combat, fight, wrestling;
competition, concurrence, rivalry.
ՄՐՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒԹԻՒՆ ՄՐՑՈՒՄՆ. ἁγών, ἇθλος , ἅθλησις, πύκτευσις certamen, pugilatus, dimicatio. Մրցիլն. մրցանք. մրցկանութիւն. ընթացք եւ պէսպէս հանդէս ասպարիզի. ճգնութիւն. մենամարտութիւն. ըմբշամարտութիւն. մարտ. մաքառումն. պայքար.
Ի ձեռն անպարտելի մրցողութեան. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
Վասն ադոնին դնելոյ, որ են մրցութեան հրահանգք։ Յայնժամ ստադին միայն մրցութիւն էր։ Փանդռնահարացն մրցութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերկամարտիկն մրցութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Ըմբշական մրցութեանն ոչ յաղթիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Յորժամ ճշդիւ մրցութիւնք լինիցին (բանից), դիւրաւ զյայտնութիւն ճառիցն յանդիման կացուցանեն. (Եզնիկ.։)
Եկեսցեն առաջի ձեր ընդ մեզ ի մրցումն։ Ի մրցումն գան ի վերայ պարսպեալ աշտարակի սրբութեան. (Լմբ. առ լեւոն. եւ Լմբ. իմաստ.։)
Ի մէջ ըմբշական մրցմանցն մատչելով ի մարզումն. (Պիտ.։)
Ի մրցմունս գազանաց, սրոյ եւ հրոյ՝ մենամարտեալք. (Շար.։)
Աբէլ առ սակաւ ինչ կալաւ զճգնութիւն, եւ զմրցմունս համառօտս։ Խնդրէ զնա առ ի մրցումն ընդ ինքեան։ Ո՛րչափ համբերութիւն եցոյց ճգնողն մրցմամբքն. (Իսիւք.։)
imminent, impending, near, at hand, threatening;
— վտանգ, imminent danger;
— լինել, to be imminent, to threaten.
παρὰ πόδος ἑν ἐτοίμῳ imminens, imminenter. Մօտ ընդ մօտ. մօտ առ մէտ. առ դուրս հասեալ. դիւրապատրաստ. կարի մօտաւոր. անյապաղ.
Անցուցանել զօրհասն, որ անդէն մօտալուտ (կամ մօտաշուտ) զոտիւք զձեռօք պատեալ է. յն. առ ոտս ի պատրաստի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։)
Եւ էր՝ որ անդէն իսկ մօտալուտ առաջոյ ի նոյն ի նմին ժամնաակի դէմ յանդիման ցուցանէ. (Ագաթ.։)
Գուցէ ի դարան մտեալ՝ մօտալուտ զքեզ անդէն ի քեզ արշաւեսցէ կողոպտել. (Եղիշ. միանձն.։)
Սպառնացեալ լի ապականութեամբք եւ մօտալուտ բանիւք։ Դեսպանս առ թագաւորն առաքէր մօտալուտ եւ դիւրագորով հաշտութեան. (Յհ. կթ.։)
to be cut quite short, cut off at the roots.
ուր (Ոսկ.)
Զականջսն մօտ կտրել , ցուցանէ՝ յարմատոց ի բաց կտրել։)
Երանի՛ թէ մօտակտուր իսկ լինէին, որ զձեզն խռովեցուցանեն. (Գղ. ՟Ե. 12.)
proximity, nearness, neighbourhood.
Չի՛ք հեռաստան, թէ փախեայց. եւ ոչ խորխորատ մօտաւորութեան կայցէ. (Եղիշ. թղմ.։)
Գիտեն՝ եթէ մօտաւորութիւն թագաւորին՝ ազատութեան նոցա է նշանակ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ըստ հեռաւորութեանն եւ մօտաւորութեանն աշխարհաց. (Վանակ. տարեմտ.։)
Գործոց արդարոց մօտաւորութիւն՝ մեծաձայնութիւն է (առ) աստուծոյ. (Բրս. սղ.։)
Այլ աստանօր անվայելուչ է առանց լծակցի մօտաւորութեան զբանս յառաջ մատուցանել. (Սարկ. լս.։)
to approach, to place next or near to, to approximate, to draw, bring or put near.
Մօտեցուցանեն ի մեզ, եւ հեռացուցանեն. (Շիր.։)
Ունել ի մօտ զիմաստունս, եւ զանմիտն ոչ մօտեցուցանել. (Փարպ.։)
cousin, mother's sister's daughter.
cousin, mother's brother's daughter.
step mother.
• , ի-ա հլ. (սովորաբար անեզա-կան, յետնաբար կայ նաև եզակի գործածու-թեամբ) «մօրուս»։ ՍԳր. Բուզ. Եփր. թգ. 404. գրուած է նաև մորու, մորուք, մուրուք (գըծ. մուրւօք Սարգ. բ. պետ. բ. էջ 538, մուրվօք Մխ. այրիվ. էջ 61). օ>ու ձայնափոխութեան համար հմմտ. մօրու «խորթ մայր»>Բլ. մու-րու. նոր գրականի մէջ ընդունուած ձևեռն են մօրուք (արևմտեան բարբառ), միրուս, մօ-րուս (արևելեան բարբառ)։ Այս բառից են մօրուանի Եւս. քր. մօրուարձակք «կզակ» Ոտմ. աղէքս. մօրուեղ Մագ. անմօրուս Բուզ. Շիր. երկայնամօրուս Յայսմ. գեղեցկամօրու Պղատ. եւթ. խարտեշամուրուս Յայսմ. պա-կասամօրու Յայսմ. մօրուագալի «պատանի՝ որի բեխն ու միրուսը նոր են մրած» Նղշ. էջ 9։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smakru-ձևից ցեղակիցներն են սանս. çmáçru-(յառա-ջացած *smáçru-ձևից) «մօրուք», լիթ. sma-krä «ծնօտ», smākras «միրուս, ծնօտ», լեթթ. smakrs «ծնօտ, քիմք», իռլ. smech «ծնօտ». ալբան. mjekre «ծնօտ, կզակ, մե-րուս». (այս նշանակութեանց յարակցութեան համար հմմտ. յն. γένειον «ծնօտ և մի-րուս», իտալ. barba «միրուս», բայց և Dan-te, Քաւար. xxxI 68, 74 «ծնօտ», ռուս. 6o-рoдa «կզակ, մօրուս» և զանազանելու հա-մար՝ подбородокъ «կզակ»)։ Բոլորի պար-զական նախաձևն է smek-(Pokorny 2, 689, Trautmann 270)։ Հայերէնը կարող է գալ *smakru-ձևից՝ նախաձայնի անկումով և k վերածուելով ւ-ի (տե՛ս Pedersen, Հայ. և դրացի լեզ. 31)։-Հիւբշ. 476։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 99 սլ. bo-roda. լտ. barba, գերմ. Bart «միռուս» բառերի հետ, իսկ էջ 346 թիբեթ. ma-ra։-ՆՀԲ յն. μεῖρας «միրուս» (այս-պիսի ձև չգիտեն սակայն ո՛չ Bailly և ո՛չ Sophocles. կայ միայն μεῖρας «աղ-ջիկ. յետնաբար՝ տղայ»)։ Lag. Arm. Stud. § 1539 սանս. çmaçru, որով և ինքն է առաջին ուղիղ մեկնողր։ Հիւնք, մուր, մուրկ բառերից։ Հացունի. Պատմ. տարազի 327 պրս. մույ «մազ»+րուխ «այտ» բառերիցll
• ԳՒՌ.-Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մօրուք, Ալշ. Մշ. Շմ. մուրուք, Զթ. մույուք, մուրուք, Հճ. մույուք, Սվեդ. մուրէօք, Ասլ. մէօրիւք, մքօ-րիւ*, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Ջղ. Սչ. Տփ. մի-րուք, Ննխ. միրուք, միւրիւք, Յղ. մէ՛րուք, Ագլ. մա՛յրուք, Ղրբ. Գոր. մրօք, Մրղ. մի-րիւս, Սլմ. մրիւս, Ոզմ. մօրօս։ Նոր բառեր են մօրուքախառն, մօրուքտր, մօրուօք։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. μαρούϰια «ծնօտ» (տե՛ս Karolides, Γλωσ. συγϰριτ էջ 92 և 191, որից և Bugge KZ 32, 11. նշանակութեանց տար-բերութեան համար տե՛ս վերը).-Թրք. գւռ. Ատն. (նաև թրքախօս հայոց և յոյների մօտ) մօրուք։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mātruyā-ձևից, հմմտ. լն. μητροιά́ և հ. պրուս. pomatre «մո-րու». աւելի յետոյ կարծուած է հայկական ածանց, ինչպէս յօրայ, որ յետոյ դարձել է հօրու։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս մայր։
• ԳՒՌ.-Շտ. մուրու մէր, Բլ. Մշ. խորթու-մուրու, նաև Մշ. մուրի «խորթ»։
Մեր օրէնքս՝ եւ ոչ որդւոյ առնել զմօրուն կին՝ թողացոյց. վասն զի մօր եւ մօրուի անուն ազգակից են ... վասն զի որ յայլոց ի բաց կալ ուսաւ, վասն զի մօրու անուանեցաւ, կարի յոյժ ի բաց կացցէ ի բուն մօրէն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Դիոնիւսոս առ ի մօրուէ իւրմէ հեռայ այլայլեցաւ (այսինքն օտարացաւ). (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Ծուխ՝ որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուացն ծխիցի. (Սեբեր. ՟Գ։)
Մօրուն կիսամայր է. (Արիստակ. գրչ.)
Ունէին մօրու կռապաշտ. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Լ.։)
Միայն ազգ մօրուաց եւ քան զմահ անդր եւս վարէ զթշնամութիւնն. (Բրս. թղթ.։)
gray-mullet, sur-mullet.
bearded.
որպէս γενειήτης barbatus. Ունակ մօրուաց. մօրուեղ. կամ Դեռաբոյս մօրուօք. եւ ըստ յետին առմանս արդեօք ասի. (Եւս. քր. ՟Ա.)
Ստրատոնիկոս ի նմին աւուր զմանկաւոյ եւ զմօրուանեաց չորս պսակս առ. (ուր ըստ յն. անմոռուաց. ἁγένειος imberbis.)
the temple.
γένειον gena, mentum. Արձակ վայր մօրուաց. ծնօտ. կզակք.
Տեսի յերազի զոմն աստուած գեղեցկակերպ՝ ալեւոր հերով, եւ ի մօրուարձակսն եղջերս խոյի ունելով առ ծամելեօքն. (Պտմ. աղեքս.։)
bearded, long-bearded or thick-bearded.
Ունօղ զմօրուս՝ մանաւանդ զերկայն. մօրուքւոր.
Մակավազեանն հրաշունչ մօրուեղ յոքնայածուկ իդովրացի տովար (այսինքն այծեղջիւր). (Մագ. ՟Խ՟Թ։)
tuberose.
• «մի տեսակ ծաղիկ». մանրա-մասն տե՛ս հօրուտ։
որ եւ ՄՕՐՈՏ՝ իբր ռմկ. Ծաղիկ, զորմէ ի բառն Հօրոտ, կամ Հաւրուտ.
Հօրուտն եւ մօրուտն (կամ հօրոտն եւ մօրոտն). (Ագաթ.։ Մխ. առակ. լ։)
cf. Յագեցումն.
ՅԱԳԵՑՈՒԹԻՒՆ ՅԱԳԵՑՈՒՄՆ. κόρος, πλησμοσυνή satietas, saturitas, fastidium. Յագենալն. յագ. յագումն. յագուրդ. եւ Յափրութիւն.
Յագեցութիւնն՝ թշնամանաց սկիզբն։ Մի՛ վասն յագեցութեանցն թշնամանեսցուք։ Յորժամ յագեցութիւնն գնայ, սով տիրէ. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. յանառակն։)
Եթէ սահման արբեցութեան յագեցութիւն է, ապա եւ սահման ոչ արբենալոյ՝ անյագեցութիւն է. (Մխ. դտ.։)
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
Ի յագեցման բանիցն ընդդէմ եդեալ փակիցէ զախորժակացն զդրունս։ Քրիստոս ի սովոյ ապականի, եւ դու ի յագեցմանէ պատառիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Յամենայնի զնոսա խնդրեն, որ են յագեցմունք համեղք եւ գէրք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
ՅԱԳԵՑՈՒԹԻՒՆ ՅԱԳԵՑՈՒՄՆ. κόρος, πλησμοσυνή satietas, saturitas, fastidium. Յագենալն. յագ. յագումն. յագուրդ. եւ Յափրութիւն.
Յագեցութիւնն՝ թշնամանաց սկիզբն։ Մի՛ վասն յագեցութեանցն թշնամանեսցուք։ Յորժամ յագեցութիւնն գնայ, սով տիրէ. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. յանառակն։)
Եթէ սահման արբեցութեան յագեցութիւն է, ապա եւ սահման ոչ արբենալոյ՝ անյագեցութիւն է. (Մխ. դտ.։)
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
Ի յագեցման բանիցն ընդդէմ եդեալ փակիցէ զախորժակացն զդրունս։ Քրիստոս ի սովոյ ապականի, եւ դու ի յագեցմանէ պատառիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Յամենայնի զնոսա խնդրեն, որ են յագեցմունք համեղք եւ գէրք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to satisfy, to satiate, to sate;
կշտապինդ —, to surfeit, to cloy, to glut, to stuff, to gorge;
— զցասումն իւր, to vent one's wrath.
χορτάζω, κορέω, κορεννύω pasco, saturo, satio ἑμπλήθω, πλήθω impleo, repleo. Տալ յագենալ. կերակրել. լիացուցանել. կշտացնել.
Ի վիմէ մեղր յագեցոյց զնոսա։ Յագեցոյց զանձինս քաղցեալս։ Յագեցուցանել զդոսա հացիւ։ Ի պտղոյ բերանոյ այր յագեցուցանէ զորովայն իւր։ Արդարն յուտել իւրում յագեցուցանէ զանձն իւր, եւ անձինք ամբարշտաց կարօտեալք։ Յագեցուցանել զանկոխն եւ զանշէն (անձրեւօք) եւ այլն։ Զքաղցեալս յագեցո՛. (Տէր Իսրայէլ.։)
Սրով զկնի ընթացեալ՝ ոչ դադարէ, մինչեւ յագեցուցանէ զցասումն. ուստի՞ է այն անյագ ցասումն. (Եզնիկ.։)
satisfying, satiating.
Որ յագեցուցանէ.
Որպէս մարմնոյ ո՛չ է մի՝ տեսանելոյն զյագեցուցիչ իւր համադամս, եւ ճաշակելն. (Լմբ. համբ.։)
cf. Յագուրդ.
Նա է սեղան լի բարեօք եւ յագութեամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Յագուրդ;
saturation.
Հալածեա՛ տէր զքուն ի գլխոյ, եւ զյագումն յորկորոյ. (Եփր. աղ.։)
Կերակրոյ եւ քնոյ եւ երգոյ յագումն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Առն ցանկացողի ընչից՝ ոչ լինի յագումն. (Ածաբ. ժղ.։)
Յագումն ոչ ունի Աստուածասէր հոգի։ Այս պատահէ նմա, յորժամ յագումն առնու երանելի վայելչութեանն. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. չար.։)
Եւ լսելիք յագումն ունին, որպէս որովայնն ի կերակրոց։ Յագումն լսելեաց ոչ առնէ. (Ճ. ՟Ժ.։ Իսիւք.։)
satisfying;
repletion;
satiety, disgust;
ի յագուրդ, for satiating;
յագուրդ ասել ագահութեան, to say I have had enough;
ուտել զյագուրդ, to eat one's fill;
— առնել ագահութեան, to glut one's avarice;
ի — փառամոլութեան իւրոյ, for satisfying his ambition.
πλησμονή satietas, saturitas κόρος expletio, fastidium. Կշտապինդ վայելումն. որ ասի եւ Յագ. յագեցումն կամ յագումն. յագեցութիւն կամ յագութիւն. եւ Լիութիւն. յափրութիւն. եւ նողկումն.
Յագուրդ ընդունելութեանց։ Հաց արդեանց երկրի քո եղիցի յագուրդ։ Զվաստակս ձեր ո՛չ ի յագուրդ։ Ոչ լինէր ի յագուրդ. (Օր. ՟Լ՟Գ. 23։ Ես. լ. 23։ ՟Ծ՟Ե. 2. Անգ. ՟Ա. 6։)
Զամպարշտութեանդ ոչ գիտացեր զյագուրդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եղերուք դուք ինձ յագուրդ, այսինքն յատելութիւն (նողկտանաց). (Գէ. ես.։)
Ի հինգ հացէ զհինգ հազարսն յագուրդ (այսինքն ցյագուրդ) կերակրեցեր. (Ոսկ. ի չրչրնս.։)
audacious, venturesome, overhasty, inconsiderate, imprudent;
precipitately, headlong, furiously, impetuously, rashly, at a venture, or random, audaciously, insolently;
indiscreetly, without discretion or consideration;
— քաջութիւն, impetuous courage;
— խիզախել, to venture headlong, to expose oneself to great peril.
• «անխորհուրդ, յանդուգն» Եփր. ծն. քս. Լմբ. Սարգ. «անխորհրդաբար, յան-ռրգնութեամբ» Ոսկ. ես. եփես. եբր. և փիլ. Սեբեր. որ և յախուր կամ յախուրն Ոսկ. հռ. և բ. տիմ. յահուր Ոսկ. ա. կոր. Փիլ. Նիւս. ախուռն Ոսկ. փիլիպ. 360. ահուր Կանոն, էջ 257. որոնցից յախուռնախօս «պոռոտախօս» Հին բռ. յահռնաբար Արծր. յախրապէս Ոսկ բ. կոր. յահրութիւն Պտմ. աղէքս. յահրիլ «յանդգնիլ» Մագ. թղ. 237. յահրանալ «ան-դըգնիլ, անկարգանալ» ԱԲ. զրայահուր Թէօդ. մայրագ.։
• ՆՀԲ և ՋԲ առանձին յիշում են նաև ահուր (իբր արմատակա՞ն ձև). բայց հանում են խուռն և ահ բառերից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. axur, uxur, oxor, բուր. okor, կալմ. axor, oxor «կարճ»։
ՅԱԽՈՒՌՆ προπετής praeceps, temerarius. որ եւ ՅԱԽՈՒՐ, ՅԱՀՈՒՐ. Խո՛ւռն եւ յանդուգն. համարձակ. անխորհուրդ. հարեւանցի. պարզ. անշուք. խառնակ.
Թո՛ղ զայդպիսի յախուռն եւ յանդուգն բանս։ Յախուռն յարձակմամբ յարեան ի վերայ նորա. (ՃՃ.։)
Ոչ առնել զյանդիմանութիւնն յանդգնութեամբ եւ յախուռն բանիւ. (Լմբ. առակ.։)
Ոչ եթէ յախուռն եւ վայրապար սիրով սիրէր, եւ ոչ ըստ հանդիպման. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Միթէ պակասի արդեօք անուն թագաւորին ի նորա յախուռն (կամ շաղփաղփ) բանից. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
ՅԱԽՈՒՌՆ. մ. ἀπλῶς simpliciter, temere, obiter, inconsulto, utcumque, generatim, absolute. Յախրապէս. յանդգնաբար, խառնիխուռն, անխորհրդաբար. պարզապէս. վարկպարազի. վայրապար. ի հարեւանցի. վեր ի վերոյ.
Ոչ եթէ յախուռն եւ յայտնի պատերազմին, այլ հնարիւք։ Ոչ յախուռն ընդ օտարոտիսն հաւատոց խառնիլ։ Ոչ յախուռն ընդ ծերութեան ինչ գոռայցեմք, այլ ընդ լկտի մտացն։ Մի՛ վասն մեռելոց ինչ սուգ ունիցիմք վայրապար, եւ մի՛ կենդանեացս ուրախ լինիցիմք յախուռն. (Ոսկ. եփես. Ոսկ. եբր. Ոսկ. փիլիպ.։)
Եթէ յախուռն ի բանսն (այսինքն ի բառսն) ոք եւեթ հայիցի, յոյժ եւ անհնարին դժուարին են առ իմանալ։ Մանաւանդ զիւր վիշտ յառաջագոյն կամի գիտել՝ զի մի՛ յախուռն անկանիցի ի վիշտս. (Ոսկ. ես.։)
Մի՛ յախուռն միապէս զամենեսեան սիրել. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Յախո՞ւռն արդեօք զաւանդութիւնս այսպիսի ընկալաւ եկեղեցի. (Սարկ. հանգ.։)
Որ զամենայն յախուռն յանդգնեսցին. (Սեբեր. ՟Թ։)
Զիմաստն արտաքնոցն ո՛չ եթէ յախուռն ի մի հաւաքեալ զչարս եւ զբարիս՝ ժողովէին. (Վրք. ածաբ.։)
իսկ զի մի՛ յախուռն նախատող քեզ երեւեցայց, զայս եւ ի սրբոց աւետարանացն եւ ի քոց իսկ պատմութեանց յայտնի՛ քեզ արարից. (Ղեւոնդ.։)
cf. Յախուռն.
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
to walk, to take or lead about, to conduct here and there;
to veer, to turn about;
to circulate;
— զաչս, to turn, to roll one's eyes;
շուրջ — զաչս, to glance over, or round about;
տարաժամ զբերանն —, to eat out of season.
ՅԱԾԵՄ եւ ՅԱԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤέμβω, καταβρεμβεύω circumago, vagari facio. Այսր անդր ածել. տանել բերել. տարաբերել. շուրջ ածել. տատանել, յուզել.
Մի՛ ըզգինի բընաւ սիրել, մի՛ տարաժամ զբերանդ յածել. (Շ. այբուբ.։)
Ճգնեա՛ ոչ յածել լեզուաւ. (Կլիմաք.։)
Յածեցոյց զնոսա յանապատին ամս քառասուն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 13։)
Յածեցուցեալ զմիտսդ՝ խռովէիր։ Յածեցուցեալ զմիտս ի բազում յուզմունս խնդրոց. (Փարպ.։)
wandering, travelling;
circulation;
round, turn, walk;
agitation.
Յածումն (կամ յածութիւն) ցանկութեան խուճապէ զմիտս անմեղս։ Վերջինք բերանոյ նորա յածումն չար (կամ ծուփ չարութեան). (Իմ. ՟Դ. 12։ Ժղ. ՟Ժ. 13։)
Բազում ինչ տեսի ի յածման իմում. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 12։)
Փառախնդիր յածմամբ պատահել ուրացութեան եւ կորնչել. (Փարպ.։)
Միտք զբաղեալ յածին ընդ զգալի արարածոց յածմունս (յերկինս եւ յերկրի)։ Զաստեղացն յածմունս. (Պիտ.։)
vagrant, wandering.
ῤέμβη, ῤέμβος, ῤεμβασμός, περιφέρεια circumagitatio, circumlatio, evagatio, aberratio ἁποπλάνησις circumerratio. Իբր Յածող, եւ Շարժուն. կամ յածօղ զաչս.
(Նաւավարք) իբրեւ զկենդանի յածունս ի տապանի՝ նային բբջջին եւ այլն. (Պիտ.։)
morel or winter-cherry, alkekengi.
• = Կազմուած Յակոբ անունից. հմմտ. ֆր. ǰacobèe «ճառագայթաձև ծաղիկներով մի տունկ»։
• ՆՀԲ «որպէս թէ խաղող խաբօղ» (ու-րեմն հանում է Յակոբ անունից, որ նը-շանակում է «խաբող»)։
Յակոբուկ. կարմիր միրգ է ի շնախաղողին ցեղէն. քաքանաճ. քուքումաճ. հապըլ յարուս. (Բժշկարան.։)
see-saw;
cf. Ճօճք.
cf. Յախուռն.
ՅԱՀՌՆԱԲԱՐ ՅԱՀՈՒՐ. Այսինքն Յախռնաբար. յախո՛ւռն. յախուր. յանդգնաբար. անահ. անվեհեր. եւ Անխորհրդաբար.
Առ ոչինչ համարեալ զյահռնաբար գործսն՝ զոր գործեաց, փութացաւ ետ ողջոյն արքայի. (Արծր. ՟Ա. 7։)
Յանդուգն եւ յահուր ձգտի առ խորհ. (Լմբ. սղ.։)
Սէր ոչ յանդգնի յահուր ի վնաս եւ ի կորուստ այլոց. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Բնութեամբ յանդուգն եւ յահուր։ Եղիցի յանդուգն եւ յահուր։ Յանդգնութենէն եւ յահուրն լինելոյն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 197։ Ածաբ. աղք.։ Նիւս. կուս.։)
Անօրէնն եւ յահուրն եւ ապստամբեալն յօրինացն Աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Առ բարկութիւնն յահուրք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Յահուր եւ անպատկառ բարբառովքն։ Յանդուգն եւ յահուր բերանով։ Յահուր բարուք։ Խօսիւք յահուր։ Մի՛ յահուր, մի՛ զրկօղ, մի՛ յանդուգն։ Յահուր շարժմամբ վնասիցէ. (Շ. թղթ.։ եւ ՟Գ. Յհ. ՟Ե։ Մաշկ.։ Կանոն.։ Մխ. դտ.։)
cf. Յախուռն.
Յախորտ, կամ յահուր.
Մի՛ լիցիս յանդուգն եւ յահուրդ. (Ածաբ. ժղ.։)
strong-armed;
strong, robust, vigorous, very powerful.
defeat, subduing, subjugation;
conviction;
oppression.
ἤττημα superatio. Յաղթահարիլն. պարտութիւն. նկուն լինելն. յաղթահարանք. վնաս.
Այս ժամանակ ոչ էր ի ժամանակի իւրոյ յաղթահարութեանն վրէժ առնուլ ի յաղթողէն։ Առաքինութեանն նախատանք, են կամ չեն, յաղթահարութիւն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Առաւել զմարմինս դարմանել եւ գիրացուցանել, առաջին՝ իւր մարմնոյն իցէ չար, եւ ապա յաղթահարութիւն հոգւոյն. (Մաշկ.։)
stoutness, corpulency;
size, height, tallness.
μέγεθος magnitudo, proceritas. Մեծութիւն հասակի կամ մարմնոյ.
Առաջնոցն (հսկայից) զօրութեամբ եւ յաղթանդամութեամբ յուղացեալք։ Բէլ յօրացեալ եւ ապաստանեալ ի յոյժ բազկի եւ ի յաղթանդամութիւն հասակի. (Եւս. քր. ՟Ա։ Արծր. ՟Ա. 2։)
Վասն կարի ինչ յաղթանդամութեան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Այլ եւ այլ կերպարանք ի մարմնի են, դիմաց, յաղթանդամութեանց (յաղթ անդամոց) հիւթից, յօդուածոց, երակաց, մարմնոց, ոսկերաց. (Ոսկ. թես.։)
flowing rapidly, torrential, impetuous.
Ունօղ զյաղթ ջուր՝ խոր, կամ բազում.
Գետովք՝ որ են յաղթաջուրք, եւ գնացք նաւուց. (Վեցօր. ՟Գ. (յն. լոկ, նաւարկելիք)։)
desire of victory;
love of contradiction, contentiousness, quarrelsomeness, pugnacity, fractious temper.
φιλονικία rixarum amor, studium vincendi, contentio, pertinacia. Փոյթ յաղթահարելոյ զոսոխն. հակառակասիրութիւն. վէճ. կագ եւ կռիւ.
Երիտասարդացն գործոց զերեւումն յաղթասիրութեան ելոյծ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Անօգուտ բանակռուութեամբ, եւ սնոտի յաղթասիրութեամբ. (Շ. թղթ.։)
Ոչ յագի փափաք յաղթասիրութեանն դիւաց յապաւինելոցս ի Քրիստոս. (Լմբ. սղ.։)
Արգելուլ կամելով զմարգարէական բանս նորա յաղթասիրութեամբ. (Վանակ. յոբ.։)
giving the victory.
βραβευτής arbiter. Տուօղ եւ առիթ յաղթութեան, կամ յաղթանակի. հանդիսադիր.
Սաղմոս յաղթատուր խաղաղութեան. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
Որ (այսինքն պարիսպն) այսպէս յաղթատուր ստացողացն խոստովանեցաւ լինել. (Պիտ.։)
rendering triumphant over.
Ոչ ընկալաւ զնա ի պատերազմի, եւ (ոչ) խափանեաց զյաղթեցուցիչս նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 2. (յն. այլազգ)։)
Պարտաւորեցաւ սատանայ, եւ յաղթեաց ադամ յաղթեցուցչաւն ամենայնի. (Եփր. համաբ.։)
cf. Յաղթող.
ՅԱՂԹԿՈՒ ԼԻՆԵԼ. ὐπερνικάω, κρατέω, ἑπικρατέω exsupero, praevaleo, potior, supero. (գրի եւ Յաղթու. իբր յաղթիչ) Յաղթական կամ յաղթօղ հանդիսանալ. յաղթել. յաղթահարել. տիրել. զօրանալ ի վերայ.
Յաղթկու լինել նմա (մարմնոյ), կամ ընդիմացանն, կամ ախտից, հեշտութեանց. (Աթ. ՟Գ։ Փիլ. լին.։ Նիւս. բն.։)
Յաղթկու լինիմք թշնամւոյն. (Շ. բարձր.։)
Յաղթկու (կամ յաղթու) լինիցիս բանսարկուին չարութեանն. (Մաշկ.։)
Ծերունին նախ յառաջագոյն խորհուրդ ի մէջ առեալ, յոր յարձակի, յաղթկու եղեւ։ Աղեքսանդրոս ոչ բոլոր աշխարհի յաղթկու եւ գեր ի վերոյ լիցի. (Պտմ. աղեքս.։)
Թէպէտեւ տիրեալ էր ի վերայ նոցա հռովմայեցւոց տէրութեան, այլ ոչ իսպառ յաղթկու դեռեւս էին. (Նանայ.։)
Արգելաւորքն եւ յաղթկունքն՝ հարկաւորօք մահկանացուին գան ի կերակուրս եւ յըմպելիս. յն. ἑνκρατής, ἑνκρατέστατος , այն է ժուժկալ, որ ջանայ արգելուլ զանձն յաւելորդաց, եւ յաղթել ցանկութեանց։
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Զոր ինչ այլք դատաստանաւ առնուն զյաղթութիւն, տէր մեր լռութեամբն էառ. (Երզն. մտթ.։)
Յորժամ յաղթունն կանգնեալ լիցի. ա՛յլ ձ. յաղթութիւն։
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
Յաղթելն ինքեան անձին իւրոյ՝ յամենայն յաղթութեանցն նախկին է եւ արիագոյն (այսինքն լաւագոյն). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Անձին իւրում յաղթել քան զամենայն յաղթութիւն քաջ է եւ առաջին։
ՅԱՂԹՈՒԹԻՒՆ. μέγεθος magnitudo, sublimitas, proceritas, amplitudo. Յաղթն գոլ. յաղթանդամութիւն. մեծութիւն. ընդարձակութիւն զօրութեան կամ տէրութեան.
Ո՞ կարէ պատմել զմեծամեծ ձկանցն յաղթութիւնս. (Կոչ. ՟Թ։)
Կործանեցեր զյաղթութիւն զմարաց եւ զպարթեւաց. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Յաղթկու;
trump at cards.
ՅԱՂԹՈՒԿ ԼԻՆԵԼ. περιγίνομαι supersum, superior sum, supero. Յաղթկու եւ տոկուն լինել.
Երկայնմտութեամբ յաղթուկ լինել փորձութեանցն. (Բրս. սղ.։)
Մի՛ ասեր, թէ ոչ կարեմ յաղթուկ լինել եւ տեւել քրտանցն, որք յաղագս առաքինութեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
cf. Յաղթութիւն.
Յաղթելն. յաղթութիւն.
Պա՛րտ է ձեզ փութալ ի յաղթումն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
Անդ շինական այր պատահեալ, եւ չար յաղթումըն գործեցեալ. (Շ. վիպ.։)
Բառնալով զյաղթումն մահու յանցանաց նախահօրն. (Շար. (այն է բանն գրոց, ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո)։)
salting.
cf. Բազմագութ.
Եւ այս խնամածի եւ յաճախագութ հօր է՝ սակաւ ինչ տանջել։ Որ քան զամենայն հարս յաճախագութ հայրն է. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Զքաղցրն եւ զյաճախագութ հայր եւ զմարդասէր տէրն. (Սեբեր. ՟Ը։)
Կալցուք երաշխաւոր առ յաճախագութն Աստուած. (Տօնակ.։)
Յաճախագութ գրգանօք գիրկս արկեալ. (Անան. եկեղ։)
powerful, very numerous;
— ճամբար, numerous army, innumerable throng.
Բազմագունդ. բազմախումբ. բազում.
Առաքեաց յաճախագունդ զօրօք՝ բազմատարած բանակօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ զօրաց (եւ զօրավարաց) յաճախագունդ գումարութիւնք. (Ոսկ. ես.։)
narrating many things;
dogmatical;
Stromata.
որ եւ ՅԱՃԱԽԱԲԱՆ. Ուր իցեն յաճախ պատմութիւնք՝ այսինքն ճառք եւ մեկնութիւնք վարդապետականք, որպիսի է մատեան Լուսաւորչին.
Յաճախապատում վարդապետութիւն Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչի։ Գիրքս՝ որ կոչի Յաճախապատում. (Յճխ. վերնագր. եւ յիշատակ։)
Զկնի ամենայն գրեաց եւ զճառս զայսոսիկ յաճախապատումս։ Առնէ ճառս յաճախապատումս. (ՃՃ. գով. լուս.։)
cf. Յաճախեմ.
Որ յաւէտ յաճախեցուցանէ տեսողացն զհիացումն։ Յաճախեցուցանէ զմերձակայ իւրեանցն զուրախութիւն. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ գոնէ յաճախեցուսցես զխռովայոյզ հաւանութիւնս նոցա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
Յաճախեցոյց զփայլատակունս բարկութեան։ Յաճախեցոյց արկ նմա սպառնալիս, զի երկիցէ. (Եփր. թագ. եւ Եփր. համաբ.։)
Գիտութեանն յաճախութիւնն ցաւս յաճախեցոյց ինձ. (Լմբ. ժղ.։)
Յաճախեցուցանէ զերկիւղն, աճեցուցանէ զահն։ Յաճախեցուցանեմ զահն, զի պատրաստեցից զփրկութիւնն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. ղկ.։)
custom, business.
frequency, abundance, great quantity or number, heap, redundance, affluence;
frequenting, haunting.
ἕδελεχισμός assiduitas, continuatio. Հանապազորդութիւն. որ եւ ՅԱՃԱԽՔ.
Պտուղ յաճախութեան։ Խունկս յաճախութեան հանապազորդ. (Ել. ՟Ի՟Թ. 38. 42։ ՟Լ. 8։)
Իմաստունք իմասցին ի ժամանակի փոփոխմանն յաճախութեան. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Երկուս գառինս առ օր ի վերայ սեղանոյն յաճախութեամբ. այսինքն անընդհատ. (Ել. ՟Ի՟Թ. 38։)
ՅԱՃԱԽՈՒԹԻՒՆ. πλῆθος, ἑσμός multitudo ἑπίτασις incrementum, amplificatio διπλασιασμός duplicatio եւ այլն. Առաւելութիւն. աճումն. շատութիւն. բազմութիւն. բազմապատկութիւն. կրկնութիւն. յերկարաձգութիւն.
Եւ ետ Տէր կրկին՝ քան որչափ ինչ էրն յառաջագոյն՝ յոբայ ի յաճախութիւն. (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 10։)
Ի յաճախութիւն պաշտաման զանգէտսն համարձակեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Յաճախութիւն կերակրոց ոչ միայն զհիւանդաց, այլեւ զողջոց մարմինս ապականէ։ Աշխարհական հոգոց բազմութիւնք, եւ չար ցանկութեանցն յաճախութիւնք։ Ո՛չ թէ ընչիցն (հարսին) յաճախութիւն, այլ ազնուութիւնն գանձէ (առն) զմեծութիւն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Յաճախութիւն անձրեւաց, կամ բազում ամաց. կամ չարեաց, չարութեան, մեղաց. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սեբեր. ՟Ը։ Ածաբ. ՟Ժ՟Զ։ Խոր. ՟Ա. 32։)
Յաճախութեամբ արեանն հուրն շիջանէր. (Ճ. ՟Ա.։)
Չասաց լոկ՝ ահիւ, այլ թէ՝ եւ դողութեամբ, որ յաճախութիւն է երկիւղին. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Առնել յաճախութեամբ քան զոր խնդրեմքն եւ իմանամք. այսինքն աւելի քան. (Եփես. ՟Գ. 20։)
cf. Յաճախութիւն.
Յաճախելն. յաճախութիւն.
Ոչ զուարճանայ ընդ յաճախումն ընչիցն. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Ի յաճախութիւն գթոյ. յաճախումն (այն լինի) ստրջանաց եւ երկիւղի պատճառք. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
Զոր փութային առնել ի նենգութիւն փառաց փրկչին, այս լինէր առ ի յաճախումն եւ յայտնութիւն նորա. (Իսիւք.։)
obstinacy, stubbornness, restiveness, self-will, prejudice, perverseness, fanaticism;
stiffness, harshness, tenaciousness, obduracy;
յամառութեաբ, obstinately, wilfully, stubbornly, obdurately.
φιλονικία contentio, pertinacia, temeritas. Յամառն գոլ. յամառելն. խստասրտութիւն. յաղթասիրութիւն. պնդելն զբանս. պինդ կալն. յարատեւութիւն. պնտագլխութիւն, կամապաշտութիւն.
Զհեստեալ յամառութիւնն շիջուցանել։ Վասն առաջին պնդութեան յամառութեան խստութեանն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 13։ ՟Զ. 16։)
Պահանջել ի քէն զանարգանս դիցն, եւ զյամառութիւնդ քո՝ որ ոչ կամեցար պաշտել զնոսա. (Ագաթ.։)
Ի նմին յամառութեան կան. (Եզնիկ.։)
Վասն ձերոյ յամառութեանդ եղեւ այդ ամենայն։ Եթէ ի դոյն միտս յամառութեան կայք։ Մի՛ կայք ի նոյն միտս յամառութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անտես եւ անլուր ճշմարտութեանն սիրէ լինել անբան յամառութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ցածուցանել կամ քակել զյամառութիւն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38. 39։)
Ո՜ բռնութեան կնոջն, ո՜ յամառութեան անձինն (ոգւոյն). բժիշկ չառնու յանձն, եւ կինն ասէ, այո՛ տէր. (Ոսկ. ի քանան.։)
Որք զբռնաւորաց զամառութիւն (այսինքն զյամառութիւն) խափանեցին. (Գանձ.։)
cf. Յամառութիւն.
Կամին զքոյդ տեսանել զյամառումդ. (Ճ. ՟Ա.։)
place or instrument of praise, of thanks.
εὑχαριστήριον որ եւ Գոհացողութիւն. sacrarium, et sacramentum Eucharistiae Տեղի գոհութեան եւ շնորհակալութեան. տաճար աստուծոյ. մատուցարան սրբոյ հաղորդութեան.
Փրկչին յաղթութեան աստուածավայելուչ գոհարան. (Սոկր.։)
that praises, returns thanks.
Յայտարար գոհութեան.
Գոհացողական բան, կամ ձայն, քարոզ, երգք. թուղթ, պատմութիւն. (Փիլ.։ Կիւրղ. ղկ.։ Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լաստ. ՟Ի՟Գ։ Խոր. ՟Գ. 19։ Լմբ. պտրգ.։)
like a thief.
κλεπτικῶς, κλεμμοδόν furtim furtive Իբրեւ զգող. գողութեամբ. գաղտագողի. գողի պէս.
companion of the thief.
συγκλέπτης, κοινωνός κλεπτῶν socius furti Ընկեր գողոյ. մասնակից գողութեան.
Գողն եւ գողակիցն ի միում պատժի են. (Յճխ. ՟Ի։)
Հատուք ոմանք, եւ գողակիցք գողոց. (Սարկ. քհ.։)
to rob, to steal, to take clandestinely, to take away, to purloin;
to pillage, to filch;
to embezzle, to misapply;
գաղտ —, to juggle;
հնարիւք —, to cheat;
զմիտս, զսիրտ, to captivate, to entice.
Մի՛ գողանայցես։ Զիա՞րդ գողանայաք ի տանէ տեառն քոյ արծաթ կամ ոսկի։ Գողանայցի ի տանէ առնն։ Գողութեամբ գողանայցէ ի նմանէ.եւ այլն։
Զիրաւունս գողանան զարդարոյն. իբր որսալ, յափշտակել։
Գողանալ զայլոյ ամուսնութիւն կամ զհարսանիս. այսինքն շնալ. (Եզնիկ.։ Կանոն.։)
ԳՈՂԱՆԱԼ. որպէս Ղօղել, ղուղակել, քօղարկել զիրս կամ զհնարս. խաբել. պատրելով դաւաճանել. որսալ. գողտուկ բան տեսնել, ուսուլ բանեցնել, վարդապետութեամբ խաբել.
Գողացաւ յակոբ զսիրտ լաբանու։ Ընդէ՞ր գաղտագնաց եղեր, եւ գողացար զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 20. 26։)
Գողանալով գոհութիւն մատուցանէ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Թագուցանել զանձինս՝ գողանալ զնա։ Անուամբ նորա հնարին գողանալ զնա։ Անուամբ նորա հնարին գողանալ զբազումս. (Իգն.։)
(Հերովդէս) այն որ կամեցաւ զմիտսն զուարթնոցն գողանալ, գողացեալ եղեւ ինքն ի նենգեցելոց անտի. (Եփր. համաբ.։)
Զի մի՛ զյարութեան բան գողացեալ ինքեանք, զնոցա պղերգութիւն եւ քուն լինել պատճառս հանցեն անմահին մարմնոյ գողութեան. (Վահր. յար.։)
Զմարդկային միտս գողանայ, եւ պատճառ զկանոնս ունի. (Կանոն.։)
Զձանձրոյթ աշխատութիւն ի մտաց ձերոց գողանալ։ Վաղվաղակի հատմամբքն գողասցի զցաւս ախտին։ Գողացաւ զցաւս հոգւոց, եւ վաղվաղակի առողջացաւ. (Ոսկ.։ եւ ՃՃ.։)
Երկայնութիւն ժամանակաց գողանայր զմիտս մարդկան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Զի մի՛ տեղին գողասցի զբանն ի լսելեաց։ Խաբէութեամբ ծածկեալ գողանայ զինքն. (Իգն.։)
Թերեւս կարասցեն ի նեղութենէն գողանալ զեղբարս իւրենաց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գողացաւ յակոբ զսիրտն ղաբանու, այսինքն գողացաւ զանձն իւր յ՝ղաբանայ, զի ճանապարհ՝ զոր ոչ գիտասցէ ղաբան, գնասցէ նա։ Ոչ գողացաւ զնա ընչիւ, բայց յայսմ գործով. գողացաւ զանձն իւր ի սրտէ անտի ղաբանու. (Եփր. ծն.։)
Կամ Ծածկել. պատրուակել. գոցել.
Պատճառս յարմարել, եւ գողանալ զեղեալսն։ Սակս գողանալոյն զնշանսն յագէտս լինէին։ Գողանան զճշմարտութիւն. եւ այլն. (Նանայ.։)
Արտօսր բազում հեղոյր, եւ ջանայր գողանալ զարտօսրն, եւ ոչ կարէր։ (Եպիփ. ծն.։)
Ունէր դդում լի գինւով ընդ թեւօք իւրովք, եւ գայր գողացեալ. (Վրք. հց. ՟Բ. ձձ. (տպ. դողեալ։))
cf. Գողօն.
Իբր Գողօնք, եւ Գողութիւն.
Զի մի՛ ի տան գտցի, եւ իբր գողանք համարեալ՝ պատուհասեսցին. (Տօնակ.։)
clandestine, stealthy.
λαθραίος clandestinus Գողացմամբ ելեալն. գողունի. գաղտնածածուկ.
Գողացիկ ամուսնութիւնս կարգիցեն։ Ոչ եթէ օրինօք ինչ ամուսնութեան, այլ գողացիկ խառնակութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
to hide, to conceal;
to rob.
Ադոնիա գողեաց զթագաւորութիւն. այսինքն զմիտս թագաւորելոյ իւրոյ. կամ հնարիւք կամեցաւ գողանալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ունէր դդում լի գինւով ընդ թեւովք իւրովք, եւ գնայր գողեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Եւ այլ անունս գողէին. (Միխ. աս.։)
who has a fine language or tender voice, soft or gentle in speaking;
alluring.
Քաղցրաբան. անուշ լեզու, կակուղ խօսօղ.
cf. Գողտր.
Փափկիկ. քաղցրիկ. ախորժելի. հեշտալի. մեղմ. կակուղիկ, անուշիկ.
Կերակուր գողտրիկ, հեշտ եւ սիրելի։ Հաճո՛յ եւ գողտրիկ է աստուծոյ։ Հեշտ եւ գողտրիկ անուն գաւառականաց՝ քոյր. (Փիլ.։)
Հում միս՝ գողտրիկ կերակուր (գազանաց). (Լծ. կոչ.։)
Զքաղցր սիդ եւ զգողտրիկ ի ցուրտ եւ ի ձմեռն փոխարկէ. (Վանակ. յոբ.։)
theft, larceny, thing stolen.
ԳՈՂՕՆ ԳՈՂՕՆՔ. κλέμμα, κλοπή furtum գրի եւ ԳՈՂՕՆԻ, նիք, նէք. կամ ԳՈՂՈՒՆՔ. Գողունի ինչ. իրք գողացեալք. գողցած բան.
Ի գողօնս համարեալ լիցի ինձ։ Ես յանձնէ տուժէի զգողօնի (կամ զգողունի) տուընջեան, եւ զգողօնի (կամ զգողօնս) գիշերոյ. (Ծն. ՟Լ. 33։ ՟Լ՟Ա. 39։)
Եթէ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն, կրկին տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Բ. 4։)
Եւ ի գողոց գողունք խնդրին. (Յիսուս որդի.։)
Զյափշտակեալսն եւ զգողունսն ոչ ընդունի աստուած. (Սարկ. լս.։)
Երկեան ի փոքր գողունիցն. (Եփր. թագ.։)
Զստեղծուածս նորա պէսպէս կտտանօք կտտէին, եւ ի գողօնս իւրեանց ըմբռնեցան. (Երզն. մտթ.։)
cf. Գումիզ.
extant;
being.
Ընդ նախեղակ գոյակն միացեալ. (Նար. կուս.։)
that exists;
substantive.
Գոյաւոր. էական. հաստատուն. եւ Գոյակ.
Գոյական յաւէժութեան երկարաձիգ ամնակաւ. (Պիտ.։)
Զգոյական զօրութիւնն՝ որ տուաւ նոցա (զուարթնոց) շնորհօք. (Շ. յուդ. ՟Բ։)
Իսկ Գոյական անուն հակադրեալ ածականի, առեալ է առ յետինս ի լտ. բառէս substantivum, որ է գոյացական. ըստ ոմանց ասի Էական. եւ ըստ սիմոնի ջուղայեցւոյ՝ Ենթակայական։ Այլ ըստ Հին քեր. cf. ԻՍԿ։
Ա. ձայնաւոր, եւ ձայնաւորաց առաջադիր, եւ ամենից սկիզբն գոյականաւ եւ թուականաւ. իմա՛, ըստ իսկութեան կամ ըստ իրին, եւ թուով։
of the same nature;
consubstantial, coexistent.
Յաստուածայինս՝ իբր Համագոյ. էակից. իսկակից. մշտնջենաւորակից. որպէս յն. ὀμοούσιος, συνύπαρχων consubstantialis, coexistens
Վասն զի է բնութեամբ աստուած, բնութեամբ աստուծոյ եւ հօր համաբուն եւ գոյակից. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գոյակից հօր իւրում։ Նախ քան զամենայն յաւիտեանս գոյակից հանդիպեալ (այսինքն գտեալ) հօր իւրոյ. (Աթ. ՟Ը։)
Որդի աստուծոյ, որ առաքեցեր զհոգիդ սուրբ զգոյակից քո զհանգիտապատիւ. (Սարկ. աղ.։)
Իսկ յարարածս՝ իբր Նոյնօրինակ եղանակ. հաղորդակից ի միում տեսակի կամ սեռի, եւ միանգամայն ըստ ժամանակի՝ ուր իցէ բանն զյատկութենէ իրաց. συνύπαρχων, συνῶν, συνοῦσα, συνόν cum alio existens
Ոչ հասարակականաց միայն մարդկութեանս՝ իմոց գոյակցաց։ Մարմին նիւթական՝ քարի եւ հողոյ գոյակից. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Հ՟Ե։)
Որք գոյակիցք են (եղեալքս), կցորդակից եղիցին ի փառաբանութիւնս. (Վրդն. սղ.։)
Ընդ արարածոց գոյակից է ամենայն իրօք նախախնամութիւն. (Նիւս. բն. ՟Խ՟Ա։)
Ջերմութիւն ի հրոյ ծնեալ՝ միշտ գոյակից նմա։ (Արեգակն եւ լոյս իւր) ընթացակիցք եւ գոյակիցք միշտ երեւեսցին. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be created, to exist, to be;
to be formed, produced.
ουσιούμαι, ἁφίστημι, συνίστημι essentiam accipio, substantiam assumo, consisto, consto Գոյ լինել. եղանիլ. էանալ. գոյացութիւն առնուլ. ենթակայանալ. ստեղծանիլ. կայանալ. բաղկանալ. լինել, գոլ.
Մարդս ի յերկուց բնութեանց գոյացաւ, յոգւոյ եւ ի մարմնոյ. (Արշ.։)
Որ զարարչակից բանն գոյացեալ ստուգապէս (այսինքն զանեղն եղեալ) աշխարհի ծնար. (Շար.։)
Գոյացաւ անայլայլապէս. վասն զի մնաց աստուած. եւ գոյացաւ ըստ մեզ ի մէնջ բոլորովիմբ. այսինքն մարմին եւ հոգի բանական ըստ ճշմարտութեան ունելով. (Մաքս.։)
(Զաստուածութիւն բանին արիոս ասէր) արարած եւ կրտսեր, եւ յետ ժամանակի գոյացեալ. (Խոր. ՟Բ. 86։)
Եթէ ընդհանուր գիտութիւն է, ոչ կարէ գոյանալ ի միում անձին. այսինքն ենթակայանալ, լինել, գոլ, գտանիլ. (Սահմ. ՟Ա։)
Յատւոկն, որ յատկապէս ումեք գոյանայ. իբր ա՛նկ է, կամ ներգոյ. (Սահմ. ՟Զ։)
that causes to exist, creator.
Թուականն՝ բազմաց, բացարձակն՝ գոյապետին, անճառին աստուծոյ. (Համամ ի քեր. երզն.։)
cf. Գոյապետ.
Բուն աղբիւր գոյութեան. գոյացուցիչ.
cf. Գոյապետ.
οὑσιοποιός substantificus, creator Արարիչ գոյից. պատճառ գոյութեան.
substantially.
Որքան ինչ առել (այսինքն առգոլ, ներգոլ) ասի հօր՝ բնութեամբ եւ գոյապէս, այս ամենայն է որդի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Պատիժքն պատուհասից գոյապէս մթերեալք մնայցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
substantial;
essential.
οὑσιώδης, ὐπρακτικός Յայտարար կամ սեփհական գոյացութեան եւ գոյութեան.
Չարն ոչ է բնութիւն գոյացական. (Շ. ամենայն չար.։)
existing, extant;
rich, opulent, wealthy.
ὐπάρχων existens Ունակ գոյութեան. գոյակ. գոյացեալ.
Չի՛ք արարածս գոյաւոր, որ ոչ է ստեղծուած ճշմարիտն աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Բուն գոլոլվ գոյաւոր, եւ կենդանի ի կենդանի հօրէ։ Քանզի է որդի կենդանի եւ գոյաւոր կամք հօր, եւ բանն նորա՝ որով զամենայն ինչ գործէ. (Կիւր. գնձ.։)
ԳՈՅԱՒՈՐ. εὑπορώτερος opulentior Ունօղ զգոյս ընչից. ընչեղ. մեծատուն. ունեւոր. վարշը.
Քան զմեծատունսն գոյաւորք հանդիպին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Պատուիրէ գոյաւորին՝ տալ չքաւորին. (Ոսկ. ես.։)
Ի գոյաւորացն հացի՝ ողորմածութիւն (պահանջի). (Փարպ.։)
Ի կարեւորսն գոյաւոր իցէ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Յորժամ ագահութիւն բազում ինչ յաճախէ գոյաւորացն, ապա եւ յառաջնոցն եւս արկանէ. (Ոսկ. ես.։)
to be created, to exist;
to be formed, produced;
to grow rich.
ՈՐք միանգամ գոյաւորեալք ընչեղութեամբն յղփանան. (Պիտ.։)
substantial.
ὐπαρκτικός, οὑσιώδης substantivus, essentialis Որ գոյ տիրապէս. անանջատ ի բնէ. յատուկ իմիք. էական.
Զանազանեալ է գոյացութիւն ի գոյեղէն. վասն զի գոյեղն եւ ի վերայ պատահման առնու։ Սահմանք ի գոյեղիցն բաղկանան ձայնից, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
substantially.
Ստորոգի գոյնն սպիտակին գոյեղաբար։ Որք նոյն տեսակի գոյեղաբար գոն, եւ ամենեցուն նմանեացն գոյեղաբար գոն. (Անյաղթ պորփ.։)
substantially.
ԳՈՅԵՂԻՆԱԲԱՐ ԳՈՅԵՂԻՆԱՊԷՍ. οὑσιωδῶς essentialiter, substantialiter Գոյացականապէս. որպէս գոյացութիւն. էապէս. իսկապէս. ըստ էութեան.
Եթէ գոյեղինապէս ծնեալն ժառանգէ զծնողին էութիւն՝ ունելով զայս յինքեան, եւ ունի զամենայն ինչ զհօրն որդի, գոյեղինապէս ուրեմն ծնաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
in divers colours.
ποικίλος, παντοῖος varius, variegatus որ եւ ԳՈՒՆԱԳՈՅՆ. Պէսպէս գունով. բազմերանգ. երփն երփն. ազգի ազգի. զանազան. գունզգուն. (րէնկ րէնկ, կիւնակիւն, կէօնէ կէօնէ.)
Գոյնագոյն նկարօք եւ պատուական հանդերձիւք. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
Ոսկի եւ արծաթ եւ գոյնագոյն պատմուճանք. (Ոսկ. ի նեռն.։)
at least, above all things, however;
only, yet.
Գոնեայ յայսմ հետէ զդաստացարու՛ք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Գոնէ ի քղանցս հանդերձի նորա մերձենայցեն։ Գոնէ հովանին նորա հասցէ ումեք ի նոցանէ. (Մրկ. ՟Զ. 56։ Գծ. ՟Ե. 15։)
Եւ որպէս Թերեւս. ապաքէն. իսկ. անգամ. պէլքի, հէլէ, պիլէ եւ այլն. (որպէս եւ ի յն. կայ հոմաձայնութիւն).
Գոնեա դու փախուցեր զնոսա ի քաղաքէս. (Ճ. ՟Բ.)
Գոնեայ մեք արժանի ըստ մեղացն մերոց՝ զոր գործեցաքն, ընդունիմք. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Գոնեա թերեւս զթերահաւատութիւն իւրեաց պատրուակեալ ունելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Ապաւինութիւնք կարծողականք. մինն՝ գոնէ, եւ միւսն՝ թերեւս. (Նար. ՟Լ։)
Հրաժեշտ տուեալ է ամենեւին զհետ ընթանալ (երկրաւոր շահից) գոնէ խորհրդօք մտաց. (Սարկ. քհ.։)
to have the scurf.
ԳՈՆՋԱՆԱԼ. Խեղանալ. գօսանալ. կամ Քոսոտիլ. բորոտիլ. ունել զկեղ ի գլուխ, եւ այլն.
to cry, to exclaim, to cry out;
to call;
to bellow, to roar.
βοάω, ἁναβοάω, κράζω, κραυγάζω , ἁνακράζω clamo, exclamor, vociferor, ἡχέω sono, κωκύω ejulo եւ այլն. Սաստիկ կոչել. կարդալ. աղաղակել. հնչել. բողոքել. խրախուսել. ձայն արձակել. ճչալ. մռնչել. եւ Խոխոջել. կանչել, կանչւըռտել. պոռալ, պոռչալ. ճըւալ. (սանս. կուշ, կարդալ, հնչել).
Գոչեա՛. եւ ասեմ, զի՞նչ գոչեցից։ Զի՞ գոչես առ իս։ Գոչել առ աստուած։ Ի մէջ արձագանգաց գոչեսցեն։ Գոչել ուրախութեամբ։ Դիմեսցեն իբրեւ զառիւծունս։ Գոչեսցեն եւ յարձակեսցին։ Զոր օրինակ գոչեսցէ առիւծ։ Գոչեցին եւ խռովեցան ջուրք նոցա։ Գոչեսցեն ալիք նորա։ Ձայն նոցա իբրեւ զծով գոչեսցէ։ Մկանունք ազդաց բազմաց իբրեւ զջուր գոչեսցեն, եւ այլն։
clamour, great cry, crash, noise, voice, exclamation;
hue and cry, uproar;
bellowing, roar.
Եհաս գոչիւն նոցա առ իս։ Գոչիւն մատակ առիւծու։ Ի գոչիւն փողոյ։ Զգոչիւն ալեաց. (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 16։ Յոբ. ՟Դ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 25։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 56։)
sonorous.
cf. Գոչեցուցիչ.
to make a great noise, to be violently angry;
to assault, to attack;
to insult.
Գոռայր եւ հակառակէր ընդ արամազդայ զօրութեան։ Կռուոյ վասն նոցին իրաց գոռալոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գոռացեալ ընդ պարսից տէրութեան. (Ագաթ.։)
Գոռոզանայր, եւ գոռալով հողմն հանէր ընդ չորս կողմանս երկրի. (Եղիշ. ՟Ա։ Պարծանօք իմն եւ գոռալով ասիցէ, թէ զոր ես սպանի։ Ո՛չ յախուռն ընդ ծերութեան ինչ գոռայցեմք. Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ Ոսկ. եբր. ՟Է։)
Գոռաց հպարտութեամբ (սենեքերիմ). (Գէ. ես.։)
Սրտմտական բարկութեամբ իբրեւ զհոսանս գետոց գոռալ. (Երզն. քեր.։)
Արբեցողն գոռայ նման բուղայ զուարակի. (Ոսկիփոր.։)
haughtily, proudly.
Բանսարկուն գոռոզաբար տիրեալ էր մարդկային բնութեանս. (Կիւրղ. ղկ.։)
Գոռոզաբար ուժգնութեամբ հարին։ Եւ ո՛չ գոռոզաբար ամբարձեալ մտօք. (Նար. ՟Կ՟Ը. եւ Նար. երգ.։)
Ո՛չ է պարտ գոռոզաբար առնել զայսպիսիսս, այլ ամենայն յօժարութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 23։)
Յաւանակ նստար, ի ձի ոչ հեծար դու գոռոզաբար. (Գանձ.։)
to be proud of, puffed up, elated.
ἑπαίρομαι efferor, effero me, περπερεύομαι perperam vel temere ago, ostento Փքանալ. բարձրամտիլ. խրոխտալ. ամբարհաւաճիլ. պերճանալ իշխանութեամբ. բան կամ մեծութիւն ծախել.
Զառաջնորդն մի՛ գոռոզանալ պատուովն։ Զն՞նչ է գոռոզանալն. ամենայն որ ոչ վասն պիտոյից, այլ վասն պաճուճանաց առեալ, գոռոզութեան ունի ամբաստանութիւն. (Բրս. հց.։)
Ուրացութեամբ գոռոզացեալ ամբարհաւաճէին։ Զտարակուսանս գոռոզացեալ ստահրացւոյն։ Ի ժամանակս գոռոզացելոյ թշնամւոյն. (Փարպ.։)
Ի գոռոզացեալ մարմինս, որք ոչ երբէք պարանոց ինքեանց արարչին խոնարհեցուցանէին. (Կիւրղ. ղկ.։)
indecent, unsuitable, unbecoming, unworthy, impertinent, loathsome;
—ս or —ս իմն, indecently, impertinently, slovenly.
Դժպատեհ իմն թուէր նաւահանգիստն առ ձմերել. (Գծ. ՟Ի՟Է. 12։)
refractory, discordant, contrary, opponent, disagreeable, vexatious.
Ո՞ ոք ի կենցաղումս՝ որ ըստ աստուծոյ վարս (վարէ), ոչ լիցի դժպհի. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Առ պատերազմունսն դժպհիս ունէին զսոսա. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
perfidious;
traitorous, disloyal;
wicked, malicious.
Առցեն զհաւանութիւնս դժրամիտքն. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Դրժանք.
ԴԺՐԱՆՔ ἑπιβουλή consilium adversus aliquem initum, insidiae, ἑπήρεια damna որ եւ ԴՐԺԱՆՔ. Նենգ. պատրանք, դաւ, դաւաճանութիւն. անիրաւութիւն.
Բնութիւնս մեր ոսկեղէն ոմն էր. ապա ի դժրանաց չարին աղտեղեցաւ. (Իգն.։)
Եւ ոչ նուազ ի դժրանաց, ի սուտանուն քրիստոնէաց. (Յիսուս որդի.։)
Զայս ամենայն դժրանս դաւաճանութեան ոչ ծանեաւ արկադէոս։ Զդժրանս եւդոքսիայ. (Վրք. ոսկ.։)
ԴԺՐԱՆՔ նաց. գ. ԴՐԺԱՆՔ որ եւ ԴԺՐԱՆՔ. Դաւ. նենգ. պատրանք. զրկանք. վնաս. վնասակարութիւն. խարդախանք. անիրաւութիւն.
cheat, infidel, perfidious, disloyal, traitorous.
Անհաս մատուցման դժնեայ դժրողաց. (Նար. կուս.։)
Զանգործութիւն զչար դժրօղն. (Փիլ. լին.։)
cf. Դժրիչ.
Անհաս մատուցման դժնեայ դժրողաց. (Նար. կուս.։)
Զանգործութիւն զչար դժրօղն. (Փիլ. լին.։)
dead body, corpse;
carcass.
πτῶμα cadaver որ եւ ԴԻԱԿՆ, կունք. Գէշ. շաղիղ. մեռելոտի. մարմին մեռեալ կամ մեռելոյն. մեռել. լէշ. լաշ։ Ա՛յլ է եւ ԴԻՔ, դից։
Եւ մինչդեռ զդրունսն կանգնեսցէ, զկրցեր որդին դի հանցէ. (Կիւրղ. յես.։)
Նեխեցաւ դի նորա։ Առ ի պատիւ դիոյն։ Դի ցուրտ յերկիր ընկենուին. (Խոր. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 57։ ՟Գ. 37։)
Դի կենդանի, եւ խօսուն մեռեալ։ Անկեալ դնիմ դի անկենդան։ Քան զմեռելութիւն քառօրեայն դիոյ. (Նար.։)
who lifts or plunders dead bodies;
who steals idols
Որ գողանայ զդի մեռելոյ, եւ զդիս՝ զկուռս.
Նա՛ ումեք ի մարդկանէ չէ՛ օրէն դիագող շրջել. այսինքն ի գողանալ զդի. (Եղիշ. յար.։)
Հետամուտ լինի ղաբան, վասն հռաքէլի՝ դիագողին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
that dresses a dead body.
Դիազարդքն որ խնկեցին զմարմինն տէրունական. (Եղիշ. թաղ.։)
to disinter, to strip dead bodies.
ԴԻԱԶԵՐԾ ԱՌՆԵԼ. ἑκδύω τὰ σκύλα exuo spolia Զերծուլ զհանդերձս դիոյ. առնուլ զկապուտ կողոպուտ դիականց.
grave-digger.
Որ թաղէ զդիակունս. մեռել թաղօղ.
that carries, buries the dead.
Կրօղ կամ բարձօղ զդի. մեռելակիր. մանաւանդ նմանութեամբ.
Խառնուած բաղկացեալ յոգւոյ եւ ի մարմնոյ՝ դիակիր է (հոգին՝ մարմնոյ)։ Գինեզինութեամբք եւ խոհակերութեամբք՝ դիակիր եմք մարմնովս (որ ուտէ զկենդանիս). (Փիլ. լին.։)
to become a corpse, to die.
Եւ անդ դիակնացեալք շուրջ զքաղաքաւն. (Լմբ.։)
heap of corpses.
ԴԻԱԿՈՅՏ ԴԻԱԿՈՒՏԵԱԼ. Դիակնացեալ եւ կուտեալ դի ի վերայ դիոց.
Սատակումն դիակոյտ բազմութեան. (Յհ. կթ.։)
Գէշ եղեալ եւ դիակոյտ ապականութեամբ. (Վրդն. ծն.։)
Ի դիակուտեալ մարմինս նոցա գթելով։ Ի փախստենէ սրոյն ի դիակուտեալ մարմինսն գլորելով. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
cf. Դիեմ
Ի կուսական ստեանցն որպէս տղայ դիանայ ... դիանայր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի գիրկ մօր զգուեալ, եւ ի ստեանց դիացեալ. (Գանձ.։)
Դիանայր ի ստեանց նորա ընդ մանկունս նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)