուզեսցէ զլուղակացն բազմատեսիլ զանազաննութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Բազմօրինակք են եւ բազմատեսիլք՝ որք առ այս մասն մեղանք մարդկան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Բազմատեսիլ եւ բազմօրինակ շնորհօքն արար Քրիստոսի անդամս. (Ոսկ. եփես.։)
Յոքն. իբր գ. ըստ յն. ոճո. Պէսպիսութիւն, կամ պէսպէս ձեւք եւ տեսլիք. ազգք ազգք.
Հանդերձիցն բազմատեսիլք՝ գեղեցկութեամբ եւ բազմութեամբ զանազանեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։) cf. ԲԱԶՄԱՏԵՍ.
to soak, to water;
— զգետինն, զտունկս, to water the ground, the plants.
ποτίζω potum praebeo, rigo, irrigo որպէս թէ Բաժակաւ արբուցանել. իմա՛ Ոռոգանել զտունկս՝ փոս բանալով ի ձեւ բաժակի առ արմին. փոս բանալով ջրել.
Թողուլ ինչ երկրագործին դարման՝ խնամոց գործ, իբրու թէ բաժակել զնա, շուրջ խնամել, կակղել, բրել, փոս հատանել, ջուրբ ոռոգել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 14։)
Կա՛մ նուրբ երկրի հերձածով գնաց ջրոյ անցի գործեն անարգել, կամ շուրջ զծառովն բաժակելով, զի մնալով ի նմա ջրոյն, զայն՝ որ հազիւն ոռոգանէին, ջեռուսցեն. (Փիլ. յովն.։)
Տաժանէ (որթն զերկրագործն) ի բրելն եւ ի բաժակելն, զաւելորդ ուղէշս յապաւել, ջուրբ արբուցանել։ Տանել զյանձանձանս աճեցմանն՝ միայն շուրջ զինքեամբ բոլորակաբար բաժակելովն, եւ այնպէս անկարօտ ի վտակացն ոռոգմանէ դարմանեալ սնանի. (Պիտ.։)
Ոռոգանել ջուրբ վարդապետութեամբ, շուրջ բրել եւ կակղացուցանել ... եւ կարծրութեամբ երկաթոյն բաժակեալ, որ է բանին սրբոյ. (Սարկ. քհ.։)
to strike, to beat;
to shock, to knock;
to touch;
to scourge;
—ի քարի զոտս, to strike one's foot in a stone;
— հողմոց զտուն, raging of the wind against the houses;
— զգուռն, ի գրան, to knock at the door;
— զկուրծս, to beat one's breast;
— զքնար, to touch a cithern, harp, lyre;
— ճառագայթից զաչս, to dazzle the eyes;
բախեալ արտասուօք, burst into toars.
եւ չ. ԲԱԽԵՄ որ եւ ԲԱՂԽԵԼ, եւ առաւել ըստ յետնոց. (ի ձայնէն առեալ՝ բա՛խ, բախ. ջա՛խ, ջախ) Հարկանել ուժգին՝ մինչեւ ցթնդիւն եւ ի հնչիւնձայնի իրիք. որպէս Բախել զդուրս. κρούω pulso զարնել. չալել
Կալ արտաքոյ, եւ բախել զդուռնն։ Պատեցին զտունն, եւ բախեցին զդուրսն։ Բախեաց զդուրս սենեկին։ Ձայն եղբօրորդւոյ իմոյ բախէ ի դրանն։ Բախեցէք եւ բացցի ձեզ։ Որ բախէ՝ բացցի նմա։ Եւ Պետրոս ստէպ բախէր.եւ այլն։
Եւ եւս՝ Բախել զկուրծս, եւ զայլն իրս. Կործել. հարկանել պէսպէս օրինակաւ. τύπτω percutio, πλήσσω ferio զարնել, ծեծել.
Բախէին զկուրծս, եւ դառնային. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 48։)
Բախեն զսալն (դարբինք). (Խոր.։)
Բախեցե՛ք զաման լալոյն արտասուաց. այսինքն հարէք զաչսն. (Ագաթ.։)
Բախեաց զթանձրութիւն ... գետնոյս (ոսկի ուռամբն). (Ագաթ.։)
Տաշելով եւ բախելով գործեաց. (Վրդն. ել.։)
Սուսերօք զասպարսն բախեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԲԱԽԵԼ. որպէս Ընդհարկանել. προσπίπτω
Շինեցին հողմք, եւ բախեցին զտունն. (Մտթ. ՟Է. 25։)
Մրրիկ հողմոյ բախեսցէ զհաստուածս մարմնոյ ... յերկրային ծովուս։ Տերեւք տնկոց շարժեալք ի հողմոց ուժգին բախելոց. (Նար. ՟Գ. ՟Կ՟Ա։)
Իբրեւ զանշարժ վիմի բախեալ՝ անդրէն ընդ կրունկն դառնայր. (Պիտ.։)
Այնպէս ի դէպ կոչէր, զի բախէր կոչումն ի վերայ, եւ յետս ի կոչօղն դառնայր (արձագանգն). (Վրդն. ծն.։)
Բախեցին զնա ալիք, եւ ոչ լուծաւ քակտեցաւ նաւ նորա. (Եփր, ծն։)
Իմաստասիրութեան բաղձանօք բախեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Ոչ կարաց ժուժկալել, եւ բախեալ արտասուօք, յոգւոց եհան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Լաւագունիւք՝ քան կնդրկովք՝ անմարմին հոտովք բախեալ՝ յոյժ ուրախ լինին. (Փիլ. լին.։)
Նոքա՝ որ ինչ ընդդէմ աստուածութեանն բախէր՝ ասացին. (Եփր. համաբ.։)
ԲԱԽԵԼ. ψάλλω, πλήσσω tango, pulso, cano Հարկանել կամ հնչեցուցանել զնուագարանս. զարնել.
Երաժըշտակին զուրախականն բախեալ նւագս. (Սհմ. ՟Ժ՟Է։)
Բան մարգարէին իբրեւ կտնդոց բախէր զլեզու կիտոսին, եւ իբրեւ զքնար հնչեցուցանէր զաղի աղէտս ողբոց առ Աստուած. (Անան. Յովն.։)
Բախեսցէ հոգին զքնարն իւր. (Վրդն. ծն.։)
Յորժամ բախեսցին (ծնօտք), ամենայն ձայնի գործիքն ընդ նա հնչեն. (Փիլ. քհ.։)
Նովին նմանութեամբ, Ազդել ի լսելիս, կամ շարժել զսիրելիս.
Զյոլովից բախեալ՝ զեկուցանէ զլսելիս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Բախեալ իմ զգործարանս իմաստից նոցա՝ խրատոյ բարւոյ զունկն մատուցանէին։ Որ զիմս բախեաց զիմաստիցս գործարան. (Յհ. կթ.։)
Որով բախեալ զձայնարձակութեանցն զազդողական՝ սթափեցաք կանգնեցաք. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Զո՛ր օրինակ բախէ ձայն քարոզ լուսոյ ի դուռն լսելեաց, այսպէս ծագել ճրագի՝ ի դուռն բբաց. (Եփր. համաբ.։)
ԲԱԽԵԼ. որպէս Յետս ընկրկել, վանել, գտնել. ... κατακρούω reprimo
Ձիավարք զդժուարերասանն ձիոց ոչ փութով խեղդեն սանձօքն, եւ ոչ անդրէն բախեն. (Բրս. յուդիտ.։)
Ոչ միայն զի ոչ ցանկային փառաց, այլեւ զտուեալսն ի բաց բախէին։ (Ոսկ.գծ.։)
Զմեզ բախելով՝ հանցեն ի խաւարն արտաքին. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոչ որպէս արեգական բակդ, որք ի նա հային նկատելով, բախէ ճառագայթիւնքն. (Փիլ.։)
ԲԱԽԵԼ, ԲԱԽԻԼ. συνάπτω, συνεφείδω congredior, conjunctis viribus ago, συγκρούω confligo եւ այլն. Հարկանել պատերազմաւ զմիմեանս ընդհարկանիլ. ի դիմի հարկանիլ. ի վերայ յարձակիլ. զարնել՝ զարնուիլ իրարու.
Սաստկապէս բախեալ զմիմեանս (հին տպ. ընդ միմեանս), յերկոցունց կողմանցն բազում վիրաւորս յերկիր անկեալ։ Անդ էր տեսանել շտապ մեծի տագնապին, առ ի յանդուգն յարձակմանէն՝ զմիմեանս բախելով. (Եղիշ. ՟Զ։)
Հասին ճակատքն երկոքեան ի միմեանս, եւ ընդ միմեանս բախեցան։ Հասանէին՝ բախէին՝ հարկանէին՝ սպանանէին. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 42։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 30։)
Թէպէտ եւ յանդուգն յարձակմամբ յառաջեալ բախէին, երագապէս եւ դառնային. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Մարան ընդ միմեանս բախեալ. (Յհ. կթ.։)
Մարտ պատերազմի ընդ միմեանս բախէին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Պատկեր ծովու ծփեալ ի բազմաց ... եւ ընդդիմական ներհակօք զիրեանս բախեալ, ոմն յաղթէ, եւ ոմն պարտի. (Նար. մծբ.։)
Հարկ է զի ի դիմի բախցէ քեզ ի միասին էականն. (Սեբեր. ՟Ա։)
Զինչ եւ անուանեաց Ադամ, այն անուն է նորա. քանզի յարմար բախեցաւ (անունն ընդ բնութեան). (Երզն. մտթ.։)
to be beaten;
to fight, to combat, to attack;
— ընդ միմեանս, to fight together, to knock, to dash against each other.
Արմատ Բախելոյ կամ Բեղխելոյ. Բախումն. ընդհարումն, որպէս եւ պատահումն զօրաց պատերազմաւ ընդ միմեանս. եւ ըստ այսմ ասի՝ յն. եւ լտ. συμβολή commissio, congressio մէկ տեղ կամ իրարու զարնուիլը.
Եւ յանկարծակի (կամ, դարձեալ) լինէր բախ նոցա ի տեղւոջն. (Սոկր.։)
pretext, excuse, subterfuge;
suspicion;
stain, fault;
cause, reason;
բաղայս ի վերոյ դնել, զբաղայցն յօգել պատճառս, to seek excuses or pretexts;
բաղայս ստութեան կարկատել ի վերայ, to slander;
առանց բաղայց, innocent, inculpable, blameless;
inexcusably.
ὐπαίτιον, αἱτία, πρόφασις , ἁμπλάκημα causa, causatio, culpa, imputatio Կցկցմունք բանից, որ եւ բաղբաղայք. պատճառանք. սուտ պատճառք. բարուրք. մեղ. վնաս. ստգիւտ. արատ. յանցանք.
Բաղայս ի վերայ դնէին, յելանելն ձեր (ասեն) յաշխարհէն եգիպտացւոց՝ զաշխարհն մեր հարէք պատերազմաւ եւ կալարուք. (Եղիշ. դտ.։)
Բաղայս ստութեան կարկատեալ ի վերայ. (Ղեւոնդ.։)
Սկսան դնել բաղայս իմն ճշմարիտ վարդապետութեան երանելոյն. (Կաղանկտ.։)
Փոքր ինչ եւ զբաղայցն ունիցին առ նոսա յօդել պատճառս. (Պիտ.։)
Յանդիմանութիւն (խղճի մտաց) ոչինչ սովորեալ ընդունել ի պատճառաց ի բաղայց։ Առանց բաղայց (այսինքն անպատճառ) պարտապան է կամաւոր մեղաց։ Առանց բաղայից (այսինքն անմեղադրելի) են։ Առանց բաղայց եւ անբիծ ե՛րթ գնա՛. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 77։)
Զամենայն վախս եւ զբաղայս ի բաց ի խորհրդոց նորա տրոհեալ. (Յհ. կթ.։)
Փաստաբանականք են, ոյք ի բացատրութեան՝ սակս բաղայց յարառոցեն. (վասն, յաղագս. Թր. քեր.։)
Սակս բաղայց, որ է պատճառաց. (Երզն. քեր.։)
guilt;
cf. Բամբասանք.
ԵՒ առին բանբաս (կամ բանբասանս) ի Մովսէս եւ յԱստուած. (Վրդն. թուոց.։)
(գրի եւ բանբաս). յոր մէ Բամբասանք. նոյն ընդ նմա. եւս եւ Յանցանք բամբասելի.
Եւ ըզտրտունջն ընդ բամբասին, ըզքրթմնջիւն ընդ շոգմոգին. (Յիսուս որդի.։)
Ի սոդոմ պոռնկութեան էր բամբասն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13.)
cf. Աշխատաջան.
φιλόπονος. amans laborum, sedulus, studiosus. Սիրօղ աշխատանաց. փոյթ ի ջանս վաստակոց, մանաւանդ յուսումն. երկասէր. վաստակասէր.
Աշխատասէր ջանացօղքն. (Պիտ.։)
Զկամս աշխատասիրացն կորզելով. (Փարպ.։)
Զաշխատասէր անվաստակ անձնն. (Սարկ. խրատ.։)
Աշխատասիրաց ընթերցողացն թողից. (Կամրջ.։)
Պատերազմասէր եւ աշխատասէր մօրն մտաց չեղեւ ինչ երբէք նախանձաւոր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Միշտ աշխատասէր լե՛ր ի մաքրութիւնս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ի նորին աշխատասէր ոտիցն երկուս աղբիւրս անուշահոտ մեռոնի ելանէր. (Կլիմաք.։)
Եւ իբր Աշխատասիրական. անխոնջ. անձանձրոյթ.
Մի՛ եւ մի՛ իւիք սխալեսցես յաշխատասէր գործաւորութենէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Զաշխատասէր քրտանցն երկասիրութիւն. (Պիտ.։)
Ընթերցաք աշխատասէր մտօք. (Գր. տղ.։)
Աշխատասէր պաղատանօք զաստուած խնդրել. (Բրս. կրօն.։)
geographer;
cosmographer;
geography;
cosmography, poll-tax;
— առնել, to take a census, cf. Աշխարհագրեմ.
ἁπογραφή. descriptio, λαογραφία, vulgi descriptio կամ բայիւ ἁπογράφω, -ομαι, describo, -or. Գրութիւն եւ Գրուած համաշխարհական ի դիւան արքունի. քննութիւն. թիւ համարոյ մարդկան անցեալ ի գիր. գայտ. թեֆթիշ, թեհրիլ, քիւթիւք, տէֆթէր.
Աշխարհագիր առնել ընդ ամենայն տիեզերս։ Այս առաջին աշխարհագիր եղեւ։ Յաւուրս աշխարհագրին։ Այս յաշխարհագրի անդ գտաւ։ Զամենայն ազգն հրէից յաշխարհագիր (ռամկին) խառնել ի կարգս հարկի ծառայութեան։ Զիւրաքանչիւր ինչս եւ զստացուածս յաշխարհագրին (կամ յաշխարհագրէն) զամենայն ժողովերին. (Ղկ. ՟Բ. 2։ Գծ. ՟Ե. 37։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 31։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։ ՟Է. 15։)
Յաշխարհագրէն պատկառեա՛, որով յերկինս գրեցար. (Ածաբ. ծն.։)
Ոչ ժամանանէ այլ առնել աշխարհագիր. (Խոր. ՟Գ. 51։)
Աշխարհագիր առնել ամենայն երկրին հայոց։ Ընդ նովին աշխարհագով արկ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Օգոստոս կայսրն աշխարհագրաւն. (Շ. մտթ.։)
ԱՇԽԱՐՀԱԳԻՐ. Գրօղ զաշխարհէ կամ զարարչութենէ աշխարհի (մատեան կամ մատենագիր).
Զսոյն աշխարհագիր մատեանքն յառաջագոյն քարոզեցին. (Պետր. սիւն.։)
Զնոյն գործ զաշխարհագրին գործէին. (ՃՃ.։)
Իսկ ըստ յն. κοσμογράφος. qui mundum describit, եւ κοσμογραφία, descriptio mundi, յայտ առնէ զմատենագրութիւն դրից երկնի եւ երկրի. որպէս եւ γεωγράφος, γεωγραφία, geographus, geographia զմատենագրութիւն զմատենագրութիւն դրից երկրի եւեթ՝ ընդ ցամաք եւ ընդ ծով. զորոց տե՛ս ի բառն ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹԻՒՆ։
cf. Աշխարհակործան.
Կորուսիչ աշխարհի. աշխարհակործան.
Յաշխարհակորոյս առնէ անտի. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
Ընդ խօսս աշխարհակորուսիդ այդորիկ։ Արանց վատախրատից եւ աշխարհակորուսաց։ Աշխարհակորոյս արանցն. (Փարպ.։)
Տիեզերապատիր աշխարհակորոյս խաբեբայ պատրանօք. (Տօնակ.։)
list or register of the people, census of the population;
that keeps the register of the people;
առնել գիր զ—, to register the number of the people.
cf. ԱՇԽԱՐՀԱՀԱՄԱՐ, (որ է ուղիղ եւ ամբողջ գրութիւն։)
open to public entrance, frequented, resorted to;
— Դուռն, Court.
Յոր աշխարհ ամենայն կամ բազմութիւն մարդկան մտանէ. (այն է աքունի դուռն, արքունիք). պապի հիւմայիւն, գափու, տէրի տէվլէթ.
Աշխարհամուտ դուռն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր. ՟Գ. 57։)
that has seen much of the world;
known by all, notorious, public, manifest;
— ցուցանել, to publish, to make known.
δημοσιακός. publicus եւ բայիւ δημοσιεύω publico Տեսուչ եւ դարմանիչ աշխարհի.
Աշխարհատես խնամակալութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
ԱՇԽԱՐՀԱՏԵՍ. Տեսանելի առաջի ամենայն աշխարհի. ակներեւ տիեզերաց. ուր է հանդէս համաշխարհական հանդիսացեալ.
Աշխարհատես հրապարակ (ահեղ ատենին). (Մանդ. ՟Ա. եւ ՟Ե։)
Արդեօք ոչ հաւատայ հանդիպել աշխարհատես հրապարակին. (Բրս. ապաշխ.։)
Լսել ի նմանէ զքաղցրալուր բարբառն երանութեան՝ առաջի աշխարհատես հրապարակին. (Եփր. խոստ.։)
Զիւրոյ սխալմանն զկերպ աշխարհատես ցուցանէ. (Խոսր.։)
Աշխարհատես առնէ զնշանն. (Նանայ.։)
Այժմ լռելեայն եկի, եւ ապա բազում աշխարհատես յայտնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28.) յն. մի բառ, որ առ (Երզն. մտթ.) գրի. Այժմ լռելեայլն, եւ յայնժամ աշխարհատեսիլ յայտնութեամբ։
cf. Ակնոց.
որ եւ ԱԿՆՈՑ ասի առ մեօք. Ապակեայ գործի՝ սատար աչաց առ լաւ եւս տեսանել.
Աչոցք կազմին, զի սաստկագոյնս տեսցէ՝ որ զտկար տեսութիւն ունի. (Աշխ. առ ստեփ. Լեհ.։)
eyes, sight, look;
աչս արկանել՝ արձակել, to cast eyes upon, to desire;
ըստ աչս դատել, to judge by first sight;
յաչս դնել, to despise;
առ աչս հայել, to pay respect to persons;
յաչաց հանել, to render odious;
յաչաց ելանել, to be in disgrace, to lose the good graces of any one;
առ աչօք, fantastical, fanciful, chimerical;
visibly;
առ աչօք ինչ՝ տեսիլ՝ երեւոյթ, spectre, phantom, ghost, vision, illusion;
կալ աչաց, to become blind, cf. Կուրանամ;
աչս առնուլ, cf. Աչառեմ;
թերաբաց —, half-closed eyes;
յաչս դնել, to be bold, to brave, to defy;
— յարտասուս, tears in the eyes, weeping;
զաչս ի վայր արկանել, to lower the eyes;
ցաւ աչաց, cf. Աչացաւ, cf. Աչացաւութիւն.
Աչք էին կուրաց. (Յոբ. ՟Ի՟Թ. 15։)
Եւ իբր Առ երեսս, ըստ երեւութին. ուրուական.
ὁφθαλμός. oculus, ὅμμα, ὅψις, aspectus, facies որ եւ ԱԿՆ. (լծ. ար. ա՛յն, լտ. օ՛գուլուս թ. կէոզ. սանս. աքշի իսկ ի լեզու սլաւեանց օգօ է ակն, եւ օ՛չի աչք) Գործարան տեսութեան. տեսանելիք։ cf. ԵՐԵՍՔ։
Հաճոյ աչաց հայելոյ։ Աչք գեղեցիկ։ Որոց եւ ոչ աչաց պիտանութիւն էր առ ի տեսանել։ Աչօք բացօք. եւ այլն։
Տեսութիւն աչացն հաւատարմագոյն է քան զլուր ականջաց։ (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Լա՛ւ է կոյր աչօք քան կոյր մտօք. (Եղիշ. ՟Բ։)
Աչից. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։)
Աչք նորա նման է աչից (տպ. աչաց) ալեքսիանոսին իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ասացից արդեօք զայս՝ զաչից մծագոյն բարի։ Յաղագս աչից յառաջագոյնսն ասացաւ. (Պղատ. տիմ.։)
ԱՉՔ ասի նմանութեամբ եւ Տեսութիւն հոգւոյ, ճանաչումն, կամ միտք առաջնորդական. առաջնորդութիւն, այցելու, եւ այցելութիւն. աչալուրջ. աչալրջութիւն. կամք, հաճոյք. եւ այլն.
Բաց են աչք մտաց մերոց։ Հոգւոյն բնաւ չիք իսկ աչք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Տեսանեմ աչօք մտացս։ Ուղիղ աչօք հայել ի ծառայս։ Տեսանել այլոյ աչօք. (Փարպ.։)
Իմացականիս աչաց է տեսանելի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Յաչս բերել, կամ կերպացուցանել. այսինքն ի միտս. (Նար. ՟Հ՟Գ. եւ ՟Ի՟Թ։)
Զի՞ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Այր իւրաքանչիւր զհաճոյս աչաց իւրոց առնէր. (Դտ. ՟Ժ՟Է. 6։) cf. ՀԱՃՈՅ, cf. ԲԱՐՒՈՔ, cf. ԹՈՒԻ, եւ այլն. եւ cf. ԱՒԱԳ ԱչՔ։
ՅԱՉՍ. (յորմէ կազմի բառդ ԱՌԱՋԻ) իբր Յանդիման աչաց, մարմնոյ, կամ հոգւոյ, եւ կամաց, հաճոյից եւ այլն. ռմկ. առջեւը. որ եւ իբր Առ համեմատութեամբ, առ նովաւ,
Բարի ես դու յաչս իմ։ Յաչս նախարարացն ոչ թուիս դու բարւոք։ Ուղիղ էր բանն յաչս ամենայն ժողովրդեանն. եւ այլն։
Յաչս ձեր մեռեալ էին. (Ագաթ.։)
Եւ եղեն զարմանալիք մեծապէս յաչս ամենեցուն. (Բուզ. ՟Դ. 9։)
Գարշելիք համարեալ էին յաչս եգիպտացւոցն։ Խոտանք յաչս տեսողացն երեւեսցին. (Պիտ.։)
Յաչս այնր ապաշխարութեան՝ մերս որպէս ստուեր է։ Յաչս այնր խնդրուածոց՝ մերս որպէս նմանութիւն է. (Եփր. ի նին.։)
Կարող է զայնոսիկ՝ որ զմեզ յաչսն դնեն, սատակել. (Բ. Մակ. ՟Ը. 18.) իմա՛, որպէս ռմկ. աչք տնկօղ, կամ կամեցող վնասել. իսկ յն. զեկեալսն ի վերայ մեր։
Որ զաշխարհս յաչս դնէին. (Բ. 22.) յն. վեր ի վայր առնէին, կամ աղարտէին։
ԶԱՉՍ ԱՄԲԱՌՆԱԼ կամ ՀԱՄԲԱՌՆԱԼ եւ այլն, ստէպ ի սուրբ գիրս. այսինքն ի վեր հայել. աչքը վեր վերցնել, նայիլ։ cf. ԱՄԲԱՌՆԱԼ, cf. ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ։
ԱՉՍ ԱՌՆՈՒԼ. Աչառել, ակն առնուլ.
Ասեն աղքատք, թէ աստուած մեծատանց աչս առնու. (Մանդ. ՟Դ։)
ԱՉՍ ԱՐՁԱԿԵԼ, կամ ԱՐԿԱՆԵԼ. իբր Յառիլ աչօք եւ ցանկալ. աչք տնկել կամ զարնել. կէօզ տիքմէք.
Մի՛ ինչ աչս արձակէք դուք յաւար։ Արձակեաց զաչս իւր զհետ հոմանեաց. եւ այլն. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 17։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 5. 20։ Առակ. ՟Ժ՟Է. 20։)
Արկ կին տեառն իւրոյ զաչս իւր ի վերայ յովսեփայ. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 7։)
ՅԱՉԱՑ ՀԱՆԵԼ, ԵԼԱՆԵԼ. Անհաճոյ առնել, լինել. աչքէ հանել, էլլալ.
Յաչաց հանէին զնա։ Շատից յաչաց ելանէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 5. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Գ. 3։ ՟Ա. Թես. ՟Բ. 15։)
Նոյն իսկ հանէ առնն յաչաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Հանցուք զնա յաչաց իւրոցն խաբեցելոց. (Եզնիկ.։)
Զօրհանապազ զնոսա յաչաց հանէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հաճոյանամ յետին ռամկին, եւ թագաւորիդ մեծի յաչաց ելանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
ԸՍՏ ԱՉՍ ԴԱՏԵԼ. այսինքն Ըստ երեւութին. վեր ի վերոյ. կամ աչառութեամբ։ (Յհ. ՟Է. 20։)
ԿԱԼԵԱԼ ԼԻՆԵԼ ԱՉԱՑ. իբր Չճանաչել զտեսեալն։ (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 16։)
ԿԱԼ ԱՉԱՑ. իբր Դադարել ի տեսութենէ. կուրանալ։ (Տոբ. ՟Է. 7։)
ԱՌ ԱՉՍ. իբր Աչառանօք, ակնառութեամբ.
Եթէ աղքատ ոք է, եթէ մեծատուն, մի՛ առ աչս նոցա հայել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Առ աչս հնարադրութիւն, կամ հարեւանցի երեւականութիւն, կամ երեւումն. (Նար. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Գ.։ Նար. խչ.։)
Զի մի՛ առ աչս երեւեսցին՝ տնօրէնութիւնքըն մարդկային. (Շ. խոստ.։)
Երկնչին յառ աչս երեւութիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
Ուսան առնել առ աչս արհաւիրս. (Լմբ. յանառակ.։)
ԱՌ ԱՉՕՔ. κατὰ φαντασίαν կամ δόκησιν կամ ὅναρ, secundum imaginationem, fict specie, opinione կամ specie tantum. Լոկ երեւութիւ յաչս. երեւութացեալ. կարծեօք, եւ յերազի. ուրուական. աչքին երեւնալով, երեւակայութեամբ միայն.
Պատրանք առ աչօք. (Պիտ.։)
Առ աչօք ինչ իցէ. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 26։ Մրկ. ՟Զ. 49։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Իբր զստուեր եւ զերազ եւ զառ աչօք տեսանեն զբաղձալիսն. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ տեսցես առ աչօք ի գիշերի։ Ի գիշերի առ աչօք տեսանէ. իբր երեւութանալ, երեւակայել. (Նեղոս.։)
Առ աչօք համարել, կամ ասել. (Ոսկ.։ Աթ.։ եւ այլն։)
Ասեն՝ թէ առ աչօք է ի խաչն ելանել ... եթէ առ աչօք է խաչն, առ աչօք է եւ փրկութիւնն. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Առ աչօք բաշխեաց զիւրաքանչիւր պատիւ (Մխ. առակ. ՟Ի.) , իմա՛ աչառանօք։
cf. Ապախտաւորութիւն.
Ապախտաւորութիւն. ապերախտութիւն.
Փոխանակ երախտեացն՝ ապախտիս հատուցանէք. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
exempt from taxes;
— առնել, to exempt one from taxes.
ἁφορολόγητος. a quo non exigitur tributum եւ ἁτέλεια, immunitas. Ազատ, եւ ազատութիւն՝ յարքունի հարկաց. մաֆ.
Ապահարկ արասցէ զհրէաստան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Իսկ անդ (՟Ժ. 34.)
Ապահարկ թողեալ ամենայն հրէից. յն. ապահարկութիւն։
"cf. Ապահարկ առնեմ."
Ապահարկ կացուցանել.
Վարբակեայ մարի բարձեալ զիշխանութիւնն ասորեստանեայց, զպարոյր հայկազնեայ ապահարկէ ի հարկաբարձութենէ. (Արծր. ՟Ա. 4։)
cf. Ապահովացուցանեմ.
ԱՊԱՀՈՎ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԵԼ, ԱՊԱՀՈՎՈՒԹԻՒՆ եւ այլն. cf. ՅԱՊԱՀՈՎ, եւ զածանցս նորա։
index, sign, mark;
example, model;
proof, argument, reason, evidence, testimony;
demonstration;
յայտնի —, evident proof.
ԱՊԱՑՈՅՑ ἁπόδειξις. demonstratio. որ եւ ԱՊԱՑՈՒՑՈՒԹԻՒՆ. որպէս թէ Բացացուցութիւն. յայտնի ցոյց բանաւոր եւ իմաստասիրական. հաւաստիք. փաստ. տարացոյց. հաստատութիւն. ստուգութիւն. ցուցմունք. կէօթէրիշ. իսպաթ. տէլալէթ. պէյյինաթ.
Ապացոյց բաւական ունին ասացեալքն.( Բրս. հց.։)
Ապացոյցք բանի գործք ի տեառնէն վկայեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ցուցանել ի ձեռն այլոց ապացուցից։ Զմայր ապացուցին՝ այսինքն զիմաստասիրութիւն ի ձեռն ապացուցից կամեցան եղծանել։ Ամենայն բանաւոր արհեստք պէտս ունին ապացուցից։ Սկիզբն ապացուցի՝ սահմանականն է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ. ՟Բ։)
Այսպիսի յոյզս ի մէջ արկանել տգէտ ապացուցիւք՝ ախմարաց մտաց է. (Լմբ. թղթ.։)
Ցուցակութիւն. գործնական յարացոյց. օրինակ. նմանութիւն.
Յորոյ ապացոյց։ Յորոյ տիպն ապացուցի. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Ապացոյց առցուք ասացելոցս՝ եւ զոր ի մեզ մարդս։ Բուռն եհար զբազկաց իւրոց. ապացուցաւս յայտ առնէ, թէ մարմին է մարդս, եւ բազուկ՝ եղբայրն հարազատ։ Ճշմարիտ ապացուցիւս երեւելի առնէ զասացեալն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ժող. եւ Լմբ. սղ. եւ այլն։)
Ըստ նախայիշատակեալ հարցդ ապացուցի։ Շինեա՛ զբազումս՝ այց լինելով, եւ օգտեցուցանելով։ Զայս նշան (արիութեան) առանձինն անձինն իւրոյ ապացուցիւ տէրն մեր մեզ առաջի եդ. (Կլիմաք.։)
(Մարգարէքն) տեսանօղ զօրութեամբն ապացոյցք եղեն առ տնտեսութիւն որդւոյ. (Քեր. քերթ.) իմա՛ յայտարարք, քարոզք, ցուցիչք։
word, term, speech, expression;
air, song;
— առ —, word for word;
ըստ բառին, literally.
Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)
λέξις vocabulum, dictio Ձայն մարդկեղէն՝ յօդաւոր եւ նշանական, յորմէ կազմի բան եւ խօսք եւ բարբառ եւ ճառ.
Բառ է մասն դուզնաքեայ՝ ըստ (կամ ի) բաղդասութեան բանի. (Թր. քեր.։)
Յարմարումն եւ բառք որպէս նիւթ են շարագրութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
Անբանութեան է՝ ոչ ի զօրութիւն դիտմանն հայել, այլ ի բառսն։ Որպիսի ինչ նշանակէ բառն ... այլովք յայտնաբանագունիք բառիւք հաւաստել. (Դիոն. ածայ.։)
Մարմինն ունի (սուրբ գիրն) զճառական հրամանսն, եւ հոգի՝ որ կայ ի բառսն անտեսանելի միտքն. (Փիլ. տեսական.։)
Բառս իմն եւ քննութիւնս ընդդէմ միմեանց ուսոյց բաղբաղել. (Լմբ. ատ.։)
աշխարհական բառն է, յորժամ զոք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առ այլս՝ եթէ զնա լուացաք. (Կլիմաք.։)
Աղաչեմ զձեզ, իրաւապէս՝ իբրու ինձ իսկ թուի, բառիցս եղանակիս թոյլ տալ. (Պղատ. սոկր.։)
Որպէս տղայքն, որ ոչ գիտեն բառիւք զպէտս ի մարցն խնամոցն առնուլ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ԲԱՌ. որպէս Ձայն երաժշտական. եղանակ
Ես երգեմ, եւ նա ոչ երգէ. իմ բառս քաղցր է, եւ նորայն ոչ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
cf. Բարապան.
Բարապետն զուարթ մի՛ յաղթահարեսցի ի քնոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Բարբանջ.
ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.
Համարիմ զիմաստութիւնն յունաց (արտաքնոց) յիմարութիւն եւ բարբանջ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Յառասպելս, եւ իբրեւ ի բարբանջս եւ ի դրդնջիւնս պառաւանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)
Այս ի մտաց թափելոց են բարբաջանք։ Զսատանայական բարբանջս բարբանջել (որպէս զվհուկս). (Մանդ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Ի՟Զ։)
Իբրու զբարբաջ ծերութեան (յն. պառաւական առասպելս), որ անցեալ զառանցեալ իցէ. (Վեցօր. ՟Գ։)
Որք զիւրեանց մտաց զբարբաջ հաստատել կամէին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Է։)
cf. Բարբանջեմ.
ԲԱՐԲԱՆՋԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՋԵՄ. παραφθέγγομαι, ληρέω inepta loquor, nugor, deliro, garrio Շաղփաղփել. շաղակրատել. աղճատանս եւ օտարոտիս բարբառել. խօսել որպէս զառանցեալ պառաւունս. առանցանել. ցնորիլ.
Արտաքոյ գրոց սրբոց բարբանջեն. (Եզնիկ.։)
Այլք արբենան, եւ բարբանջեն։ Բարբաջեմք, զայլ եւ այլս խօսիմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Դ։)
Յորժամ ի վերջինն հասանիցէ ի ծերութիւն եւ զառանցիցէ, եւ սկիզբն առնիցէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
Առանց առանցանելոյ եւ բարբաջելոյ զգաստաբար կերակրիմք։ Առանցանիցէ եւ բարբանջիցէ եւ խելագարիցէ։ Կրկին իրք են արբենալոյն. մին՝ բարբաջելոյ, զանցանել զգինեաւ, որ է յանցանք. եւ միւսն՝ գինելն, ոչ բարբաջելով գինեզանցութեամբ. (Փիլ.։)
Բարեկամք բարբաջէին. (Իսիւք.)
(Արբեալքն) սկսանին աղճատիլ եւ բարբաջել. (Գէ. ես.։)
Անաստուած մոլորութեամբ բարբաջեալք. (Սիսիան.։)
well, right;
safely;
— եկիք, be welcome;
— նմա՜, adieu ! — մնալ ասել, to bid farewell, to take leave;
to renounce, to forsake.
(ի գործիականէ բառիս Բարի) καλῶς bene Բարւոք, բարիոք (որ է իբրու բարեօք) լաւ. եւ Ողջամբ. բարով, աղէկ.
Յարուցեալ գնացից առ հայր իմ բարեաւ, ուստի ելին չարապէս. (Ոսկ. ղկ.։)
Երկրաքարշ մտօք ի ստացուածսն ունի զյոյսն, թէ զսոսա ունելով՝ բարեաւ եմ, եւ ի զրկելն՝ չարեաւ. (Լմբ. առակ.։)
Ե՛րթ բարեաւ ի քո ընտանիս եւ յաշխարհն. (Փարպ.։)
Բարեաւ գնացին։ Հասեալ բարեաւ ի նաւահանգիստն. (Լմբ. սղ.։)
Արձակիցէ զնա բարեաւ ընդ ճանապարհ. յն. ի ճանապարհ բարի. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 20։)
ԲԱՐԵԱՒ կամ ԲԱՐԵՕՔ ՄՆԱԼ ԱՍԵԼ. χαίρειν εἱπεῖν valedicere, negligere Հրաժարիլ, հրաժեշտ տալ սիրով. մնաս բարով՝ կեցի՛ք բարով ըսել, ընել.
Ամենայն կենցաղական հոգոց բարեաւ մնալ ասացեալք. (Սահմ. յռջբ։)
Որոց բնութիւնն ոչ փութացաւ (յուսումն) առ կարգեալ ամօքդ, բարեաւ մնալ ասելով՝ թողուլ։ Այնոցիկ բարեաւ մնալ ասել. (Պղատ. օրին. ՟Է. ՟Ը։)
Բարեօք մնալ ասացեալք (խնդրոյս զաստուածոց՝) առ օրէնս միւսանգամ դարձցուք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)