cf. Սողուկ.
ՍՈՂՈՒՍԿ կամ ՍՈՂՈՒԿ. Իբր Սողոսկուտ, լպրծուն, եւ սողուն.
Դիւրափոփոխ է բնութիւնս, եւ սողուկ ի նախանձ. (Լմբ. առակ.) (այլ ձ. սողոսկր. գուցէ սողուսկ)։
Թուի սողուսկ եւ ողորկ իմն, բայց ճշմարիտ եւ խոշոր գտանի. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)
slippery.
ՍՈՂՈՒՍԿ կամ ՍՈՂՈՒԿ. Իբր Սողոսկուտ, լպրծուն, եւ սողուն.
Դիւրափոփոխ է բնութիւնս, եւ սողուկ ի նախանձ. (Լմբ. առակ.) (այլ ձ. սողոսկր. գուցէ սողուսկ)։
Թուի սողուսկ եւ ողորկ իմն, բայց ճշմարիտ եւ խոշոր գտանի. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։ 2)
reptile;
creeping;
— ցաւ, gangrene.
(լծ. թ. սօղուլ. ճան ). ἔρπετον reptile. Զեռուն՝ որ սողի ի վերայ երկրի. ճճի անոտն կամ կարճոտն կամ բազմոտանի. տես (Ծն. ՟Ա. 24։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 29. 41. եւ այլն։) Դադարք սողաց լեալ էին ամենայն անդամք ճգնողին. Իսիւք.։
Զիարդ ոմանք (ի կենդանեաց) սողունք, եւ այլք ուղղորդք։ Սողուն է սատանայ ոչ ի վերայ հողոյ, այլ ի վերայ օդոյ. (Առ որս. ՟Է։ Եղիշ. յես.։)
Ի քաղաքին լիւստրացւոց ի վերայ սողնոյն (կաղի սպրդողի) բժշկութեան։ Կին մի սողուն ի մոկաց, զի կարկամեալ էր, եւ եկն սողալով։ Այր մի սողուն ցաւով եւ դօստացեալ ոտիւք կամեցաւ գնալ առ սուրբն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է. կամ ժէ։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Զարհուրեմ.
Տալ սոսկալ. զարհուրեցուցանել.
Հիացուցեալ զիս փրկիչն սոսկացուցանէ խոնարհութեամբն. (Ճ. ՟Գ.։)
privation, voluntary poverty.
Մերկանալն յամենայնէ. անստացուած կեանք.
Վարուք սոսկութեան, եւ ուսմամբ փիլիսոփայութեանն փորձեալ էր. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30։)
horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.
φρίξ, φρίκη, φρικασμός, θραυσμός horror περίφριξις refrixio, frigor. Սոսկալն. դողումն. սարսափումն. քստմնութիւն. ահ. ահաւիրք. եւ Սարսռումն ի ցրտոյ. ահուդող.
Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Յափշտակեաց ի վկայութիւն զսոսկումն իւր։ Սոսկումն սրտի, եւ լքումն ծնդաց։ Ահ եւ երկիւղ, եւ սոսկումն մարմնոյ. (Յոբ. ՟Դ. 14։ Ամովս. ՟Ա. 11։ Նաւ. ՟Բ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 17։)
Սոսկմամբ մեծաւ։ Այս բազում սոսկման արժանի է։ Սոսկումն հերաց, եւ մարմնոց խռովութիւն։ Դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն, յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. թղթ.։ Իսիւք.։ Եզնիկ.։)
Լինի երկիւղ ըստ սոսկման իմն (այսինքն դողման ցրտութեամբ), ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն. (Նիւս. բն.։)
pasting;
tarring.
ՍՈՍՆՁԵԼ ՍՈՍՆՁՈՒՄՆ. Սոսնձով մածուցանել, եւ իլ. կպրազօծ առնելն եւ լինելն.
Զի թէ գողոյ էր յափշտակեալ, ոչ կարէր զմրսեալ եւ զսոսնձեալ պատանսն (հանել, եւ թողուլ ի գերեզմանի). (Մեկն. ղկ.։)
Նաւաց սոսնձմունք կազդուրեն, եւ արգելուն զջրահեղձմունք կազդուրեն, եւ արգելուն զջրահեղձ սուղումն. (Պիտ. ՟Կ՟Ա. ըստ Լեհ.։)
famished, suffering from famine or hunger.
Սովալլուկ զանձինս առնէին. (Ճ. ՟Ը.։)
Սովալուկ լինել, եւ ծարաւով մաշիլ։ Սովալլուկ եւ մերկ խայտառակ շրջեսցի. (Սարգ. յկ. ՟Գ. ՟Դ։)
to starve, to famish.
ՍՈՎԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՍՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. λιμογχονέω , λιμοκρονέω fame strangulo, neco. Տալ սովիլ. անսուաղ թողուլ. սովով տանջել. Զորովայնն սովացուցանէր եւ սանձէր. Կլիմաք.։ Չարչարեցի զքեզ՝ ասէ, եւ սովեցուցի, զի բարի քեզ արարից. (Բրս. չար.։)
Թէ ի լրութենէ բանի քո սովեցուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Սովեցուսցէ զմարմինն պռնկութեան (կամ ի պոռնկութենէ). (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։ յորմէ եւ Ոսկիփոր.։)
the being usual;
the becoming habitual.
Սովորական գոլ. եւ Սովորութիւն.
Յայլայլեալ զգայութեանն ի ջերմութեանցն (որպէս գինւոյ՝) զայսպիսի սովորականութիւն ի մեզ օրինադրէ գործ ինչ լինել. (Եղիշ. հոգ.։)
to accustom, to habituate;
to bring up, to train, to form, to teach.
ἑθίζω, συνεθίζω assuefacio. Տալ սովորիլ. ունակացուցանել. ընտելացուցանել. կրթել. վարժել. սովրեցնել, սորվեցնել.
Ընդ լպրծուտ ճանապարհ անկանել զնա սովորեցուցանեն։ Զմոլորեալն յանմոլոր հաստատութիւնն ածել հանել սովորեցուցանելով. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
Զայրեցօղ բնութիւն հրոյ յարարօղ զօրութիւն սովորեցուցեր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Յայս սովորեցուցիք զսիրտս ձեր՝ անողորմ լինել. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Մի ոք սովորեցուսցէ ի կրօնաւորաց զլեզու իւր՝ հակառակել. (Շ. ընդհանր.։)
Սովորեցուցանէ զնոսա բարւոտ ի տրտմականացն լսողութեան, զի քաջաբար տարցին զզատումն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Սովորես զմիտս քո ի վերայ ամենայն եղբօր, եւ ասասցես, եթէ այս եղբայր լաւագոյն է քան զիս առաջի աստուած։ Սովորեցուցանէին զնա ի պալատն թագաւորին. (Վրք. հց. ՟Դ։ ՟Ժ՟Դ։ 1)
custom, habits, manners, usage, practice, use, bent;
արդի, նոր —, mode, new fashion;
հնացեալ —ք, ancient customs;
տարադէպ, դժպատեհ —, abuse, corrupt practice;
չար, յոռի, գարշ —, bad habit, ugly way, sad or nasty trick;
ընդ սովորութեան, according to custom, as usual;
ընդ ոչ սովորութեան, out of use or custom, unusual;
ընդ սովորութեան իւրում, as is his wont, according to his custom;
մեք չունիմք —, it is not our custom to, we are not in the habit of;
երկրորդ բնութիւն է —, use is second nature;
cf. Ունակութիւն.
ἕθος, ἑθισμός, συνήθεια consuetudo, mos եւ այլն. Սովորոյթ. սովորիլն, եւ սովորեալ իրն. բնաւորութիւն. կարգ. օրէն անդիր. աւանդութիւն. քաղաքաւարութիւն. ընթացք հանապազորդեան, տարազ եւ սարաս միօրինակ պահեալ.
Ոչ չոգաւ ըստ սովորութեանն ընդ առաջ հմայիցն։ Ելին ըստ սովորութեանն իւրեանց։ Ժամանակաւ ձգեալ ամպարիշտ սովորութիւնն իբրեւ զօրէնս պահեցաւ։ Առնել նոցա ըստ սովորութեան օրինացն ի վերայ նորա։ Յելանել նոցա յերուսաղէմ ըստ սովորութեան տօնին։ Ի ձեր սովորութիւն, զի մզի ոք արձակեցից ձեզ ի զատկիս։ Մեք չունիմք այնպիսի սովորութիւն.եւ այլն։
Եղեւ սովորութիւն իւրեանց նոցա իբրեւ օրէնք. (Եփր. ծն.։)
Ժամանակաւ սովորութիւնն հաստատեալ թուեցան օրէնք. (Առ որս. ՟Է։)
Ամենայն ումեք իւր սովորութիւն քաղցր է։ Երկրորդ բնութիւն է սովորութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ եւ Ոսկ. ես.։)
Որ եւ սիրելի իմոց իսկ ախորժակացս է, առաւել եւս սովորութեանցս։ երկնայնոցն զարդարեալ սովորութեամբք. (Խոր. ՟Ա. 1 ։ ՟Գ. 67։)
Ամ յամէ սովորութիւն կարգեաց։ Ծով եւ գետք ճանապարհ հորդեցին առաջի նոցա ըստ ոչ սովորութեան։ ոչ էր սովորութիւն երբեք սրբոյս՝ բարւոյ ընդդէմ դառնալ. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
entering, hiding in holes and secret places;
lonely, solitary;
— լինել, to enter, to nestle, to creep into, to hide in, to kennel, to live retired, to lead a retired life, to withdraw into solitude.
Վիմասոյզ սորամուտ երամս կաքաւացն եւ սալամբացն. (Փարպ.։)
Ծառամուտ. անձաւամուտ.
Լեռնակեաց միայնակեաց սորամուտ ծակախիթ եղեալ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Մարդիկ սորամուտք եւ քարագնացք ելին ի գլուխ ապառաժոտ լերին. (Ուռպ.։)
to cause to flow or fall;
to weaken the sight.
σφακελίζω gangreni laborare facio, inficio. Տալ սորել. ծորեցուցանել. ծիւրեցուցանել. ի սուրբ գիրս ՝ որպէս Կկոցել. կամ վատեցուցանել զաչս.
Զքոս եւ զդալուկն, որ սորեցուցանեն զաչս ձեր. (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 16։)
Իսկ յայլ գիրս՝ որպէս Հոսեցուցանել, որ եւ է օրինակաւ. ջրի պէս վազցընել.
Յերկինս արտավարեալ՝ սորեցուցանէր իբր զցորեան զմանանայն։ ծակեն զունկն. նշանակ՝ թէ սորեցոյց զբան օրինացն՝ զոր լուաւ։ Սորեցոյց զբանս նորա՝ կալ ի ծառայութիւն մինչեւ ցօր մհուան իւրոյ. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. ել.։ Երզն. մտթ.։)
to faint from hunger.
vile, bad.
• «ժանտ, վատ տեսակի (թուզ)» մէկ անգամ ունի Երեմ. իթ. 17. «Արարից սդոսա իբրև զթուզ ժանտ սուարիմ, որ ոչ ուտիցի ի ժանտութենէ իւրմէ»։ Սխալ է մեև-նում Մխ. երեմ. «Սուարիմ, անառանահաս որ է յետին գերութիւն»։
• = Եոր. [hebrew word] so'arim բառն է, որ գործածոսած է Ս. Գրքի եբրայական բնագրի նոյն տեղում և յն. σουαρεἰμ տառադարձու-թեան վրայից անցած է հայերէնի։ Եբր. բա-ռը W šo'ar «սոսկալի, վատ, գէշ» ձևի յոգնակին է (Gesenius17, 855)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Արարից զդոսա իբրեւ զթուզ ժանտ սուարիմ. որ ոչ ուտիցի ի ժանտութեանէ իւրմէ. (Երեմ. ՟Ի՟Թ. 17։)
Սուարիմ, անագանահաս, որ է յետին գերութիւն։
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
• , ռ հլ. «սուգ» ՍԳր. Եփր. բ. Կոր. Եղիշ. որից սգալ ՍԳր. Եփր. մն. և թգ. Ոսկ. ես. սգաւոր Ես. կա. 2. Ել. լգ. 4. Մտթ. է. 4. որումն Յուդթ. ժզ. 21. սգաւրութիւն Եփր. օրին. սգազգած Վեցօր. մեծասուգ Պիտ. ևն։ Նոր բառեր են սգակիր, սգահանդէս, սգատխուր, սգերթ, սգազգեստ, սգահար սգալի, ևն։ Գրուած է նաև զգալ. ինչ. Յայսմ. փետր. 29, մրտ. 1, մայ. 15 (էջ 528 ա, 533 ա, 748 ա), որի համար հմմտ. տակը Ննխ. զուք «սուր».
• = Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։
• Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
• նը, Arica 74, 207 սանս. çōka, պրս. sōk, յն. ϰυϰαν «խառնել». բոլորի ար-մատը դնում է çuč։ Lag. Urgesch. 339 և Müller SWAW 38 576 սանս. և պրս. ձևեռո։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 21 նաև զնդ. saoka «հրդեհ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 254 դնում է բնիկ հայ բառ։ Bar-tbolomae Stud. 2, 17 և Meillet MSL 7, 58 համարում են իրանեան փոխա-ռութիւն. իսկ Հիւբշ. Arm. Gram. 491 առարկելով որ այս պարագային *սոյկ, սոկ ձևը պիտի ունենայինք, համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uko'-ձևից։ Սակայն ինքն էլ է կասկածում թէ հնխ. k կարո՞ղ էր տալ հյ'. գ։ Սրա վրայ աւելացնենք նաև բառի նշանա-կութիւնը, որ արիական մասնաւորում է. բուն նախնական իմաստը, որ է «այ-րել», չկայ հայերէնի մէջ։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sig «ցաւալի, վիշտ», 424 չաղաթ. sagu «սուգ», sā gun «տխուր», ույգուր. sakinmak «ցա-ւիլ, հոգալ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։
Նոյն եւ պ. սուք, սուկ. πένθος, luctus. Տխրութիւն ներքին եւ արտաքին. արտաքին նշանակք ներքին ցաւոյ. կոծ ողբումն. լալիւն. աշխար. եաս.
Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։
Յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան։ Սգոյ հանդերձ ադանի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
Զինչ ողբալի քան զայս, եւ սուգ. իմա, սգալի, արժանի սգոյ։
ՍՈՒԳ ԱՌՆՈՒԼ. ՍՈՒԳ ՈՒՆԵԼ. cf. Սգալ. πενθέω, lugeo. (Ծն. ԻԳ. 2։ ԼԷ. 33։ Թուոց. ԺԴ. 39։ Ա. թգ. եւ այլն. ստէպ)
Սուգ առին երկինք ի վերայ ձեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
sudarium, white handkerchief;
veil.
• (սեռ.-ի, յգ.-րունք) «թաշկի-նակ, լաջակ» Ոսկ. ա. տիմ. Կոչ. 176. (ՀՀԲ գրում է սունդարուն, սունդարիոն)։
• -Յն, σοδαοιον «թաշկինակ», որ փոխ և առնուած լտ. sudarium հոմանիշից. այս վերջինը բուն նշանակում է «երեսի քրտին-քը սրբելու թաշկինակ» և ծագում է ւտ. sudor «քրտինք» բառից։ Յունարէնից են նաև ասոր. [syriac word] sūdārā «թաշկինակ. 2. խոյր», վրաց. სუდარი սուդարի «մեռելի աատանք»։
• Ուղիղ են մեկնում ՀՀԲ, կոչումն Ըն-ծայութեան հրատարակիչը (Վեննա 1832, էջ 179) և ՆՀԲ։
Բառ լտ. սուտարիում. յորմէ յն. սուտարիօն. sudarium σουδάριον, κάλυμμα . Ի քրտանէ թաշկինակ. վարշամակ. ծածկոյթ կամ շուք գլխոյ կանանց.
Ի վերայ սպիտակ սուդարին զթուխ նամփորտն յօրինեսցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
Վկայեն սուդարունքն եւ վարշամակքն, որք բժշկէին ի ձեռն պօղոսի. (Կոչ. ՟Ժ։)
precipitate.
immerged, submerged.
Որ ինչ հայի ի սոյզս եւ ի սուղումն կամ յընկղմումն. սուզեալն եւ սուզիչն յանդունգս.
Իշխանութիւն չարին սուզական։ Զոր խանդացեալ չարին սուզական. (Գանձ.։)
ՍՈՒԶԱԿԱՆՆ գ. կամ սուզական կետ. Հակակայ եթերական կամ գագաթային կիտի՝ կողմն երկնի ընդ երկրաւ, եւ հարաւային բեւեռ աներեւույթ մեզ.
Կէտքն են այսոքիկ կէտ երկնամիջակ կէտ ժամադիտակ. կէտ եթերական, կէտ սուղական. (Տօմար.։)
Ի սուղականն եւ ի ժամադիտակն միշտ հոլովել (արեգական). (Ասող. վերջաբ։)
Ի հարաւայինն խոնարհի ի սուզականն։ Ընդ ձմեռային շաւղօք յաներեւակն եւ ի սուզականն կոյս. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Սուզակէտ.
cf. Սուզակէտ.
nadir;
antarctic pole.
submersion;
waning.
Սուզանիլն. աներեւույթն լինել. որպէս լուսնի ի պակասման, կամ այլոց իրաց յընկղման իմիք.
Ըստ լուսնական լրութեան եւ սուզականութեան։ Զարմանալի ծառոյն դէպք ի միում աւուր ունել աճմունս փոյթ ընդ փոյթ, եւ դարձեալ սուզականութիւնս յանկարծ օրէնս լինել. (Արծր. ՟Ա. 1. եւ 3։)
cf. Սուզեմ.
ՍՈՒԶԱՆԵՄ ՍՈՒԶԵՄ. ἑγκαλύπτω obtego, velo. Ի սոյզ եւ ի խորս իջուցանել. ընկլուզանել. ընկղմել. վայրաբերել յանգուգս. թաղել. անհետ առնել. հետախաղաղ ծածկել. թաքուցանել.
Սուզանէ զվնաս իւր բանգէտն յատենի. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Սուզանել եւ վատթարել զանձինս։ Եսոյզ ի նմանէ յերկրի զցամաքայինս, եւ ի ծովու զջրայինս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. յովն.։)
Սուզանելով զեգիպտացիսն։ Երկիրս եսոյզ ընկոյզ եկուլ զղեւտացիսն. (Ագաթ.։)
Զանդամս մարմնոյ իւրեանց ի լիճսն սուզանելով՝ զձայնն եւեթ՝ բերելով ի դուրս առաքեն (գորտք). (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ապա եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան։ Եթէ յանդունդս խորոց սուզեսցես։ Ոչ զնոսին յանդունդս երկրի սուզեցեր. (Նար.։)
Յորմէ քերովբէքն թեւասքողեն, եւ սերովբէքն յինքեանս սարսեալ սուզանին (պատկառանօք). (Խոսր.։)
Մոլորութիւն նորա սուղցի (կամ սուզեցի). (Էր ընդ եղբ.։)
Ի խոնարհ սուզել։ Զթշնամիսն սուզէ։ Զարուսն սուզեցեր. (Արծր. ՟Դ. 12։ Լմբ. համբ.։ Շ. եդես.։)
Ջրով սուզեալ յանդունդս։ Որ սուզեալ ղօղեալ էին անյայտ տեղիս. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 5։)
Սուզէ զչարսն ընդ չարին ի մէջ հնոցին. (Տաղ.։)
to plunge, to sink, to immerge;
to cover, to hide.
ՍՈՒԶԱՆԵՄ ՍՈՒԶԵՄ. ἑγκαλύπτω obtego, velo. Ի սոյզ եւ ի խորս իջուցանել. ընկլուզանել. ընկղմել. վայրաբերել յանգուգս. թաղել. անհետ առնել. հետախաղաղ ծածկել. թաքուցանել.
Սուզանէ զվնաս իւր բանգէտն յատենի. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Սուզանել եւ վատթարել զանձինս։ Եսոյզ ի նմանէ յերկրի զցամաքայինս, եւ ի ծովու զջրայինս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. յովն.։)
Սուզանելով զեգիպտացիսն։ Երկիրս եսոյզ ընկոյզ եկուլ զղեւտացիսն. (Ագաթ.։)
Զանդամս մարմնոյ իւրեանց ի լիճսն սուզանելով՝ զձայնն եւեթ՝ բերելով ի դուրս առաքեն (գորտք). (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ապա եթէ ուժգինս ակնարկես, սուզանիմ։ Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան։ Եթէ յանդունդս խորոց սուզեսցես։ Ոչ զնոսին յանդունդս երկրի սուզեցեր. (Նար.։)
Յորմէ քերովբէքն թեւասքողեն, եւ սերովբէքն յինքեանս սարսեալ սուզանին (պատկառանօք). (Խոսր.։)
Մոլորութիւն նորա սուղցի (կամ սուզեցի). (Էր ընդ եղբ.։)
Ի խոնարհ սուզել։ Զթշնամիսն սուզէ։ Զարուսն սուզեցեր. (Արծր. ՟Դ. 12։ Լմբ. համբ.։ Շ. եդես.։)
Ջրով սուզեալ յանդունդս։ Որ սուզեալ ղօղեալ էին անյայտ տեղիս. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 5։)
Սուզէ զչարսն ընդ չարին ի մէջ հնոցին. (Տաղ.։)
to be plunged under, sunk;
to be hidden, lost, to disappear, to perish.
bayonetted.
armed with a bayonet.
to whistle;
to hiss, to receive with hisses.
Նեղեալ նեղ եւ նուրբ փողոցն՝ յորժամ լցցի շնչով, սուլէ։ Ընդ նրբագոյն փողոց երկուց ծծոցն ճնշելով յարտափչելն սուլէր. (Փիլ. եւ Անան. ի յովնան.։)
Օձն իւր բնութեամբ սուղեաց, եւ իմացաւ կինն. (Վրդն. ծն.։)
Զսուղելոյ ձայն ի լսելիսն հնչեցուցանել։ Հովուաբար առաջին հօտին ընթանալ, սուզելով զհետ կոչել. (Յհ. իմ. ատ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
Շչեսցէ, այս ինքն տացէ նշան. դարձեալ սուղղեսցէ. եւ սուղղեսցէն. սովոր են մեղուաբոյծք սուղղել մեղուաց. եւ տանին զնոսա ի ծաղիկս եւ ի դալարիս, եւ դարձեալ ածեն զնոսա ի տեղիս իւրեանց. (Գէ. ես.։)
whistle;
— ահընկէց, alarm-whistle.
Որ սուլէ. ձայնատու. շչօղ.
Հովեւքն արթունք, եւ սուլիչքն քաղցրալուրք. (Լմբ. ատ.։)
whistling;
hissing.
ՍՈՒԼՈՒՄՆ կամ ՍՈՒՂՈՒՄՆ. συριγμός, συρμός sibilus, murmur. Սուլելն. շչիլն. շռնչիւն. սռիչն. շաչիւն. շչնջիւն.
Իժն փչեցեալ լի սրամտութեամբ, այսր անդր ածելով զլեզուն՝ սուլմամբ յոյժ անզգամաւ։ Բռնութիւնք հողմոց, եւ որոտմանց ճայթմունք՝ սուղումն սաստիկ եւ դժնեայ պայթումն հնչեսցեն. (Փիլ. լիւս. եւ իմաստ։)
Սուլմամբք բքոցն. (Պիտ.։)
Ի սուլմունս եւ ի մրմունջս. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Իմանալ զազդողական ինչ ձայնս սուղման եւ հնչման ամենայն կենդանեաց. (Վրդն. ծն.։)
sultan.
• «մահմետական թագաւոր» Պտմ. վրաց. Վրդն. պտմ. Կոստ. երզն. 130, որ և սուլթան Կոստ. երզն. 140. որից սուլ-տանանալ «թագաւոր նստիլ, իշխել» Պտմ. վր. Վրդ. պտմ. բառախաղով շինուած է շուն-թան Յիշատ. Ժէ դար. (Դիւան ժ, էջ 74, 75)։ Սպանին զշունթան Իբրահիմն և եդին գսուլ-թան Մահմատն։
• = Առար. ❇❇ sultān, որից փոխառեալ են նաև ֆրանս. sultan, իտալ. sultano, sol-dano, սպան. soldan, պորտ. soldāo, ֆրանս. soudan «սուլթան» ևն։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Բառ այլազդգ սուլդան. Իշխան մեծ, եւ թագաւոր.
Չոգան առաջին սուլտանին. (Պտմ. վր.։)
Յոլով աշխատ եղէ գտանել զորպէսն սուլթանաց՝ որ ի թուրքաց։ Գնաց սուլտանն սրտախոցեալ. (Վրդն. պտմ.։)
to become a sultan.
Զօրանայր ոմն ի թուրքաստանէ, եւ սուլտանանայր՝ դուղլաբաք անուն. (Պտմ. վր.։)
Սուլտանացաւ մահմատ. (Վրդն. պտմ.։ 1)
dignity of a sultan.
sultana, sultaness.
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
"an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
• (ի հլ. յետնաբար) «քիչ. համառօտ. կարճ» Ոսկ. մ. բ. 15. Եփր. դատաստ. Խոր. Փիլ. «թանկագին» Ճառընտ. որից ունինք սուղ ինչ կամ սուղ մի «մի քիչ» Խոր. Պիտ. Մագ. սուղական «պարզական» (տպագիրն ունի հակառակ ձեռագրին սուզական) Եզն. սուղասակաւ Եւս. պտմ. (որ Վարռանեան ՀԱ 1914, 643 սրբագրում է սուղ սակաւ), սուղմասնեայ (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 248. նղագոյն Պիտ. Բրս. հց. սղանալ «բարակիլ, կարճանալ» Երզն. քր. սղավաճառ «թանկ գնով ծախող» Ոսկիփ. սղութիւն Կիր. Յայսմ. սղագիր, սղագրական, սղագրութիւն (նոր բառեր). առանձին տե՛ս նաև սղոց։
• ՆՀԲ «յորմէ յն. φιλος, լտ. pusillus «սուղ»։ Հիւնք. սողուն բառից։ Patru-bány SA 1, 196 յն. ϰόλος «խորտա-կուած»։ Meillet MSL 1I. 399 կցում է սանս. çárita-, çrnāti «խորտակել», çir-ná-«խորտակեալ», յն. ϰαω (έϰ-λασσα) «խորտակել, ճիւղերը կոտրատել». ϰόλος, ϰολοβός «խորտակեա,, կտրտած», յետնաբար «կարճ, փոքր, ցած». ϰολάζω «պակասեցնել, ծառերը կտրատել, ա-ւելին յապաւելով ճիշտ չափին բերել», ϰολούω «լապաւել, կտրել, կարճացնել» բառերին։ "Բայց Walde 131 և 166 եր-կուսը իրարից բաժանելով՝ սանս. ձե-ւերը դնում է հնխ. k'er-արմատից, իսկ յն. ձևերը հնխ. qolā-արմատից. երկուսն էլ անյարմար հյ. սուղ բառին)։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 367 սէր բառի հետ=լտ. carus, որ նշանակում է «սէր» և «թանկ»։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեր. sila «կտրել»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Խրբ. ՀՃ. Պլ. Սեբ. Տիգ. սուղ. Ասլ. սիւղ, Սվեդ. սէօղ, բոլորն էլ «թանկ» նշանակութեամբ. որից սուղնալ, սուղզնել, սուղնոց, սուղծախ։
Եւ իբր ռմկ. Սուղ, այսինքն թանկագին.
(յորմէ յն. փսիլօ՛ս. լտ. փուսիլլուս. ψιλός pusillus, paulus, paululus βραχύς, μικρός brevis, parvus. Նուազ. սակաւ. դուզնաքեայ. փոքրիկ. կարճ, համառօտ. ամփոփ. նուրբ. բարակ. լերկ. Քիչ.
Խնդութիւնն չէր սու՛ղ չար քան զտրտմութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ըստ հիպոկրատեայ, եթէ, կեանք սուղ. եւ արուեստ երկայն. (Փիլ. տեսական.։)
Անցեալքն յասացելոցս ցուցան՝ բաց ի սղից. (Պղատ. տիմ.։)
Որչափ հնար է՝ ի ձեռն սղից (այս ինքն սակաւուք) յիշեսցուք. (Նոննոս.։)
Սուղ բանիւք՝ քարոզէր զմեծամեծսն աստուծոյ. (Բրս. ղկ.։)
Ժամանակ մահկանացուացս սուղ եւ անյայտ։ Սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու. (Խոր. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 87։)
Սուղ է ժամանակ վաստակոյս ճգնութեանց, եւ յաւիտեանս յաւիտենիցէ դրախտին փափկութեան հանգիստն. (Եփր. դատաստ.։)
Ընդ նեղ եւ սուղ՝ նուազ ինչ տեղի, որպէս ընդ ծակ։ Սուղ եւ սակաւ տեսութիւն. (Նար. երգ.։)
ՍՈՒՂ. βραχύς brevis. Ըստ քերականաց եւ տաղաչափից, նուազ կամ կարճ ամանակաւ. աղօտ. (հակակայ երկարի).
Ամանակք երկու, երկար, սուղ։ Ձայնաւորացն երկայնք են երկու. է՛, ո՛վ. եւ սուղք են երեք, ե, ո, ւ։ Յաղագս սուղ վանդի. սուղ փաղառութիւն լինի եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)
Բան ստորաչափի փաղառութեամբ՝ սղիւ եւ երկարաւ. (Արիստ. քանակ.։)
Երաժշտականն բնաւորեցաւ երկայնիւք եւ սղիւք յիւրսն վարել նուագաւոր երգս. (Մագ. քեր.։)
ՍՈՒՂ ԻՆՉ. ՍՈՒՂ ԻՄՆ. ՍՈՒՂ մԻ. մ. Փոքր ինչ. սակաւ մի. խուն մի. քիչ մը.
Խորհրդեանն սուղ ինչ տեղի ետու։ Սուղ ինչ զանազանեալ։ Սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. (Ածաբ. պասեք. ՟Ա. Խոր. ՟Գ. 51։ Պիտ.։)
Ծանեաւ սուղ իմն. (Մագ. ՟Ե։)
Ամենայն մարմին խոտ է, եւ այսու կենօքս դալար սուղ մի. (Վրդն. սղ.։)
ὁλιγαρχία . Սսակաւապետութիւն կամ տնտեսութիւն սուղ իշխանաց.
Արիագոյն (այսինքն լաւագոյն) ասես լինել զքաղաքն ի սուղ իշխանաց։ Ի սուղ իշխանաց ասեմ։ Սուղ ինչ իշխանութիւն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Եւ այսոքիկ մինչդեռ տակաւին քաղաքս հրապարակակալութեամբ էր. իսկ յորժամ եղեւ սուղ իշխանութիւն, հրամայեցի ածել. եւ այլն. (Պղատ. սոկր.։)
light, thin, slender, flimsy.
light sleep with fleeting dream.
ՍՈՒՂԱՆՈՒՐՋ ՆԻՆՋ. βραχυόνειρος ὔπνος brevis insomnii somnus. Քուն թեթեւ անրջով. մրափ մը երազով.
Բազումն հանդարտութեան եղեալ՝ սուղանուրջ նինջ եկեսցէ. (Պղատ. տիմ.։)
a little less, little, less.
Սուղ ինչ սակաւ։ փոքր մի նուազ.
Այս ժամանակ՝ յերից հազարաց սուղատակաւ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 10։)
large table-cloth.
• «քիչ, սակաւ». գաւառական ձևն է խուն բառի. հմմտ. խարիսխ=սարիսխ. տե՛ս խուն։-Աճ.
• Müller sWAw яя (1875) էջ 15 սուն, սին (քիչ) կցում է սանս. çտya «դա-
• տարկ», յն. ϰενεος «պարապ» բառերին։ Նոյնը կրկնում է Pokorny 1, 365։
• «տասր». այս ձևով և նշանակու-թեամբ մտնում է տասնաւոր թուականների ծայրը. ինչ. երեսուն, քառասուն, յիսուն ևն։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։
Արմատ Սնանելոյ, եւ բառիցս Կաթնասուն, Ճգնասուն եւ այլն. իբր Սնեալ. Նոյն ընդ Սան. զաւաակ.
ՍՈՒՆ ՍՈՒՆ ՄԻ. Դոյզն. դուն ինչ. խուն մի. զի ի Հին բռ. գրի.
Սուն եւ սուղ. (խուն եւ դուն, որ է, սակաւ։)
Սոքին ոչ սուն մի (տպ. խուն մի) ստորագրին, քան եթէ մեծապանծ պարծանօք ի լոյս ներբողին։
little;
— մի, a little.
• «քիչ, սակաւ». գաւառական ձևն է խուն բառի. հմմտ. խարիսխ=սարիսխ. տե՛ս խուն։-Աճ.
• Müller sWAw яя (1875) էջ 15 սուն, սին (քիչ) կցում է սանս. çտya «դա-
• տարկ», յն. ϰενεος «պարապ» բառերին։ Նոյնը կրկնում է Pokorny 1, 365։
• «տասր». այս ձևով և նշանակու-թեամբ մտնում է տասնաւոր թուականների ծայրը. ինչ. երեսուն, քառասուն, յիսուն ևն։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։
Արմատ Սնանելոյ, եւ բառիցս Կաթնասուն, Ճգնասուն եւ այլն. իբր Սնեալ. Նոյն ընդ Սան. զաւաակ.
ՍՈՒՆ ՍՈՒՆ ՄԻ. Դոյզն. դուն ինչ. խուն մի. զի ի Հին բռ. գրի.
Սուն եւ սուղ. (խուն եւ դուն, որ է, սակաւ։)
Սոքին ոչ սուն մի (տպ. խուն մի) ստորագրին, քան եթէ մեծապանծ պարծանօք ի լոյս ներբողին։
short spear, javelin.
որպէս սըւնակ Սուին փոքր.
Սուսերօք եւ սունակօք եւ նիզակօք մարտնչէին. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
staff, javelin-shaft.
որպէս Սըւնակոթ. λόγχη lancea, hasta. (լծ. աշտեայ). Կոթ սըւնոյ. տիգաբուն. նիզակաբուն.
Զնիզակաբեկս, զբեկորս աղեղանց, զտիգաբունս, զսւնակոթս (կամ զսունէակոթս). (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 9։)
cf. Սուինաւոր.
որպէս Սըւնաւոր. Կրօղ զսուին.
հետեւակազօր մկնդաւորք եւ սունաւորք։ Վաղրաւորք, սակրաւորք, սունաւորք։ Սունաւորք՝ աղեղնաւորք. (Ագաթ.։ Բուզ. ՟Դ. 15։ Շ. եդես.։)
cf. Սունկն.
ՍՈՒՆԿ ՍՈՒՆԿՆ. որ եւ ՍՈՒՆԳ, ՍՈՒՆԳՆ. μύκη fungus βωλίτης bolatus, fungi genus. Բոյս վայրի կամ առ արմին ծառող՝ վրանաձեւ սպնգանման. ուտելի, եւ անուտելի. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.)
Կաղնոյ սունկն։ Ընկուզի ծառի սունգն։ Վասն սունգ բուսցնելոյ. (Վստկ. ՟Զ՟Է. ՟Մ՟Ե՟Զ. ՟Մ՟Կ՟Զ։)
Կոռոթուկ, սունդն. (Հին բռ.։)
ՍՈՒՆԿ. նմանութեամբ Պալար կամ կեղ ի մարմնի՝ նման սնկոյ կամ սպնգի. յն. վռօ՛դօս. βροτός (որ եւ շարաւ). fungosae carnis tumor եւ sanies, cruor.
Պռուդիաս. սունգն, կամ սունկն. (Գաղիան.։)
Զամենայն ցաւս սնկան, որ ի ծածուկ մարմին մարդոյն տնկի, բժշկէ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Գ.։)
mushroom;
cork;
*pumice;
fungid excrescence, fungus;
sonchus, sow-thistle;
— թունաւոր, toadstool;
համեմանք ի սնկոյ, mushroom sauce, ketchup;
ածու սնկոյ, mushroom bed.
• , ն հլ. կրճատ-ուած սունկ կամ սունգ, ո հլ. «սունկ, տճկ. մանթար. 2. մարմնի վրայ դուրս եկած մի տեսակ սնկանման պալար» Վստկ. 74, 174 Բժշ. Գաղիան. Տօնակ. Յայսմ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. spongos ձևից, որից ունինք նաև յն. σπόγγος, ատտ. σφόγγος «սպունգ. փխբ. կոկորդի նշագեղձերը». ու-րիշ լեզուի մէջ պահուած չէ այս արմատը. կայ միայն լտ. fungus «սունկ», որ փո-խառեալ է յունարէնից. նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. գերմ. Sch, wamm «սպունգ. 2. սունկ» և յատկապէս Erdschwamm «սունկ» (Walde 326, Boi-sacq 899, Berneker 340, Pokorny 2, էջ 681)։ Meillet (Dict. étym. Jt. 386) միջ-երկրեան լեզուից փոխառութիւն է համա-րում յն. σφόγγος, լտ. fungus և հյ. սունկն։ Lidén Göteborgs hogskolas ârsskrift 1933 52 նախաձայնը բացատրելու համար նախա-ձևը դնում է *psongos?
• Նախ Canini, Et. étym. էջ 101 լտ. fungus ձևի հետ և էջ 102 յն. σύϰιν, լտ. ficus «թուզ» բառերի հետ։ Ուղիղ մեկ. նութիւնը տուաւ Bugge, Beitr. 22, որ ընդունում և պաշտպանում է Pedersen KZ 38, 200, 39, 422, 209=Նաաստ 10։ Սրան հակառակ է Scheftelovitz BВ 28, 283։ Հիւնք. յն. σπόγγος-ից կազմուած։ ՀԲուս. § 2804 լտ. fungus բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. [other alphabet] cuhga «ficus indica, spondias mangifera»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սունգն, Երև. սունգը, Ախց. Կր. սունկ. Ալշ. Զթ. Խրբ. Մշ. Տփ. սունգ, Մկ. Վն. սունգ՝, Ագլ. սօ՛նգըն, Ասլ. սիւնգ, սիւ*, Գոր. սօ՛նգնը, Ղրբ. սօ՜նգ'նը, սօ՜յնը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სოკო սոկո «սունկ» (որից յետ առնոսած սոկոն), ուտ. sámkal «սունկ»?
prince of death, Satan.
• , որ և սուռնաբայ, սուռնափայ, նիւռնաբ, սուրնաբա, սիւրնապ (գրծ.-աւ) «սատանայ, սադայէլ, ցուլ մոլորութեան, իշխան մահու» Վանակ. յոբ. Վրդն. երգ. Գնձ. գրուած է զոււռնափայ Երզն. մտթ. 276 ա, լեառն սուռնաբայ Վրդն. սղ. ճխգ, tջ 484,
• = Անշուշտ օտար է. բայց մայր ձևը ան-յայտ։
• ՆՀԲ «բառ. եբր»։ Ալիշան, Հին հաւ. 216 թրք. «ընձուղտ» (տե՛ս զուրափէ)։
amaracus, marjoram.
that runs by itself.
proper, own natural.
Քո ինքնաւորդ զօրեղութեամբ գթածաբար առողջացուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ինքնաւոր իւրով զօրութեամբ հրաշացուցանէ. (Անան. եկեղ։)
Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)
that comes of his own accord, voluntary;
self-produced, fortuitous, natural;
by chance, naturally.
որ եւ ԻՆՔՆԷԱԿ. αὑτόματος, -τα spontaneus, -ea;
ultroneus, -ea;
et quae gignit terra. Որ ինչ լինի ինքնին՝ իբր ինքնակամ. ինքնաբոյս. որպէս արմտիք կամ բոյս ցծին. ինչ որ ինքնիրեն կամ բնութեամբ կըլլայ, կբուսնի.
Որ նձ թուի՝ ինքնեկի այսր տուրեւառի շնչոյս պատճառք լինել մեզ. (Նիւս. կազմ.)
Բանջարիկ ինչ նքեակ բուսեալ յերկրէ. (Վրք. հց. ձ։)
Յորում նաւահանգիստքն եւ նաւակայք աստուծոյ կամօքն ի ծովեզերսն ինքեակ փորեալք. (Նիւս. կազմ.։)
deserter, fugitive, turn-coat.
Կալաւ նա զբազումս ի նոցանէ՝ յարանց ինքնեակաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 19։)
Աղօթիւք իւրովք ինքնեկս կերակուր ձկան առատութեամբ շնորհէր նոցա. (Մահ եզեկ.։)
self-existent, uncreated;
natural, spontaneous.
Մոլորեալ մարդկան յաստուծոյ ... զաշխարհս ոմանք ինքնեղ ասացին. (Նախ. ծն.։)
Զտարերս պատուեցին (որպէս) ինքնեղ. (Մագ. ՟Ե։)
Արարած է աշխարհս, եւ ոչ ինքնեղ։ ինքնեղ վարկաք զբերումն արարածոցս. (Լմբ. սղ.։)
Հաւատա՛, ո՛չ բնութիւն դոլ չարին, կամ ինքնեղ, կամ աստուծով լինել. (Լծ. ածաբ.։)
ԻՆՔՆԵՂ. որպէս Ի բնէ այնպէս եղեալ. բնական. անարուեստ. cf. ԻՆՔՆԵԿ, cf. ԻՆՔՆԵԱԿ. αὑτόματος.
ինքնեղ նաւահանգիստ՝ քան զայն որ յարուեստիցն եւ ի հնարաւոր ինդմարդկանէ. (Պիտ.։)
Գուբս շինուածոյս երկու, եւ լիճս երեք ինքնեղս. (Խոր. աշխարհ.։)
Ո՞րչափ եւս առաւել ինձ իմասցիո զաստուածայնոյն՝ ինքնեղ եւ ինքնաբաւական եւ անգիշեր լուսոյն. (Ղեւոնդ.։)
indigenous.
ԻՆՔՆԵՐԿՐԱՅ կամ ԻՆՔՆԵՐԿՐԵԱՅ. αὑτόχθων ex ipsa terra ortus Որ է յերկրէ անտի. գաւառական. երկրցի. իսկ ըստ առասպելաց՝ Յերկրէ բուսեալ բնակիչք երկրին.
absolute, sovereign, independent, free, uncontrolled;
despotic
Աստուած ազատ արար զմեզ եւ ինքնիշխանս. (Շ. ընդհ.։)
Ինքնիշխան յօժարութեամբն զառաջնորդոյ զիշխանականին ամենեցուն ունէր զնմանութիւն. (Նիւս. կուս.։)
Ինքնիշխան կամաւորութեամբ պատուասիրեալ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Հոգին սուրբ ինքնիշխան, անփոփոխելի, ամենազօր. (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ Շար.։)
կեանս ընձեռել զօրէ ինքնիշխան բաւականութեամբ. (Նար. ՟Ժ։)
absolutely, independency, supremely.
αὑτεξουσίως libere. Ինքնիշխանութեամբ. որպէս ինքնիշխան նովին մարմնովն. (Գր. հր.։)
Զինքնիշխանաբար յարութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
Տիեզերակալութեամբ իմնձեռներէց լինէր ինքնիշխանաբար գտաք, այլ նոյն ինքնքրիստոս եցոյց մեզ. (Լմբ. սղ.։)
autonomous, independent;
capricious, fanciful;
capriciously.
Յայնժամզնոսա հռովմեյեցիք ինքնօրէնս աղիկամիս թողոյր։ Առին ի հռոմայեցւոց զինքնօրէն աղիկամութիւնն. (Եւս. քր.։)
ԻՆՔՆՕՐԷՆ. Ինքնակամ. անձնամբ յանձնէ օրինադրեալ կամ հնարեալ. ինքնագլուխ, եւ ինքնահաճ. կամակար.
Ինքնօրէն մոլորութիւն. յն. ցօրինութիւն մոլորութեան. (Առ որս. ՟Ե. յորմէ եւ Սարգ. յկ. ՟Զ։)
ինքնօրէն յօժարութեամբ հեռացաք յամենակալ խնամոցն աստուծոյ. (Իգն.։)
ինօնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհ.։)
Ըստ խտութեան ինքնօրէն կրօնից հրէից եւ հեթանոսաց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
Oh! fie! pish! pugh!
աւաղականն, ա՛խ, ու՛խ, ո՛հ, ի՛շ, վա՛հ. (Թր. քեր. հյ.։)
mule.
ἠμίονος mulus. կիսէշ. ջորի. ծնունդ ի խառնից իշոյ եւ ձիոյ.
Ոմն ձի ընդ ումեմն իշոյ եկեալ ի միաբանութիւն յիշակիսոյն ծնունդ. (Անյաղթ պորփ.։)
Զիշակէս հնարեցան մարդիկ՝ արտաքոյ բնութեանն ստեղծուածս. (Սանահն.։)
wild ass.
արու էշ վայրենի. արու ցիռ.
Սոքա (ցիռք) անձին երամակս եղեալ, առաջնորդութեամբ իշայրոյն յանապատս արօտական եղեալ՝ ոչ անկանին ընդ ձեռամբ. (Վանակ. յոբ.։)
իսկ (Ստեփ. լեհ.) ընթեռնու
Իշառն առաջնորդութեամբ։
cf. Իշեան.
ԻՇԱՆ կամ ԻՇԱՆՔ իբր Էշք. իշուանք, էշէր.
Բազում իշանս (կամ իշեան) յայնկոյս որմոյն ընկենոյր. լաւ եւս է ըստ յն. ընթեռնուլ, զբազումս ի շանց։ Այլ ըստ հասարակ հյ. ասի եւ ի Շ. վիպ.
lascivious;
whose flesh is as the flesh of asses.
Ոյր անդամ, կամ ըստ յն. մարմին՝ իցէ իբրեւ զիշոյ, որպէս անարգել ի ցանկութիւն.
իշանդամիցն պատկառանք, անվերարկու ծանակութիւնք. (Նար. կ.։)
wild ass, onager.
Իշավայրաց քինացելոց զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ. (Եզնիկ.։)
Պակաս ի՞նչ իցէ ի մարտէ իշավայրիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. ձ.) (ուր տպ. իշայրիք)։
cf. Իշավայր.
Իշավայրաց քինացելոց զարու յաւանակս ի մատաղութեան կտրելոյ. (Եզնիկ.։)
Պակաս ի՞նչ իցէ ի մարտէ իշավայրիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. ձ.) (ուր տպ. իշայրիք)։
donkey-driver;
goad, spur, stimulus for asses.
Զո՛ր օրինակ իշավար ոք վստահացեալ ի զօրութիւն իշոյն յաւելու դնել ի բեռն նորա։ Հց. (աթ. կիւրղ.։)
Զբազումս ի նոցանէ գտանիցես խոհակերս եւ իշավարս։ Զիշավարն պիտանացու խնդրեմ գտանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 5. եւ 6։)
Էշ զճանապարհ՝ ընդ որ միանգամ անցանէ, այլ ոչ մոռանայ. եւ դէպ լինի զի իշաւարն մոռանայ, նա իբրեւ տեղեակ զուղղորդն տանի. (Վեցօր. ՟Ը։)
Խարազան՝ իշավար ասի պարսիկ լեզուով. (Վանակ. հց.։)
as a sovereign, as a commander, authoritatively;
magisterially, imperiously;
willingly;
— կեալ, to live like a prince, to lead a princely life.
κυρίως, αὑθεντίᾳ cum auctoritate et potestate. իբրեւ իշխան, եւ ինքնիշխան. որպէս զտէր. տիրաբար, ազատորէն, արիաբար. եւ Ձեռներիցութեամբ.
որ խրոխտայր իշխանաբար ի վերայ բնութեանս. (Շ. բարձր.։)
Դու ես վէմ ... իշխանաբար եդ ... իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Մեռաւ իշխանաբար մարդկային մահացու բնութեամբս։ Յարեաւ իշխանաբար յաւուր երրորդի. (Շ. թղթ.։)
զիշխանաբար զյարութիւնդ գուշակեաց մեզ մարգարէն. (Շար.։)
Երջիւրքն զիշխանաբար զօրութիւնն յայտ առնելով. (Լմբ. ամբակ.։)
Մի՛ եւ զպահս հաւատոյ լուծանէք ի ձուկն եւ ի գինի իշխանաբար (իշխանքդ աշխարհի). (Շ. ընդհ.։)
prince, prince royal, prince of the blood;
petty sovereign.
Դիւցազն կոչեն հինքն զիշխանազունսն եւ զքաջս. (Երզն. քեր.։)
sovereign's wife, princess.
ἁρχούσα princeps femina. իտ. principessa. Կին իշխանի. տիկին. իշխանուհի.
Հանդերձ աստուածասէր իշխանականաւ միով.
ԻՇԽԱՆԱԿԻՆ, կնոջ, կնաւ. գ. կին իշխանի. տիկին. իշխանուհի.
Հանդերձ աստուածասէր իշխանակաւ միով. (Կորիւն.։)
joint ruler, joint sovereign;
partner in dignity, colleague.
σύναρχος, συνάρχων, συνηγεμονικός principatus socius, in magistratu collega հոմիշխան. կցորդ կամ ընկեր իշխանի. հաղորդ իշխանութեան ուրուք.
աղաղակեն առ քեզ իշխանակից որդի եւ բանդ աստուած. (Շար.)
Փոխանակ աստուծոյ է եպիսկոպոսն. իշխանակից եւ աթոռակից ան նմա քահանայքն. (Լմբ. պտրգ.։)
Իշխանութիւն նոր նոցա շնորհէ (առաքելոց յետ յարութեան իւրոց), իշխանակից փառացն իւր առնէ. (Գանձ.։)
to become a prince er sovereign;
to rule, to have dominion, to sway, to command.
Իշխան լինել. իռխել. տիրել. Իշխանացաւ յեգիպտոս ապիս, եւ աստուած կարծեցաւ. (Վրդն. պտմ.։)
Ու՞ր են առան աստուծոյ իշխանացեալքն. (Փարպ.։)
Բան միաբանութեան էր իշխանացելոյն գագկայ. (Յհ. կթ.։)
where the sovereign resides, capital, metropolitan.
ուր նստի իշխանն կամ գլխաւոր աշխարհի.
boastful, haughty.
Որ պանծայ իշխանութեամբ, կամ որպէս զիշխան.
Ի վերայ յարուցեալ իշխանպանծ խրոխտացելոյն. (Յհ. կթ.։)
chief ruler, first prince;
prime minister;
dictator.
պետ եւ գլուխ իշխանաց. մեծ իշխան.
Ել նստաւ իշխանապետ ի վերայմահու եւ դժոխոց. (Անան. ի յովնան.։)
imperious, lordly, dictatorial.
որ ինչ լինի իշխանական սաստիւ կամ սաստկութեամբ. սպառնացեալ իշխանաբար.
ՈՉ մեծազօրն եւեթ ւրով զօրութեամբն, եւ կամ իշխանասաստ հրամանաւ զմերն տանջեաց տանջիչս բանն աստուած. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Նուաճեալ ըընդ իշխանանիստ հրամանաւ. (Արծր. ՟Ե. 3։)
ambitious.
φιλαρχοῦν ambitiosus, imperii cupidus սիրօղ իշխանութեան. փառասէր.
Տեսցէ զիշխանասէրն, եւ զընդ ախտիւք ծառայութեան անկեալն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
subject, vassal;
dignitary.
ἁρχόμενος subditus. որ է ընդ իշխանաւ կամ ընդ իշխանութեամբ. իշխեցեալ. հպատակ.
Ոմն զաշակերտի, եւ ոմնզվարդապետի կարգ ունին. ոմն զիշխանի, եւ ոմն զիշխանաւորի. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
son of a prince.
Իսկ նորա առեալ երկուս իշխանորդիս. (Մամիկ. երկիցս։)
cf. Իշխանաբար.
Առանց քննոյ եւ ընտրելոյ կացուցանեմք մերով ընտրութեամբ մեզ իշխանօրէն. (Վեցօր. ՟Ը։)
ruler, prince, governor;
predominant.
Զբանսարկուն բարձէ զիշխեցողն մահու. (Տօնակ.։)
cf. Իշխեցող.
Որ ոք զձի կնմ զայլ անասուն մեծ կամ զփոքր գտանէ՝ եւ ոչ ասէ, որպէս ըզգող ըմբռնի. վասն. զի ոչ երեւեցոյց եւ ետ յիւր իշխողն. (Մխ. դտ.։)
ass's foal;
mule.
Մտրուկ կամ յաւանակ իշոյ. իշու քուռակ.
կամ ծնունդ իշոյ. որպէս էշ. եւս եւ ջորի.
Ուստի. էր ի վիմէն ջուր, եւ ի կզակէ իշորդւոյն աղբիւր. (Եփր. աւետար.։)
"cf. Յիշոցք."
ԻՇՈՑՔ եւ ՅԻՇՈՑՔ. Ռամկական առմամբ՝ է Թշնամանք հանդերձ զազրաբանութեամբ. հայհոյութիւն. քիւֆիւր.
Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)
inn, hotel, lodging;
—ս առնել, to take lodgings, to lodge;
—ս տալ, to lodge, to receive into one's hotel, to accomodate with lodgings, to harbour;
to entertain.
κατάλυμα diversorium, hospitium. Գրի եւ ԻՋԵՎԱՆ, ԻՋԱՒԱՆ, ԻՋԵՒԱՆ. Վանք կամ օթեվան, ուր լինի ադանիլ. գօնագ, խան. տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Դ. 23։ Ել. ՟Դ. 24։ Մրկ. ՟Ժ՟Դ. Ղկ. ՟Բ. 7։)
Յաղագս իջավանին եղեւ խռովութիւն։ Ճանապարհի իջավանս՝ եղեւ նորայն վախճան. (Խոր. ՟Գ. 39։ Յհ. կթ.։)
to lodge, to take up ones abode, to stop, to reside, to dwell, to nestle.
καταμένω, καταλύω diversor. Գրի եւ ԻՋԱՒԱՆԻՄ. ԻՋԵՎԱՆԻՄ, ԻՋԵՒԱՆԻՄ. Իջավանս առնել. ավանիլ ուրեք. ... cf. ԼՈՒԾԱՆԻՄ.
Իջավանեալառ տրիպտղոսոսի ումեմն ի գեղն՝ որ կոչի ելեւսինէ. (Նոննոս.։)
Զիջավանիլն առ կինն այրին, եւ զլիութիւն շնորհօղ նըմին. (Յիսուս որդի.։)
Յայրին իջավանիլ, եւ ի մսուր դնիլ. (Տօնակ.։)
cf. Իջավան.
Իջաւանք սրբոց էր նորատունն. (Ոսկ. փիլեմ.։)
Այսպիսոյ ամենայնի պարտ է իջաւանք առ տաճարսն գոլ՝ օտարասիրութեամբ մարդկան պատրաստեալք. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Իջավան.
Յանցս եւ յիջէվանս իւր ըստ մարդաթուի կարկառ թողուլ. (Խոր. ՟Բ. 11։)
cf. Իջավան.
Լուաւ զիշխանէն գոլ յիջեւանս. (Յհ. կթ.։)
traveller, passenger;
guest, lodger.
κατάλυτος hospes. Որ իջավանս առնէ ուրեք. ուղեւոր՝ անցաւոր, հիւր, որ ագանի կամ երկօթս առնէ.
Իբրեւ զյիշատակ իջաւորի միոյ աւուր գնացելոյ. (Իմ. ՟Ե. 15։)
Iris, rainbow;
cf. Ծիածան.
որ եւ ՀԻՐ, ՀԻՐԻԿ. Բառ յն. ἵρις (ἱρίδοσ) iris (iridis), arcus coelestis. որ նշանակէ Ծիածան, որպէս անուն չաստուածուհոյ, որ ասի նաժիշտ հրեայի, այսինքն օդոյ.
Բագինք իռիասայ եւ աթինայ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Ա.։)
real, effective, true, essential, natural, proper;
the Eternal, the Everlasting One.
եւ քեզ ընդ հօր քում անծընին անեղ աներբ իսկականին. (Յիսուս որդի.։)
οὑσιώδης substantialis Էական. բուն. յատուկ. սեպհական. եւ Անեղ. րենական. եւ Որ էն. իսկապէս էական.
Իսկական որդին աստուծոյ եղեալ ըստ ժամանակին եւ որդի մարդոյ. (Ագաթ.։)
Իսկական էութեամբն դիմեալ (հոգին սուրբ), ի վերայ երկրածին ազգիմարդկան սփռեալ. (Լմբ. ստիպ.։)
of the same nature, or essence, consubstantial.
իսկակից հօր եւ սուրբ հոգւոյն բանն առաքեալ ի հօրէ։ Որ ի խանձարուրս պատեցար ... իսկակից սուրբ հագւոյն. (Շար.։)
Ստեղծիչ եւ տուիչ շնչոց ամենից բաց ի հոգւոյն իսկակցէ։ Եւ քեզ միայնոյ փրկողի, եւ հոգւոյդ քում՝ հօր ցկցի. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ձ՟Ը։)
walking, or flying with a graceful motion;
seeking after the truth.
(ի ճեմելոյ, կամի ճամուկ). Ճեմօղ տիրապէս օրինակօք եւ ճշմարտութեամբ. կամ աստուածազգեաց. աստուածարեալ.
really, in effect, in fact, truly;
— բարի, essentially good;
— բերկրանք, true or durable pleasures.
κυρίως proprie τ’αὑτῶς eodem modo յատկապէս, տիրապէս. ստուգապէս. էապէս. եւ Նոյն մնալովմիշտ.
Որ ոչ բնաւին մեռեալ աշխարհի, եւ ոչ իսկապէս կենդանի աստուծոյ։ Իսկապէս մեղայ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է։)
Իսկապէս բանն աստուած միացաւ ի մարմնի անփոփոխ գոլով յէութեան. (Շար.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս. (Յիսուս որդի.։)
Իսկապէս եղանակ բաժանման։ Իսկապէս տեսական եւ գործնական՝ իմաստասիրութիւնն է միայն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Ա։)
Քաղցրութիւնդ իսկապէս՜ Չարս իսկապէս. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
cf. Իսկ եւ իսկ.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Լուեալ աբգարու, իսկոյն կոչեաց զնա։ իսկոյն ճիչ բարձեալ։ Իսկոյն բեկաւ. (Խոր. ՟Բ. 30։ 7հմկթ։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)
cf. Սպառազէն.
Իբրեւ իսպառազէն քաջ յիսուսի քրիստոսի. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
well versed, well informed, acquainted, intelligent;
— լինել, to be in confidence, to be made acquainted with an affair, to know the case.
Կամ թէ իրագէտ իցէ, եւ ոչ հանցէ ի վեր։ Ես ինձէն իրագետ եւ վկա եմ ասէ տէր։ Զոր ես անձին իմում իրագետ եմ. (Ղեւտ. ՟Ե. 1։ Երեմ. ՟Ի՟Թ. 23։ Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 27։)
Ոստիկան նորա իրագէտ աստուած է. (Համամ առակ.։)
Ղուկաս՝ որ իագէտ եւ միջամուղ էր քրիստոսագործ իրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
Ի միջօրէի իբրւ ի գիշերիզարհուրին յիրագիտէ (ի) մտացն խղճէ. (Ոսկ. ես.։)
to effect, to do, to execute.
արիացեալ յերիս եւ զբարեբանութիւն տուողին հաարակ իրագործեն. (Պիտ.։)
Ի հրամնէ իսկ սրբոյն յովսեփայ այն իրագործիւր։ Այն բան պատերազմի ընդ սպային գուրգենայիրագործի. (Յհ. կթ.։)
Զընծայելոցն բարի կեանս սրբազնաբար իրագործել (այսինքն իլ)։ Առ ինքն զմիացուցիչ կցորդութիւնս մեր բարերապէս իրագործեաց. (Դիոն. եկեղ.։)
meddling, fussy, busy;
factotum, busy-body, meddler.
յանդգունքոմանք եւ իրահամարձակք վերնագրեցին զդաւթին երեմիայի եւ անգէի. (Նախ. սղ.։)
Ի ստոց ոմանց եւ յիրահամարձակաց արանց իշխի ասել աշակերտ յոհաննու աւետարանչի գոլ արտեմոն. (Սարկ. հանգ.։)