buzzard.
• «ցին թռչունը. տճկ. չայլախ» Մարթին. Վրդն. առ. 67 (Ցին այն որ է ու-րուրն). սրա հնագոյն ձևը պիտի լինի որոր «մի տեսակ թռչուն» Ղևտ. ժա. 15 (յն. λάρος, լտ. larus, garia ձևի դէմ). երկուսի համար էլ ուրիշ վկայութիւն չկայ. սրանից է շնորոր կամ շնօրօր «սագի նման մի թռչուն» Բժշ. (ո և ու ձայների փոխանակութեան համար հմմտ. որիշ և ուրիշ, որոյն և ուրոյն)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է կրկնու-թեամբ հնխ. or-(կամ or-) արմատից. ցե-ղակիցներն են՝ յն. ὄρνις, ὄρνιϑος, դոր. ὄρνιχος «թռչուն, հաւ, աքլոր», ὄρνεον «թռչուն», հիռլ. irar, ilar, կիմր. eryr, բրըտ. erer, կորն. er, գոթ. ara, հհիւս. orn, are, անգսք. earn, անգլ. erne, հբգ. aro, arn, մբգ. ar, նբգ. Aar, Adler (որ է adel-ar. ռառռուած adel «ազնուական» բառով), հոլլ. arend, լիթ. erē̄lis, arēlis, ēras, āras, հպրուս. are-lis, լեթթ. erglis, հսլ. orilū, ռուս. орeлъ, լեհ. orzet, սերբ. δrao, բոլորն էլ «արծիւ» նշանակութեամբ (Pokorny 1, 135, Boisaq 714, Trautmann 13, Kluge, էջ 2)։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձայ-նից։ ՆՀԲ որոր համարում է «որի կամ ուրուր»։ Capelletti, Arm. թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 բնաձայն է համա,
• րում։ Մորթման ZDMG 32, 724-8 հա-մարում է «դարձող», իբր ուր «ռառ-նալ» արմատից, որ գտնում է պար--ուր-ել բառի մէջ և հանում է սանս. vrit ձևից։ Տէրվ. Նախալ. 68 լտ. ulula «բու», յն. δλαω, ὄλολώζω ձևերի հետ՝ հնխ. ur «ոռնալ, վայել» արմատի՞ց, իսկ էջ 1z3 հնեւ. uruka «բու»? Pedersen Kelt. Gram. I 491 տուաւ վերի մեկնութիւնը (առ Pokorny անդ)։ Ադոնց REA VII 1 (1927), 194 վրաց. կորի «բազէ», յն. (Հեսիք.) ϰεῖρις, հյ. որի և վրաց. or-bi «արծիւ» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Սեբ. Տփ. ուրուր, Ասլ. իւրիւր, Խրբ. ուրուրիք՝, Ալշ. Մշ. ցուրուր. նոյն է և ուլուրիկ Մլթ. իսկ փխբ. Պլ. ուրուր «այս ու այն կողմ պրպտող, ան-հանդարտ (տղայ)», Ննխ. ուրուրի աչք «շատ սոատես»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է տառադարձուած ա-րաբ. ❇ rūrū «ուրուր» Վրդն. Առակաց թարգմանութեան մէջ (ըստ Մառ, Վրդ. ա-ռակ. I, էջ 57)։
Ետես զուրուրսն, մինչ վերանային յօդն։ Ցին է, որ է ուրուր հաւն. (Մարթին.։)
cf. Վերջ.
• «վերջ». գիտէ միայն ԱԲ.-արդեօք սխալ գրչութի՞ւն է։
Արմատ բառիցս Լուրջ, եւ Անուրջք, Արթնութիւն. լրջութիւն. տե՛ս ՎԵՐՋ, Ի ՎԵՐՋԷ, ի վերջի. որպէս ի Լրջութեան, յարթնութեան։
step-child, step-son or step-daughter.
• , ի-ա հլ. «խորթ զաւակ» Սեբեր. 42 (սեռ. ըրջուաց), Եւս. քր. ա. 245։
• ՆՀԲ «որ կամ ոյր որդի է և չէ կամ իբր որդի»։ Bugge KZ 32, 23 և IF 1. 451 որոի բառի սեռ. որդւոյ ձևից՝ ու մասնիկով (ճիշտ, ինչպէս ունինք հօրու, մօրու), իբր նախաւոր *որդւյու>'որդյո։ >ուրջու.-ջ ձայնի համար հմմտ. մէջ< medyo ձևը։ Հիւնք. որդի բառից։ Pa-trubany SA 1, 191 որդի<հնխ. *ordh-ios, իսկ ուրջու<հնխ. ordh-ios։ Wiede-
(որպէս թէ՝ որ կամ ոյր որդի է եւ չէ՛. կամ իբր որդի) Խորթ զաւակ, խորթ ուստր կամ դուստր.
Որդի կրտսերոյ պտղոմէի, եւ ուրջու կղէոպատրայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եւս դժնդակ ծուխ, որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի. (Սեբեր. ՟Գ։)
thyme.
• (գրուած նաև ուրձ, ուռց) «մի տե-սակ բոյս. ծոթոր. thymus serpyllum L» Բժշ. Գաղիան. (ըստ ՆՀԲ փխբ. նշանակում է նաև «ուռոյցք, պալար, խաղաւարտ», եթէ չէ շփոթուած ուռոյց բառի հետ)։
• ՆՀԲ մեկնում է «ուռուցուկ խոտ»։ Նը-շանակութիւնը ճշտում են Տիրացուեան, Contributo § 419 և Արթինեան, Ամէն. Տարեց. 1914, 161։
• ԳՒՌ.-Երև. Ոզմ. ուրց, Մկ. Սլմ. Վն. ուռց (իսկ Ալշ. ուռձ՝ «փեսի ծառ»)։
• ოՈԽ.-Վրաց. ურլ,ი ուրցի «богородская травa, nолевой тминъ», եეურცა խեուրցա «дикiи базилекъ, цeбрецъ» (որ է «ծոթ-րին»)։
θύμον եւ θῦμα . Ուռուցուկ խոտ, որ է զոպայ, ծոթրին, ծաթրին. եւ նմանութեամբ, Ուռոյցք, պալար, խաղաւարտ։ Գաղիան.։ cf. ԹԻՒՄ, կամ թումա.
cf. Չազնուութիւն.
cf. Չազնուութիւն.
Չազգականութիւն (լս. անազատութիւն) ծնողացն ոչ ինչ խոտեաց զծնունդսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3.) (յն. ծնողացն տարբերութիւն՝ տարբերութիւն ծնելոցն ոչ արար)։
low birth, ignobility;
vileness.
δυσγένεια ignobilitas որ եւ ՉԱԶԳԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ կամ ՉԱԶԳՈՒԹԻՒՆ. Ապատոհմութիւն, անմասն գոլն յազնուականութենէ.
Անցանելով ըստ սահման բնութեան՝ անկանիցիմք ի չազնուութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
cuminic acid.
humility.
storax.
Ըստ Բժշկարանի է այն որ կոչի եւ Մարեմայ խունկ։ cf. Զուկի չոր։
unalterableness, unchangeableness.
cf. Չանսաւորութիւն.
ՉԱՆՍԱՑՈՒԹԻՒՆ ՉԱՆՍԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Չանսալն. անսաստութիւն. մտիկ չընելն.
Ամբաստանութիւն չանսացութեան նոցա. (Մխ. երեմ.։)
Յարգելուլ զնա՝ չանսայր ... առ չանսաւորութեան անխոնարհելի մնացեալ. (Արծր. ՟Դ. 2։)
disobedience;
contumacy.
ՉԱՆՍԱՑՈՒԹԻՒՆ ՉԱՆՍԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. Չանսալն. անսաստութիւն. մտիկ չընելն.
Ամբաստանութիւն չանսացութեան նոցա. (Մխ. երեմ.։)
Յարգելուլ զնա՝ չանսայր ... առ չանսաւորութեան անխոնարհելի մնացեալ. (Արծր. ՟Դ. 2։)
cf. Չյաջողութիւն.
Անյաջողութիւն. ձախողութիւն. ձախորդութիւն.
Ի չաջողութենէ ուրուք անուանի թշուառութիւն. Եզնիկ.։
false god, idol.
οὑ θεός, οὕκ ὧν θεός non deus, qui non est deus θεοί dii δαίμων daemon. Որ չէ աստուած. սուտ աստուած. դիք. դեւք. կուռք.
Նախանձեցուցին զիս չաստուածովք։ Երդնուին ի չաստուածսն. (Օր. ՟Լ՟Բ. 21։ Երեմ. ՟Ե. 7։)
Յորժամ կռապաշտութիւնն ճարակէր զերկիր, յորժամ աստուածն չճանաչէր, եւ չաստուածքն երկրպագութիւն առնուին. (Սեբեր. ՟Ը։)
Զայնպիսի աստուածս ոչ առ աստուածս պարտ է ունել, այլ առ չաստուածս. (Եզնիկ.։)
Ո՞ եղեւ նմա խորհրդակից. այս ոչ ընդ հայր եւ ընդ որդի անջրպետ է, այլ՝ ընդ աստուած եւ ընդ չաստուածս։ Աստուած հզօր, ընդ չաստուածսն է անջրպետութիւն, որ ոչինչ զօրեն առնել, եւ ոչ ոտն յոտանէ փոխել. (Գէ. ես.։)
Որպէս եւ քերթողն (հոմերոս) յայտ առնէ՝ ասելով, ոչինչ ցեղ նման է չաստուածոց անմահից, եւ գետնակոխողաց մահկանացու մարդկան». (Սահմ. ՟Ժ.) ըստ յն. դնի՝ աստուածոց, խառնելով ընդ ճշմարտին աստուծոյ եւ զսուտ աստուածս։ Տե՛ս եւ Աստուածք։
goddess, false divinity.
evil omen;
ill-luck, misfortune, mischance;
unhappiness.
Ոչ ինչ թողաւ, որ ի վերագոյն չարաբաստութիւնն տանի. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ill-nature, wickedness, malignity, iniquity, malevolence;
immorality.
Ցուցանէ զայնպիսի մարդասիրութիւն առ այնքան չարաբարու ծառային բժշկութիւնն. (Նանայ.։)
Քաջ զքեզ գիտես այդպիսի չարաբարու լեալ. (Ճ. ՟Ը.։)
Չարաբարք՝ չարաբարուք. (Արիստակ. գրչ.)
κακοήθεια, κακοφροσύνη, ἁγνωμοσύνη malignitas, improbitas, nequitia եւ այլն. Չարաբարոյ գոլն. չար բարք. չարակամութիւն. անզգամութիւն. եւ Տմարդութիւն. չարաբարոյութիւն, չար սիրտ.
Զի՞նչ է չարաբարութիւն։ Չարաբարութիւն է՝ որպէս կարծեմ, նոյն ինքն առաջին ծածկեալ չարիքն ի բարսն. (Բրս. հց.։)
Հեռիւ, նենգութեամբ, չարաբարութեամբ. (Հռ. ՟Ա. 23։)
Ըստ իւրեանց չարաբարութեան ... գրգռէին զմիտս մեր. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 2։)
Այսու զառաւել չարաբարութիւն հրէիցն յայտնէ. (Ոսկ. գծ.։)
Զի ափիբերան լինիցի հրէիցն չարաբարութիւն. (Ոսկ. յհ. ստէպ։ եւ Նանայ.։)
Առաքինութեան հաղորդեալն՝ ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ, քան զայն՝ որ չարաբարութեան է հաղորդեալ՝ կենցաղն, հեշտագոյն գոլով. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Վասն չարաբարութեամբ ընդդէմ դառնալոյն իսրայէլի. (Կիւրղ. ի յովէլ.։)
Յամենայն կողմանց բառնայ զպատճառ չարաբարութեան եւ անհնազանդութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
Դու ընդէ՞ր ոչ հատանիցես ընկենուցուս ի քէն ամենեւին զխստութիւն եւ զչարաբարութիւն. (Վեցօր. ՟Է։)
Դու ինձ թւեա՛ առ այսոքիկ զքոց չարաբարութեանց բառսդ (կամ բանսդ). (Առ որս. ՟Գ։)
ՉԱՐԱԲԱՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Չարարուեստութիւն. խորամանկութիւն. դաւ.
Նախ քան զգլորումն՝ չարաբարութիւնք. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 18։)
Հետեւեալ լինի անիրաւութեանն՝ զրպարտութիւն, ամբարհաւաճութիւն, կեղծաւորեալ մարդասիրութիւն, չարաբարութիւն, եւ խորագիտութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Մի՛ որջասցի յանտառս չարագործութեամբ եւ չարաբարութեամբ. (Առ որս. ՟Է։)
insupportable yoke, unsufferable grievance.
Հրամայեցեր առնուլ փոխանակ չարաբեռնութեանցն զբարիոք եւ զհանգստաւէտ բեռն եւ լուծ պատուիրանաց քոց. (Սարկ. աղ.։)
ill-contrived, malignant, spiteful, malevolent, worst of all;
— երիվար, untameable horse.
Որոյ գլուխն է չար. չարաբարոյ. եւ Որ գտանի գլուխ չարի կամ չարաց եւ չարեաց.
Ասէ ցսուրբն, չարագլուխ, եւ ամենայն կախարդութեամբք լի։ Ե՛րթ յետս չարագո՛ւխ վիշապ։ Ո՛վ չարագլուխ ծեր. (ՃՃ.։)
Գնա՛ անիծեալ եւ չարագլուխ աղքատ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Երիւար չարագլուխ. (Ոսկիփոր.։)
malefaction, misdeed, wicked deed, spiteful or ill-natured action, wickedness, malignity, malice.
κακουργία maleficentia, versutia. Գործելն զչար. չարութիւն. ոճիր.
Ոչ ըստ սահմանելոյ ինչ հրամանացն եղանին մեղքն մեղանչականացն, այլ ի բռնաւորութենէ չարագործութեանն. (Եզնիկ.։)
Տանջէր զչարագործութիւնն որ ի սատանայէ, եւ հաստատէր զմարդասիրութիւնն՝ որ յինքենէ։ Որ ինչ անցք ընդ քաղաքս անցեալ է ի չարին բանսարկութենէ ի սկզբանէ չարագործութեամբն առ մարդս. (Արշ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
ՉԱՐԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ըստ յն. ոճոյ՝ Չարարուեստութիւն. դաւաճանութիւն.
Զի մի՛ դաւ ինչ չարագործութեան (յն. մի բառ) նոցա ի թշնամեացն լինիցի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 22։)
Մի՛ որջասցի յանտառս չարագործութեամբ եւ չարաբանութեամբ. (Առ որս. ՟Է։)
Ի գա՞լն արդեօք կատարեաց զչարագործութեանցն պատրաստութիւն, եթէ տարրացեալ ընդելութեամբ եւ երկայն աւուրբք զդաւողականն յարադրեաց խորհուրդ. (Պիտ.։)
inauspicious, evil-boding, ill-omened, sinister.
ill-look.
demoniacal wickedness, abominable malice;
misadventure, very great misfortune.
κακοδαιμονία, βαριδαιμονία horrenda impietas mali genii vel ingenii, et infelicitas, miseria, infelix fortuna premens եւ այլն. Չարադեւ գոլն. գործ չարադեւ անձին. յետին չարութիւն. եւ Չարաբաստութիւն. թշուառութիւն.
Յորոց իւրաքանչիւր ոք առանձինն է քուրմ եւ տօն, եւ հասարակաց չարադիւութիւնն ի վերայ ամենեցուն։ Որ է ծայրագոյն չարադիւութեան, ոչ իւրեանց զօրութեանն զգուշութիւն ունել, այլ այլոց տկարութեանն. (Ածաբ. յայտն.։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Չարադիւութեանն յուսահատութիւն, եւ բարեպաշտութեան ժառանգութիւն, բարեբաստութիւն հոգւոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
evil-tongued, slanderous.
Որոյ լեզուն է չար, կամ սրեալ ի չարութիւն. չարախօս. եւ հայհոյիչ.
Որ զլեզուն սուսեր սատակիչ պատրաստեալ ... զսուրմակն չարալեզու փոխանակ սրբոյն սահակայ կացուցանէ. (Յհ. կթ.։)
Աքիտոփէլ մտախաբ չարալեզուն, նիւթողն խաւարի. (Համամ առակ.։)
Զչարալեզուն եւնոմիոս զեպիսկոպոսն գերմանիկոյ. (Հ. մարտ. ՟Ժ՟Ը.։)
cruelly tormented, ill-treated, vexed, oppressed;
very painful, very grievous;
— տանջել, to torment, to torture;
— մեռանել, to die under atrocious tortures.
Չարաչար լլկեալ. մոլեգնեալ. այսահարեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. խոշտանգեալ. վարակեալ. չար բանէ մը բռնըւած, ծեծկըւած, հէլլաք՝ պէրպատ եղած.
Եղէ իբրեւ զայր մի աղճատեալ. եւ իբրեւ զայր մի չարալլուկ ի գինւոյ». յն. ըմբռնեալ իսպառ. συνεχόμενος. (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 9։)
Չարալլուկ մազապուր ապրելով հրէից. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Չարալլուկ դիւահարեալն. (Մանդ.։)
Չարալլուկ եւ վշտացեալք յառաւելութենէ խանդին ցաւոցն. (Պիտ.։)
Անհնարին պատժովք չարալլուկ դառնամահ մեռանիցի. (Լմբ. սղ.։)
Սրտառուչ չարալլուկ լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Այսպիսի չարալլուկ եւ մահկանացու (ախտ) ախտանայ ոգին այսուիկ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ընդմէջ անկեալ հեշտութեանցն հատման՝ չարալլուկ կարեաց նեղութեանն. (Պիտ.։)
Չարալլուկ կատանօք զարկուցեալ հեղձոյց։ Չարալլուկ տանջանօք բարձցէ զնոսա ի կենաց. (Փարպ.։)
Եւ այսպէս չարալլուկ կտտանօք կեղէին զկեանս նոցա. (Ղեւոնդ.։)
Զբոլոր ուխս չարութեան չարալլուկ չար հինիցն. (Յհ. կթ.։)
Սովն չարալլուկ. (Սամ. երէց.։)
Զամենայն բազմութիւն որբոց եւ այրեաց չարալլուկ տառապեցուցանէր. (Ղեւոնդ.։)
Բարեկրեալքն ի յառատ բարեկեցութեան, եւ թշուառականք ի չարալլուկ կենացն հարկաւորութենէ. (Պիտ.։)
Ոչ կամէին ելանել յեգիպտոսէ, մինչեւ լլկեցին չարալլուկ եգիպտացիք. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
credulous of ill-tidings;
—ք, sad news;
incredible woes, unheard of disasters.
Թագաւո՛ր չարալուր, զչարաչար տանջանսն՝ որպէս ասացեր՝ մատո՛ ինձ. (Ճ. ՟Ը.։)
ՉԱՐԱԼՈՒՐՔ գ. Չար լուր. չարիք անլուրք.
Նմա խորհի զմահս եւ զամենայն չարս, եւ չարալուրս. (Մանդ. ՟Ժ՟Գ։)
ill-intentioned, meditating, designing or planning evil, malignant, malicious.
Այր ներքինի՝ չարասիրտ, չարախորհուրդ, եւ չարագործ. (Բուզ. ՟Գ. 15։)
Թանձրամիտք էք եւ չարախորհուրդք, միշտ ի վայր քարշեալք. (Նանայ.։)
Չարախորհուրդ իշխանին սիւնեաց վասակայ։ Կարծէր չարախորհուրդն շնորհ ինչ առնել նոցա. (Փարպ.։)
Կամ Չար խորհրդատու.
Զայս ամենայն լսէր ի չարախորհուրդ եւ ի դժնամիտ հազարապետէն իւրմէ միհրներսեհէ։ Զայս չարախորհուրդն միհրներսէհ ասէր. (Փարպ.։)
Հերոդիայ անհաւատին եդ ի մտի չարախորհուրդ (բանսարկուն). (Շ. տաղ.։)
Եւ Չարարուեստ. դաւաճան. դաւադիր.
Զբանսարկուն զչարախորհուրդ օձն. (ՃՃ.։)
Չարախորհուրդն հայր մարդպետ՝ որդին սատանայի. (Արծր. ՟Ա. 14։)
impious thought, evil counsel;
perversity, malevolence.
ἑπιβουλή insidiae եւ այլն. Չարաչար խորհուրդ. չարախոհութիւն. դաւաճանութիւն. խարդախութիւն.
Բարի ձեւովք կերպարանիցի, եւ ի ձեռն այնորիկ զչարախորհրդութիւն գործիցէ. (Բրս. հց.։)
Իսկ սրբոյն ներսեսի իրազեկ եղեալ չարին չարաբարոյ չարախորհրդութեանն։ Ի նոյն միտս չարախորհրդութեան յամառեալ պնդեալ կայր. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Դ. 2։)
slander, detraction, defamation, calumny, false accusation, aspersion;
tittle-tattle, gossiping;
— մատուցանել զումեքէ, to accuse a person.
καταλαλία oblocutio, obtrectatio, maledictio διαβολή calumnia. Չարախօսելն. լուտանք. բամբասանք. բանսարկութիւն. զրպարտութիւն.
Ի բաց թօթափել զնախանձ, եւ զամենայն զչարախօսութիւն։ Գրգռութիւնք, չարախօսութիւնք, քսութիւնք. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 1։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Զի՞նչ է չարախօսութիւն. (եւ այլն. Բրս. հց.։)
Պահել զքեզ ի չարախօսութենէ օտար լեզուէ. (Առակ. ՟Զ. 24։)
ՉԱՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. κατηγορία accusatio. Ամբաստանութիւն. դատախազութիւն.
Սպասէին, զի գտանիցեն չարախօսութիւն զնմանէ։ Զի՞նչ չարախօսութիւն մատուցանէք զառնէն զայնմանէ։ Զերիցուէ չարախօսութիւն մի՛ ընդունիցիս. (Ղկ. ՟Զ. 7։ Յհ. ՟Ժ՟Ը. 29։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 19։)
born of bad parents.
ill-will, malevolence, malignity.
ἁγνωμοσύνη improbitas, perfidia κακοήθεια malignitas. Չարակամ գոլն. անզգամութիւն. չարութիւն.
Զարակամութեամբ ստութեամբ՝ առանց խորհելոյ՝ ամբաստանութիւն մատուցանել մեզ. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 6։)
Ի տեառնն երկայնմտութենէ, եւ ի ծառայիցն չարակամութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Առ տկարութեա՞ն ինչ, թէ առ չարակամութեան։ Չարակամութեամբն առնել, եւ կամ ընդ խաղ. (Եզնիկ.։ Մխ. դտ.։)
Մի՛ կարծիս տալ ումեք չարակամութեան, եւ կամ գրգռութեան առ ոմանս։ Եւ է ոմն՝ եղբայրատեցութեան, իսկ միւսն՝ չարակամութեան. (Բրս. հց.) յն. համակրութիւն. προσπάθεια.
evil eye, malevolence, envy, jealousy;
immodest, lascivious glance.
βασκανία, φθόνος invidia, fascinatio. Չարակնելն. յաչաղանք. եւ Չարակն գոլ. յաչաղկոտութիւն. նախանձելով աչքիլելը.
Չարակնութիւն անզգամութեան շլացուցանէ զբարիս. Նախանձ, բարկութիւն, չարակնութիւն. (Իմ. ՟Դ. 12։ Գաղ. ՟Ե. 21։)
Առ սոցա չարակնութիւն եւ դառնութիւն զայն ասացից։ Բարերար եւ մարդասէր է աստուած, զչարակնութիւնն յինքենէ ի բաց հալածեալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Չարակնութիւնք՝ որ ոչ կարէ տեսանել զբարին ընկերին. (Ոսկ. գաղ.։)
Բազում կերպարանք են չարակնութեանն։ Սրտմտութեամբ եւ չարակնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
Էր նմա նիւթեալ դաւաճանութիւն չարակնութեան նախանձու. (Յհ. կթ.։)
ՉԱՐԱԿՆՈՒԹԻՒՆ. Ժլատութիւն. անյագութիւն. ծակաչքութիւն.
Ըստ յորդել ստացուածոց՝ զօրանայ չարակնութիւն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ՉԱՐԱԿՆՈՒԹԻՒՆ. Յարատ հայեցուած. յն. ակն չար. ὁφθαλμός πονηρός oculus malus.
Չարութիւնք ... չարակնութիւն. (Մրկ. ՟Է. 22։)
Ոչ բռնադատել հեշտութեամբն ի յարատ հայեցուած եւ ի չարակնութիւնս. (Շ. ընդհանր.։)
pain, suffering;
ill usage.
κακοπάθεια vexatio, molestia, erumna, calamitas, labor. Կրելն զչարիս. եւ Չարաչար կիրք. տառապանք. վիշտ. չարքաշութիւն.
Բազում արտասուօք եւ հեծութեամբ եւ չարակրութեամբ դատեսցիս մինչեւ ի մահ։ Զամենայն չարակրութիւնս սիրեսցես։ Գետնախշտութիւն եւ պահք եւ աղօթք եւ չարակրութիւն։ Բազում (տպ. յոյժ) չարակրութեամբ լեալ ես դու ի կեանս քո. (Վրք. հց. ՟Զ. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
erroneous belief, error, perfidy.
κακοπιστία perfidia. Անհաւատութիւն. մոլորութիւն. անզգամութիւն.
Հատանէ ի հիմանց զհերձուածողացն չարահաւատութիւն. (Շ. ՟ա. յհ.։)
prejudice, presumption.
Ունելն զչար սկիզբն, զթիւր սկզբունս. (որ ըստ յն. նախառութիւն. եւ ըստ յետնոց՝ նախապաշարումն) προλείψις praesumptio, anticipata opinio.
Դատելով իրս՝ ոչ ճշմարտութեամբ բանից, այլ ախտիւ եւ չարահաւութեամբ. (Պրպմ. ձ։)
craftiness, astuteness, guile.
κακοτεχνία, κακουργία, δυστροπία mala ars, industria եւ այլն. Չարահնարն գոլ. եւ Չար հնարք. խարդախանք. անզգամութիւն.
Պատրանս գտին, եւ չարահնարութիւնս հնարեցան. (Աթ. ՟Բ։)
Զդիւային չարահնարութիւնս։ Հաւատամ, զի յաղթեցից քում չարահնարութեանդ. (Նար. խ.։ Խոսր.։)
Ամենայն ուրեք զբնական իւրեանց չարահնարութիւնն ոչ լքին յանձանց որդիքն բելիարայ. (Ղեւոնդ.։)
Ոչ պարզաբար բերեն յառաջ զբառսն, այլ նենգութեամբ իմն եւ չարահնարութեամբ։ Չարահնարութեամբ ասեն։ Բթել առ այսոքիւք զբանսարկուին չարահնարութեան խայթոց. (Պրպմ.։)
Գիշերի ի խաւարի արբենալով չարահնարութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
stench, stink, fetor.
κακοσμία malus odor, foetor. Զազրահոտութիւն. գարշահոտութիւն. գէշ հոտ.
Վասն չարահոտութեան (մեռելոյն) մի՛ ինչ կասկածեր յամենասուրբ տեառնէդ. (ա՛ղ է դա՝ անուշացուցիչ ամենայն հոտեալ մարմնոյ. Մամբր.։)
Զտիրագոյն անդամոցն գլուխ՝ չարահոտութեամբ աղտաղտին ջրոց թմբրեցուցանէ. (Պիտ.։)
Սրեաց եւ մաքրեաց զչարահոտութիւն նորա. (Եղիշ. դտ.։)
Յոպոպ զչարահոտութիւն իւր ծածկել ոչ կարէր. (Մխ. առակ.։)
Զազրահոտ լինի ամենայն կերակուրս ի չարահոտութենէ ձեռաց եւ ի վիրաց։ Գայռին՝ որ լի է չարահոտութեամբ. (Իսիւք.։)
Լսելով զայսպիսի չարահոտութիւն աղանդոյդ. (Ճ. ՟Գ.։)
Լի չարահոտութեամբ անկողինք նոցա. (Կանոն.։)
Զի եւ ոչ աղօթել կարէք ի չարահոտութենէ տղմոյս այսորիկ։ Ոչինչ ի չարահոտութիւն կենցաղոյս՝ կարէ մերձենալ ի մեզ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
disagreeable or harsh voice;
ill sound;
cacophony.
Սոցա քննութիւնս վասն չարաձայնութեան եղեւ. զի խոշորութիւն ինչ ծանեան լինել ի նոսա վարժասէրքն։ Առ ի գեղեցկաձայնութիւն ինչ կամ ի չարաձայնութիւն. (Քեր. քերթ.։ Նիւս. բն.։)
cruel, barbarous, most painful death.
Որք ի ծովու կորեան, կամ ի շանդից, եւ ի գազանաց, եւ ի սրոյ, եւ ամենայն չարամահութեանց. (Կանոն.։)
evil-mindedness, ill-intention, malevolence, malignity;
cunning, wiliness, finesse.
κακόνοια mala mens, pravitas. Չարամիտն գոլ. չարախոհութիւն.
Զքրիստոսամարտիցն ի բաց դարձուցանելով չարամտութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայտ է թէ չարամտութեամբ գործես. (Մխ. առակ.։)
Արտաքսեաց զնա յիւրմէ տէրն իւր վասն չարամտութեան իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
resentful, revengeful, rancorous, spiteful;
— լինել, to bear or owe a grudge, to foment rancour or hate.
Աղուէսք բնակին ի չարայուշ անձին։ Ընծայ չարայուշի մրջմնակեր պատարագ է. (Վրք. հց. ՟Ը. ձ։)
Կենդանին այն (այսինքն ուղտն) չարայուշ է եւ ոխապահ։ Չարայուշ բարոյից ուղտոց. (Ոսկ. եբր.։ Վեցօր. ՟Ը։)
Մի՛ նախանձոտ, մի՛ չարայուշ։ Մի՛ չարակամ, մի՛ չարայուշ. (Եփր. պհ.։ Ճշ.։)
Ամբարհաւաճ, կամ չարախօս, կամ չարայուշ. (Մաքս. եկեղ.։)
Չարայուշքն յանդիմանին ի պատժին. (Համամ առակ.։)
Բարեխորհ, անյիշաչար. եւ ոչ չարայուշ առ մեծամեծս եւ փոքունս. (Սոկր. ՟Է. 22. յորմէ եւ Աբր. մամիկ.։)
Որպէս կատաղի եւ հարկանօղ չարայուշ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Մի՛ չարայուշ լինիք, եւ մի՛ վրէժ խնդրէք. (Ոսկ. հռ.։)
Եւ ոչ արիանոսացն չարայուշ եղեւ, որ զնորա մահ ըղձանային. (Սոկր.։)
Մի՛ յետ թողութեանն չարայուշ լինիցիմք մտօք, որպէս բազումք. (Երզն. մտթ.։)
resentment for injuries, revengefulness, rancour, spite.
μνησικακία injuriarum memoria. Յիշաչարութիւն. ոխակալութիւն.
Քինախնդրութիւն եւ չարայուշութիւն եւ նախանձ՝ բարկութեանն են ծնունդ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Մեղայ չարայուշութեամբ, զայրացմամբ, քինահանութեամբ։ Վիրաւորեցայ չարայուշութեան բամբասանօք. (Մաշկ.։ Սկեւռ. աղ.։)
of ill-repute.
illicit gain, usury.
αἱσχροκερδία, -δεια turpis quaestus studium. Չար եւ անարժան շահ. զօշաքաղութիւն.
Անազատութեան տեսակք երիս են. չարաշահութիւն, ժլատութիւն, եւ անհաղորդութիւն։ Իսկ չարաշահութիւն է, ըստ որում յամենայն կողմանց շահել խնդրեն, զշահսն քան թէ զամօթն վերագոյն համարելով. (Արիստ. առաք.։)
disastrous, dismal, very grievous;
baleful, atrocious, ferocious.
Որ ինչ ունի զչար շշուկ. չարաղէտ. բօթալից. դժնդակ. անողորմ (ինչ, եւ ոք).
Ըմբռնեցաւ ի չարաշշուկ գործս ապականութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի թաքստի էր վասն չարաշշուկ եւ դառն տանջանացն։ Ի ձեռն չարաշշուկ դահճացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զչարաշշուկ զչարիմաց խորհուրդս. (Յհ. կթ.։)
Չզանգիտել ի չարաշշուկ մահուանէ անտի. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ծախեալ լինէին ի ձեռն չարաշշուկ եւ մահահոտ գարշութեան. (Ոսկ. լուս.։)
pestiferous, venomous, pernicious, deadly.
Որոյ շունչն է չար եւ վնասակար. մահառիթ. դժնդակ.
Ամենեքին մեռեալ էին (ի վիրապի անդ) վասն չարաշունչ դառնութեան տեղւոյն. (Ագաթ.։)
Մի՛ զարհուրիր ի չարաշունչ մահուանէ անտի. (Ճ. ՟Գ.։)
Որ ի ձեռն մարգարէին եղիսէի օրհնեցեր զջուրն չարաշունչ եւ մահացու. (Մաշտ.։)
bad, very ignoble, vile, infamous;
wicked, ferocious, cruel;
unfortunate, miserable, pitiful.
Կարի անշուք, անպատիւ, անարգ. որպէս թէ ունօղ զչար կամ զվնասակար ստուեր. վատթար. դժնդակ. դառն. ժանտ. խրոխտ. խիստ.
Մի՛ զարհուրիր դու ի չարաշուք դահճէ այտի. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 29։)
Ի չարաշուք դահճէն. (Ասող. ՟Բ. 4։)
Այնպիսւոյ չարաշուք առն ողորմեցար. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Այնպիսի պատուական զինուորութիւնն հասանէր ի չարաշուք անարգութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ունին չարաշուք տեսակս գազանաձեւս թունաւորս. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Չարաշուք իշխանութեամբն եւ պէսպէս խորամանկութեամբ հնարէին գայթագղեցուցանել զուղիղս. (Ճ. ՟Բ.։)
Չարաշուք դժրողութեամբ գերեալս վաճառակուր լինել. (Յհ. կթ.։)
Փակեալ առ մի քէն զանիծիցն դժնդակ ըղձիցն չարաշուք ձայն. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւի». (Պիտ.) այլ ձ. չարաշունչ. եւ այլ՝ չարաշունք։
Ցանկութիւնն եւ սրտմտութիւնն, չարաշունքն եւ մահունքն». (Փիլ. լին. ՟Դ.) իբր չարաշնչութիւնք սպառնալեաց։ 4
impiety;
heresy;
idolatry.
Չար պաշտօն, եւ Պաշտօն չարի. չարափառութիւն. մոլորութիւն չար. գրի եւ Չարապարշտութիւն.
Արիոսի գտանիս չարապաշտութեանն զուգաձայն։ Եւ սորա (բէլայ) խաւար չարապաշտութեանն զբոլոր տիեզերս ընդ իւրեւ կալեալ կուրացոյց։ Ուղղաձիգ արարեալ ջաղխեսցուք զվեհագոյն եւ զգերակացեալն ի նոսա չարապաշտութեանն ագամ (զգլուխ չար աղանդոյն). (Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
love of evil, ill-will, perversity, malevolence, wickedness, malignity.
evil-heartedness, malign disposition, malevolence.
Չարասիրտն գոլ. չարութիւն սրտի.
Կրճտէ զատամունս, այս չարասրտութեան է. իսկ կրճել ատամանց եւ լալ, այս ակամայ առ նեղութեան է. (Արիստակ. գրչ.)
crucified, tortured on the cross.
Խաչաչարչար սուրբ դիաապետ. (Շար.։)
Շաբաթն հանգիստ ի խաչաչարչար մահուանէն իջեալ ի գերեզման՝ հանգեաւ յաւուր շաբաթու. (Տօնակ.։ Ոսկիփոր.։)
worshipper of christ crucified, christian.
in form of a cross, crosswise;
— դնել առ իրեարս զձեռս, to cross the arms.
Սկսանի նախ ի ճակատն կտրել (զհերս), ապա ի գլուխն խաչապէս՝ հինգ տեղի. (Մաշտ.։)
Ընդ ոզիէլի անտուստ սատակէ, եթէ ոչ խաչապէս յոգի բերիցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Շրջեցաւ ի մէջ մարմնոց (կամ մարմնոյ) խաչապէս, զի ոք լկտութեամբ մի՛ գնասցէ նովաւ. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
wood of the cross, cross;
crucifix;
peony;
anemone.
ξύλον, σταυρός lignum sanctae crucis, crux. Փայտ խաչի. խաչ. մանաւանդ սուրբ խաչն յոր բեւեռեցաւ քրիստոս տէրն մեր.
Մատուցեալ՝ առ զմի խաչափայտիցն, եւ եդ ի վերայ դստերն մեռելոյ իւրոյ. (ՃՃ.։)
Օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
ԽԱՉԱՓԱՅՏ. Ըստ Բժշկարանի, Խոտ ինչ. որոյ սերմն եւ արմատն կարծի դեղ լուսնոտութեան. ֆուանիա, յօտ սալիպ, այը գուլազը, շաքայիք, որպէս peonia. այլ paeonia. παιωνία ասի ո՛ր եւ է բժշկական դեղ կամ դեղթափ. մանաւանդ Մատուտակ. պիյան քեօքիւ.
crab, craw-fish.
Ձկանց ծովու, խաչափառի, եւ գորտան. (Ոսկիփոր.։)
Խաչափառն փակաւ աղուեսուն. (Վրդն. առակ.։)
discovery of the Holy Cross.
Յափշտակեալ հոգւով յերուսաղէմ՝ չոգաւ ի խաչգիւտն. (Վրք. հց. ձ։)
to crucify, to fix on the cross.
Ուր խաչ, եւ խաչեալն, անդ եւ խաչելութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Զխաչողսն ճեպէր ի տէրունական մահն. (Խոր. հռիփս.։)
to twist rope.
ԽԱՌԱՄԱՆԵԼ. (տպ. խառնամանել). Խառանս կամ չուանս մանել. ոլորել. պատատել.
Տոռունք մեղաց պատեցան զնեւ ... զվիշտսն որ ի մարդկանէ չուանի առեալ զօրինակն. (Վրդն. սղ.։)
rope, cord, string;
iron collar.
նոյն ընդ Կառան. որ եւ ԿԱՐ. այսինքն Պարան. չուան. տոռն. կապանք պարանոցի. գուցէ նաեւ Անուր.
Արկանելխառան ի պարանոց նորա, եւ ածել ունել զնա առ դուրս սենեկին. (Ագաթ.) (յն. թարգ. քսի՛լօն. այսինքն փաձտ, որպէս անուր)։
Ադոյց խառան ի պարանոց, եւ երկուց հեծելոց հրամայեաց առ միմեանս ձգել, մինչեւ հատաւ գլուխն. (Պտմ. վր.։)
collared, wearing a collar or chain.
Տոռն ընդ անձն ... ձեռակապօք խառանաձիգ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7. յն. պատատեալ զպարանոցս. եւ մի ձեռ. հյ. չուան ընդ պարանոց։)
to chain up;
to tie with ropes.
Քան զշուն մի առ գերեզմանի խառանեալ եւ՛ս (չար) ընչիցն կապանք գրգռիցեն զքեզ հաջել ամենայն մերձաւորաց։ Շուն կատաղի տեսանէ ի վերայ դիմեալ ոգւոցն, եւ անհոգս է. զոր պարտ է խառնել, եւ սովամահ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 26։)
Կատաղի շուն, խառանեցեր զկնի քո ջլացդ։ Ի քո աստուածքդ շուն խառանեմ. (Մամիկ.։)
to destroy, to crumble;
to gnaw, to bite.
Զերիս աւուրս իբր խառատեալ, եղեւ աստուածախառն մարմինն յորովայն մահուն, եւ ոչինչ կարաց ստնատել նմա. (Տօնակ.։)
to wring the neck, to twist, to wrench, to draw, to pull out.
Եթէ ի թռչնոց մատուցանիցէ ... ի տատրակաց կամ յաղաւնեաց ... քահանայն խառեսցէ զգլուխ նորա։ Խառեսցէ քահանայն զգլուխն յուլանէ, եւ մի՛ հատցէ. (Ղեւտ. ՟Ա. 15։ ՟Է. 8։)
hybrid;
— հրէշ;
chimaera.
Որպէս խառնակ գազան, զոր օրինակ է առասպեալ մինոտաւրոսն. որ ի մեզ գրի Մինովայ ցուլ, իբր մինովացուլ.
Որպէս բան ունի զպասիփայէ զմինովայ դուստրն կրետացւոց (արքայի) հարեալ ի զլու ծնանել խառնագազան իմն մինովայ ցուլ. (Փիլ. լիւս.։)
licentious, dissolute, rakish, libertine.
ἁσελγαίνων, λοιμός lasciviens, pestilens. Ոյր խառն են գանցք. խառնակ վարուք. ցոփ. զեղխ. անառակ.
Չիցէ. պարտ ուղղել զխառնագնացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 23։)
Չարագործ, եւ խառնագնաց լեալ ի մանկութենէ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
Եթէ այր կնոջ ուրուք խառնագնաց իցէ, եւ անխտիր ի պոռնկութիւն. (Կանոն.։)
parti-coloured, variegated.
Խառն գունով. խառնակ երանգօք.
Բուսանի ծառ ոսկեգոյն, ոսկեթել, ստորմակերպ (կամ ստորակերպ), այսինքն խառնագոյն. եւ կոչի ծառ նէեսայ. (Վանակ. յոբ.։)
wicked, villanous.
Աստուած յանիրաւացն վրէժ խադրէ, եւ ի խառնագործաց. (Լմբ. առակ.։)
an emetic.
Խառնակ դեղ՝ մաքրողական կամ ործացուցիչ.
vegetable soup.
Ճգնազգեցս այս խառնաթանիւ շատանայր ի տէրունիսն. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
that speaks confusedly or impurely, confused;
unchaste, impure.
Խառն խօսօղ այլեւայլ բարբառս. եւ Խնռնախօսական. Զքնղնք՝ ուր բազում լեզուք խառնախօսք խուժադուժք բնակին սովորութեամբ գիրք բաբելոն անուանեն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Բ։)
Խառնախօս խղուըրտիւն ի միաբանեալս եկեալ մտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Լեզու խառնախօս յամօթ առնէ զհոգին սուրբ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
mixed, confused, embroiled, complicated;
impure, obscene;
tie, bond, union;
copulation, pairing;
the rabble, the mob.
Դարձոյցզբնութիւնս ի խառնակ վարուց. (Մխ. երեմ.։)
Որոշեալ զատեալ է մեկնեալ է յընդ արարածս ի խառնակ հաւասարութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Անթիւն խառնակ եւ շփոթեալ է. (Վրդն. թուոց.։)
ԽԱՌՆԱԿ. κοινός communis. Հասարակ եւ Պիղծ համարեալ. Անխտիր. անմաքուր. փիծ. անլուայ. սովորական, պիտակ, եւ այլն.
Խառնակ անասուն, կամ կերակուր։ Խառնակ ձեռօք, այսինքն անլուայ ուտէինզհաց։ Խառնակ ինչ եւ անսութեամբ։ Զարիւն նորոյ ուխտին խառնակ համարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 50. 65։ Մրկ. ՟Ե. 2։ Գծ. ՟Ժ. 14. 28։ ՟Ժ՟Ա. 8։ Եբր. ՟ժ. 29։ Եկն եւ խառնակն եգիպտոսի, որ էին ընդ նոսա թլփատեալք. Եփր. յես.։)
Կամ Մեղսամարդ. անարժան. անխտիր ի գիջութիւն.
ԽԱՌՆԱԿ. գ. Խառնուած. զօդումն. շաղկապումն. Կայր նովին պատանաւ՝ ողջ եւ անքակ խառնակ յօդիցն. (Եզնիկ երէց.։)
Եւ Խառնք. մերձաւորութիւն արուի ազգակցացն ելանեն իւրաքանչիւր ազգ կենդանեաց ի խառնակսն իւրեանց. գր. հր։
abusively;
improperly said.
Իբրեւորդի լուիցես, մի խառնակաբան համարիցիս զանունն, այլ՝ ճշմարիտ որդի բնաւոր. ոչ որեգրութեամբ, այլ ի բնութենէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Միաբանակեաց.
κοινόβιτης coenobita. Փոխանակ թարգմանելոյ Միաբանակեաց. այն որ կեայ ի հասարակաց վանս՝ խառն ընդ բազմութեան եղբարց.
Մեկնեցելոցն (յանապատ) դեւքն մերկս մարտնչին. իսկ խառնակեցացն եւ ընկերաւորացն, զհեղգագոյնս եղբարցն ի վերայ յարուցանեն. (Եւագր. ՟Դ։)
Վայելսհեռացելոցն այս դժուարաւ պատահի։ Ո՛վթէ ո՛րպէս զլռութիւնստացողաց միայնակեցացն պատմէհոգին, եւ ոչ թէ խառնակեցացն եւ ընկերաւորացն. (Լմբ. սղ.։) Այլ է եւ ԽԱՌՆԱԿԵՑԻԿ, զոր տեսցես։
to mix, to blend;
to confuse, to perplex, to embarrass, to confound;
to intrigue;
to disturb, to embroil;
to twist;
to couple or pair.
συγχέω confundo συμμίγνυμι, ἁναμίγνυμι commisceo μίγνυμι misceo. Խառնակ կացուցանել. չարաչար խառնել. շփոթել.
Խառնակեսցուքանդ զլեզուս նոցա։ Անդ խառնակեաց տէր աստուած զլեզուս ամենայն երկրի. (Ծն. ՟Ժ՟Ա. 7. 9։)
Ի մարդն լինել՝ ոչ կորոյս զբնութիւնն, եւ ոչ խառնակեաց զանձնաւորութիւնն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Հերա խառնակեաց, եւ նաւակոծութիւնս արար ի ծովու. (Նոննոս.։)
Մի՛ խառնակալ զխորհուրդս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
ԽԱՌՆԱԿԻՄ եցայ, ձ. συγχράομαι, ἑπιμίγνυμαι, συγκαταμίγνυμαι (թո՛ղ զնախագրեալս իբր կր) Երբեմն նշանակէ՝ անխտիր հաջորդ եւ կցորդ լինել. անտանութիւն առնել. թարթափիլ. մասնակցիլ.
Խառնակիլընդ հեթանոսս, կամ ընդ ժողովուրդս, կամ ընդ պոռնիկս եւ ընդ մեղաւորս, ընդ անօրինին, ընդ պատրողին. (եւ այլն. Սղ. ՟ճե. 34։ Յես. ՟Ի՟Գ. 12։ Ովս. ՟Է. 8։ ՟Ա. Կոր. ՟Ե. ր. 11։ ՟Բ. Թես. ՟Գ. 14։ Առակ. ՟Ժ՟Դ. 16։ ՟Ի. 1. 19։)
Խառնակեցաք ընդ աղտեղութիւնսհեթանոսաց երկրիս. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 88։)
Խառնակիլ ի կերակուրս, որ դիւացն է զոհեալ. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Ի խառնակիլ այսպիսի ճակատուց. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Որ խառնակիցի ընդ անասուն, մահու սպանանիջիք. (Ել. ՟Ի՟Բ. 19։)
Ժողովեցից ի վերայ քո զամենայն հովանիս քո, ընդ որս դու խառնակէիր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 37։)
Իսկ (Բարուք. ՟Գ. 11.)
Խառնակեցար ընդ դիակունս. Իմա՛, պիղծգտար։
Որք ուտէին եւ ըմպէին, անասնաբար խառնակէին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Խառնակեաց.
Որ կեայ հասարակ կեանս ի մէջ մարդկան անընտրողութեամբ. գռեհիկ. մանաւանդ Խառնագնաց. անկարգ ի վարս. անարժան (քաղաքաւարեալն, կամ գործ եւ կեանք, եւ ախտ նորա).
Խառնակեցիկ կեանս դժուարինս դարձոյց ի յարդարութեան կեանս դիւրին. (Շ. մտթ.։)
Խառնակեցիկ ցանկութեամբն վարէին ի պէսպէս տեսակս ախտից. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Գ։)
trodden by impure persons, profaned.
Կոխեալ կամ կոխելի իբր խառնակ՝ հասարակ եւ անսուրբ տեղի. կոխան ոտից հասարակաց.
Զոր օրինակ կոխեցին խառնակոխ յատակք մեհենից. Յն. տունք գայթագղութեան. կնմ դարչութեան. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 8։)
incredulous, unbelieving, impious;
vulgar;
cf. Խառնագնաց.
Խառնակեցիկ վարուք. խառնագնաց. անկարգ. անօրէն. հեթանոս. կամ Գռեհիկ. ռամիկ.
indistinctly, inarticulately;
not clearly audible, indistinct, confused;
— հնչել, to give an uncertain sound;
to utter confused cries;
— շշունջ, confused murmur.
the mass, the common herd, the multitude, the rabble, the mob;
low, vulgar, plebeian;
— ամբոխ, the lower classes, the common people, the scum or dregs of the people, the vulgar.
ԽԱՌՆԱՂԱՆՃ ԽԱՌՆԱՂԱՆՋ. ὅχλος, δῆμος turba, vulgus ἑπίμικτος miscellaneus σύμμικτος commixtus. որ եւ ԽԱՌՆԻՃԱՂԱՆՃ. գրի եւ ԽԱՌՆԻՃԱՂԱՆՋ. Խաամուժ. ամբոխ. ազգ խառնակ. սոսկանք. բազմութիւն. ռամիկն. խուժան.
Խառնաղանճն՝ որ էր ի միջի նոցա։ Ի վերայ ամենայն խառնաղանճիցն որ ի մէջ նորա։ Պարսիկք եւ լիգացիք եւ ամենայն խառնաղանճքն. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 4։ Երեմ. ՟Ծ. 37։ Եզեկ. ՟Լ. 5։)
Զօրութիւնք քո, եւ վարձք քո, եւ խառնակղանջիցն քոց. ըստ եբր. մեկնի, աղխամաղխ վաճառաց, կամ վաճառք։
Կամ ա. δημώδης vulgaris, plebejus. Ռամկական. հասարակ. բազմամբոխ. խուռն. խառնիխուռն. անկարգ. անհարթ.
Խառնաղանջամբոխ, կամ բազմութիւն, ժողովք, քաղաք, գաւառ, կամ զեռունք. (Յհ. կթ.։ Զքր. կթ.։ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. յհ. եւ ապաշխ։ Կորիւն.։ Վեցօր. ՟Է։)
Մարդս ունելով բնութեամբ ենթակայ զբանականութիւն (կամ զխօսս), սակայն (առանց քերականութեան՝) խառնաղանճ, եւ հոծ, եւ անյարմար. (Մագ. քեր.։)
siftings.
Զպիտանացու հողն ի մանրախիճ աւազոյ անտիպարզեն, եւ զխառնամաղ կոչան ի բաց մաքրեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ.)
mixed, confused.
ԽԱՌՆԱՄԱՌՆ ԽԱՌՆԱՄԱՌՆԵԱԼ. (կրկնումն ձայնիս Խառն. որպէս եւ յայլ կրկնութիւնս մտանէ տառդ մ) συγκεχύμενος confusus Նոյն ընդ Խառնիխուռն. խառնակ. շփոթ. պէսպէս. Խառնակ մառնակ, խառնիփնդոր.
Յիշատակն խառնամառնեալ, եւ կանխագիտութիւն ծածկութիւք իմն կեղակարծից երկմտեալ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խառնամառն.
ԽԱՌՆԱՄԱՌՆ ԽԱՌՆԱՄԱՌՆԵԱԼ. (կրկնումն ձայնիս Խառն. որպէս եւ յայլ կրկնութիւնս մտանէ տառդ մ) συγκεχύμενος confusus Նոյն ընդ Խառնիխուռն. խառնակ. շփոթ. պէսպէս. Խառնակ մառնակ, խառնիփնդոր.
Յիշատակն խառնամառնեալ, եւ կանխագիտութիւն ծածկութիւք իմն կեղակարծից երկմտեալ. (Նիւս. կազմ.։)
ill-used, ill-treated;
— առնեմ, to abuse, to misuse, to make a bad or ill use of.
որ վարի խառնակեցիկ վարուք. անխտիր. անարգել. չարաչար ի վար արկեալ.
Անխայեսցուք եղբարք ի մարմինս մեր, եւ մի՛ իբրեւ զօտարոտիս խառնավարս արասցուք. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ.) յն. παραχράομαι abutor, negligo.
goblet, cnp, howl;
banquet, feast;
crater;
recipient of the Word (Virgin Mary).
ԽԱՌՆԱՐԱՆ κρατήρ crater. որ եւ ԽԱՌՆԵԼԻՔ ասի. անօթ կամ ընդունարան, յոր լինի զըմպելի ինչ կամ զըմպելիս խառնել, կամ արկանել լնուլ, հեղուլ. որպէս կարաս, սափոր, թակոյկք. մանաւանդ ըմպանակ, բաժակ. (յն. քռա՛դիր. ի քեռա՛օ, քերաննիմի, խառնել. քռա՛սիս, Խառնուրդ. ուստի ռմկ. յն. քռասի՛, գինի)
Մերձ դնեմ սեղան բանական, եւ խառնարան հոգեւոր մշտաբուղխ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Ի զուարճութեան գինարբուաց խառնարանն կոչելով. (Երզն. լս.։) նմանութեամբ Մարմնարան փրկչին, սւորբ կոյս աստուածածին. յորոյ արգանդի եղեւ անճառ միաւորութիւն բանին ընդ մարմնոյ՝ անշփոթ խառնմամբ.
Տնկասաղարթ մարմնոյ աստուածութեանն խառնարան. (Նար. կուս.։)
ԽԱՌՆԱՐԱՆ ՀԵՓԵՍՈՍԻ կոչին ըստ քերթողաց Ճեղքուածք ետնայ հրաբուղխ լերին, ընդ որս հուր եւ մոխիր ի վեր յորդեն. որպէս կրակարան դարբնոցի.
Այլ լեառն է, յորում հուր ելանէ ուժգին եւ հանապազ. եւ կոչի լեառն այն յետնէ. եւ հուրն կոչի խառնարան հեփեսոսի. (Նոննոս.։) յն. Κρατήρες montis Aetnae foramina.
pronounced confusedly, indistinctly;
in a huddle, pell-mell.
Քառնի խուռն ի դուրս բերեալ, նիւթապէս արտաբերեալ.
embroiled, disordered, intricate, confused;
confusedly, disorderly, pell-mell.
ԽԱՌՆԱՓՆԴՈՐ կամ ԽԱՌՆԱԲՆԴՈՐ. συγκεχύμενος confusus ἁμυδρός obscurus ἁσυνάρτητος non connexus, non cohaerens. Խառն եւ շփոթ. խառնիխուռն. խառնակ. տգեղ. անհամեմատ. անյարմար. անդէպ. (փնդոր. Լծ. ընդ լտ. գօնֆունտօ)
Գորտք եւ մրջմունք, եւ որ այլ եւս խառնափնդոր բազմաճճիք են. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յետ աշտարակին եւ խառնաբնդոր լեզուացն. (Կաղանկտ.։)
ԽԱՌՆԱՓՆԴՈՐ. մ. ԽԱՌՆԱՓՆԴՈՐԱՊԷՍ. ἁμυδρῶς confuse, obscure. Շփոթաբար. անյայտաբար. անորոշակի. ընդ աղօտկ մեսութեամբ. ուրուականապէս.
to throw into disorder or confusion;
to embroil, to confuse, to perplex, to disturb.
ԽԱՌՆԱՓՆԴՈՐԵՄ կամ ԽԱՌՆԱԲՆԴՈՐԵՄ. συγχέω, συνταράττω confundo, perturbo եւ այլն. Խառնափնդորկացուցանել. խառնակել. շփոթել. շաղախել. զառածանել. եղծանել զեղծանել.
Խառնաբնդորեալք ի չարէն՝ երկպառակութիւնն լինէր։ Յայսոսիկ խառնաբնդորեալ ի զանազան չարիս. (ՃՃ.։)
Զդաս կարգի ցուցանէ զհրեշտակացն, զի ոչ խառնափնդորեալք անմտաբար մի միջոյ գործով ելանեն. (Տօնակ.։)
cup, goblet, bowl;
liquor, beverage, drink, potion, libation;
crater;
—ք թեւոց, the tiller ropes;
խառնել —ս, to offer, to pour out libations.
Ոչ եւս շատանայ իմաստութեան խառնելեաւն, եւ ոչ բաւական վարկանի առ ի բժշկութիւն ծարաւոյն զբովանդակ զթակոյկն հեղոլ ի բերանն. (Նիւս. երգ.։)
Կամ κέρασμα mixtio, mixtura. Խառնուրդ. ըմպելի խառնեալ կամ բաղադրեալ.
Բաժակօք ոսկեղինօք ի խառնելեացն (այսինքն ի պատրաստեալ ըմպելեաց, կամ ի թակուկաց) ընդունէին զգինի ի մատռուակէն. (Նոննոս.։ գինւովն զխառնելիս) (զըմպելիս կամ զխառնարանն) պատրաստեաց՝ ըստ իմաստութեանն խառնելեաց (այսինքն խառնօղաց կամ պատրաստողին). (Կամրջ.։)
Ետ զմարմին իւրի զենլի, զգինի արեանն ի խառնելի. այսինքն յըմպելի կամ յարբումն. (Շար.։)
ԽԱՌՆԵԼԻՔ. κρατήρες . Բերանք հրաբուղխ լերին՝ ըստ վերջին նշ. Խառնարանի.
Հրակիզութիւնք եւ բոցք. որպէս ի յատնէ խառնելեացն ի վեր պատառելով. եւ օրինակաւ ջրոյ առ երկրաւ բերելով. (Արիստ. աշխ.։)
Հուրն ասի, թէ հեփեստոսի խառնելիքն է. (Նոննոս.։)
Թողուցուցին զխառնելիս թեւոցն. (Գծ. ՟Ի՟Է. 40։)
cf. Խառնաղանճ.
Խառնիճաղանջ բազմութիւն. (Պիտ.։)
ԽԱՌՆԻՃԱՂԱՆՃ ԿԱՄ ԽԱՌՆԻՃԱՂԱՆՋ. (որպէս թէ նման թազմութեան մարախոյ) cf. ԽԱՌՆԱՂԱՆՃ. Որպէս գ. δῆμος populus, plebs, vulgus ἑπίμικτος, σύμμικτος commixtus ἑλάχιστος minimus.
Խառնիճաղանջն քո իբրեւ զմարախ. (Նաւում. ՟Գ. 17։)
Խառնիճաղանջն (կամ ռամիկն) ներելի ողորմութեան է. (Իմ. ՟Զ. 6։)
Եւ խառնիճաղանջն բազում ել ընդ նոսա. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 38։)
Խառնիճաղանջս տէրութեան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
Լցեալ պէս պէս խառնիճաղանճ զօրսն յինքն կուտեալ էր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 13։ ՟Ժ՟Դ. 23։)
Ոչ ի խառնիճաղանջ գռեհիկ յումեքէ մարդոյ հարար. (Պտմ. աղեքս.։)
mixing, that mixes;
slice, spatula,
Ոչ էութեան էականաց իրիք խառնի, այլ գոյանալոյ գոյացելոցն գոյարար. (Եզնիկ.։)
wearing sack-cloth;
— լինել, to wear haircloth.
Զգեցօղ զխոշոր եւ զխարազն զգեստս. խոշորազգեաց. ցփսի զգեստուք (անձն, կամ ճգնութիւն).
Խարազնազգեց զձեզ ի մարդկանէ քո տեսանիցէ։ Արս կուսակրօնս խարազնեազգացս. (Յհ. կթ.։)
Խարազնազգեացճգնութամբ. (Շար.։)
cf. Խարազնազգեաց.
Թողեալ այնուհետեւ զպերճագոյն հանդերձսն, խարազնազգեստ եղեալ։ Արք կրօնաւորք խարազնազգեստք. (Խոր. ՟Գ. 31. 49։)
Խարազնազգեստ կուսանք կամ կանայք, կամ կրօնաւորք։ Սրբոց կուսանացն խարազնազգեստիցն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի. եւ այլն։)
Իսկ գ. Զգեստ խարազն, կամ մազեղէն. խարար, չուլ.
Առնոյր զմազեղէն զգեստ նորա զաղտեկեալ, եւ զգենոյր զայն ի մերկուց ի ծածուկ ... ոչ ումեք յայտարարեալ զխարազնազգեստն. (Աբր. մամիկ.։)
Պահոց, եւ հսկման աղօթից, եւ խարազնազգեստուց. (Արշ.։)
to burn, to scorch, to tan, to brown;
to toast;
to heat, to warm;
to imbibe, to anoint.
Ի ջերմութիւնս խարակեալ, եւ ի հեշտ արեւս. (Բուզ. ՟Դ. 13։)
(յորմէ ռմկ. խարկել) Խարել. խահրել. կիզուլ. տոչորել. խանձատել. այրել. աղանձել. (լծ. յն. քաւմադի՛ղօ, թ. գավուրմագ ).
Խարակէ զթերեւսն, կամ խարակին թեւքն ի ջերմութենէ արեգականն. (Եպիփ. բարոյ.։)
Քան զջերմնոտսն. որք իւզով խարակեն զգլուխս. Իմա՛ ըստ յն. օծանել, կամ տոգորել. καταβρέχω perfundo, irrigo.
burning, caustic.
Խարակիչ փայլատակամբ. որ զջերմագոլն արկեալ առ ի բոյսսն՝ քրտնացուցանէ. (Ագաթ.։)
cautery;
cauterization;
blister;
brand;
(կնիք) brand-iron;
—ս արկանել, —ս ի վերայ դնել, ի —ս մատչել, to cauterize.
καῦσις ustio κατάκαυμα, καυτήριον adustio cauterium. Խարելն. կիզուլն չանթացեալ երկաթով. եւ Խարեալ տեղին. վէրք.
Հատմունք եւ խարանք, եւ որչափ այլ կիրքն են. (Պղատ. տիմ.։)
Հրացեալ երկաթոյն խարանացն։ Խարան յիսուսի է (նա), որ արհամարհէ զքեզ կամ բամբասէ, այլ բուժէ զքեզ ի սնափառութենէ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ ձ։)
Խարանօք խստագունիվք հատանեմք։ Խարանօք եւ դեղօք. (ՃՃ. Շ. թղթ.։)
Զամբարեալ չարաւ մահացու վիրիս՝ խարանաւ բանիս արտաքս հերքել։ Չիք սպեղանի իբր իսրայէլի առ անչափութիւն խարանացն մատուցանել։ Զխարանս հատուածոցն բարձեալ եւ մաքրեալ դեղովք ողորմութեան։ Ա՛րկ ի սոյն խարանս խոցոյ մահացու զկաթուած օրհնութեան իւղոյդ փրկութեան. (Նար. ՟Զ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ձ՟Է. ՟Ղ՟Գ։)
Կոտորումն նդամոց ի խարանս. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
to sift, to riddle, to bolt;
to tempt, to try.
σινιάζω cribro Մաղել. յուղել իբրեւ ի խարբալի. Փորձել. վրդովել. խախտլ. խռովել. Վտանգել.
Խարբալել իբրեւ զցորեան. այսինքն՝ զորպէս պտույտի ցորեան ի մաղն վեր ի վայր շրջելով. (Բրսղ. մրկ.։)
Յաներեւոյթ հողմոյ շարժեալ՝ խարբալեաց զքարոզութիւնն. (Երզն. մտթ.։)
Ընդունայն շփոթիւք խարբալին. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ասէ ցեղբայրն, ու՞ր էիր որդեակ. իսկ նա խարբալէր սուտ, եւ ասէր, անդ՝ ուր էի. իմա՛ յուզէր զսուտ, կամ աստանդէր ի կարկատել սուտ ինչ։
deceitful, fallacious.
Որ ինչ սեպհական է խարդախութեան եւ խարդախաց։
cf. Նենգիչ.
Խառնակութիւն արտաքին խարդախչացն պարաւանդք են ուղղոցն. (Եփր. ծն.։)
cf. Նենգիչ.
Ջաղխեցեր զգլուխ խարդախողին. (Շար.։ տե՛ս եւ Նար. ՟Ղ. ՟Ղ՟Գ։)
to conspire against, to attempt evil, to deceive;
to risk, to be exposed to danger.
Որպէս Խարդաւանութիւն ինչ.
Երկիւղ կասկածանաց խարդաւանակ լինելոյ իւրոյ թագաւորութեանն. Խարդաւանակ լեալ նմին ի տաճարին վիշապաց. (Խոր. ՟Ա. 12. 29։)