walking or travelling on foot.
Պարտասեալ ի ծանրութենէ զինուցն, եւ ի հետեւակագնացութենէ. (Արծր. ՟Բ. 4։)
cf. Հետեւակախումբ.
ՀԵՏԵՒԱԿԱԳՈՒՆԴ ՀԵՏԵՒԱԿԱԶՕՐ. Գունդ հետեւակ զօրաց. հետեւակ զօր. եւ Հետեւակ.
Հետեւակագունդն հայցո։ Ի հետեւակագնդէն ըռուզաց. (Ասող. ՟Գ. 25. 42։)
Գունդ կազմեալ հետեւակազօրքն։ Հետեւակազօրօք արանց մարակաց. (Արծր. ՟Գ. 12։ Պիտ.։)
Ամենայն այր պատերազմի, եւ ամենայն հետեւակազօր պատերազմողացն. (Յուդթ. ՟Է. 2։)
Ի թիկունս լինել գնդին հետեւակազօր մարտակցացն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
foot-soldiers, infantry.
Լեգէոն հետեւակախումբ զօրօք. (Յհ. կթ.։)
foot-fight.
Ծովամարտութեամբ, ձիավարութեամբ, եւ հետեւակամարտութեամբ։ Հետեւակամարտութիւն առաւել զյաղթանակն ունի գովութեան. (Պիտ.։)
triviality, vulgarity.
περιπεζία humiliatio in terram. Հետեւակ գոլն, որպէս գետնաքարշութիւն. նուսատութիւն. խոնարհութիւն.
(Շրջանք անուոց նշականեն) զհետեւակութեանցն համբարձումն, եւ բարձրագունիցն լուսափայլութեանց ի նուսատսն իջողական անցումն. (Դիոն. երկն.։)
Զյաղթօղ թագաւորս այլազգեացն կառօք եւ երիվարօք առաջի հետեւակութեան ձեր կորացոյց. իմա՛, հետեւակ զօրաց, կամ խոնարհութեան։
Զնիզակն իւր ձգեալ ի հետեւակուց՝ խորագոյնս նստոյց. (Խոր. ՟Բ. 8։)
Գիտէք զնախնին ամենայն թագաւորաց զնեբրովթ, որպէս գրեալ է զնմանէ, եթէ զառիւծ եւ զայծեամն ի հետեւակուց ըմբռնէր նա, եւ զամենայն էրէ եւ զգազան. (Պտմ. վր.։)
to cause to follow, to induce;
to infer, to conclude, to draw a conclusion.
ՀԵՏԵՒԵՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՀԵՏԵՒԱՑՈՒՑԱՆԵՄ, ՀԵՏԵՒԵՄ. Տալ հետեւիլ՝ ըստ ամենայն նշ. զհետ իւր ածել, ձգել. հետեւաբար եւ ըստ կարգի բերել. մակաբերել. շարունակել. յարել. յարմարել, ընծայել, ի վերայ բերել.
Հետեւեցո՛ հետոց քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Հետեւեցուցաք զսուրհանդակ բանիս. (Նար. մծբ.։)
Բարեխօս եւ օգնական ընդ աջմէ հօր. որոյ պարտիմք եւ զյուսալն ի նա հետեւեցուցանել։ Զուղիղ դաւանութիւն հետեւեցուցանել. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ըստ կարգի իրացն եւ զբանն հետեւեցուցանէ։ Միշտ զսքանչելիսն բանիցն հետեւեցուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
Ո՞ւմ ի սոցանէ հետեւեցուսցուք զորս ի ձեռս մարդկան գործ լինի. (Նիւս. կազմ.։)
Յորժամ եցոյց քահանայագործօղ, յայնժամ եւ զիր առաքելութեան հետեւեցոյց նմա։ Մի ասելով զտէր մեր յիսուս քրիստոս, եւ նմա հետեւեցուցանել զմարդկայինսն եւ զաստուածավայելուչսն. (Պրպմ. ՟Ի՟Ա. ՟Լ. եւ այլն։)
consequence;
inference, conclusion;
imitation;
հետեւողութեամբ, in imitation of, in the manner or style of.
Հետեւողաբար բուռն հարեալ, միաւորեալ. (Անան. ի պետր.։)
Յառաջ խաղացին առ սահմանօքն ասորեստանի. երթեալ հետեւողաբար յերուսաղէմեանն հասանէին քաղաք. (Կաղանկտ.։)
Որպէս մեք վայելեմք յաստուծոյ բարերարութեան շնորհսն, վարեսցուք հետեւողապէս առ մարդիկ. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի՟Ե։)
cf. Հետեւողութիւն.
ՀԵՏԵՒՈՒԹԻՒՆ ՀԵՏԵՒՈՒՄՆ ἁκολουθία, ἁκολούθημα, τὸ ἁκόλουθον sequela, sequentia, consequentia. Հետեւանք. հետեւողութիւն. հետեւելն ըստ ամենայն նշ. կարգ. ընթացք, եւ այլն։
Մի՛ սոսկ զմտիցն, եւ մի՛ անօգուտ՝ զելիցն հետեւութիւն արասցես. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Արտաքսէ զնոսա ի հետեւութենէ կարգի ոչխարացն։ Եւ ո՞ր հետեւութիւն է այս յառաջագունից ասացելոցն։ Ի դէպ ըստ հետեւութեան բանից նոցա բուռն հարկանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։ ՟Ա. 26։ ՟Բ. 6։)
Ոչ հակադարձի ըստ գոլոյն հետեւութեան։ Հետեւութիւնք բանի եղիցին. (Արիստ. ստորոգ.։)
Այլ ոմն ըզտեսըն հիւանդին, եւ զհետեւումն որ ի բանտին. (Յիսուս որդի.։)
Շարունակ հետեւման աւուրցն. (Նար. խչ.։)
Սնոտի սիրոյ հետեւումն. (Խոսր.։)
Հետեւումն բարութեան ի խանձարրոց անտի յառաջանայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ամենայն պատուիրանքն աստուծոյ կարգ ունին եւ հետեւումն։ Այսպէս իմա՛ ինձ եւ ի պատուիրանսն աստուծոյ կարգ եւ հետեւումն. (Սարգ. յկ.։)
Կարգք գոն եւ յանմարմինսն եւ հետեւմունք ի նոսա զանազանք։ Ըստ իրացն հետեւման։ Որո՞վ յեղանակաւ, եւ զի՞նչ հետեւմամբ. (Աթ.։)
Որ վասն աշոտոյ են հետեւմունք. (Յհ. կթ.։)
Հետեւումն տայ քննողաց բանից եւ այլ եւս բազումս իմանալ. (Իգն.։)
Զաշխարհիս հետեւմունս ծաղր առնէին (այսինքն զընթացս). (Նոննոս.։)
Եկեսցուք վերստին յասացելոցն աղօթից հետեւումն. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Հետեւողութիւն.
Եկեսցուք վերստին յասացելոցն աղօթից հետեւումն. (Դիոն. եկեղ.։)
ՀԵՏԵՒՈՒԹԻՒՆ ՀԵՏԵՒՈՒՄՆ ἁκολουθία, ἁκολούθημα, τὸ ἁκόλουθον sequela, sequentia, consequentia. Հետեւանք. հետեւողութիւն. հետեւելն ըստ ամենայն նշ. կարգ. ընթացք, եւ այլն։
Մի՛ սոսկ զմտիցն, եւ մի՛ անօգուտ՝ զելիցն հետեւութիւն արասցես. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Արտաքսէ զնոսա ի հետեւութենէ կարգի ոչխարացն։ Եւ ո՞ր հետեւութիւն է այս յառաջագունից ասացելոցն։ Ի դէպ ըստ հետեւութեան բանից նոցա բուռն հարկանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։ ՟Ա. 26։ ՟Բ. 6։)
Ոչ հակադարձի ըստ գոլոյն հետեւութեան։ Հետեւութիւնք բանի եղիցին. (Արիստ. ստորոգ.։)
Այլ ոմն ըզտեսըն հիւանդին, եւ զհետեւումն որ ի բանտին. (Յիսուս որդի.։)
Շարունակ հետեւման աւուրցն. (Նար. խչ.։)
Սնոտի սիրոյ հետեւումն. (Խոսր.։)
Հետեւումն բարութեան ի խանձարրոց անտի յառաջանայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ամենայն պատուիրանքն աստուծոյ կարգ ունին եւ հետեւումն։ Այսպէս իմա՛ ինձ եւ ի պատուիրանսն աստուծոյ կարգ եւ հետեւումն. (Սարգ. յկ.։)
Կարգք գոն եւ յանմարմինսն եւ հետեւմունք ի նոսա զանազանք։ Ըստ իրացն հետեւման։ Որո՞վ յեղանակաւ, եւ զի՞նչ հետեւմամբ. (Աթ.։)
Որ վասն աշոտոյ են հետեւմունք. (Յհ. կթ.։)
Հետեւումն տայ քննողաց բանից եւ այլ եւս բազումս իմանալ. (Իգն.։)
Զաշխարհիս հետեւմունս ծաղր առնէին (այսինքն զընթացս). (Նոննոս.։)
curled, frizzed.
alopecia, fox-evil;
depilation.
scraping the hair from hides.
tonsure.
κουρά tonsura. Կտրելն կամ յապաւելն զհերս գլխոյ՝ ի նշանակ կղերիկոսութեան կամ հրաժարելոյ յաշխարհէ, խուզումն հերաց.
Հերակտրութիւն առնել ըստ հերակտրութեան եգիպտացւոցն. (Մաշտ.։)
capillarity.
brazen-faced, impudent;
vixen, scold, hussy, jade, slut.
Որպէս թէ Հերքն կամ ի հերաց հատեալ, թօթափեալ. Նախատական մակդիր ջատուկ կնոջ կամ աղջկան. հոլանի. հերարձակ, անպատկառ. լիրբ. անամօթ. լկտի. տաղ գլուխը ճատը, գլխիբաց գէշ կնիկ.
Տեսանե՞ս զհերատուկն յանդգնեալ. (յն. ἁπερυθριασμένη impudica ). Պարառեալ ի մէջ բազմականացն իբրեւ զհերատուկ եւ զանուանարկ վազէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Յովհաննէս ի հերատուկ աղջկանէն գլխատեցաւ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Հերատուկ եւս կին ներքինւոյն (փորձիչ յովսեփայ). (Վրդն. ծն.։)
Մոլեգին հերոդիա հերատուկ (կամ հերցատուկ) կաքաւէր. (Գանձ.։)
hairiness.
Ունելն զբաւական հերս գլխոյ. յորդութիւն հերաց.
Ոչ կարող գոն կնդութիւն եւ հերաւորութիւն ի միում եւ ի նոյնում մասին տեսանիլ. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Հերեսութիւն.
cf. Հերեսութիւն.
ՀԵՐԵՍԻՈՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՀԵՐԵՍԻՈՒԹԻՒՆ. ՀԵՐԵՍՈՒԹԻՒՆ եւ կամ ՀԵՐԻՍՈՒԹԻՒՆ. Բառ յն. է՛րէսիս αἴρεσις haeresis. որ ասի ի մեզ եւ ՀԵՐՁՈՒԱԾ, իբր Հերետիկոսութիւն. յարումն եւ յամառութիւն ի սեպհական եւ ի մոլար կարծիս ընդդէմ հաւատոյ. աղանդ.
Զհերեսիոտութիւն սաբելլայ ... եւ զամենայն հերեսիութիւն. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
Վասն հերեսութեան առաջին մանիքեցւոց։ Ամենայն հերեսիութեանց գտակ սիմոն կախարդ էր։ Էին էին եւ յառաջ յայտնի հերեսութիւնք, բայց այժմ լի են եկեղեցիք թաքուցելովք հերեսիովտովք. (Կոչ. ՟Զ։)
heresy.
ՀԵՐԵՍԻՈՏՈՒԹԻՒՆ կամ ՀԵՐԵՍԻՈՒԹԻՒՆ. ՀԵՐԵՍՈՒԹԻՒՆ եւ կամ ՀԵՐԻՍՈՒԹԻՒՆ. Բառ յն. է՛րէսիս αἴρεσις haeresis. որ ասի ի մեզ եւ ՀԵՐՁՈՒԱԾ, իբր Հերետիկոսութիւն. յարումն եւ յամառութիւն ի սեպհական եւ ի մոլար կարծիս ընդդէմ հաւատոյ. աղանդ.
Զհերեսիոտութիւն սաբելլայ ... եւ զամենայն հերեսիութիւն. (Եւագր. ՟Ժ՟Ը։)
Վասն հերեսութեան առաջին մանիքեցւոց։ Ամենայն հերեսիութեանց գտակ սիմոն կախարդ էր։ Էին էին եւ յառաջ յայտնի հերեսութիւնք, բայց այժմ լի են եկեղեցիք թաքուցելովք հերեսիովտովք. (Կոչ. ՟Զ։)
heresy.
tillage, ploughing, digging, culture, husbandry.
Հերկ. արօրադրութիւն.
Գետինս անօգուտս հերկագործութեան. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
ploughing.
Կամօք եկն ի հերկումն եւ ի կակղումն. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
to be split or cloven, to crack, to burst;
to be torn or rent.
Ոչ կարեն հանդուրժել իմ վարդապետութեանս, այլ հերձնուն. (Մեկն. ղկ.։)
Հերձնուլն ի սաստիկ բարկութենէն. (Ոսկ. գծ.։)
Ուռուցեալ հերձաւ ընդ մէջ. (Գծ. ՟Ա. 18։)
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
σχίσμα schisma, scissura, fissio, dissidium, discordia, ruptio unionis. Հերձումն. պատառումն. եւ առաւել նմանութեամբ՝ Բաժանումն մտաց եւ անձանց. որպէս երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն .... եւ սեպհական առմամբ, Բաժանումն ի միութենէ մարմնոյն քրիստոսի, այսինքն յեկեղեցւոյ, կամ ի գլխոյ նորա, կամ յանդամոց նորա. (ըստ յն. սխի՛սմա. որ է նոյն ընդ հյ. ձայնիս խզումն).
Եղեւ հերձուած ի ժողովրդեանն վասն նորա։ Եւ էին հերձուածք ի մէջ նոցա։ Դարձեալ հերձուած լինէր ի մէջ հրէիցն վասն բանիցս այսոցիկ։ Մի՛ իցեն ի ձեզ հերձուածք։ Եղեն հերձուածք ի բազմութեան քաղաքին, կամ փարիսեցւոցն եւ սադուկեցւոցն.եւ այլն։
Որպէս հերձուածն քակողական է, այսպէս համաձայնութիւնն շաղկապական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Մի՛ հերձուած բանից ի մէջ բերեր. (Ճ. ՟Գ.։)
ՀԵՐՁՈՒԱԾ. որպէս նոյն ընդ յն. ձայնիս է՛րէսիս. αἴρεσις haeresis. այն է Հերեսիովտութիւն, հերետիկոսութիւն. այսինքն յամառ յարումն ի մոլար կարծիս. աղանդ. մոլորութիւն ի վարդապետութեան. ինքնակամ կրօնք.
Մուծանեն հերձուածս կորստեան։ Հակառակութիւնք, երկպառակութիւնք, հերձուածք։ Ըստ ճանապարհին՝ զոր ասեն հերձուած։ Ոմանք ի հերձուածոյն փարիսեցւոց.եւ այլն։
Լսեմ, եթէ հերձուածք գոն ի ձեզ. իմա՛, երկպառակութիւն։
Աղանդ հերձուածոյ։ Բազումք ի հերձուածոց (այսինքն յաղանդոյ) անտի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 17. 18։)
Յայլազգեաց կամ ի հերձուածոց (այսինքն ի հերետիկոսաց). (Խոսր.։)
Հանդերձ հերձուածովն եւ այլ իմն վարս անառակութեան ունէին. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Յորժամ խօսիցի հայհոյութեամբ հերձուած յաստուած. (Երզն. մտթ.։)
Արիոս հերձեալ՝ հերձուած խօսեցեալ. (Գանձ.։)
schismatical;
heretical.
σχισματικός, -κή, -κόν, αἰρετικός, -κή, -κόν . Հերձուածողական, մանաւանդ հերետիկոսական. աղանդական.
Հերձուածական մոլորութիւն, կամ վարդապետութիւն. (Սեբեր. ՟Դ. եւ ՟Է։)
Հերձուածականին չարափառութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Է։)
chief of a schism, of a sect;
heresiarch.
αἰρεσιάρχης, αἰρεσιαρχός haeresiarcha, sectae auctor ac caput. իբր Հերեսիովտապետ. աղանդապետ. առաջնորդ հերձուածոյ, այսինքն հերետիկոսութեան, եւ հերետիկոսաց.
Բասիղիդէս հերձուածապետ. վաղենտինոս հերձուածապետ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կոչեցեալ զհերձուածապետն նոցա՝ հարցանէր զխոստովանութիւնն իւրեանց. (Վրք. ոսկ.։)
Հերձուածապետ, կամ հերձուածապետացն առաջնոց. (Սարկ. հանգ.։)
to be divided, separated.
Որք հերձուածեցան ի հերձուածն (կամ ի խումբն) ապողինարի հերձուածողի. (Կանոն.։)
Ընդդէմ բերին հերձուածեալքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
dissenter, schismatic;
heretic;
sectary.
Ըստ ինքեան ունէր նշանակել Հերձեալ կամ հերձօղ զանձն եւ զայլս ի միութենէ եկեղեցւոյ. որպէս յն. սխիսմադիգօ՛ս σχισματικός schismaticus. որպէս երեւի յայս բան.
Զհերետիկոսն, եւ զամենայն հերձուածողսն. (Լծ. ածաբ.։)
Այլ սովորաբար դնի ի մեզ որպէս յն. էրէդիգօ՛ս, կամ էրէսիօ՛դիս. αἰρετικός որ եւ αἰρεσιότης haereticus. Հերետիկոս. հերեսիովտ. այն է Մոլորեալ եւ յամառեալ ի մոլար կարծիս ընդդէմ ուղղափառ վարդապետութեան կաթողիկէ եկեղեցւոյ.
Յառնէ հերձուածողէ եւ այլն. (Տիտ. ՟Գ. 10։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս. տե՛ս Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 18. 37։ Խոր. ՟Գ. 68։ Եզնիկ.։ Շար.։ Նար.։ ՟Լ՟Ա. եւ այլն։)
Հերետիկոսն հերձուածող թարգմանի. (Լմբ. ատ.։)
schismatical;
heretical.
cf. Հերձուածութիւն.
Հերձուածող գոլն. հերեսիովտութիւն.
Ըստ մոլեկան հերձուածողութեանդ. (Լծ. ածաբ.։)
Խոտեցաւ հերձուածողութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
schism;
heresy;
sect.
cf. ՀԵՐՁՈՒԱԾ. մանաւանդ որպէս Հերետիկոսութիւն.
Յաստուածընդդէմ հերձուածութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Էր ի կողմանս յայնոսիկ եւստացւոց հերձուածութիւնք. (Կանոն.։)
cf. Հերձանեմ.
cleavage, cleaving;
greet;
cf. Հերձուած;
— որովային, gastrotomy.
Հերձուլն. հերձանիլն. պատառումն. ցելումն. պայթումն. ճեղքումն.
Հերձմամբ մաքրոցն որովայնին՝ հե՛րձ առ յինէն զխորհուրդ չարին. (Յիսուս որդի.։)
Հերձեալ զգազանն՝ անցանէր ընդ պարանոցն հերձումն. (Փիլ. սամփս.։)
Ծովուն հերձումն. (Նանայ.։)
Կամ որպէս Հերձուած. երկպառակութիւն կամ մոլար վարդապետութիւն. աղանդ.
Զանաստուած հերեսիովտաց բազմացեալ հերձուածոց հերձմունս մոլորութեան. (Կոչ. ՟Է։)
cf. Հերձանեմ.
Բռամբ զսկայն հերձուցանէր. այսինքն պատառոտէր զհանդերձս նորա. (Խոր. հռիփս.։)
last year, since last year;
long time since, for a long time past, long ago, long since.
• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Windisch. 22, յե-տոյ Böttich. ZDMG 1850, 357, Arica 80, 333, Lag. Urgesch. 291, Müller SWAW 38, 583 ևն։ Հիւբշ. հեռի բառից.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
refutation;
— բանից, confutation.
ՀԵՐՔՈՒԹԻՒՆ ՀԵՐՔՈՒՄՆ. Հերքելն, իլն. մերժումն. վանումն.
Յոլովագո՛յն մարտացուն ձեռաց զպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս. (Պիտ.։)
Զհերքումն այսոցն մոլորութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Ունիցիս զճիւաղական հերքումն. թուի խրատումն։
to render stronger, more powerful;
to strengthen, to invigorate, to fortify.
Զօրացուցանել. ամրացուցանել. ուժովցընել, ամրցընել, ուժ եւ սիրտ տալ.
Հզօրացուսցէ զիս ի ժամ պատերազմի։ Հզօրացոյց մարտնչել ի յաղթել. (Եփր. թագ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
force, strength, power, might.
ἁνδρεῖον կամ ἀδρόν fortitudo. Զօրեղութիւն. զօրութիւն. քաջութիւն. արիութիւն.
Զի թէ զհզօրութիւնն եւ զյարձակօղն գոլ կորուսցէ առիւծ, եւ ոչ առիւծ եղիցի. (Դիոն. ածայ.։)
Առիւծ ասելով յաղագս հզօրութեան. (Մագ. ՟Ե։)
Պատասխանեաց լի հզօրութեամբ. (Արծր. ՟Գ. 9։)
unutterable, inexpressible, wonderful.
Հիանալի ի պատմել. սքանչելի եւ անպատում. անճառ.
Բա՛ց ինձ զծածկեալ դրունս հիապատում խորոց ողորմութեան քո. (Բենիկ.։)
cf. Հիացումն.
Ի թմբրութիւն ածէ, եւ ի հիացութիւն, կամ ի հիացութիւն մտաց. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ամենեքին սոքա հիացութիւնք են մտաց. (Փիլ. լին.։)
Վասն հիացութեան՝ որ գալոց էր ի վերայ նոցա յաւերածի անդ երուսաղէմի. (Եփր. համաբ.։)
admiration, astonishment, surprise, wonder;
charm, enchantment;
ecstasy;
աստուածահրաշ —, rapture, trance, divine ecstasy;
— or ի — ածել, — արկանել, cf. Հիացուցանեմ;
լինել ի —, to be the admiration of;
արկանել — ի վերայ ուրուք, to plunge into ecstasies, to enrapture;
— է մտաց լսել, it is surprising to hear.
θάμβος stupor ἕκστασις extasis κατάπληξις obstupefactio, terror, attonitum esse. Հիանալն. հիացումն. սքանչացումն. կարի զարմացումն՝ հանդերձ ահիւ. պակուցումն. ապշութիւն. թմբրութիւն. եւ Արհաւիրք. եւ Հիանալի իրք.
Որպէս հիացումն կարգեալ. (Երգ. ՟Զ. 3. եւ 9։)
Սոսկալի հիացմամբ զայլակերպութիւն քո տէր՝ առաքելոցն տեսեալ. (Շար.։)
Սոսկալի հիացմամբ եւ դողութեամբ հեծեմ, որ եւ պատմելս ինձ յոյժ հիացումն արկանէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Հեշտութիւն եւ զարմացումն համացեղիցն, արհաւիրք եւ հիացումն հալածչացն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Ի հիացումն երկիւղի կացուցանել։ Ի հիացումն ածել։ Հիացումն զարմացման բերել. (Պիտ.։)
Ի հիացման եղեալ զարմանայր։ Հիացումն լինէր ժողովրդեանն. (ՃՃ.։)
Զոր եւ մարգարէն հիացմամբ ասէ։ Զի՞նչ հիացումն՝ քան աստուծոյ մարդ լինել։ Հրաշափառապէս են աստուածայինքն ամենայն եւ բարձրագոյն, եւ մեծաց հիացմանց առիթ. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Իբրեւ զանասունս առնեմ զմարդ հիացմամբ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Արկ հիացումն ի վերայ ադամայ, եւ ի քուն արար։ Քուն ըստ ինքեան առանձինն հիացումն է։ Հիացումն անկաւ ի վերայ աբրահամու. (Փիլ. լին.։)
to astonish, to surprise, to amaze, to astound, to enchant, to charm to admiration, to strike with amazement.
Տալ հիանալ. սքանչացուցանել. ապշեցուցանել. պակուցանել. զարհուրեցուցանել.
Ո՜վ մեծի խորհրդեանս եւ զարմանալեացս, որ բաւական է հիացուցանել եւ զյոյժ թանձրագոյնս մտօք. (Իգն.։)
Զարմացուցեր զզօրս վերին, հիացուցեր զարարածս. (Շար.։)
Թետաղացւոցն սպառնալով, եւ համբաւն հիացուցանէր զհելլենականն. (Խոր. ՟Բ. 12։)
foundation;
establishment, institution.
Դրութիւն պիման. հիմնարկութիւն. սկիզբն շինութեան.
Մայր հիմնադրութեան հաստատութեան եկեղեցւոյ. (Նար. կուս.։)
Քանոն հաւատոյ, եւ չափ աստուածպաշտութեան եւ հիմնադրութեան. (Երզն. լս.։)
cf. Հիմնադիր.
cf. Հիմնադրութիւն.
θεμελίωσις fundatio. Հիմնարկելն, իլն. հիմնադրութիւն.
Ոչ առնէր յայտ հիմնարկութեան հետ. (Ագաթ.։)
Հիմնարկութիւն առնէին սրբոյ եկեղեցւոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Առաքելոց ձեռինն աջոյ բարեյարմար հիմնարկութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Հիմնարկութիւն աշխարհի, կամ տարրեղէն գոյացութեանց. (Վդն. ել։ Սկեւռ. ես.։)
cf. Հիմնեմ.
ՀԻՄՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ θεμελιόω fundo. որ եւ ՀԻՄՆԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ հիմնանալ. հիմնաւորել. հիմնել. հիմնարկել. հաստել. հաստատել, ամրացուցանել.
Ի սկզբանէ զերկիր հիմնացուցեր։ Յորժամ հիմնացուցանէր զերկիր. (Կիւրղ. գանձ.։ Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Զսեղանս եւ զաւազանս անշարժաբար հիմնացուցանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յայսմ ի սուրբ լերանս վերայ տէր մեր հաստատեալ հիմնացոյց զեկեղեցի իւր. (Եպիփ. սղ.։)
Անյողդողդելի հաւատով զնորայն հիմնացուցին զեկեղեցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հիմնացուցեր զեկեղեցի. (Ժմ. ձ։ Գանձ.։)
Հիմնացուցեալ եւ հաստատեալ եղեւ եկեղեցի քրիստոսի իվերայ վիմին հաւատոյ. (Խոսրովիկ.։)
Հիմնացուցեալ կանգնեցին ի տեղւոջն վանս. (Փարպ.։)
Հաստատէ, եւ որպէս հիմնացուցանէ յաստուած. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Հիմնեմ.
Ինքն հիմնեցոյց զնա բարձրեալն։ Կայ եւ ունի զանհրաժարելին հիմնեցուցեալ վայելչութիւն։ Հիմնեցուցանես զայս քար գովեստի. (Աթ. ՟Ա։ Պիտ.։ Նար. մծբ.։)
Զերկինս արարեր իմաստութեամբ, զերկիր հիմնեցուցեր կարողութեամբ. (Բրս. ճշ. ձ։)
Որ բանւ զարարածս խորհրդով հիմնեցուցեր։ Որ ինքնագոյ հրաշիւքն հիմնեցոյց ի վերայ հիման սուրբ առաքելոցն։ Հիմնեցոյց (այսինքն ամրացոյց) զեկեղեցի սուրբ. (Շար.։)
marauding, plundering, invasion, pillage.
Արշաւանք հինից. ասպատակութիւն. յելուզակութիւն. աւարհարութիւն.
Հինահարութեամբ ուղխեալ յաշխարհ հեղեղեն։ Ի գերութեան տանել հինահարութեամբ։ Վարին յաւազակութիւնս, եւ յաւարիցն հինահարութիւնս։ Ի դժնդակ հինահարութենէն զերծեալք. (Պիտ.։)
Ի բազում հինահարութեանց այլազգեացն. (Ճ. ՟Ը.։)
Ի բազում աւերմանց եւ հինահարութեանց կորուսեալ էր. (Ուռպ.։)
burnt by sulphur.
sulphuret.
father of the world.
Յետ սաստիցն անցելոց՝ զայրն արդար (զնոյ) աշխարհահայր երկրակալ՝ յաւիտենագիր ուխտիւն կացուցեալ. (Ագաթ.։)
Էին ադամայ եւ այլ ուստերք բազումք, այլ ոչ արժանաժառանգ պայազատութիւն աշխարհահայր (կամ աշխարհհայր) լինելոյ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
that surrounds all the world.
Մածեալ զաշխարհաւ, պատեալ, տարածեալ շուրջանակի.
list or register of the people, census of the population;
that keeps the register of the people;
առնել գիր զ—, to register the number of the people.
cf. ԱՇԽԱՐՀԱՀԱՄԱՐ, (որ է ուղիղ եւ ամբողջ գրութիւն։)
cf. Աշխարհամար.
(գրի կարճելով կամ վրիպակաւ եւ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐ). οἱκονόμος, γραμματής τοῦ λαοῦ. oeconomus, scriba populi. Որ առնու գրով զհամար մարդկան աշխարհի. կոնոմոս, դպիր ժողովրդեան. գայտ էտիճի, քեաթիպ.
Գրեցաւ, որպէս ետ հրաման աշխարհահամար դպրացն։ Կացուցանէր աշխարհահամար դպիրսն։ Եկին մատուցին աշխարհահամար դպիրքն. (Եսթ. ՟Ը. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 42։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Մովսէս աշխարհահամար աշխարհապատում. (Ագաթ.։)
ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐ. եւ ԱՇԽԱՐԱՀԱՄԱՐԳԻՐ. ἁπογραφή. descriptio. որպէս Աշխարհագիր. առնուլն զհամար. եւ Մուտն ի համար արքունի դիւանի. գայտ քիւթիւք.
Աշխարհահամար գրովն զազգատոհմն ամենայն յանուանէ գրել։ Առնել գիր զաշխարհահամար հրէից. ՟(Գ. Մակ. ՟Դ. 10. 14։)
worldly, profane;
secular, lay, temporal.
Ոչ ինչ յաշխարհային մասանց դադար առնուլ. յն. յաշխարհի մասանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Իմաստութեամբ աշխարհայնով. (Շ. հրեշտ.։)
Զաշխարհայնոցն դիցուք օրէնս. (Շ. ընդհանր.։)
Զհեռաւոր աշխարհայինն (այսինքն զօտարականն) ի փառս բարձրութեան կարգէին. (Նար. խչ.։)
that causes a country to nourish;
blooming, in bloom.
Շինութիւն գործօղ աշխարհի. խնամակալ հայրենի երկրի. աշխարքը՝ երկիրը շէն պահօղ.
Աշխարհաշէնն խոսրով. (Բուզ. ՟Գ. 11։)
Եւ իբր Աշխարհաշինական. կենցաղօգուտ.
Աշխարհաշէն հոգաբարձութեամբ։
Ըստ աշխարհաշէն խնամակալութեան. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Կայր նըկանակ մի գեղապանծ (լուսինն), աշխարհաշէն փռան (յարեգակնէ) եփած. ի յեփողէն իւրմէ խոռած, եւ ի նմանէ դարձեալ լըցած. (Շ. յառակս.։)
զաստուծոյ ասի՝ իբր Արարիչ աշխարհի. արարչագործ.
ԱՇԽԱՐՀԱՇԷՆ ոպէս ի բոլոր աշխարհէ շինեալ, կամ եղեալ ընդ պատրուակաւ աշխարհաշիութեան.
Յետ կործանման աշխարհաշէն աշտարակին, եւ խառնաբնդոր լեզուացն. (Կաղանկտ.։)
worldly, attached to the wordly vanities.
Յորս ուրախանան աշխարհասէրք. (Յճխ. ՟Ի։)
Անձուկ է ճանապարհն այն աշխարհասիրաց. (Խոսր.։)
Զքաղցրահամ կերակուրս՝ աշխարհասիրաց թողին. (Լաստ. ՟Զ։)
Աշխարհասէրք գոլով՝ հեղձուցին զհաւատոց բանն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Որպէս աշխարհասէրք (կամ աշխատասէրք՝) սատարք ելով շինութեան. (Պիտ.։)
Ոչ ըստ տեղւոյ գոլով աշխարհասէր շարաբանութեան. (Երզն. քեր.։)
that created the world.
Բազում արարիչս եւ աշխարհաստեղծս ի ներքս մուծանեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Տարածեաց եւ տէրն զաշխարհաստեղծ բազուկն իւր ի վերայ խաչին։ Սկզբնածինն այն խաւար զգալի ի հրամանէն աշխարհաստեղծ տեղի տուեալ հալածեցաւ. (Սկեւռ. յեսայ. եւ Սկեւռ. ի յար.։)
political;
secular.
Զաշխարհավար կանոն անյեղ եւ հաստատուն պահեսցէ. (Պիտ.։)
Վաղ եւ առաւօտ զաշխարհավար զկեանս ասէ, որ կրիւք եւ գործովք յաւուր բովանդակի զվախճանաւորացն ել սահմանէ. (Համամ առակ.։)
Այլ է առաքելոցն պատուէր, եւ ա՛յլ մարդկան՝ որ աշխարհավար կենօք կենցաղավարեցին. (Իգն.։)
Կարգ սահմանի աշխարհավար ճանապարհին դի՛ւր է։ Հնազանդութիւն յաշխարհավար օրէնս՝ որոց եւ իշխեն. (Լմբ. սղ.։ Շ. ՟ա. պետ. լ։)
to live according to the rules of good policy;
to live a secular life.
Որ ապա աշխարհավարեալ ամուսնացաւ. (Խոր. ՟Բ. 77։)
that takes care of the people.
Աշխարհատած գեհկանութիւն. (Բուզ. ՟Դ. 2։)
spread throughout the universe.
Թաքուցանէ զաշխարհատարած ճառագայթս իւր. (Ագաթ.։ եւ Խոր. հռիփս.։)
Կոհակք ամեհի ծովուն աշխարհատարած. (Բենիկ.։)
master of the world, conqueror;
prince.
Աշխարհատեառք անկանէին ընդ միմեանս։ Գնաց առ մեծ իշխանն աշխարհատէրն. (Բուզ ՟Գ. 4. 10։)
queen;
princess, victress.
Տիկին աշխարհի. թագուհի.
Շուշանիկ աշխարհատիկինն աղուանից։ Դեսպակ աշխարհատիկնոջն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Աշխարհաստեղծ.
Աշխարհարարն յորժամ զկրելի էութիւնն սկսաւ կարգել։ Աշխարհարարն իրաւացոյց, եւ այլն։ Զաշխարհիս զգործս փոխանակ աշխարհարարին աստուծոյ պատուել. (Փիլ.։)
Էջ ասէ, զի յետս կացուսցէ զմարդիկ յաշխարհարարէ անտի. (Կոչ. ՟Զ. ձ։)
Աշխարհս եւ եւ աշխարհարարն յուխտաւոր մանկանն տպաւորեալ կերպարանեցաւ. (Եղիշ. դտ.։)
Առ ի միւսանգամ զաշխարհարար գթութեանն զսէր եւ զանունդ ապրեցուցանելոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
Արիստոտէլէս զիս ուսուցանէր յաշխարհարար ներտառութեանն. (Ի Պտմ. աղեքս.) իմա՛, ի գիրսն որ յաղագս աշխարհի։
map;
համատարած —, map of the world.
Ցոյց եւ ցուցակ աշխարհի. տեսարան տիեզերաց ծրագրեալ իւիք օրինակաւ.
Տուեալ նմա աստուածագիծ տախտակ՝ հրամայեաց այնու գրել զաշխարհարարութիւնն, եւ զօրինակն երկրի. եւ սկիզբն աշխարհացուցին զտապանակն հրամայեաց գործել յօրինակ վերնոյ աշխարհին. (Տօնակ.։)
publican;
tavern keeper.
որ գրի եւ ԱՇԽԱՐԱՒԱՆԴԻԿ. κάπηλος. caupo. Պանդոկապետ. գուսանապետ.
Զագահսն ի մէջ ածցուք, եւ զաշխարհաւանդիկս, եւ դարձեալ զգինեվաճառսն ամօթալից հանգանակացն։ Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս, եւ իշավարս, եւ աշխարհաւանդիկս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 5։)
Իբր զստրուկս ոմանս կամ զաշխարհաւանդիկս կիսիշօք շրջիմք, եւ ի դրունս իշխանաց յաճախեմք. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
that ruins, destroys the world.
Ազգ աշխարհաւերք ժանդագործք քրմացն. (Բուզ. ՟Գ. 3։)
Խորհուրդս ապականագործս, աշխարհաւերս։ Վա՛յ աշխարհաւեր խորհրդոյն. (Արծր. ՟Գ. 7։ Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Աշխարհաւեր կործանումն. (Յհ. կթ.։)
Ի ոյն ամին ասպատակեաց սեւադայ աշխարհաւերն։ Ձերբակալ արաեալ զապստամբն բաբան զմարդախողխող՝ աշխարհաւեր՝ արիւնբու գազանն. (Կաղանկտ.։)
cosmopolite.
Կամի ցուցանել զառաքինին միանգամայն ե՛ւ աշխարհաքաղաքացի, ե՛ւ հանգիտապատիւ ամենայն աշխարհիս։ Աշխարհաքաղաքացիս մարդ, որ իբր փոքր աշխարհ ի մեծ աշխարհի եղեալ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 39։ եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
secularly;
vulgarly;
generally, universally.
Զկատակերգութիւնն (վերծանել) աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)
Միաբան խորհեցան աշխարհօրէն խորհուրդ, եթէ ո՛ւմ պարտ իցէ զհայրապետութեանն կաթողիկոսութիւնն ունել։ Միաբան համօրէն աշխարհօրէն ժողովէին առ ներսէս կաթողիկոսն հայոց. (Բուզ. ՟Գ. 17. 51։)
cf. Աշխուժութիւն.
autumnal.
Զըստ տարւոյն զուգօրութիւնս, զգարնանայինն եւ զաշնանայինն։ Զաշնանայինն՝ փոխանակ ժողովելոյ ամենայն պտղոց։ Յաշնանային հասարակօրութեան։ Աշնանայնոյն (կամ աշնայնոյն) զուգօրութիւն։ Գարնանայնոյն, եւ աշնայնոյն։ Տերեւթափ լինին եւ ցամաքին տունկք աշնայնովն եւ ձմերայնովն. (Փիլ.։)
Աշնանային զուգաւորութիւն։ Գարնանայինն քան զաշնանայինն գերազանցէ ժամանակ. (Պիտ.։)
autumn;
of or in the autumn.
Յաւուրս աշնանւոյն չուէր գնայր. (յհ. կթ։)
Ոմանք գարնայնի, եւ ոմանք աշնայնի ըստ զուգաւորութեանցն (բերին). (Փիլ. լիւս.։)
cf. Յաշտ.
ԱՇՏ կամ ԱՇԴ cf. ՅԱՇՏ. (որպէս զոհ հաշտութեան.)
ԱՇՏ. Որպէս լծ. ընդ հյ. Ոշտ, ոստ. ոստնուլ. նստիլ. եւ թ. իւսթ այսինքն ի վերայ, ի վեր. այսինքն յոտին կալ, կամ նստեալ կալ, է արմատ յաջորդ բառից (=ԱՇՏԱՆԱԿ) ինչ. տե՛ս եւ ՈՍՏԻԿԱՆ (վերակացու)։
to be on horse-back, to ride, to mount a horse;
to break in a horse.
ἑφάλλομαι. insilio, ἑπιβαίνω, conscendo. Ոստնուլ եւ նստել ի վերայ. հեծանել յերիվար. հեծնիլ. պինմէք, սիւվար օլմագ, պէր նիշէսթէն.
Ի մանկութեան կամակար աշտանակեալ։ Զմիոյ ուրումն զձին կալեալ՝ արիաբար աշտանակէր. (Խոր. ՟Բ. 76. 79։)
Մտրակ ի կուշտ աշտանակեալ. (Շ. վիպ.։)
that builds a tower.
Աշտարակագործ կորուսիչ պաշտամանցն. (Ագաթ.։)
cf. Աշտարակագործ.
ԱՇՏԱՐԱԿԱՇԷՆ ԱՌՆԵԼ. Շինել զաշտարակ. առնել զշինութիւն ի աշտարակի.
Նեբրովթ սկայն կախարդութեամբ զբոլորս հրապուրէր ազինս աշտարակաշէն առնել. (Կաղանկտ.։) (եթէ իմասցիս, առնել զնոսա, յայնժամ լինի՝ շինօղ աշտարակի։)
having towers, set round with towers.
Երեքպարսպեան քաղաք է՝ ամենայն արութեամբ եւ քաջութեամբ աշտարակեալ. (Եւագր. ՟Ժ։)
cf. Աշտարակեալ.
Իբր Աշտարակաւոր. ունօղ զաշտարակս. ամրացեալ աշտարակօք.
Կործանեաց զպարիսպս աշտարակեայս տաճարաց նորա. (Ողբ. ՟Բ. 7.) (յն. զպարիսպ շինուածոց նորա, կամ աշտարակաց նորա)։
cf. Աշտեայ.
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիր ի պատրաստութիւն գազանացն՝ որ ի մայրիսն։ Եհար միով աշտէիւն ընդ միջոց թիկանցն։ Եւ են ստացեալ զէնս աշտեայ հանապազ կրելով ընդ ինքեանս. (Արծր. ՟Բ. 7։)
who has bad or sore eyes.
Խանգարեալ կամ ցաւագար աչօք. կուրացեալ.
Եւ որք մնայցենն՝ աչագարք լինիցին. զի այն է նուաղել աչացն. (Կիւրղ. թագ.։)
that has beautiful eyes.
Աչօք գեղեցիկ. աղուորաչուի.
space between the two eyes.
Միջոց ընդ մէջ երկուց աչաց. ճակատ կենդանւոյ.
(Դաւիթ) հարեալ այնուհետեւ կշռակի ընդ աչամէջսն անցուցանէր. (Պիտ.։)
Հարեալ զնա ուրագովն ի յաչամէջսն. (Ուռհ.։)
to have respect to the appearance of persons.
θαυμάζω, ἑπιγινώσκω προσώπον, χαρίζομαι , ἁίδουμαι. observantia prosequor, personam accipio, gratificor, vereor. Ակն առնուլ. ակնածել. պատկառել. շնորհս առնել ումեք. մարդահաճել. երեսպաշտութիւն ընել.
Կա՛մ զի առաքինիք էին եւ ազնուատոհմ յազգէ, աչառեցին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Սուրբդ ընդէ՞ր աչառես անսրբոցն. (Լմբ. սղ.։)
Չա՛ր է եւ աչառելն ումեք յանիրաւի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կոչեն զնա աչառօղ եւ ակնածու մեծատանց. (Մանդ. ՟Ե։)
cf. Աչառեմ.
Ոչ աչառեցաւ բազմութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Ասեն, աստուած զմեծատունս սիրէ, եւ նոցունց աչառի. (Մանդ. ՟Է։)
Հնար է թերեւս աչառել. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ) յն. κατασοφιασθεῖναι. sophismatis illudi. ճարտարութեամբ կամ իմաստակութեամբ պատրիլ.
Ոչ ի ծառայիցն աստուծոյ ակնածեցին, եւ ոչ ի բազմացն աչառեցան. (Երզն. մտթ.։)
Շնորհեմք ին, եւ կամ աչառիմք. յն. ի շնորհուկս վկայեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
that has bad eyes;
ophthalmy.
Աչացաւացն ի տապ արեւու ոչ է զօրութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Գ։ եւս եւ Լմբ. յայտն.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Եւ պարզապէս՝ Կոյր, զաչացու.
Տարին ցաւագին, եւ աչացաւ բազում։ Աչացաւ յոլով, ապա տղայոց մահ. (Տօմար.։)
Աչացաւին դարմա՛ն տար աչացն. (Կոչ. ՟Բ.) ի յն. ասի, Ընդ սկսանիլ աչացաւութեան դարմա՛ն տար ըստ ժամանակին։
that has eyes, that sees.
Ունակ աչաց. ականի. աչք ունեցօղ, տեսնօղ.
Կուրացն, որ լաւագոյն քան զաչեայսն էին. (Ճ. ՟Թ.։) (Տօնակ.։)
that has a fine eye.
Երեւելի մեծութեամբ եւ գեղեցկութեամբ աչաց. մեծակն. հրաչեայ. աչագեղ. խոշոր աչուի, աղուոր աչուի.
Սուրբն մարկոս էր աչեղ. (ՃՃ.։ Հ=Յ.։)
cf. Աչք.
Կոյս մի կայր աղուոր աչեր. (Շ. յառակս.։)
Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն զօղոյն նըման. (տաղ։)
cf. Աչք.
Աչկունքն էին արեգակունք. (Խոր. ՟Ա. 30։)
cf. Ակնոց.
Աչոցք կազմին, զի սաստկագոյնս տեսցէ՝ որ զտկար տեսութիւն ունի. (Աշխ. առ ստեփ. Լեհ.։)
without reason, without answer, without reply.
Պարապեալ յապաբան նորաձեւութիւն, եւ յանիմաստ յածումն. (Ոսկիփոր.։)
that is to come, future, posterior.
μέλλων, -ον. futurus, -um. Որ ապա ունի գալ. ապառնի. հանդերձեալն.
Ապագայից ակնկալութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։ Ապագայից վշտացն.) (Պիտ.։)
Զապագայսն ապա այցելութիւնն աստուծոյ հոգասցէ. (Յհ. կթ.։)
Եւ ըզպսակս յաղթանակին՝ ինձ պարգեւեա՛ յապագային։ Ոչ ի նախնեաց թագաւորաց, ւոչ յապագայց բռնաւորաց. (Յիսուս որդի.։)
ՅԱՊԱԳԱՅՍ ԻՄՆ. Յետոյ ուրեմն. ուշ.
Իսկ արքայ իբր յապագայս իմն իմացեալ զչուելն յուսփայ. (Յհ. կթ.։)
blame, dispraise.
որ եւ ԱՊԱԳՈՎՈՒԹԻՒՆ. Արհամարհանք. անարգութիւն. ընդվայրհարութիւն. ստգտանք.
to dispraise, to blame.
Չգովելի. արհամարհ. ումպէտ.
Ոչ ապագով եւ անհաստատ ունել զաստուածային ձայնսն. (Փիլ. յովն.։)
Բուռն հարից ապագովել զսա ըստ կարի։ Ապագովել ի բնաւ մասանց. (Պիտ.։)
Որ ոչ բանի եւ ոչ թուոյ արժանի եղեալ է, ամենեւին է ապագովեալ. (Փիլ. լին.։)
apostrophe.
ἁπόστροφος. apostrophus, aversio. Ոմանք կամեցան իմանալ որպէս հյ. Այբադարձ, կամ ապ ա՛ դարձ, կամ թարց Այբի, (այսինքն դարձուած՝ ուր չկայցէ տառդ ՟Ա) այլ ըստ յունին է Ապադարձ, իմա՛ բացադարձութիւն։ Այն է գրախեց իբր մակակէտ (՛) ի նշանակ պակասութեան այբ տառի ի բարդութիւնս. զոր օրինակ, Թ՛այդպէս, այսինքն՝ թէ այդպէս. ապ՛եթէ, այսինքն ապա եթէ. (Երզն. քեր. եւ Նչ. քեր.։ Վրդն. սղ. յռջբ։)
without venom, without poison.
Զանկենդան ցուպ գաւազանին ի տիպն ապաթոյն կերպիւ վիշապի նմանեալ ցուցեր. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
tardy, too late;
out of season.
Արտաքոյ ժամու կամ ժամանակի. տարաժամ.
Զպտղահասութեանն յամրութիւն քան զբազում ծառոց ապաժամ հասուցանէ. (Պիտ.։)
that comes or happens too late, tardy;
out of season.
Ապաժաման յանզգոյշ ժամուն եկն ընդ անիծիւք. (Նար. ՟Թ։)
ὔστερων, εὑτελής, κατώτερος, μαλακώτερος. vilis, posterior, destitutus, inferior եւ այլն. Յետեալ յո՛ր եւ է կարգի. վերջացեալ. ստորնագոյն. անպիտան. վատթար. ընկեցիկ. թուլագոյն. անարգ.
Ծոյլ է, եւ ապաժաման ի զօրութենէ. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Զօրական մի վատթար եւ ապաժաման (սեմէի)։ Ապաժաման քան զհեթանոսս գտանիցիմք։ Եւ չու մի՛ ապաժաման քան զնոսա գտանիցիս։ Յամօթ առնէ, եւ ապաժաման առ ամենեսեան։ Ապաժաման գտանիցի (մեծութիւնն առաջի առաքինութեան). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3. 18. 23։)
Իբր զապաժաման ընդունայնութիւնք արհամարհեալք լքանին. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
(Ադամ) ապաժաման առ ուղղակի տեսութիւն մեղանաց՝ առ աստուած վերաբերէ զպատճառն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
to forget, to be ungrateful.
Տպաւորէ զդէմս թագաւորի, որ բարեպաշտութեամբ խաղաղութիւն առնէ, եւ նոքա ապախտացեալ ապստամբին. (Մխ. առակ.։)