good order, method in oratory.
Քաջ մի՛տ դիր կարգաբանութեան գրոցն, եւ ուսանիս անտի. (Եղիշ. յես.։)
Կարգ եւ կարգաւորութիւն բանից։ Բան կարգաւոր.
Ըստ համօրէն աւետարանական կարգաբանութեան գլխոցն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Զոր յիւրում տեղւոջն կարգաբանութեան գրեցից. (Արծր. ՟Ա. 8.)
Ըստ կարգաբանութեան խօսից անթարթափ լեզուոյ. (Նար. խչ.։)
ordinance, disposition, arrangement;
regulation organisation, constitution.
σύνταξις, σύνταγμα coordinatio, ordo, dispositio, constitutio. Կարգաւորութիւն. սահմանդրութիւն. բարեկարգութիւն. յօրինուած.
Ստուգաբան ի կարգադրութիւն ճառից. (Փարպ.։)
Խրախճանական կարգադրութեանց դրուագս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Զկարգադրութիւնս տանցն (սաղմոսի)։ Կարգադրութիւն կրից. (Նար. ՟Կ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Պատուիրան եւ կարգադրութիւն ընկալաք յառաքելոցն եւ ի սրբոց հարցն. (Խոսր.։)
cf. Կուսակցութիւն.
cf. Կողմնակալ.
partiality;
party-spirit.
to lay down, to put to bed.
ԿՈՂՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ կամ ԿՈՂՄԵՑՈՒՑԱՆԵԼ, ԿՈՂՄԱՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. κοιμίζω, κοιμάω cubare facio. Ընկողմանեցուցանել. ննջեցուցանել. տարածել զհիւանդն կամ զմեռեալն կամ զմանուկն. պառկեցընել.
Եհան զնա, եւ կողմնեցոյց ի մահիճս առնն աստուծոյ։ Եւ ահա մանուկն մեռեալ, եւ կողմանեցուցեալ ի մահիճս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Դ 21. 32։)
Կող մնեցուցանեն զնոսա իբրեւ զդիակունս. (Թղթ. բար.։)
մեծաւ ողբով տարեալ կողմնեցուցին զսուրբն (ներսէս). (Ճ. ՟Բ.։)
Մսուր զծնիցեալն կողմեցույց զվերանստեալն յաթոռ քերովբէական. (Գր. սքանչ.։)
Ի մսուր զծնիցեալն կողմեցոյց զխոնարհեցուցանօղն երկնից. (Անթիպատր։)
spoils, plunder, booty, pillage, sack, robbery;
spoiled, destitute;
մերկ — կացուցանել զոք ի հանդերձից՝ յիշխանութենէ ի զինուց, to despoil of one's clothes, of one's authority, to disarm, to strip off.
• , ո, ի հլ. «թալան, լափշտա-կուած և աւար առնուած բաները» Ա. մակ. դ. 23, ժ. 27. Եփր. ել. էջ 154 և նին. Եւս. պատմ. Եւագր. «մեռելի թողած իրերը» Կա-նոն. «կողոպտուած, թափուր» Բ. մակ. թ. 16. Ագաթ. որից կողոպտել «յափշտակել, աւա-րել» ՍԳր. Վեցօր. Փարպ. «դիակը քայքա-յուիլ, փտիլ» (այս իմաստը չունի ՆՀԲ) Բուզ. 49, 184 (Նեխեցան մարմինք նոցա և կողոպտեցան և յաղկեցան, քակեցան, լու-ծան. Մինչև կողոպտեցաւ ամենայն մար-մինք դիոցն). կողոպտիչ Եզեկ. լթ. 10. Ոսկ ևս. կողոպտած Ես. խթ. 24. դիակողոպուտ Եւս. պտմ. դիւրակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. դժուարակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. գանձա-կողոպուտ Ոսկ. յհ. թ. 12 ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. ϰλεπτον, σxυλεύω «ևռ. ղոպտել», թրք. քելէփիր «շատ էժան գնուած բան», հյ. կապուտ, լտ. cap. tum։ Pictet 2, 47 կով բառից է կար-ծում։ Տէրվ. Altarm. 105 նոյն ընդ ճո-ղոպրել և սանս. ud-grabh։ Müller, Arm VI և Bugge KZ 32, 63 յն. ❇λυτή, ϰλεπτω, լատ. clepo «ծածուկ գո-ղանալ», գոթ. hlifa, hliftus, հպրուս. au-klipts «փոխ տալ» բառերին ցեղա-կից։ (Մերժում է Pedersen KZ 39. 378, որի հետ համաձայն է նաև Walde 169)։ Հիւնք. յն. ϰλέπτω Մ. Ս. Դաւիթ. Բէկ, Յուշարձ. 397 կեղ, կեղեքել և ծոյլ բառերի հետ՝ իռլ. čol, գալլ. čwL հբրըտ. caul «մեղք, յանցանք»։
• ԳՒՌ.-Կր. կօղօպուտ. Ալմ. կ'ողրպուտ. Բլ. կօղօբուղ, Մկ. կուղրպիւտ, Երև. Տփ. կօղօպուրտ, Խրբ. գօղօբուրդ՝, Զթ. գօղօ-բույդ. գօղօբուրդ կամ գուղբույդ, գուղբուրդ, Մշ. կօղօվուրդ՝, բոլորն էլ նշանակում են «մեռելի թողած զգեստները՝ որոնք քահա-նային են տրւում»։
κλέπτον, ληστεία furtum, latrocinium σκῦλον , λάφυρον, -ρα spolium, praeda. (լծ. յն գլէ՛բդօն. եւ թ. քէլէփիւր. որպէս եւ Կապուտ. լծ. լտ. գա՛բդում) Յափշտակեալ ինչք, որպէս դողօնք, եւ իրք մնացեալք յաւարէ, կամ ի մեռելոյ. որպէս իրաւունք եկեղեցւոյ. եւ Կողոպտելն, իլն. կողոպուրտ, թալան, սօյում.
Զկապուտն դարձուցին տերանց իւրում. (Եփր. նին.։)
Զկողոպուտ վախճանելոյ տանուտերաց ի տախտէ եւ յաթոռոյ մինչեւ ցպնակ եւ ցդրգալ. (Կանոն.։)
Որք ի տանն են, ոչ գիտեն զժամ կօղոպտոյ քուն եղելոցն. (Եւագր. լ։)
Վասն կողոպտից իւրոց, եւ վասն այլոց ժպրհութեանց իւրոց դատեցաւ։ Վասն կողոպտիցն՝ զոր ժպրհէր եւ առնէր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)
ԿՈՂՈՊՈՒՏ. ա. որպէս Կողոպտեալ, մերկացեալ. մերկ. թափուր. թալլըւած. սօյկուն.
Մերկ եւ կողոպուտ եւս ի հանդերձիցն զթագաւորն կացուցանէր. (Ագաթ.։)
Զնա մերկ կողոպուտ արար ի զնուցն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Եղեւ թիւ սպանելոցն ՟ռպ. թո՛ղ զբազում վիրաւորս, եւ զկողոպուտն, եւ զձերբակալսն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
basket-making, basket-work.
lopping off;
rooting up;
extirpation.
Զտիրական պատահումն մրցանաց կոճոպման Մագ. (՟Լ՟Բ։)
county;
earldom.
պատիւ եւ գործակալութիւն կոմսի.
Որ պատուեցաւ ի կոմսութեան իշխանութիւնն. (ՃՃ.։)
Ում կոմսութեան պատիւ շնորհեալ, գունց եւ մարգիզ վերաձայնեալ. (Վահր. ոտ.։)
countess.
drain, sewer.
tool, conirostre.
torment, torture, rack;
slaughter;
suffering, grief, trouble.
Դառն կոշկոճմամբ, եւ փութամահ տանջանօք մատնեաց զնա ի սպառումն սրոն ծարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Ի կոշկոճման տեղի ընդունէր զզարկուածս քարանցն իբրեւ զցօղ զուարթագին. (Նիւս. ստեփ.։)
Տուն ցաւոց, եւ բնակարան վնասուց եւ կոշկոճմանց. (Մաշկ.։)
grossness, coarseness, indelicacy, rudeness.
calling, call, nomination;
appellation, name, nomination, denomination;
appeal, summons, citation, assignation;
invitation;
invocation;
vocation;
— յետս, retraction, recantation, unsaying, recalling.
Օր կոչման հրաւիրակի։ Արար թագաւորն կողմունս (կամ կոչունս). (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 6։ Եսթ. ՟Բ. 18։)
Շնորհքն եւ կոչումն աստուծոյ։ Զձեր իսկ կոչումնդ տեսէք։ Յո՛ր կոչումն կոչեցաւ, ի նմին կացցէ։ Երկնաւոր կոչմանն բաժանորդք.եւ այլն։
Վերին կոչմանն։ զարթնուլ ի կոչումն բանին կենաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Գ։)
Եւ այլ այսպիսի կոչմունս։ Որոյ կոչմամբ յորջորջեցան եւ բաղնիքն. (Խոր. ՟Բ. 60. 85։)
Կոչումն անպատիր, կամ ընտանի, կամ պաշտելի (անունն աստուծոյ կարդալի)։ Օծումն կոչման։ Քրիստոնէական կոչմանս։ Ի վեհագունիցդ կոչմանց։ Անուանեալ կոչմամբ յիսուս զքրիստոսն աստուծոյ. (Նար.։)
Ի կոչումն եպիսկոպոսութեան. (Շար. ՃՃ.։)
Կիւրեղ երուսաղեմացի ի կոչման գիրսն ասէ. (Տօնակ.։)
invitation;
banquet, feast, entertainment, good cheer, good living;
կոչունս առնել՝ յօրինել, to give a dinner party, to feast, to treat, to entertain, to give an entertainment, to banquet, to feed well;
մեծահաց կոչունս առնել ումեք, to entertain one in a noble manner, to feed him luxuriously, to treat him nobly, to give him a splendid entertainment;
ի կոչունս ուրախութեան, in the midst of the festivities;
ի ժամ կոչնոցն, during the entertainment.
κλῆσις vocatio, invitatio πότος, συμπόσιον convivium, compotatio ξενισμός, δοχή hospitalitas. Կոչումն ի սեղան. հրաւէր. մանաւանդ Սեղանն. ճաշ. ընթրիք. խրախութիւն. խնջոյք. գիներբուք. ընդունելութիւն. հիւրընկալութիւն. սեղան, կերխում.
Կոչեաց կամ կոչեսցէ ի կոչունսն։ Արար կոչունս։ Արար խրախութիւն կոչնոցն։ Առնել ուրախութիւն կոչնոց։ Կոչունք բանջարեղէն.եւ այլն։
Կոչունք հարսանեաց։ (Իգն.։)
cf. Կոշտութիւն.
pebbly, gravelly, stony, sandy.
Քարուտ. աւազուտ.
Ընդ քարաժեռ կոպճուտ տեղիս լանջակողմանցն. (Փարպ.։)
cf. Կովադիաց.
ԿՈՎԱԴԻԱՑ կամ ԿՈՎԻԴԵԱՑ, կամ ԿՈՎԻԴԵԱՅ եւ ԿՈՎԱԾՈՒԾ, կամ ԿՈՎԾՈՒԾ. ռմկ. կովըծուծ. καλαβώτης, ἁσκαλαβώτης, ἁσκάλαβος (իբրու կթող կովու). stellio, animal lacertae simile. Մողէզ խոշոր՝ կանաչ, կամ պիսակ. որ եւ դօդօշ. քարաթոշ, քարաթոթոշ. քէլէր
Սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչա՝ քան զոր կովածուծն կոչեն. եւ կամ փոքքր ցամաքային կոկորդիլոս. (Նոննոս.։)
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի գրի Կովծուծ։
cow-keeper.
cf. Կոտորած.
Չէին գտանել պարտապան արեան մարգարէից, արդարոցն կոտորուածոց. (Ոսկ. ես.։)
Բազմահեղ արեան կոտորուած ի վերայ նորա հասուսցեն. (Յհ. կթ.։)
հարազատաց դաւաճանութիւն անհաշտելի ի կոտորուածի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
տացու՛ք զամենայն անդամս ի կոտորուածս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Յորժամ կոտորուածք լինիցին, կամ գէշ անկեալ. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Կոտորուած.
κοπή, φόνος caedes, neces, occisio. Կոտորելն, կոտորիլն. կոտորած. սպանումն. ջարդ, գըրկը.
Եհար կոտորմամբ սրոյ. (Ել. ՟Ժ՟Է. 13։ Թուոց. ՟Ի՟Ա. 24։ Օր. ՟Ժ՟Գ. 15։ ՟Ի. 13։)
Դադարեաց ի կոտորել, զնոսա կոտորումն մեծ յոյժ մինչեւ ի սպառ. (Յես. ՟ժ. 10։)
Ի կոտորումն կախեժողորդեա. (՟Գ. Մակ. ՟ե. 25։)
Եթէ մարդ մարդոյ վա՛յ տայ, շատ կոտորումն է նմա, եւ ազում բեկումն. (Ոսկիփոր.։)
Որպէս զկոտորումն մայրեւորաց յերկիր անկանէին. (Մեսր. երէց.։)
ԿՈՏՈՐՈՒՄՆ. որպէս Բաժանումն.
Միշտ յոլով տեսակս կոտորումն սեռին. (Պորփ.։)
Ի վայր քամեալ մզէին յորովայնէ անտի կոտորումն աղեաց նորա. (Յհ. կթ.։)
broken to pieces, smashed, shivered, shattered.
Իբր Կոտորոտեալ. կոտրտած, կտոր բրդուճ եղած.
Սաբեկա՝ պրկումն թարգմանի, կամ երկճղի. (կամ կոտրատուն. Վրդն. ծն.։)
cf. Կորանք.
Գլխակորութիւն. ամօթապարտութիւն.
Ի յանկանգնելի կորագլխութենէ թշնամեացն. (Բրսղ. մրկ.։)
cf. Կորակոր;
— առնել, to humble, to abase, to humiliate, to overwhelm with shame;
— լինել, to hang one's head, to get confused, to humble oneself, to lose courage, to be ashamed, abashed, humiliated.
Ամենայն գովիչք նորա կոր ի գլուխ առնէին զնա. յն. խոնարհեցուցանէին. (Ողբ. ՟Ա. 8։)
Անհամարձակ կորագլուխ (կամ կորիգլուխ) լինել առաջի ահաւոր դատաւորին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
Կորագլուխ եւ ամօթալից եղեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Կորագլուխ ամաչեցեալ զերկիր նշմարեմք. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կորագլուխ ամօթով. (Ղեւոնդ.։)
Կորագլուխ եմ, եւ անհամարձակ. (Լմբ. պտրգ.։)
hawk-billed, having a curved beak.
իբր յն. γρυπός rostrum aduncum habens. Որոյ կտուցն է կոր. որպէս արծուի, բազէ, եւ այլն.
Մի՛ նմանիցեն անգութ կորակտուց թռչնոյն. յն. կորամագիլ։
to bend, to bow, to crook, to camber;
to incline, to fold;
to arch, to vault;
to humiliate, to mortify, to dishearten, to deject.
κάμπτω, κλίνω, ταπεινόω , μεταβάλλω curvo, incurvo, flecto, inclino, verto. Տալ կորանալ. թեքել. ծռել. կարկամեցուցանել. խոնարհեցուցանել. նկուն առնել. քամակաբեկ եւ գլխակոր առնել.
Կորացուցանես իբրեւ զանուր զպարանոց քո. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Զթիկունս նոցա հանապազ կորացո՛. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 26։)
Տրտմութիւն սրտի կորացուցանէ զոյժ. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 19։)
Զի մի՛ կործանեալ զիս կորացուսցէ հայել ի դժոխս։ Մի՛ կորացուսցես զկործանեալն. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ձ՟Է։)
Ամօթով կորացուցանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զոր չար այսոյն կորացուցեալ էր, եւ ոչ տայր ի վեր հայել. (Իգն.։)
bending, crooking;
humiliating.
to let lie fallow.
ԿՈՐԴԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ցամաքեցուցանել, եւ որպէս կորդ երկիր կացուցանել զխորս ջուրց. (լծ. թ. գուրութմագ ).
Զխոնաւ ալիս ծովուն կորդացուցեալ կանխաւ ... ճանապարհ ետ մեզ անցանել յերկիրս. (Ժմ. յն.։)
the becoming waste, sterile, uncultivated, desert,
cf. Կործանեմ.
Յայնպիսի բարձանց պատուոյ կործանեցոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. ձ։)
overthrow, overturning;
ruin, waste, devastation, desolation, destruction, demolition;
tumbling, crumbling, sinking;
fall, downfall, decay;
rout;
extermination;
համաշխարհական —, universal deluge;
— ի վերայ ածել, to ruin, to destroy, to waste;
ի — բերիլ՝ անկանել, to be on the brink of ruin, to be ready to fall, to fall or go to ruin or to decay;
կանգնել ի կործանմանէն, to rebuild, to recover from ruin, to build up again, to restore, to repair;
to recover from disaster or misfortune, to raise again.
καταστροφή subversio, eversio πτῶμα, πτῶσις casus, ruina. Կործանիլն. անկումն. գլորումն. տապալումն. քակտումն. եղծումն. կորուստ.
Եհան ի միջոյ կործանմանն՝ ի կործանել տեառն քաղաքսն։ Դամասկոս եղիցի ի կործանումն։ տաճարն աստուծոյ իւրեանց եղեւ ի կործանումն (յն. յատակեցաւ)։ Լուաւ ինքն զկործանմանէն նինուէի։ Կործանումն ամպարշտի, կամ արանց անօրինաց։ Ի կործանումն լսողաց։ Ի կործանումն լսողաց։ կործանեցան կործանումն մեծ առաջի թշնամեաց։ Մատնեաց զնոսա ի կործանումն։ Կործանումն իրաց. եւ այլն։
Կոծրանումն օրինաց, կամ սննդեան եւ սովորութեան. (Ոսկ. յհ.)
Բարձրացուսցէ զկործանումն ադամայ. (Ճ. ՟Բ.։)
Վախճան գործոյն՝ իմն էր կործանումն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
jargon, brogue, cant.
ԿՈՐՃԱԼԵԶՈՒ ԿՈՐՃԱՅ. Որոյ բարբառն է փոքր մի թիւրեալ եւ խանգարեալ, կամ խորթ եւ կորդ. որպիսի էր բնակչացն յաշխարհին կորճէից ի հայս, որ կոչին գորդայք, կորդուք, կորդուացիք, սահմանակիցք մարաց. յորմէ եւ այժմու բնակիչք այլազգիք քիւրտ կոչին, եւ աշխարտն քիւրտիստան.
Գորդա կոչէ զկորճալեզուն. Զոր ի յունին դորացի անուանեն լեզու (որպէս խոտորեալ ի բուն ելլադականէն ատտիկեցւոց). (Երզն. քեր.։)
Զքոյ լեզուիդ դլտելն բաւանդակ զբառսն (կամ զբարսն) զեզերականս, որպէս զկորճայ եւ զտայեցին եւ զխութայինն. (Երզն. քեր.։)
Գալիլեայ լեզուն մի է ասեն, եւ կորճայ, եւ կարի շինական. եւ զիա՛րդ լսեմք մեք յիւրաքանչիւր բարբառս՝ յորում ծնեալք եմք. (Տօնակ.։)
convexity.
sagacity, ability, perspicacity, acuteness, wit.
ability, dexterity, address;
cf. Կորովամտութիւն;
— բանից, eloquence, fluency of speech;
— բբաց, piercing sight.
εὑστοχία, ἑπιτυχία dexteritas, sollertia. Ճարտարութիւն. աջողաձեռնութիւն. անվրէպ կշռութիւն ըստ արուեստի. ճարպկութիւն, վարպետութիւն.
Ձգեաց մի ոմն գ. Ճարտարութիւն. աջողաձեռնութիւն. անվրէպ կշռութիւն ըստ արուեստիութեամբ զաղեղն իւր։ Այր ոմն ելից զաղեղն կորովութեամբ. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 34։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 33։)
Գործոց եւ ձեռաց կորովութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 19։)
Կորովութեամբ կշռեմ ի նպատակ անդր. (Եփր. փիլիպ.։)
Ուսաւ զկորութիւն աղեղան. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Կորովութեամբ կշռեալ զձգտումն մեքենայից, եւ զնետաձիգս ի լայնալիճ աղեղանց, եւ զքարինս ի պարսատկաց. (Յհ. կթ.։)
Կորովութեան քաջին վաստակայ. (Մեսր. երէց.։)
ԿՈՐՈՎՈՒԹԻՒՆ. ἁκωκή, ὁξύ, ὁξυδερκία acumen, perspicacitas. Սրութիւն աչաց, եւ մտաց. եւ Իմաստութիւն բանից եւ գործոց.
Զկորովութիւն բբացն շլացւցանէ։ Կորովութեամբ բբօքն որոշեալ. (Ոսկ. յհ.։)
Կորովութիւն ուսումնասիրաց. (Երզն. քեր.։)
Կարի կորովութեամբ յարմարեալ են բանք նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Է. 24։)
Զարմանային ընդ կորովութիւն բանիցն. (Ճ. ՟Բ.։)
Տեսանելով զմեծանձնութիւն եւ զկորովութիւն բանիցն. (Շ. բարձր.։)
Ի վերայ կորովութեանն եւս բանից զմարմնոյն տեսանէին եղեցիկ հասակ. (Պիտ.։)
իմաստուն կորովութեամբ կշռեալ զգործ իւր։ Կորովութեամբ կշռեալ զերկրպագութիւն իւր նմա. (Յհ. կթ.։)
curve, bend, cambering, curvature.
aquiline-nosed, hook-nosed.
Որոյ ունչն է կոր. արծռունկն. տե՛ս եւ ԿՈՐԱԿՏՈՒՑ.
Ոմն ի ծնէ, որպէս խաժակն, եւ կորունչ. (Անյաղթ պորփ.։)
to lose;
to miss, to mislay, to be without;
to ruin, to undo, to destroy;
to put to death, to kill;
to exterminate, to annihilate;
— զճանապարհն, to lose one's way, to be lost, to stray;
— զհամբաւ, to lose one's reputation or good name, to be defamed, disgraced;
— զթել բանին, to lose the clew or the thread of one's speech;
— յաչաց, to lose sight of;
— զպատեհն, to lose or let slip an opportunity;
— զգրաւն՝ զխաղն՝ զդատն, to lose a wager;
to lose the game;
to be cast.
Ժամանակ խնդրելոյ, եւ ժամանակ կորուսանելոյ։ Կորուսանիցէ դրամ մի։ Գտի զդրամն իմ զոր կորուսի։ Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Կորուսջի՛ք զբնակիչս երկրին։ Կորուսցէ զնոսա կորստեամբ մեծաւ։ Ի խնդիր է հերովդէս կորուսանել զմանկունդ։ Որ կորոյս զանձն իւր վասն իմ, գտցէ զնա։ Ոչ կորուսցէ զվարձս իւր։ Կորուսանել ի գեհենի։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց.եւ այլն։
Ո՞վ ոք կորոյս մեծութիւն։ Զկեանս իւր կորոյս։ Կոս զկարիս։ Կորուսանել զփառս, զիւրն արդարութիւն, զգիր մուրհակի. (եւ այլն. Նար.։)
loser;
losing.
Մի՛ տացես կորուսչին (դիւրին). (Ճ. ՟Գ.։)
Կորուսիչ աշխարհ, կամ ջուրք ջրհեղեղի, կամ արմատք չարի. (Ոսկ. յհ.։ Սարգ.։ Նախ. իմ.։ Ագաթ.։)
Ոչ ես կորուսիչ, այլ գտիչ։ Կնքեա՛ կեցուցիչ զկորուսչին ընթացմունս։ Քեզ ատելեաց, եւ իմ կորուսչաց. (Նար.։)
Ջուր՝ սերման ո՛չ պահիչ է, այ կորուսիչ. (Եզնիկ.։)
Մի՛ փչաբեր երկիր՝ կորուսիչ սերմանն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
cf. Կորուսանող.
Մի՛ տացես կորուսչին (դիւրին). (Ճ. ՟Գ.։)
Կորուսիչ աշխարհ, կամ ջուրք ջրհեղեղի, կամ արմատք չարի. (Ոսկ. յհ.։ Սարգ.։ Նախ. իմ.։ Ագաթ.։)
Ոչ ես կորուսիչ, այլ գտիչ։ Կնքեա՛ կեցուցիչ զկորուսչին ընթացմունս։ Քեզ ատելեաց, եւ իմ կորուսչաց. (Նար.։)
Ջուր՝ սերման ո՛չ պահիչ է, այ կորուսիչ. (Եզնիկ.։)
Մի՛ փչաբեր երկիր՝ կորուսիչ սերմանն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
loss;
waste;
damage;
disadvantage;
misfortune;
perdition, ruin, destruction;
lost thing;
ի — մատնել, to perish, to be lost;
ի — մատնիլ, to lose, to cause to perish;
to kill;
անձամբ զանձն ի — մատնել, to cause one's own ruin;
ի — ընթանալ, to hasten to one's destruction;
լինել մերձ ի — or յափն կորստեան, to be upon the brink of ruin or destruction;
մեծամեծ —ս տուժել, to suffer heavy losses;
*կորստով վաճառել, to sell at a loss;
դիմէ ի — իւր, he hastens to his ruin.
ἁπόλεια perditio, interitus, exitium, pernicies. Կորնչիլն. կորուսանելն, եւ իլն. սատակումն. մահ. աղծումն. դատապարտութիւն. վնաս.
Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Կորուսից զքեզ ի գաւառաց կորստեամբ։ Ի կորուստ երթալ, կամ լինիցիք։ Խնդրեաց զնոսա ի կորուստ (այսինքն կորուսանել)։ Ի կորստեան ամպարշտաց եղեւ ուրախութիւն։ Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով։ Որդին կորստեան (յուդա, եւ նեռն)։ Դժողք եւ կորուստ։ Կորուստ եւ մահ, եւ այլն։ Կորստեան խորխորատ, կամ ճանապարհ, կամ բերք, կամ գինի։ Ի կորուստ վարեալ։ Կորուստ աւանգիցն, մուրհակի, անձին, եւ այլն. (Նար.։)
Որդի կորստեան, այսինքն որդի սատանայի կորուսչի. (Եփր. ՟ա. թես.։)
Անուն նորա եբրայեցերէն աղբագոն (կամ աղրադոն), որ կոչի ի հայ բարբառ՝ կորուստ. (Յայտ. ՟Թ. 11.) այն է ըստ եբր. ապատտօն. որ է կորուստ, եւ կորուսիչ. իսկ ըմտ յն. որ է կորուսիչ։
ԿՈՐՈՒՍՏ. որպէս Իր կորուսեալ.
Եգիտ կորուստ ինչ։ Զկորուստն, զոր եգիտ։ Զամենայն կորուստ եղբօր քոյ՝ որ ինչ կորնչիցի ի նմանէ։ Յարջառոյ եւ յիշոյ, եւ յամենայն կորստենէ. (Ղեւտ. ՟Զ. 3. եւ 5։ Օր. ՟Ի՟Բ. 3։ Ել. ՟Ի՟Բ. 9։)
unstable nature, inconstancy;
admissibility.
Կորստականն գոլ. վնսակարութիւն.
Պատմել զանցս անցիցն կորստականութեան նոցա մոլորութեան. (Արծր. ՟Գ. 5։)
dung, manure, muck.
Աղբոյ եւ կուոյ հաւասար է վատն. (Սիրաք. ՟Ի՟Բ. 2։)
Լինի ի գաղմատիա գազան մի որպէս զեզն՝ բոնոսոս անուն, որ զկուն ձգէ, որսականացն, եւ այրէ. (Խոր. աշխարհ.։)
Զմսուրն ի կոյէ սրբած կալ։ Կոյով պախրեաց օծեն։ (Վստկ.։)
pinaster, wild pine.
(ի կիւ, որ է սագըզ) ռմկ. կվենի, կուի կամ կվի. πίτυς , πεύκη picea, pinus, larix. Ազգ մայր փայտի՝ մանրատերեւ սրագոյն, որպէս անպտուղ փստղենի. Յորմէ ելանէ մարխ, եւ խիժ (այսինքն չըրա, եւ չամ սագըզի ). վասն որոյ կոչի ռմկ. եւ Մայրափայտ. մախի ծառ. չամ աղաճը, քէօքնար. cf. ԾՈՐԵՆԻ, եւ cf. ՀԵՐՁԻ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
pole-cat;
cat;
hump;
hunch-backed.
• , ի, ո հլ. «կատու» Բարուք զ. 21. Կոչ. էջ 97, 270. Ոսկ. մ. ա. 8. «կատուի նման մի անասուն, որ նշանաւոր է հաւ խեղ-դելու մէջ. սամսար» Մամիկ. Վրդն. ել. ո-սից կզակն «կատուի աչք քարը» Պատկ. Драгоцен. камнн, էջ 72. կզաքիս (նոր բառ)։
• = Իրան. *kuz ձևից, որ չէ աւանռուած. բայց նոյնն են հաստատում իրանեանեց փոխառեալ ասոր. [syriac word] quza «կատու, կուզ», ասուր. kuza, qusa «martencat Lunx կղաքիս, լուսան» (Muss-Arnolt, Ass. Ha-ndwb 375բ) և նրանից ածանցուած քրդ. [arabic word] kuze «կուզ, կզաքիս», kuzá, kuzik «կուզ», զազա. quze «գորշուկ» ձևերը։-Հիւբշ. 308։
• Նախ ԳԴ կցում է պրս. կիւզ հոմանիչ ձևին, որ սակայն իր բուն բառառանում չկայ։ Justi, Dict. Kurde 349 քրդ. ku-že բառի դէմ յիշում է հյ. կուզ, կզնա-քիս, սանս. kaçika «գորշուկ»։ Վերի ձևով է Հիւբշ. ZDMG 36(1882). 131 և Armen. Gram. 308։
• ԳՒՌ.-Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. կուզ, Զթ. Խտջ. գուզ, Ոզմ. կօզ։
• «սապատող». առանձին չէ գործա-ծուած հին մատենագրութեան մէջ. կայ մի-այն յետնաբար Տաթև. հարց. 370, գաւառա-կաններում և արդի գրականում. որից կզու-թիւն Գէ. ես։
• = Պրս. [arabic word] kuz «ծռած, կուզ, սաաա-տող, ծերութիւնից կամ հիւանդութիւնից կքուած՝ երկուտակուած» բառից, որի հետ նոյն են պրս. ❇ kuz, ❇ kūza, սռոռ. kuz, աֆղան. kōz սանս. kubǰa-հո-մանիշները. պարսկերէնից են նաև քրդ. kuz «կուզ (ածական)», kuzek «կուզ (գոյա-կան)»։-Հիւբշ. 269։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ կցում է պրս. կիւզփիւշթ «սապատող» բառին։ Böttich. Rudimenta 43, 132 ասոր.
• qustā, պրս. kōž, իբրև kuc արմատից։ Նոյն, ZDMG 1850, 356 սնս. kubǰa, որին Arica 36 աւելացնում է աֆղան. koy, koz։ Lag. Urgesch. 938 դնում է սանս. ձևր։ Muller SWAW 38. 593 կուզ<կովզ<սանս. kubǰa։ Justi, Zen-dsp. 76 զնդ. kaozda «եզերք, ծայր» բառի տակս
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კηზი կուզի «սապատ», յ-ზიანი կուզիանի «կուզ», კეზება կուզեբա «ծռիլ», მოკუზვა մոկուզվա «ծռել, կամա-րաձև դարձնել», დაკუზვა դակուզվա «ծը-ռիլ, հակիլ». այս իմաստները չգտնուելով իրանեանի մէջ՝ բոլոր վրացի ձևերը հայերէ-նից պէտք է փոխառեալ լինին։ Այսպէս է նաև թրք. գւռ. Կր. guzig «կուզիկ» (Բիւր. 1898, 627 և Foy, Mitteil. des seminars ։ Orient. Spr. Berlin 1904, էջ 213)։
ἱκτίς martes. Կենդանի՝ որ ունի զնմանութիւն ընդ աքիս, եւ ընդ կատու, բրդոտ տտամբ, հեղձուցիչ հաւուց. բնակէ յառաստաղս եւ յայ խորշս գաղանիս.
Կուզ կերեալ՝ ուռաւ որպէս զարջ. (Մամիկ.։)
Պաշտեցին զկուզ եւ զկատու. (Վրդն. ել.։)
ԿՈՒԶ. αἵλουρος (որպէս թէ մեծատտուն,) felis, catus. այն է Կատու.
Եզուրոս, կուզ. (Գաղիան.։)
Կուզք եւ մկունք. (Թղթ. բարուք.։)
կզից եւ շանց եւս երկիրպագանեն։ Փոխանակ եգիպտացւոց կզից եւ շանց, եւ ազգի ազգի մոլորութեանց. (Կոչ. Զ. եւ ԺԳ։)
(Զեբիպտոս) զաղախինն կզոց, եւ զերկրպագու սոխոյ. (Ոսկ. մ. Ա. 8։)
ԳՈՒԶ ԳՈՒԶ. Բառ անյայտ. որպէս ռմկ. կուզ, խամպուր. կամ Կծկեալ՝ իբր ի գուճս անկեալ. կամ Կաղ ի կաղս. որպէս յն. զիիօ՛ս.
Հաւբալքդ հանդարտիկ հանդարտիկ գուզ գուզ երթալով, եւ փոքր մի սակաւ ի բաց թռուցեալք, եւ այլն. (Փիլ. լիւս.։)
vintage;
harvest;
կութ մրրախառն, wine-dregs or lees.
earthen-pitcher, jug, jar;
water-pot.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ջրի աման (խեցեղէն կամ փայ-տէ, մեծ կամ փոքր)» ՍԳր. որից կժաւոր Անյ. վերլ. արիստ. կիսակուժ Վստկ. 43, նշխարակուժ Կանոն. կժակարկաժ «մեծ դը-դում՝ որ իբրև գինու աման են գործածում» (նորագիւտ բառ) Մագ. թղ. 80։
• -Պհլ. *kuz «կուժ» ձևից, որ թէև չէ ա-ւանռուած, բայց նոյնն են հաստատում պրս. ❇ [arabic word] kūza «կուժ, սափոր», սոգդ. kuzϑtīk «կուժ», և իրանեանից փոխառեալ հետևեալ ձևերը. ասոր. (α kuza «մի տեսակ ջրա-ման, կուժ», արաբ. [arabic word] kuz «փոքր կուժ, փարչ», աֆղան. kuza «հողէ կտուցաւող ջրաման», վրաց. ჭუზი քուզի, քրդ. kuz, ku-zlk «ջրաման, սափոր», չաղաթ. ❇ ku-ze «կուժ», արևել. թրք. [arabic word] kóza «կուժ»։ -Հիւբշ. 173։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 47 դնելով պրս. kuz բառից։ Նոյ-նը յետոյ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 118 պրս. քիուզէ։ ԳԴ պրս. kuza կամ [arabic word] nigažda «կուժ, ըմպանակ»։ ՆՀԲ առաբ. գուզ, պրս. գուզէ։ Böttich. Arica 75, 224, Lag. Urgesch. 938 պրս. kuza։ Չուբինով վրաց. კოჭობა կոճո-բա, კოჭობი կոճոբի «կուժ»։ Lag. Ges, Abhd. 55 պրս. kuzah և ասոր. արար kuz։ lusti. Zendsp. 91 զնդ. xavza «աման», պրս. kūzah, սանս. kubja։ Հիւնք. պրս. քիուժ, քիուշէ=կուժ, աշխ. կուշ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. կուժ, Խրբ. Ռ. գուժ, Մրղ. Սլմ. կիւժ, Սվեդ. գէօժ, Ասլ. գիւժ, Գոր. Ղրբ. Մժ. կօժ, Ագլ. կէժ։ Նոր բառեր են կուժկոտրող. կուժկոտրիկ, կուժկոտրուկ, կիսկուժ, կըժ-տուն, կժփարչ. ունինք նաև կզիկ Վն. «հո-ղէ աման՝ ջրի համառ»։
արաբ. գուղ. պրս. գուղէ. βίκος (յորմէ ֆըլի ) ὐδρίσκη, καμψάκης, φακός urna, urceus, lagena, doliolum, hydriola, ampulla եւ այլն. Անօթ ջրոյ խեցեղէն կամ փայտեղէն, մեծ կամ փոքր. սափոր. դորակ. թեստի, պարտագ, գօղա.
Կուժ մի նոր։ Կուժ ջրոյ. (Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 1. 10։ ՟Դ. Թագ. ՟Բ. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 11 = 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 6։)
Կուժն ու բըրուտըն կըռուեցան, կուժն ըզբըրուտն արար կալման. բրուտն էած կըժին սահման, զինքըն խեղեաց ւարար նըշան. (յակոբ) (Շ. առակք.։)
swallowing.
• «կուլ տալու գործողութիւնը». ա-ռանձին գործածուած է միայն հրմ. կո՛ւլ ձևով՝ որ ոսկեդարեան է և ի կուլ տալ «կուլ տալ» ոճով՝ որ յետին է. (ունին Տաղ. Մխ. ապար.). այս արմատից են կազմւում կլա-նել, կլնուլ «կուլ տալ» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. Եզն. Ոսկ. կլուցանել «կլլեցնել, կլանել տալ» ԱԲ. աշխարհակուլ Ագաթ. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. և Եբր. իգ. ջրակուլ Նար. ջրհեղե-ղակուլ Ոսկ. ես. 332. դժոխակուլ Եւագր. ամենակուլ Կորիւն. գիշերակուլ Գիւտ. դժու-արակլանելի Լմբ. առակ. լեռնակուլ Բրս. ապաշխ. խաւարակուլ Ագաթ. ձկնկուլ (նոր բառ)։-2. Ըճկլճուլ «կուլ գնալ, ջրի տակ ընկղմիլ» ՍԳր. կազմուած է կլնուլ բայից ընդ մասնիկով (բաղաձայնի մօտ դարձած ըն-). որից ընկլումն Իսիւք. անցողականը՝ ընկլուզանել «ընկղմել տալ» (հմմտ. փլու-զանել, ելուզանել) ՍԳր. ընկլուզումն Կիւրղ. թգ. ընկլուզիչ Լմբ. սղ։-3. Ըճկղմել «ջրի տակ երթալ» ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. կազմուած է նախորդի նման ըն(դ) մասնիկով և մ ա-ճականով, որով լ գտնուելով բաղաձայնի մօտ՝ դարձել է ղ. որից ընկղմելութիւն Փարպ. ընկղմիչ, Փիլ. ընկղմութիւն Ոսկ. բ. կոր. ընկղմեցուցանել Մաշկ. (գրուած է ըն-գըղմել Անան. ժմնկ. 51)։
• = Բնիկ հայ բառ. պատկանում է հնխ. gel-«կուլ տալ» արմատին. սրա ժառանգ-ներն են հիռլ. gelim «ուտել լափել», միռլ. gil, կորն. gel «տզրուկ», սանս. [other alphabet] ǰaluka «տզրուկ», հբգ. kêla, հանգլ. ceole «կոկորդ, վիզ», հոլլ. keel, գերմ. Kehle «կո-կորդ»։ Այս *gel-արմատից տարբեր էր հնխ. g*er-«ուտել» (>հյ. կեր), որի վրայ տե՛ս կեր բառի տակ։ Երկո։ արմատները աղդելով իրար վրայ՝ ձևացաւ հնխ. g'*el-արմատը, որի ձայնդարձն է հնխ. g*'ul-։ Ա-ռաջին g*el-ձևից են գալիս յն. ὄελεαρ «խայծ», ևոլ. βλῆր «խայծ», յն. οελος, δελετρον «խայծ», βλωμός «հացի պա-տառ» ևն։ Երկրորդ *g*ul-ձևից են ծագում լտ. gula «կոկորդ», glutio «կուլ տալ», glutus «կոկորդ», հսլ. glutu «կոկորդ», glu tati «լափել», ռուս. глотать «ևուլ տաւ». гոo-токъ «մի ումպ, մի կում», սերբ. gut «կո-կորդ», չեխ. hlt «կում», սանս. gala «վիզ, կոկորդ», հյ. կուլ «կուլ տալ», որի հետ նոյն է կուլ «կոկորդ» պահուած միայն մի քանի գաւառականների մէջ (Walde 355, Boisacq 173, Berneker 309, Kluge 248, Brugmann 12 453, 604 ևն)։-Հիւբշ. 460։
• Klaproth, Asia polygl. 104 կուլ «կո-կորդ» =պրս. gelu, բենգալ. gola, լտ. gula, գերմ. Kehle։ ՆՀԲ լծ. լտ. glu-tio։ Böttich. ZDMG 1850, 357 և 139, Arica 89, 445 սանս. gar։-Müller SWAW 38, 571 ևն սանս. gar, լտ. σu-la։ Justi, Zendsp. 101 զնդ. սանս. gar, պրս. aγardan, հյ. կեր։ Հիւբշ, KZ 23, 20, 33, 35 կլանել և կեր միաց-նելով՝ լտ. deglutire ևն։ Տէրվ. Al. tarm. 9 և Նախալ. 13, 78 իրար է կր-ցում կեր, կուր, կուլ, որկոր, կոկորդ։ Բոլորն էլ դնելով gar արմատից. հմմտ. սանս. gar, յն. βιβρωσϰω, լտ. vorare, լիթ. gèrti «խմել» ևն։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 31 ետր. culsu «մահուան աս-տուածուհին» մեկնում է հյ. կուլ-շուն «կլանող շուն»։ Հիւնք. լտ. gula, glu tio ևն։ Meillet MSL 9, 150 և 22, 48 հյ. ընկլնում և ընկղմել ձևերի դէմ դնում է լիթ. gilus «խոր», gelmē «խո-րութիւն», որով դրանք համարում է տարբեր արմատից։ Աճառ. MSL 15, 244 միացնում է գւռ. կուլ ևն, որոնց վրայ տե՛ս տակը։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. xogolai, բուրեատ. xoloi, kole, թունգուզ. kongolo «կոկորդ» բա-ռերի հետ։ Մառ տե՛ս կլափն բառի տակ։
• ԳՒՌ.-1. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. կուլ տալ, Ննխ. Սեբ. Սչ. գուլ դալ, Հմշ. գուլ դվուշ, Գոր. Ղրբ. Ոզմ. կօլ տալ, Սլմ. ղ'ուլ տալ. 2. Զթ. գօլնօլ, գօլնոլ, Հճ. գmլնուլ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. գըլլէլ, Ասլ. գըլլէ՝լ, Տիգ. գլլmլ, Խրբ. գըլլալ (թրքախօս հայերից՝ Ատն. թրք. -lemek մասնիկով՝ կլլէլլէմէք), որոնք ծագում են կլանել բա-յից՝ անցնելով կլնել ձևից։ Չորրորդ լծոր-դութեան են պատկանում Ալշ. Մշ. կլում, կկլում «կլանեմ, կկլանեմ»։ Առանձնապէս հետաքրքրական ձևեր են Ագլ. կէլ «կոկորդ», կէլ տօլ «կուլ տալ», Ղզ. կուլ, Ղրբ. կօլ «կոկորդ, ադամախնձոր», որից Ղրբ. կoլ անէլ «կոկորդը վերև տնկել,» կօ'լավ ըղնէլ «գրկախառնուիլ», կըլվըկօ՜լ անէլ «իրար փաթաթուիլ», կուլա՛տակ «խպիպ», կուլըկա՛-տըէգ՝ «ծնօտ», կօլտան «ծնօտը կապելու թաշկինակ», Ղզ. կուլ կուլի տալ «գրկախառ-նուիլ», Շշ. կուլկապ «վզի թաշկինակ» ևն։ (Ագլ. կէլ ձևի մէջ է պէտք չէ դնել իբր հնխ. e՝ gel-արմատի մէջ, որովհետև հյ. *կել պիտի տար Ագլ. *կիլ. անշուշտ Ագլ. կէլ ծա-գում է կուլ ձևից, ինչպէս կէժ՝ ծագում և կուժ ձևից)։ Նոր բառեր են կլամ կլամ անել, կլաթան «կոկորդ», կլան լինել «կորչիլ, ան-հետանալ», կլուցել «կուլ տալ», կլցնել, կուլտում։
Ի կուլ տայր զյովնան կէան այն ահագին. (Տաղ.)
Յարմար է այնմ ասել՝ կորուսեալ ի բերան, կամ լոմլոմեալ, եւ կամ ի կուլ տալ. (Մխ. ապար.։)
creature, created being;
creation;
generation;
work, deed, action.
Ընդէ՞ր եւ աստ եւ ոչ զջուրցն արարած յիշիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
κτιστός, -ή, -όν creatus, -a, -um Արարեալ, եղական. արարածական. մախլուգ.
Արարած բնութիւն. (Սեբեր. ՟Է։ Շ. ամ. չար.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Արարած կենդանութիւն. (Եզնիկ.)
Լուսաւորքդ արարած են յաւուրն չորրորդի. (գուցէ աւուրն). (Շիր.։)
κτίσμα creaura, κτίσις, ποίημα, δημιούργημα factura Ստեղծուած եւ արարուած Աստուծոյ. եղական ինչ. եղելութիւն. էակք. գոյք. որ ըստ յն. մերձաւոր գրչութեան ( κτίσις, κτίσμα ) ասին եւ ՍՏԱՑՈՒԱԾՔ.
Ոչ արդեօք զստացօղն ամենեցունց՝ ստացուած կամ արարած հայհոյել յանդգնէին. (Աթ. ՟Ա։)
Ամենայն արարածք Աստուծոյ բարի են։ Պաշտեցին զարարածս, եւ ոչ զարարիչն։ Քո արարածք քեզ արարչիդ արբանեկեն. եւ այլն։ Զնոյն անուանս ստանայ արարածն զարարչին իւրոյ. (Յճխ. ՟Դ։ (Գտանի հոլովեալ եւ յարարածէ, զարարածէ։ Նանայ.։ ՃՃ)։)
Գործ ինչ մեծ կամ նշանաւոր. սքանչելիք. արուեստ.
Իսկ եթէ արարածս ինչ հաստատիցէ, եւ ցուցցէ զզօրութիւն Տէր, եւ բացցէ երկիր զբերան իւր, գիտասջիք, եւ այլն. (Եփր. ղեւտ.։)
Ո՛ր եւ է գործ. արար. արարուած մարդոյ.
Սակաւ մարդիկ կարեն ասել ըստ արժանի գովութեանն յայրն եւ ի նորա արարած. (Փարպ.։)
Զգերեզման շիրմին սանատրկոյ արքային ոչ կարացին բանալ վասն հաստաշինած արարածոցն. (Բուզ. ՟Դ 24։)
γένεσις generatio Արարչութիւն. ստեղծումն. լինելութիւն. եղանութիւն. հաստուած. շինած. կազմած.
Զարարած լուսաւորաց, կամ շնչոյն. (Եզնիկ.։)
Մինն ունի յարարածոյ իւրում կամ յարարածի իւրոյ զզօրութիւն լուսոյն. (Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Եկայք տեսուցք զլինել արարածոյ նորա (առաջին մարդոյն) յաշխարհիս. (Վեցօր. ՟Զ։)
ԱՐԱՐԱԾՔ. որ եւ ասի ԱՐԱՐԱԾ ԳԻՐՔ. որպէս Գիրք արարածոց. որ եւ ԳԻՐՔ ԾՆՆԴՈՑ կամ ԾՆՈՒՆԴՔ ասի. քանզի եւ ի յն. շփոթին ձայնքս եղանուի, եւ ղեննեսիս ծնունդ. γένεσις genesis, generationis liber cf. ԼԻՆԵԼՈՒԹԻՒՆ.
Զանուն գրոցն առաջին՝ Արարածք եւ ծնունդք կոչեաց. (Սարգ. ՟բ. պետ. յռջբ։ Վրդն. պտմ. եւ այլն։)
of Ararat;
— թագաւորութիւն, the kingdom of Armenia.
creator;
author.
ποιητής, κτιστής, δημιουργός factor, creator, fabricator, opifex Ստեղծիչ. հաստիչ. գոյացուցիչ յոչնչէ. եւ Որ միանգամ առնէ ինչ տիրաբար. յօրինիչ. կազմիչ. կերտող. շինող։ Տիրապէս զԱստուծոյ ասի. որ եւ ըստ հոմաձայնութեան յունին՝ ՍՏԱՑԻՉ.
Եթող զՏէր Աստուած զարարիչ իւր. (Օր. ՟Լ՟Բ 15։)
Տէր երկնից եւ երկրի, արարիչ ջուրց։ Որ աշխարհի արարիչն է. (Յուդթ. ՟Թ 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Է 23։)
Որոյ ճարատարապետ եւ արարիչ Աստուած է. իբր կազմիչ, շինիչ. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 10։)
Արարչի առ արարածս բազում է խնամակալութիւն. (Խոսր.։)
Արարչի գործ այն է՝ զբնութիւնս առնել։ Երկուց արարչաց զբարւոյ եւ զչարի ի միոջէ հօրէ զծնունդսն համբաւէ. (Եզնիկ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Արարիչ բնութեան. (Սարգ.։ եւ Շ. խոստ.։)
Միթէ ասիցէ՞ արարածն ցարարիչն, թէ ոչ իմաստութեամբ արարեր զիս. (Ես. ՟Ի՟Թ 16. իբր կազմակերպիչ, ձեւացուցիչ։)
Օրինակ իմն՝ ստացօղ եւ արարիչ չարութեան եղեւ մարդն Նիւս. (կուս.։)
Զհուր, որում եւ զքեզ իսկ երկրորդ արարիչ կազմեաց յօրինիչն։ Յիրաւի ասին մարդիկ արարիչք չարեաց. (Եզնիկ.։)
Առողջութեան արարիչ (բժշկականն)։ Ո՛չ որ միանգամ հաւանութեան արարիչ, ճարտասանական է. (Սահմ. ՟Դ։)
Աղբիւր արուեստից՝ արարիչ արուեստից. եւ արուեստ, աճեցուցիչ մտաց. (Մագ. քեր.։)
Այն որ նուագաւոր մատանց արարիչն եղեւ քաջն պինդարոս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
written by the hand or by the inspiration of the creator.
Գրեալ յարարչէն. աստուածաւանդ.
Առ երեւմունսն արարչագիրս. (Նար. ՟Ի՟Է։)
creator.
γενεσιουργός originis auctor, ποιητής factor, conditor, δημιουργός fabricator, opifex Արարչութեամբ կամ իբրեւ արարիչ գործօղ. ստեղծօղ. արարիչ. հաստիչ յոչնչէ. արարողական.
Ի մեծութենէ եւ ի գեղեցկութենէ արարածոց ըստ նմին համեմատութեան եւ արարչագործն նոցա երեւի. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 5։)
Ոչ էն, գոյացուցիչ պատճա՛ռ, արարչագործ էից գոյացութեան. (Դիոն. ածայ.։)
Ստացուածս գոչէ զիւր արարչագործն։ Բնութեամբ ուրեմն է արարչագործ որդի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Արարչագործ Աստուած, կամ զօրութիւն, ձայն, բազուկ, ձեռք. (Շար.։ եւ Պտրգ.։)
to create.
Կամ Առնել ո՛ր եւ է օրինակաւ. կացուցանել. ընել. կր. ըլլալ.
Ի բաժանականսն անկանել ցանկութիւնս, յորոց նիւթականքն արարչագործին եւ ախտաւորք. (Դիոն. եղեղ. ՟Գ։)
established or ordained by the creator.
ՅԱստուծոյ եդեալ. Աստուածադիր.
that belongs to the creator;
that creates;
efficient, plastic.
ποιητικός, δημιουργικός creativus;
creator, -trix;
operativus Սեպհական արարչի. աստուածական. աստուածային. աստուածավայելուչ. Աստուծոյ.
Արարչական սէր, կամ մարդասիրութիւն, բարեբանութիւն, փառաւորութիւն, հնազանդութիւն. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Մամբր.։ Սհկ. ՟Կ՟Թ։ Նար.։)
Արարչականդ քոյին մարմնով։ Միութեամբ արարչականաւ. (Նար.։)
Ունօղ զկարողութիւն արարչագործելոյ կամ առնելոյ զոր ինչ եւ է. արարողական, եւ Արարօղ. արարիչ. գործօղ. կերտօղ. Պատճառ. գտակ.
Զօրութիւնք (Աստուծոյ), մին արարչական, եւ միւսն արքունական։ Որ առ աստուածութեան զօրութիւնք են, արարչականին եւ արքունականին. (Փիլ. ստէպ։)
Որ զարարչականն եղականաց լուսոյն ի քեզ տանելով։ Արարչական բանին հրաման. (եւ այլն։ Շար.։)
Հիւսնութիւն՝ աթոռոյ արարչական. (Սահմ. ՟Դ։)
Ձեռք առ հնարագիտութիւնսն հպելով՝ արարչականք անանունին. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ապստամբ զօրութիւնք՝ իբրեւ արարչականք չարութեանն, եւ մեզ աւանդիչք. (Ածաբ. ծն. Ուստի)
ԱՐԱՐՉԱԿԱՆ ՊԱՏՃԱՌ. Արարօղ կամ արարողական պատճառ. սկիզբն որ առնէ. որ եւ ասի ԱՐՏԱՔԻՆ ՊԱՏՃԱՌ, որպէս եւ ԱՌԱՋԻՆ ՊԱՏՃԱՌ. որ է Աստուած միայն.
Առաջին արաչական պատճառն՝ ո՛չ յումեքէ եւ նա եղեւ. (ապա թէ ոչ՝ ոչ առաջին է եղելոց արարչական պատճառ. Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Իվերուստ արարչականաւ, եւ ի ներքուստ նիւթականաւն. (Սահմ. ՟Է։)
Թէ լոյս լուսնին է յինքենէ արարչական. (Երզն. ստ երկն։)
made or constructed by the creator.
ՅԱստուծոյ կերտեալ. cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԳՈՐԾ.
that has carried or carries the creator.
associate in the creation.
συνδημιουργήσας, συνδημιουργός socius creationis, συγκτίζων simul creans Արարիչ ի միասին. համագործ. որպէս որդի եւ հոգի Սուրբ միով արարչական կարողութեամբ ընդ հօր։ (Ագաթ.։ եւ Շար. ստեպ։)
Անդ հնարագիւտ լնիելոյ արեգական ասեն զարհմնն, եւ աստ յայտնի իսկ արարչակից լուսոյ. այսինքն ի միասին արարօղ լուսոյ։
Մարմնականքն ոչ ունէին իւրեանց չար զօք արարչակից. (Բրս. չար.։)
creator, author.
γενεσιάρχος. originis princeps. Սկիզբն եւ առաջին պատճառ արարչութեան.
Որ գեղեցկութեան արարչապետն է՝ նա հաստատեաց զնոսա. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 3։)
that has seen the creator;
that is seen by the creator.
Որ ինչ հայի ի տեսութիւն արարչին.
Տեսութեան լուսոյ Հովանի ի լերինն թաբորական արարչատես ներգործեցելոցն. (Նար. գանձ հոգ.։)
that resembles the creator, that is made after the image of the creator.
Ունօղ զտիպ եւ զնմանութիւն արարչին. Աստուածակերպ.
sixth ancient month of the Armenians.
Վեցերորդ ամիս հայոց. զոր Վանակ. ի տարեմուտն, ստուգաբանէ, Արանց կամ արեաց ամիս ի ձմերան.
footman, groom, waiter;
servant;
— մոլորակի, satellite.
πρύτανης administrator, ὐπουργός minister, προαγωγός perductor, ἁκόλοωθος pedissequus, ὐπήκοος subditus Յարբունս հասել սպասաւոր ժիր. որ եւ կոչի մանուկ, պատանեակ. համբակ. սպասեակ. ծառայ. պաշտօնեայ. որպիսի եւ է սպասահարկու. գործօնեայ. գործակալ. գործակից. կամարար. կամակատար. մատակարար. հպատակ. հետեւօղ. առիթ. միջնորդ.
Զլուսաւորս երկնաւորս՝ զարբանեակս աշխարհի. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 2։)
Երկուքն միայն յառաքելոցն գրեցին զաւետարանսն, եւ երկու եւս այլ արբանեակք նոցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1։)
Ոչ ընդ արբանեակսն, այլ ընդ վարիչն պարտին զարմանալ։ Զհրեշտակս՝ արբանեակս գիտեմք յօգնականութիւն մարդկան. (Եզնիկ.։)
Արբանեակ բարեաց, կամ խաղաղութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ը։ Խոսր.։)
Արբանեակ լինել առ հաճոյս կամացն Աստուծոյ, կամ ճշմարիկ քարոզութեան, կամ Սուրբ վարուց, կամ իրաւացի օրինաց, կամ յափշտակութեանց. (ՅՃԽ. ՟Ը. ՟Թ. ՟Ծ՟Բ։ Պիտ.։)
inebriety, drunkenness.
Իբր Գինեբուրք. արբեցութիւն.
Սկսաւ ներքինին խօսել բանս հպարտս եւ ամբարտաւանս յարբելաց. (Բուզ. ՟Դ 18։)
to get drunk, to intoxicate, to drink to excess.
ԱՐԲԵՆԱՄ μεθύω, μεθύσκομαι , κρεπαλάω inebrior, crapulor որ եւ ԱՐԲԻԼ. Գինել. զուարթանալ ի գինւոյ. եւ գինեհարիլ. յանչափս ըմպելով զգինի կամ զցքի՝ ելանել արտաքոյ անձին. անզգայիլ. կորուսանել զխելս. հարբենալ, գինովնալ. (Իսկ Արբեալ. արաբ. ախմէր, որպէս ռմկ. Խմած, խմօղ, գինով։)
Արբին եւ արբեցան ընդ նմա։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբէ՛ք եւ արբեցարո՛ւք։ Որ ըմպէք գինի ցարբենալ։ Մի՛ արբենայք դիւնով։ Մի՛ լինիր արբեցող։ Այր կերող եւ արբեցող։ Արբեցողք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ.եւ այլն։
Ո՞չ ապաքէն զուարթուն եւ իմաստուն իշխան ի վերայ արբեցելոց կացուցանել պարտ է, եւ ոչ զներհակն. (Պաղտ. օրին. ՟Ա։)
Նմանութեամբ ասի.
Արբեցաւ սուր իմ յերկինս։ Արբեսցի երկիրն յարենէ նոցա։ Յառաջ քան զարբենալ ամենայն բանջար ո՞չ ցամաքիցի. (Ես ՟Լ՟Դ 5. 7։ Յոբ. ՟Ը 12։)
Արբեալ ի մանկութեան արութեան արութիւնս։ Զի մանկութեամբ դու ես արբել (արբեալ). (Խոր. ՟Գ 40։ Կրպտ. ոտ.։)
Արբեցաւ յարբումն չար։ Արբեալ լինին ի ցանկութեանցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Դ։)
Է եւ այս դարձեալ յարբեցելոցս կարծեաց ատելութեամբն։ Որպէս արբեալն գինով զեղխութեան ոչ գիտէ զի՛նչ առնէ կամ զի՛նչ խօսի, այսպէս եւ արբեալն հոգաւով սիրոյն Աստուծոյ. (Լմբ. ատ.։ եւ սղ. ՟Ի՟Բ։)
drinker.
κῶμος. compotatio. որպէս Արբումն. գիներբուք. խրախունք.
Եթէ յարբ կոչեսցիս (վրիպակաւ գրի, յարբեցիս), մի՛ երագիցիս. եթէ յուրացումն, ի բա՛ց վազեա. (Ածաբ. մկրտ.։)
tippler, tipsy.
μέθυσος, οἱνοφλύγων ebrius, vinolentus Արբեցօղ. արբեալ. մոլեալ զհետ ուտելեաց եւ ըմպելեաց. հանգանակող. եւ անառակ. շռայլ. զեղխ. հարբացօղ, հարբած, կերխմոս սիրօղ, մոխօղ, ճամբէ ելած.
Հանգանակող է եւ արբշիռ։ Ամենայն արբշիռն (կամ արբեցողն) եւ բոզանոցն աղքատասցի. (Օր. ՟Ի՟Ա 20։ Առակ. ՟Ի՟Գ 21։ Մշակ արբշիռն ոչ հասցէ ի մեծութիւն։ Բարկութիւն մեծ՝ կին արբշիռ. Սիր. ՟Ժ՟Թ 1։ ՟Ի՟Զ 11։)
Զորովայնամոլութիւն արբշռաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Իսկ մեզ մինչ ի ցարբենալ՝ գինուոյն թակոյկք, մանաւանդ թէ՝ եւ առաւել քան զարբեցութիւն՝ արբշռացն. (Ածաբ.։)
Որ փախչիցի յարբշիռ լինելոյ. (Նիւս. կուս.։) (Ի բառդ Արբշիռ, Շիռ է արմատ բառիս Շռայլ. ըստ իմիք նոյն ընդ նմին. զի եւ ի բանս Ածաբ.։ եւ Նիւս. Արբշիռ դնի որպէս յն. անբարեխառն, եւ անառակ։)
to have pity or compassion, to grieve, to console, to comfort;
to conjure, to entreat, to demand, to intercede.
(իբր յարգանդէ եւ յաղեաց խանդաղատիլ. որպէս եւ յայլ լեզուս արգանդ եւ աղիք՝ է եւ գութ). παρακαλέω, ἑλεέω, οἱκτείρω, ὐπερπάσχω , συγγγινώσκω. misereor, commiseror, parceo. եւ այլն. եւ այլն։ Աղեկիզիլ. գթալ. գթասիրել. կարեկից՝ ախտակից լինել. Մխիթարել. խնայել. աւաղել. աղիքը կտրտելով խղճալ, ողորմիլ, ափսոսալ, ցաւակցիլ, ցաւիլ. աճըմագ. մէրհամէթ էթմէք. էսիրկեմէք.
Արգահատեցեր մեծի նեղութեանս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Լուռ միայն կայր, մինչեւ արգահատել սկսաւ նմա պիղատոս։ Իբրեւ արգահատէ իմն երկիւղածաց իւրոց տէր, եւ ասէ, փախիցեն ի լերինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
Արգահատեաց ի նա Աստուած. (Լաստ. ՟Ժ։)
Իբրեւ ի դիտանոցէ իմեքէ ի հեռուստ տեսանէ զմարդկան կիրոն, արգահատէ զկուրութեան զծառայեալս. (Նիւս. կուս.։)
(որպէս լտ. րօ՛կօ, տճկ. իրճա. րէճա) Գութ արկանել. գթովք աղաչել. պաղատիլ. ողոքել թախանձանօք խնդրել. մաղթել. հայցել. (որ եւ յն. բարագալէօ)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Արգահատեցիր, եւ ոչ երբէք լուայ։ զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ արգահատէր։ Նենգողացն իմոց՝ հաշտութեան արգահատեցի։ Գիտողիդ գաղտնեաց արգահատեցից։ Հասատատեսցէ ըստ սրտի արգահատելոյս։ Արգահատեա՛ (սուրբ կոյս) միշտ զողոմութիւն՝ որոց պանդխտիմք ի վիհս ներքին. (Նար.։)
matrix, womb, belly, bosom;
abdomen;
փող, անցք —ի, vagina.
ԱՐԳԱՆԴ γαστήρ, μήτρα, κοιλία uterus, venter գրի եւ Արգանտ, զի առաւել այնպէս հնչի. (իբրու արգասիք՝ երկք եւ երկունք անդ). Տեղի սաղմնառութեան եւ բեղնաւորութեան մօր. որովայն մօր. cf. ԾՈՑ, cf. ԳԱՆՁԱԿ. մօրը փորը.
Իբրեւ զվիժած՝ որ ելանիցէ յարգանդէ մօր. (Թուոց. ՟Ժ՟Բ 12։)
Յո՞ր արգանդէ ելանէ սառն (այսինքն ուստի՞ ծնանի). (Յոբ. ՟Լ՟Ը 29։)
Զգօսացեալ անպտուղ արգանդն ի պտղաբերութիւն փոխարկեաց. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Արգանդ մտաց։ Արգանդ մտաց։ Արգանդ մաքուր մեծին Մեսրովպայ։ Յարգանդէ յառաջ քան զԱրուսեակ ծնայ զքեզ. (Ագաթ.։ Շար.։ Սղ.։)
Որով երկիր պղծի, եւ արգելու զարգանդ առ ի տալոյ զպտուղ ի ժամու. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԱՆԱԼ կամ ՓԱԿԵԼ ԱՍՏՈՒԾՈՑ ԶԱՐԳԱՆԴ ծնողաց՝ է Յաջողել կամ խափանել զծնունդս։ (Ծն. ՟Ի՟Թ 31։ եւ ՟Ի 18։)
Որ բանայ զարգանդ, է Անդրանիկ։ (Ել. ՟Ժ՟Գ 2։ Թուոց. ՟Ծ՟Ը 15։)
fertile, fruitful, abundant, fecund.
Արդասաւոր սերունդ, կամ ջան, աւանդ սոփեր, գործք. (Խոր. առ արծր.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ե. եւ յիշ։ Երզն. մտթ.։)
fruit, production;
benediction, grace, favour;
effect, work.
ἑργασία, πράγμα opus, res, negotium (լծ. հյ. յարգ, երկք. եւ յն. էրգասի՛ա, գործ. եւ շահ) Արդիւնք. գործ արգոյ եւ շահեկան. արարք օգգակարք. իրք արտադրեալք. վաստակ. բերք. պտուղ. ելք կամ հանգամանք իրաց.
Զվարս կենացն բնաւորապէս բարի արգասեօք ի հաճոյս կամացն Աստուծոյ ուղղեցին. (Նախերգ. փիլ.։)
Վասն հոգեկիր առաքինի արգասեացն. (Բուզ. ՟Գ 5։)
Արգասեօք պարարտութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Զաւանդս արգասեաց երկրագործութեան։ Յընդունակութիւն արգասեաց հոգեւոր սերմանդ. (Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Դ։)
Արգասիք զանազան արհեստից, կամ սիրոյ եւ խաղաղութեան. կամ չարեաց, մեղաց. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Զ։ Սարգ. յկ. յռջբ։)
Չարիքն անձի՞նք ինչ իցեն, թէ արգասիք անձանց։ Անարդ եւ անարգասաւոր էր հիւղն, եւ աստուած ած զնա յարգասիս։ Գալ յարգասիսն եւ ի կերպարանս. (Եզնիկ.։)
Մենամարտիկ նահատակացն արգասեօք (որ գրի արգասեւք, կամ արգասիւք)։ Ամենավայելուչ արգասեօք. (Պիտ.։)
fertile soil.
Զարգաւանդահողսն եւ զքաջաբերուն անդս։ Արգաւանդահող, եւ շատաջուր էր գաւառն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Արգաւանդահող, շատաջուր, եւ բերրի. (Խոր. ՟Գ 59։)
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
κατάκλειστος, ἑγκεκλεισμένος inclusus, καθειρχθείς detentus Արգելեալ փակեալ ուրեք՝ ակամայ, եւ կամայ.
Որ արգելականս պահէին զորդիսն քո. Պանդուխտ եւ արգելական։ Արգելականք ի կուսաստանաց անտի ի դրունս ընթանային. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։ Ես. ՟Խ՟Թ 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ 19։)
Արգելականք բերդին քակեալ ի միաբանութենէ ուխտին. (Արծր. ՟Գ 2։)
Սովական եւ արգելականք լեալ էին (առիւծքն դանիէլի) ի սովորութենէ կերակրոցն իւրեանց. (Ոսկ. պհ. Ոսկ. նին.։)
Աւերեաց զդժոխս, եւ զորոց անդ արգելականացն հոգւոց արձակեալ բազմութիւն՝ յարեաւ երեքօրեայ. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Սպասաւորեալ հպատակէր ուրեմն (ումեմն) արգելականի. (Վրք. հց. ձ։)
Գունդս վանականաց, անձաւտմուտս եւ արգելականս բնակեցուցեալ. (Կորիւն.։)
Եւ Որ ինչ անկ է միայնակեցաց. Ճգնաւորական. ժուժկալակաեն.
Ի բաց գնացեալ արգելական կրօնաւորութեան, եւ ախտից ի վերայ հասեալ, զհետ ի ներքս անկանի անարգելաւորութիւն. (Փիլ. լին.։)
arrest, detention, prison;
lazaretto, quarantine;
դնել յ—ս, to arrest, to imprison.
Մինչեւ կատարեսցին աւուրք արգելանին քո. (Եզեկ. ՟Դ 8։)
Իբրեւ յարգելան տաճարին զգուշութեամբ պահպանեցեալք։ Որդի արձակեալ յարգելանէս (ի մարմնոյ)։ Տո՛ւր ինձ ապրել ի խաւարին արգելանէ. ((ի փորոյ կիտին). Փիլ.։)
Արգելանաց անլուսից. (Ագաթ.։)
Նովին կապանօք անցուցին ի տեզիս արգելանին։ Այրէին զամուրս արգելանաց նոցա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
Որպէս արգելանաւ փակեալ ոգւոցն ի մարմինսն դարձ, եւ մարմնոցն յարութիւն. (Խոսր. պտրգ.։)
Թռչուն այնչափ է մեր, մինչ ի պահեստ արգելանին կայ. (Լմբ. սղ.։)
Այսմ լուսոյ՝ որ գիշերաւ ծածկի, եւ արգելանաւ շինուածոցս. (Ղեւոնդ.։)
cf. Արգելան.
Ի վերայ համբերութեան նոցա, որք յարգելանոցին են։ Շինեաց իւր արգելանոց նեղ։ Էջ յարգելանոցէն իւրմէ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ի՟Զ։)
Այրէին զամուրս արգելանոցաց նոցա. (Կաղանկտ.։)
cloister.
Վանք արգելական ճգնաւորաց. կուսաստան.
Գտանէին ի քաղաքին հռովմայեցւոց արգելավանս մի կուսանաց. (Ագաթ.։)
important, considerable;
efficacious;
working;
— օր, a working day.
ԱՐԳՈՅ որ եւ ՅԱՐԳԻ. որպէս պ. էրճիմէնտ (ի էրճ. յարգ, գին). Մեծագին. պատուական. պատուելի. յարգելի. ազնիւ. ընտիր.
Առաջի անհաւատից արգոյ եւ պատուական ցուցանէ Աստուածաբ զծառայաս իւր. (Խոր. ՟Գ. 51։)
Պատուական արգոյ ի զարդ։ Դալարութեամբ ծաղկեալ՝ զարգոյսն մատուցանիցէք տեառն. (Ագաթ.։)
որպէս յն. ἑνεργής, ἑνεργός (ի է՛րղօն. որ է գործ) efficax, acer Ներգործական. գործունեայ. ազդոյ. կարեւոր. արդիւնական. եւ Գործողական.
Հաղորդութիւն հաւատոցն քոց արգոյ լինիցի. (Փիլիմ. 6։ Ուստի)
ՕՐ ԱՐԳՈՅ, է Օր գործոյ. լուր օր, բանի օր.
Զվեց աւուրսն արգոյս. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ 1։)
ԱՐԳՈՅ ՆԱՒՔ, ւաց. գ. ἁργωναύται argonautae Իբր Արգոնաւորդք, կամ նաւավարք արգոնեան նաւու արգիացւոց.
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
δίκαιος justus, aequus (ի բառէս արդ. արդակ. հարթ. եւ այլն. իբր արարօղ կամ արարեալ հարթ եւ յարդարուն օրինակաւ) Զանձանց ասի որպէս իրաւարար. ուղղադատ. ուղղագործ. բարի. բարեպաշտ. անմեղ. անպարտ. աննենդ. անկեղծ. հաւատարիմ. անաչառ. զոր օրինակ,
Արդար այն ասի, որ զզուգաւորութիւն համեմատ էակացն պահէ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Զի հարթ պահեցեալ՝ արդար կոչեսցուք հաւատարիմ հաւասարութեամբ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս։ Ո՛վ կեղծաւորդ յարդարոց. (Նար.։)
Արդար ըստ արտաքնոցն այն է, որ ոչ անիրաւէ, եւ ոչ զրկէ զուրուք։ Ի գիրս սուբս այն կոչի արդար, որ զբոլոր մասունս առաքինութեան յինքն բերէ. (Շ. մտթ.։)
Եթէ առ Աստուածն իւր սուտ գտաւ, առ ո՞ ոք ի մահկանացուաց աստի դա արդար գտցի. (Եղիշ. ՟Է։)
Կոչին սադուըեցիք, այսինքն արդար, եթէ՝ ոչ, ասեն, վարձուք մեք պաշտեմք զԱստուած, զի ոչ հային (ի) յարութիւն մեռելոց. (Եփր. համաբ.։)
Եւ զիրաց եւ զբանից ասի որպէս իրաւացի. պարտուպտաշաճ. օրնաւոր. ուղիղ. ճշմարիտ, զոյգ եւ կշիռ. անարատ.
Արդար Դատաւորութիւն. (Հռ. ՟Բ. ռ։)
Արդար ամուսնակից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 17։)
Ամենայն փոփոխմունք ժամանակակից աստիճանաց արդար գնաւցիք արեգական են. (Շիր.։)
Արդար ուսումն, կամ քարոզութիւն, հաւատ, ձեռնադրութիւն, բան, լուր, զսողութիւն, աչք, միտք, գործք, վաստակ, վաճառականութիւն. (Փարպ.։)
Գովեցաւ արդարդ քո կուսութիւն. (Նար. կուս.։)
Ի բա՛ց բարձէք զխաբէութեան զվաճառդ զայդ, զոր չունիմք առ արդարս. այսինքն չհամարիմք ուղիղ. (Փարպ.։)
ԱՐԴԱՐՆ. գ. որպէս Արդարութիւն.
Սուրբն եւ արդարն՝ առաքինութիւնք բարուց են։ Մակագրեաց, յաղագս արդարոյն՝ կամ քաղաքավարութեան։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ, քաղաքականութեան։ Իմաստասէրն որպէս գիտէ զբնութիւն արդարոյն, ընտրէ զզրկիլն առաւել քան եթէ զզրկելն. (Սահմ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Արդարութեամբ. Ճշմարտութեամբ. հաւատարմութեամբ.
veracious, just.
Լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ. (Խոր. ՟Ա 18։)
just, upright, honest, innocent.
ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑ ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑԻԿ. Որ արդարութեամբ գնայ. արդար. արդարագործ. բարեգործ. Աստուածապաշտ.
Ոգւոցս ոչ գոյ դաս ընդ ծննդեան բուսոցն յարդարագնացս։ Եթէ ի բարուց բուսոյ անտի, եւ ոչ կամօք արդարագնաց լինէիր։ Սամփսոն մինչդեռ արդարագնացիկն էր՝ քան զամենայն մարդ զօրացաւ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Զաստուած ունէր վկայ իւր արդարագնացիկ կենացն. (Վանակ. յոբ.։)
Այս ամենայն փոփոխմունք արդարագնացիւք լուսաւորացն անցանեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Արդարագնաց.
ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑ ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑԻԿ. Որ արդարութեամբ գնայ. արդար. արդարագործ. բարեգործ. Աստուածապաշտ.
Ոգւոցս ոչ գոյ դաս ընդ ծննդեան բուսոցն յարդարագնացս։ Եթէ ի բարուց բուսոյ անտի, եւ ոչ կամօք արդարագնաց լինէիր։ Սամփսոն մինչդեռ արդարագնացիկն էր՝ քան զամենայն մարդ զօրացաւ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Զաստուած ունէր վկայ իւր արդարագնացիկ կենացն. (Վանակ. յոբ.։)
just, equitable, upright;
justifying.
δικαιοπραγῶν. juste agens. Որ գործէ զարդարութիւն. արդար. արդարագնաց.
Զայս թարգմանեալ ցուցանէ արդարագործ փարիսեցին. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Ոմանք արդարագործ ոչ լինին, եւ բազում ամս հարստութեամբ վայելեն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Արդարագործ բարելաւութիւն. (Պիտ.։)
Արդարագործ ճշմարտոթիւն Աստուծոյ. (Եփր. աղքատ.։)
thatjudges equitably, just, equitable.
Արդարադատին Աստուծոյ. (Փարպ.։)
ԱՐԴ կամ ԱՐԴ ԵՒՍ. (որ եւ յն. ա՛րդի.) ἅρτι, ἁρτίως, προσαρτίως , νῦν, νυνί, τανίν modo, nunc, nuper Այժմ. յարդի ժամանակի կամ ժամու. ի մօտոյ. նորոգ. հիմաշ հիմաճուկ. հիմդի.
Որ ինչ ցայժմ ոչ եղեւ ինձ, արդ լինիցի՞։ Ա՛րդ յարեայց՝ ասէ Տէր, արդ փառաւորեցայց, ա՛րդ բարձրացյց։ Արդ եւս նորամուտ հարսունք, կամ նորոգ ամուսնութիւնք։ Դուստր իմ արդ եւս վախճանեցաւ. եւ այլն։
Ցայժմ ես քեց յաշտ արարի, դու արա՛ արդ ինձ։ Ա՞րդ կամիս ուսանել. եւ այլն. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ցայժմ մոլորեալ էին, եւ արդ ի վեր անդր պատմեցաք, եւ կամ արդ եւս պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
որպէս Արդի. ածդեան. այժմու.
Սոյնպէս ասէ յ՛արդ ժամանակս սակաւ մնացին ի ժողովուրդ անդ. (Եփր. հռ.։)
ԵՒ ԱՐԴ. ԲԱՅՑ ԱՐԴ. ԻՍԿ ԱՐԴ. Այսուհետեւ. ուրեմն. երբոր ասանկ է նէ, ասանկ ըլլալէն էպեւ, ուստի հիմա.
Արդ՝ ամենայն ազգք յաբրահամէ մինչեւ ի դաւիթ ազգք չորեքտասանք։ Արդ եղերուք դուք կատարեալք։ Արդ մի՛ նմանիցէք նոցա։ Արդ՝ եթէ դուք որ չարդ էք։ Արդ այսւոհետեւ, եւ այլն։
Արդ հանդիպի՞մք, արդ ընդունի՞ դարձեալ, արդ բացցէ՞. (Վրք. հց. Դ.)
իբր՝ Արդեօք այսուհետեւ։ արդ եւս. cf. ԱՐԴ, մ։ ա՛րդ հարսունք. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
Եւ ա՛րդհարսունք՝ որ նստէին յարածածուկ առագաստի, ի սուգ մտեալ էին. (Ճ. Ա.։)
ԱՐԴՎԱՏՆԱԿԱՆ կամ Ա՛ՐԴ ՎԱՏՆԱԿԱՆ. Փութով վատնելի, կամ այժմ վատնեալ.
Յարդարումն. զարդ. հարթութիւն. ձեւ. յօրինուած. կազմութիւն արդակ. կարգաւորութիւն. շէնք շնորհք.
Ի զարդ եւ ի յարդ եւ ի կերպարանս ածէր։ Ի պէսպէս կերպարանս եւ ի զարդս եւ ի յարդս։ Արարչի այն գործ է՝ զբնութիւնս առնել, եւ ոչ միայն արդս եւ զարդս։ Զարդուց եւ արդուց։ Ոչ միայն արդուց եւ զարդուց արարիչ է, այլ յոչնչէ առնել բաւական. (Եզնիկ.։)
δικαιοκρίτης justus judex, juste judicans Որ արդարութեամբ դատէ. իրաւարար. անաչառ.
Ճշմարիտ եւ արդարարադատ զԱստուած ցուցանել. (Խոր. ՟Ա 5։)
Արդարադատ առ մեղուցեալսն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Արդարադատքն՝ փրկութեան եւ կենաց պատճառք լինի բազմաց։ Դատաւորք արդարադատք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ի։)
Մեծ շինութիւն աշխարհի՝ արդարադատ թագաւորն. (Լմբ. առակ.։)
Ողորմութիւն բարերարին՝ արդարադատ բարկութեանն յաղթէր. (Արծր. ՟Ա 1։)
that thinks justly, that is just, equitable in his judgement.
ԱՐԴԱՐԱԽՈՀ կամ ԱՐԴԱՐԱԽՈՐՀ. Որ խորհի եւ կամի զարդարն եւ զիրաւացին. եւ Որ ինչ լինի արդար եւ ուղիղ մտօք.
Բազումք ի յարդարախոհից եւ յողջամիտ արանց. (ՃՃ.։)
Արդարախոհ մաօք։ Արդարախորհ ճանապարհորդութիւն. (Սիսիան.։)
Թէպէտ եւ սուրբն այսպէս արդարախորհ լինէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Արդարաբան.
ԱՐԴԱՐԱԽՕՍ ԱՐԴԱՐԱԽՕՍՈՂ. Ճշմարտախօս. ուղղախօս. ճշմարտբան. անկեղծ.
Որ արդարախօս լինի, եւ անպատկառ յուղիղն. (Լմբ. առակ.։)
just, equitable, upright, innocent.
δίκαιος justus, aequus, aequalis Արդար եւ արդակ. այսինքն ուղիղ. հարթ. դիւր. օրինաւոր. կարդաւոր. զուգակշիռ. իրաւացի. եւ անմեղ. cf. ԱՐԴԱՐ, ըստ որում ասի զիրաց. շիտակ.
Զորս հաստատեաց կացոյց բնութիւնս արդարակ քաննով զուգօրդութեան. (Փիլ. ել. ՟Ա 1։)
Յարդարակն ստերիւրէ պողոտայէ։ Արդարակ հարթութիւն. (Պիտ.։)
Արդարակ հատուցումն, կամ վարկ, կշիռ, տուդանք, իրաւունք, մատակարարութիւն, գործք։ Եւ ի խօսելն ի բերանոյ աբելի.
Առ ի յընդունումն արդարակ եւ բազմահոս արեանս. (անդ։)
Զարդարակս նմա եւ զարժանաւոր պատիւ եւ պաշտօն՝ արածոց եւ պատկերաց անշնչից նուիրելով. (Սարկ. հանգ.։)
τὸ δίκαιον, δικαίωμα justum, jus, justitia Որ ինչ է արդարացի. եւ Իրաւունք. պարտք. արդարութիւն. հատուցումն արդար. հագգ.
(Աշակերտքն՝ ուսուցչաց) զպատմողի եւ հօր մատոցանեն զարդարակ։ Ադահութիւն աւելաստացութեան՝ վտարել զեղբօրն զարդարակս։ (Երկրորդ տախտակն ՟Ժ պատուիրանաց) ունի յինքեան զառ ի մարդիկ արդարակս։ Ոմանք ոչինչ արտաքոյ քան առ մարդիկ արդարակացն՝ բարի ինչ կարծեցին գոլ. (Փիլ.։)
Իսկ ղովտ նոյնպէս եւ զօտարսիրութեանն լնոյր կանոն՝ երկրպագելովն, եւ ոչ զպաշտելոյ ուրուք հատուցանէր արդարակս. (Սարկ. պատկ.։)
ԱՐԴԱՐԱԿՔ. իբր Արդարութիւն.
Ի սմանէ միւս բուսեալ բարի ոստ՝ որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահիլ զարդարակսն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
who weighs, judges equitably, just, equitable.
Արդարութեամբ կշռօղ (անձն), կամ կշռեալ (ինչ).
Դատաւորք արդարակշիռք յիրաւունս. (Յճխ. ՟Ի։)
Փառս ետարդարակշիռ վարձահատուցին Քրիստոսի. (Վրք. հց. ձ։)
Որ արդարակշիռ է ի խօսս իւր։ Արդարակշիռ վարուց եւ բանից. (Լմբ. առակ.։)
Արդարակշիռ դատողութեամբ զմարմինն հնազանդեցուցանել ոգւոյ, որպէս եւ զծառայ՝ տեառն. (Լաստ. ընթերց.։)
Արդարակշիռ իրաւունք, կամ ստուգութիւն, կամ դատողութիւն, կամ քննութիւն. (ՅՃԽ. ՟Է։ Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
ԱՐԴԱՐԱԿՇԻՌ, իռք. գ. կշիռ արդար. արդար կշռութիւն. զուգակշռութիւն.
Այն որ կրէ զշուչ կենդանի փչողին Յիսուսի, եւ նովաւ զարդարակշիռս աւետարանականս. (Համամ առակ.։)
Որպէս զարդարակշիռս (յն. զարդար կշիռս) այնպէս միաձայն միմեանց բարբառին բոլոր աստուածեղէն գիրք. (Աթ. ՟Ը։)
very just, upright.
Որ իցէ կորովի եւ քաջ յարդարութեան.
Արդարակորովքն երանութեամբքն պսակին. (Յճխ. ՟Է։)
Եւ Որ ինչ լինի ամենայն արդարութեամբ.
Արդարակորով իրաւունք, կամ ուղղութիւն, կամ կշիռ, մեծութիւն, կեանք. (Պիտ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Շ. հրեշտ.։ Յճխ. ՟Է։) (Խոսր.։)
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
δικαίομαι justificor Արդար լինել կամ գտանել ի բանս եւ ի գործս. սրբիլ մաքրիլ ի մեղաց, հաճոյ լինել Աստուծոյ. եւ Իրաւունս ունել.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
Առանց պատժի ոչ լիցի, եւ ոչ արդարասցի ամենայն՝ որ մերձենայ ի նա։ Որ ձեռնաուխ լինի տարապարտուց, ոչ արդարասցի։ Որ ոտն հարկանէ կորուսելոյն, ոչ արդարասցի։ Ահա որոց ոչ էր օրէն ըմպել զբաժակն, արբին ըմպելով. եւ դու արդարանալով արդարանայցե՞ս. ո՛չ արդարասցիս, այլ ըմպելով արբցես. (Առակ. ՟Զ 29։ ՟Ժ՟Զ 5։ Երեմ. ՟Խ՟Թ 12։)
ԱՐԴԱՐԱՆԱԼ ԲԱՆԻՆ՝ է Ճշմարտիլ, ստուգիլ, կամ իրաւացի գտանիլ՞
Արդարացաւ իմաստութիւն յորդւոց իւրոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա 19։)
Ածդարանալ թուի առասպելին։ Բայց ինձ արդարացեալ թուի լուրն այն. (Խոր. ՟Ա 11։ ՟Բ 58։)
justly, equitably, deservedly, rightly, fitly, exactly.
δικαίως juste Արդարութեամբ. իրաւամբք.
Արդարապէս առնուլ զվրէժ, կամ ընձեռել. վանել, չափել ըստ վաստակոցն։ Արդարապէս դատմամբ. (Պիտ.։ Սարգ. յկ.։ Փիլ. սամփս.։ Շար.։)
Եւ Ստուգութեամբ. ստուգիւ. յիրաւի. իսկապէս.
Արդարապէս ջանացաք հաւաքել զհնագրութիւնս. (Խոր. ՟Ա 18։)
Արդարապէս ի քեզ ընծայեալ բան պատմողին. (Նար. կուս.։)
that loves justice, just, upright.
Սիրօղ արդարութեան. առաքինասէր. իրաւասէր. ճշմարտասէր.
Զարդարասէրսն առաւելուն ի բարի գործս։ Կամի՝ զի կացցուք արդարասէրք. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ի։)
Որպիսի ճշմարտութեամբ պատմեն, ուստի եւ արդարասէր բարք նոցա յայտնի լինէին. (Ոսկ. մտթ.։)
just, equitable, legitimate;
justly, legitimately.
δικαίος, -ον justus, -um Որ ինչ իցէ ըստ կարգի արդարութիւն եւ իրաւանց. արդար. իրաւացի.
Զգաստացեալ՝ ողորմութեան արդարացւոյ հանդիպի, եւ թողութեամբ մեղաց։ Որ արդար ունակութիւն ունի, արդարացիս գործէ. (Նիւս. բն. ՟Ա. ՟Լ՟Ա։)
Ոչինչ վայրապար թուեցելոց լաւից եւ արդարացեաց, այլ արդարեւ էիցն փափագեն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ընդ մեզ եւ դուք օրհնեցէ՛ք զտէր յոյժ արդարացի. (Վահր. յար.։)
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
Զքեզ պատուով իւրեանց. (Խոր. ՟Գ 57։)
Զսուրբն Յովսէփ զարդարեւ զկաթուղիկոսն հայոց. (Փարպ.։)
Դիմեցից իբրու յարդարեւ կարապետ ուրախութեան. (Պիտ.։)
Զմիոյն եւ զարդարեւ էին։ Գիտութեան արդարեւ էին Աստուծոյ։ Զարդարեւն փրկիչ. (Փիլ. ստէպ։)
(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.
Արդարեւ քոյր իմ է՝ ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Արդարեւ որդի Աստուծոյ ես դու։ Արդարեւ Աստուած է ի ձեզ։ Այո՛ արդարեւ ես մոլորեցայ։ Արդարեւ աւերեցին զաշխարհս, եւ հրձիգ տյաին զկուռս նոցա, քանզի չէին աստուածք։ Արդարեւ յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմոնի։ Արդարեւ ասեմ ձեզ։ Ժողովեցան արդարեւ ի քաղաքիս յայսմիկ. եւ այլն։
Է արդարեւ լուեալ մեր զայդ ամենայն. (Փարպ.։)
Զտունն արդարեւ ես աւերեցի. (Եղիշ.։)
Շանց նմանելով արդարեւ ի միտս։ Աստուածային արդարեւ արմաւենի. (Յհ. կթ.։)
Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։
Դառնայր յարդարեւն Աստուծոյ։ Երիցս միակի՝ արդարեւ էին։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանական գոյանունութիւն. (Դիոն.։)
Քեզ շնորհ հատուցանեմ որպէս արդարեւ սիրելւոյ. (Շ. թղթ.։)
cf. Արդի.
ԱՐԴԵԱՆ παρών, ἑν τῷ παρόντι paesens, impraesentiarum որ եւ ԱՐԴԱՅԻՆ, ԱՐԴԻ. այսինքն Այժմու. Այժմեան, ներկայ, առաջիկայ. հիմնակուան.
Յարդեան ժամանակիս։ Որպէս եւ այժմ եւ արդեան ժամուս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել.։)
Ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեան, այլ ըստ արդեանս. (Խոր. ՟Գ 48։)
Ոչ յարդեան ժամանակի, այլ ի սկզբան լինելութեանն։ Մինչեւ յարդեանս ամանակ։ Արդեան տարակուսանացս։ Արդեանս աղէտք. (Պիտ.։)
Գիտելով զարդեան դիպուածոյս։ Ի կատարումն արդեան խորհրդոյս. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Հ՟Ե։)
already, even now;
before.
ԱՐԴԷՆ կամ ԱՐԴԷՆ ԻՍԿ. ἥδη, ταχύ jam, cito իտ. gia (առընթեր անցեալ բայից). Նախ քան զարդեան ժամս. Կանխաւ. յառաջագոյն. յառաջնմէ իսկ քան զասելն իմ. մինչեւ ցարդ. նոյն հետայն, եւ այլն. պահ մը առաջ, առաջուց, ինչուան հիմա.
Հուր եկի արկանելյերկիր, եւ զի՞նչ կամիմ, թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Արդէն իսկ յագեալ իցէք, եւ արդէն մեծացարուք։ Իբր ոչ եթէ արդէն առեալ իցէ, կամ արդէն կատարեալ իցեմ, եւ այլն։
Անցին արդէն զճանապարհաւն, զոր պատուիրեցեր նոցա. (Օր. ՟Թ 12։)
Կարծէին զարդէն հասումն առնել առ նոսա. (Պիտ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Եւ ἥδη, νῦν mox, abhiuc (առնթեր ներկայ բայից). Ահա այժմէն իսկ. այժմ. ի մօտոյ. արդի՛. հիմակուընէ հիմակուց, առջեւնիս.
Զառաջիկայս արդէն զմի ի նորա կենցաղօգուտն խրատուց անցեալ տեսցուք. (Պիտ.։)
Զներկայի՞ցս զոր արդէն ունիմ, թէ զանցելոցն. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Ապա թէ արդէն ոչ պատժիմք, մի՛ յայն ապաստան լիցուք. (Գէ. ես.։)
Առատաձեռնեա՛, եւ արդէն ի քեզ պատուաստեցայց. (Նար. ՟Խ՟Բ։)
Գոնէ արդէն պատուաստեսցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ, եւ ադէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Բ։)
Իբրեւ զարդի ծնեալ մանկունս. (՟Ա. Պետ. ՟Բ 2.) յն. մի բառ, որպէս արդածին, կամ նորածին. ἀρτιγέννητος modo genitus
ԱՐԴԻ, դիք, դեաց. ա. գ. ὀ, ἠ τὸ ἅρτι, νῦν, παρών recens, nuperrimus, praesens Արդեան. այժմու. առաջիկայ. ներկայ. եւ յոքն. Առաջիկայ մարդիկ, իրք, կամ կեանք կամ ժամանակք. ...
Վասն առաջին սիրոյ ձերոյ, եւ վասն արդի համբերութեան ձերոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զուգապէս ընդ արդիսս շուրջ ըմբռնեալ է. (Նիւս. կազմ.։)
Եւ արդիքս բազում ամբաստանութեան են արժանիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 36։)
Զաւետիս կենաց ունի՝ զարդիս եւ զհանդերձելոցն. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ 8.) իմա՛ ըստ յն. կենացս արդեաց եւ հանդերձելոց։ Սոյնպէս են եւ յետագայքդ իբր սեռական բառիս Արդ.
Յառաջասացեալ օրհնութիւնք զներկայումս եւ զարդիս ունի զդիտաւորութի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Մի՛ ինչ ապաստան լինիջիք յառաջին յաղթութիւն, քանզի յարդի գալ հասանելդ ձեր ի վերայ՝ մեծ զօրավիգն ունիմք զԱստուծոյ օգնականութիւնն. (Ոսկ. ես.) լինի իբր մ. կամ ա։
meritorious, fruitful, useful, profitable.
πυροφόρος frugifer Որ բերէ արդիւնս, պտուղս, բերս, եւ շահս. բերրի. արգաւանդ. պտղաւէտ. շահեկան.
Արդիւնաբեր հունձք. (Յիսուս որդի.։)