over filling, cramming oneself.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. լին. 102. «Մեծն արդարև ջրհեղեղ սա է, և մտաց հոսանաց բացելոց անզգա-մութեամբք, շապրմամբք, անյագ ցանկու-թեամբք (ընչից), անիրաւութեամբք ...և մարմնոյն աղբերց բացելոց հեշտ ցանկու-թեամբք»։
• Լծ. փիլ. մեկնում է «շապրրմամբք, այսինքն յիմարութեամբք»։ Հին բռ. «պարպատիլ ընդերօք», Բռ. երեմ. էջ 243 «պարպատել ընդերօք կամ զարդա-սիրութիւն»։ ՆՀԲ «շամբշութիւն կամ որ-պէս ռմկ. շաբուր շուբուր ուտելն, խճո-ղելն զորովայն... մարթ է իմանալ և ապռումն, շոպրումն, շորթումն, յափըշ, տակութիւն», ՋԲ «խճողելն զորովայն», ԱԲ «ուտելով տկռիլը, ցոփանալը, շամբ-շիլը»։
Բառ անյայտ. որպէս Շամբշութիւն. կամ որպէս ռմկ. շաբուր շուբուր ուտելն. խճողելն զորովայն. կամ ըստ Հին բռ. Պարպատիլ ընդերօք։ Մարթ է իմանալ եւ Ապռումն, շոպրումն, շորթումն, յափշտակութիւն.
Մեծն արդարեւ ջրհեղեղ սա է, եւ մտաց հոսանաց բացելոց անզգամութեամբք հեշտ ցանկութեամբք. (Փիլ. լին. ՟Բ. 18։ Իսկ ի Լծ. փիլ.)
Շապրմամբք. այսինքն յիմարութեամբք. որպէս թէ շամբշութեամբ։ Ի դէպ գայ գնելն եւ սրբոյն ամբրոսիոսիլ անդ, լտ.
bloody, bloody-minded.
Շառագունեալ գլխով, արիւնըռուշտ.
Իբր մեռաւ սերվիլոսն այն շառագլուխ, դադարեաց ամենայն խռովութիւնն. (Մարթին.։)
cf. Շառագունութիւն.
Շառագունութիւն. կարմրութիւն յառաջ եկեալ յամօթոյ. շիկնումն. ամօթ.
Շառագունաց միանգամայն եւ վերջին ձաղանաց երթեալ տարցի մրցանակ։ Հանդերձ պատկառանօք այլ եւ տալ շառագունանս. (Պիտ.։)
cf. Շառագունեցուցանեմ.
ՇԱՌԱԳՈՒՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ եւ ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑρυθραίνω rubore suffundo καταφοινίσσω purpureum reddo. Շառագոյն կացուցանել.
Զիա՛րդ մոլեցցուցանէ բարկութիւն, եւ պատկառանք շառագունացուցանեն արեամբ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Հրաձեւի գունոյ արիւնուտկըային շառագունեցուցեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
to cause to blush, to put to the blush, to shame, to confound.
ՇԱՌԱԳՈՒՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ եւ ՇԱՌԱԳՈՒՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑρυθραίνω rubore suffundo καταφοινίσσω purpureum reddo. Շառագոյն կացուցանել.
Զիա՛րդ մոլեցցուցանէ բարկութիւն, եւ պատկառանք շառագունացուցանեն արեամբ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Հրաձեւի գունոյ արիւնուտկըային շառագունեցուցեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
cf. Շառագունիմ.
Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)
Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)
Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)
Ոչ շառագունին երեսքն անամօթ ծիծաղելով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Շառագունեցան երեսք նորա եռանդմամբն սրտի. (Եփր. թագ.։)
Շիկնելն շառագունելն. (Շիր.։)
Գէ՛թ ի մարդկանէ պարտ էր շառագունել եւ դողալ։ Նա շառագունէ ի տեսանելն զքեզ, եւ ոչ դու. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ընդ չարութիւն շառագունելով՝ ի պարկեշտագոյն զանունն փոխեմքի բարեպաշտութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Տեսանելով զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to blush, to redden with shame, to be ashamed, confounded;
—նեցան երեսք նորա ի ցասմանէ, his face flushed with anger.
Ամաչեալ (կամ ամաչեցեալ) ոք՝ շառագունէ, եւ երկուցեալ՝ դեղին լինի։ Յամաչել ուրուք՝ շառագունի, եւ յերկնչելն՝ դեղնի. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)
Յամօթոյ պատկառանաց շառագունէր, եթէ մի՛ գուցէ թուեսցի մեծամեծս պարծել. (Փիլ. լին. ՟Դ. 111։)
Հարսն ընդ փեսային մտանելն (ի տուն՝) տհակաւին շառագունէ, եւ պատկառանօք տեսանէ. (Նիւս. կուս.։)
Ոչ շառագունին երեսքն անամօթ ծիծաղելով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Շառագունեցան երեսք նորա եռանդմամբն սրտի. (Եփր. թագ.։)
Շիկնելն շառագունելն. (Շիր.։)
Գէ՛թ ի մարդկանէ պարտ էր շառագունել եւ դողալ։ Նա շառագունէ ի տեսանելն զքեզ, եւ ոչ դու. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ընդ չարութիւն շառագունելով՝ ի պարկեշտագոյն զանունն փոխեմքի բարեպաշտութիւն. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Տեսանելով զշառագունեալ զխաղաւարտին եռացումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
red, redness;
flush, blush, shame, bashfulness.
Շառագունելն. շառագունանք. կարմրութիւն՝ մանաւանդ բոսորային՝ կամ արիւնըշուշտ, եւ Շիկնումն. պատկառանք. ամօթ.
Ի պատկառոտս շառագունութիւն է. (Պիտառ.։)
Եթէ իցեն մեղք ձեր իբրեւ զձանձախարիթ (որ ըստ ոմանց է գոյն կարմիր). զծիրանեգոյն մեղացն զշառագունութիւնսն ի ձեան սպիտակութիւն փոխարկէ. (Նանայ.։)
Ատամանցն կրճտելով, եւ երեսացն ատրագոյն շառագունութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Ի պղծեալ բագինսն հպեալք՝ փոխանակ թագաւորաց խոհակերք լինին. եւ շառագունութեամբ արեանն՝ իբրեւ մարմնավաճառք ի սպանդանոցի նստելով. յն. արիւն եւ շարաւ. (Նիւս. թէոդոր.։)
cf. Շաչիւն;
cf. Թնդիւն;
tinsel.
Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Եդ ի բարբառ զբազմութիւն ջուրց շառաչմանց (յն. արձագանաց) յերկինս. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 16։)
Այսպիսի ամպ երկնաւոր անձրեւօք մօրտացեալ՝ եւ չսարանայ սակաւ շառաչուկ մերոյ լեզուոյս ընդունել. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)
Ի միոջէ միայն շառաչմանէ քարի (պարսատկին)։ Ի շառաչմանէ թեւարկութեան արծուոյ. (Պիտ.։ Զքր. կթ.։)
Պա՛րտ էր գողիաթու յորսայս անկանել ի շառաչմանէ քարին. (Տօնակ.։)
Այսպիսի ամպ երկնաւոր անձրեւօք մօրտացեալ՝ եւ չսարանայ սակաւ շառաչուկ մերոյ լեզուոյս ընդունել. (Սեբեր. ՟Թ։)
Շառաչիւն (յն. ձգումն) նետից։ Զշառաչիւն զերիվարացն։ Նոր անձրեւօք կարկտի, եւ անհրաժեշտ շառաչմամբք (յն. ջաղբիւք) հալածեալք. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 5։ ՟Ա. ՟Գ. ՟Զ. 41։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Եդ ի բարբառ զբազմութիւն ջուրց շառաչմանց (յն. արձագանաց) յերկինս. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 16։)
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման՝ նետաձիգ սաստկութեամբ զգունդս պարսկացն ահաբեկէին. (Փարպ.։)
Ի միոջէ միայն շառաչմանէ քարի (պարսատկին)։ Ի շառաչմանէ թեւարկութեան արծուոյ. (Պիտ.։ Զքր. կթ.։)
Պա՛րտ էր գողիաթու յորսայս անկանել ի շառաչմանէ քարին. (Տօնակ.։)
sending forth shoots.
որ ուղէշս շառաւիղէ՝ կամ ոստ արձակէ. բարունակածին.
Բուրաստան ամենածաղիկ՝ զարգացեալ բուսոյ բանին, ծայրարձակ, շառաւեղուղէշ, գաւազանաբուղխ թագաւորըութեանն քրիստոսի. (Ճ. ՟Գ.։)
shining.
talkativeness, verbiage, verbosity, loquacity.
Բազմաբանութիւն. շատախօսութիւն. եւ Բանք բազումք.
Զբազմօք զանց արարաք զրուցատրութեամբք, մանաւանդ որ անհուն շատաբանութեամբք իցեն լի. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Որոյ (տատիանոսի) գրեանն՝ անթիւ շատաբանութեամբ զրուցաց եւ այժմ ի միջի մերում գտանի. (Ճ. ՟Բ.։)
multitude of words, loquacity, garrulousness;
chit-chat, babble, tattle, prattle.
Ըստ բազմութեան խօսից եւ շատախօսութեան պարծիցին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Տարաք զշատախօսութիւն նոցա իբրեւ զայր երկայնամիտ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Ընդէ՞ր է շատախօսութիւնդ ձեր, զոր բարբաջիցէք առաջի ամենայն ժողովրդեանդ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոչ ընդ վայր շատախօսութեամբ ցնդել. (Տօնակ.։)
Առաւել զգուշացիր ի շատախօսութենէ. (Նար. խրատ.։)
polymathy, great erudition, great experience.
πολυπειρία multarum rerum experientia et peritia. Հմտութիւն բազում իրաց. փորձ եւ տեղեակն. գոլ յոյժ.
Պսակ ծերոց՝ շատահմտութիւն. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 8։)
cf. Բազմամարդութիւն.
Կարաց շէն պահել զերկիրն շատամարդութեամբ. (Արծր. ՟Ա. 11։)
cf. Շատաշրջող.
ՇԱՏԱՇՈՒՐՋ, ՇԱՏԱՇՐՋԻԿ, ՇԱՏԱՇՐՋՈՂ. περίδρομος circumcurrens, vagabundus. Որ շատ շրջի յածի. բազմաշրջիկ. թափառական. աստանդական. շատ քալօղ, շատ տեղ՝ ասդին անդին սլավարա ժուռ եկօղ.
Մի՛ շատաշուրջ լինիր, այլ աստ մնա՛։ Այծ շատաշուրջ։ Լինի շատաշուրջ։ Աներկիւղ եւ շատաշուրջ լինի. (Մարաթ.։ Վստկ.։ Ախտարք.։)
Շատաշուրջ վաճառական. (Ոսկիփոր.։)
Պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց, մի՛ լինել շատաշրջողս. (Շ. ընդհանր.։)
stroll, lounge, wandering.
περιδρομή circumcursio, -itio, vagatio. Շատաշուրջն լինել. բազմայածութիւն. թափառումն.
Շատաշրջութիւն, վաճառականութիւն, եւ կրպակաց շահք փախչելի՛ է եղբայրութեանն. (Բրս. հց.։)
having a great deal of water, abounding with water;
aqueous.
εὕυδρος aquosus, bene rigatuts. Ուր իցէ յորդ եւ առատ ջուր. ջրարբի. քաջ ոռոգեալ. ջուրը շատ՝ պօլ.
առատութիւնք բերոցն, քանզի արգաւանդահող եւ շատաջուր էր գաւառն. (Փիլ. իմաստն.։)
Ի գաւառին կարնոյ շինել զքաղաքն արգաւանդահող շատաջուր եւ բերրի. (Խոր. ՟Գ. 59։)
to content, to satisfy;
to augment, to multiply.
Որպէս Բազմացուցանել. շատցընել.
Շատացոյց զհացն՝ զոր ունէր ընդ ինքեան. (Հ. մայ. ՟Ժ՟Ա.։)
Դենշապուհ՝ որ զշնմոլութիւնսն շատացոյց. (Ասող. ՟Բ. 2։)
swearing much;
great swearer, blasphemer.
πολύορκος multum vel leviter jurans. Որ շատ կամ ստէպ երդնու. շատ երդուօղ, երդում շատ ընօղ
Այր շատերդումն լցցի անօրէնութեամբ։ Խօսք շատերդման ծառ կացուցանեն զհերս. (Սիրաք. ՟Ի՟Գ. 12։ ՟Ի՟Է. 15։)
cf. Շատախօսութիւն.
πολυλογία, βαττολογία, φλυαρία, ἁδολεσχία multiloquium, loquacitas, garrulitas, nugae. որ եւ ՇԱՏԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. Բազմաբանութիւն. շաղփաղութիւն. շաղակրատանք. աղճատանք. բազում խօսք.
Ի շատխօսութենէ (կամ շատխօս լինելով) ոչ ապրեսցիս ի մեղաց։ Բանիւք չարօք շատխօսութեան առնէ զմեզ աշխատ. (Առակ. ՟Ժ. 19։ ՟Գ. Յհ. 10։)
Շատխօսութիւն ի յանցանաց ոչ ապրի. (Եփր. համաբ.։)
Գինարբուքն այսքանիւ լի է շատխօսութեամբ ընդ վայրաբանութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
Շատխօսութիւն աստ զցոփութիւնն կոչէ, յորժամ ոչ զպատշաճսն խնդրիցեմք յաստուծոյ։ Համարին՝ եթէ ի շատխօսութենէն ինչ լսելի լինին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Շատխօսութիւն է՝ ո՛չ բազում մաղթանքն, այլ վայրապար եւ անճահս բարբառելն. (Իգն.։)
Ո՞ր օգուտ ի բազում բանիցն, ուր շատխօսութեանն հոսանք իբրեւ յաղբիւրէ դիմեն յանզգայութենէ. (Ածաբ. ՟Ժ՟Զ. յորմէ եւ Խոր. ՟Բ. 89։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Զի մի անկանիցիմք եւ մեք ի շատխօսութիւն ըստ նոցունց նմանութեան. (Վեցօր. ՟Ա։)
Զի մի՛ կրկնաբանութիւնս ի շատխօսութիւն կրթեսցի. (Նար. ՟Լ։)
Ճշմարտութեանն լիցիս ջատագով, եւ մի՛ շատխօսութեանն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
Աւելորդ բանից եւ շատխօսութեան պէտք անդ ոչ են։ Որում անհնար է յաղթել կանանց՝ շատխօսութեանն. (Փարպ.։)
thistle.
ի Բժշկարանի դնի որպէս Ըղտափուշ.
gormandizing, gluttony, voracity, greediness, ravenousness.
πολυφαγία, ἁδδηφαγία, γαστριμαργία edacitas, voracitas, gula. Շատակերն լինել. որկրամոլութիւն. անյագութիւն.
Ո՞չ սարսռեսցի ի շատկերութենէ որովայնդ քո. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Կատարումն եկեղեցւոյ պահոց՝ ո՛չ շատկերութիւն։ Թէպէտեւ լինիցին ցաւք, ոչ ի շատկերութենէ։ Ի շատկերութենէն եւ ի փափակութենէն դադարեալ մարմինն՝ ապրեսցի պահօք. (Ոսկ. ղկ.։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ժ՟Դ։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե։)
Հեթանոսութիւն՝ շատկերութեանզ գործակից, անընչութեան խափանիչ. (Ճ. ՟Բ.։)
Յարբեցութիւնս եւ ի սեղանս շատկերութեան յաճախք եւ յօժարամիտք. (Պիտառ.։)
great number of, great quantity, great deal, multitude, abundance, plenty.
πλῆθος, ἁφθονία multitudo, abundantia, copia, ubertas եւ այլն. Շատ գոլն ո՛ր եւ է իրաց. առատութիւն. յորդութիւն. յոլովութիւն. յաճախութիւն. բազմութիւն. հոծութիւն. բազմամարդութիւն. ընդարրձակութիւն.
Հարկաւորացն առատութիւն շատութեան։ Պայծառութիւն շատութեան պտղոցն, յոքնազանտ երամոցն աճեցեալ շատութեամբ։ Ոչ թողու զմեզ պատաղել զայսու շատութիւն իրիս՝ որ առաջիս կայ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
Բազմութիւնք անհունք անչափութեամբ՝ անհնարին շատութիւնք ժողովեալք ի հռչակէն տեսանել եւ լսել. (Ագաթ.։)
Յաղագս շատութեան երկրի չբաւելով միոյ աղբերն. (Վրդն. ծն.։)
cf. Շատահմտութիւն.
Զարմանամ ընդ քո շատուսումնութիւնդ. (Ճ. ՟Գ.։)
tent, pavilion, marquee.
• , ի-ա հլ. «վարագոյր, սրսկա-պան, կապերտ, գորգ» Ոսկ. հռովմ. 114, 195 (այս վկայութիւնները չունի ՆՀԲ). Խոր. ա-25. Բրս. արբեց. Լաստ. իա։
• = Պհլ. šāturvān «ննջասենեակ?», պրս. [arabic word] šādurvān կամ նաև šadravan, sādirvān, sadurbān, šādrabān, sādyān, šārvān «մեծ վարագոյր կամ գորգ՝ որ ար-քայական օթեակի առաջն են քաշում. 2. բարձ»։-Հիւբշ. 212։
• ՆՀԲ «պրս. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան, այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թրք. չատըր է վրան՝ խո-րան. այլ վրաց. շատրովանի է ամղան»։ Lag. Arm. Stud. § 1682 ՆՀԲ-ից առնե-լով՝ պրս. šāderawān։
• ԹՈԽ.-Վրաց. მატროვანი շատրովանի «հիւսուածք. 2. ճամկաւոր»։
• «օրացայտ աղբիւր» Ոսկիփ. նաև արդի գրականում։
• = Պրս. [arabic word] sādravān կամ šādur-van ևն «շատրուան, ջրբուղխ՝ ուստի ջուրն բռնութեամբ ոստուցեալ ի վեր ցայտէ». սրա-նից են փոխառեալ նաև քրդ. šadirevan, ša-zirevan, šadruvan, վրաց. შმადრევანი շադ-րեվանի «ջրի շատրուան», արևել. թրք. [arabic word] šudreven «ցօղ, նուրբ անձրև», սերբ. šadrevan, sahdrvan, šedervan, ša-drman, բուլգար. šedravan, ռում. sader-vin, sadorvin «շատրուան»։-Հիւբշ. 212։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. շատըռվան, Երև. Տփ. չա-դըրվան, Ննխ. շադըռվան, Մկ. շmտըրվան, Հմշ. շադըրվօն, Հճ. շադmրվօն, Կր. Ռ. Տիգ. չադըրվան (շփոթելով թրք. cadər «վրան» բառի հետ). այս բոլորը նշանակում են «ջըը-ցայտ շատրուան». իսկ էնկ. šadərvan «վար-դավառի տօնը» (նոյն օրը իրար վրայ ջուր ցանելու սովորութիւնից առնելով. Բիւր. 1898, 865), Մշ. շադըրվան «բաղնիսի մէջտեղի քարը՝ ուր լողացողները հանգստանում են. տճկ. կէօպէք թաշի» (նոյն տեղում նաև մի շատրուան լինելու պատճառով այս նշանա-կութիւնն է ստացած)։
(պ. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան. այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թ. շատըր, է վրան՝ խորան. այլ վր. շատրովանի ՝ է ամղան) Հովանաձեւ զարդ, վարագոյր, սրսկապան, կապերտ, օթոց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Բազում շատրուանօք եւ ծաղկեցելովք առագաստիւք. (Բրս. արբեց.։)
Զնոյն ինքն վերին երեսս յարկացս տեսանել գեղեցկօք եւ բազմագունիւք յօրինեալ շատրուանօք. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Բազում շատրուանօք ծածկեալ էր զձիւնն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
(Յերազի տեսեալ) շատրուանն՝ յերկար կեանք է. (Ոսկիփոր.։)
water-spout, fountain, jet.
• , ի-ա հլ. «վարագոյր, սրսկա-պան, կապերտ, գորգ» Ոսկ. հռովմ. 114, 195 (այս վկայութիւնները չունի ՆՀԲ). Խոր. ա-25. Բրս. արբեց. Լաստ. իա։
• = Պհլ. šāturvān «ննջասենեակ?», պրս. [arabic word] šādurvān կամ նաև šadravan, sādirvān, sadurbān, šādrabān, sādyān, šārvān «մեծ վարագոյր կամ գորգ՝ որ ար-քայական օթեակի առաջն են քաշում. 2. բարձ»։-Հիւբշ. 212։
• ՆՀԲ «պրս. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան, այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թրք. չատըր է վրան՝ խո-րան. այլ վրաց. շատրովանի է ամղան»։ Lag. Arm. Stud. § 1682 ՆՀԲ-ից առնե-լով՝ պրս. šāderawān։
• ԹՈԽ.-Վրաց. მატროვანი շատրովանի «հիւսուածք. 2. ճամկաւոր»։
• «օրացայտ աղբիւր» Ոսկիփ. նաև արդի գրականում։
• = Պրս. [arabic word] sādravān կամ šādur-van ևն «շատրուան, ջրբուղխ՝ ուստի ջուրն բռնութեամբ ոստուցեալ ի վեր ցայտէ». սրա-նից են փոխառեալ նաև քրդ. šadirevan, ša-zirevan, šadruvan, վրաց. შმადრევანი շադ-րեվանի «ջրի շատրուան», արևել. թրք. [arabic word] šudreven «ցօղ, նուրբ անձրև», սերբ. šadrevan, sahdrvan, šedervan, ša-drman, բուլգար. šedravan, ռում. sader-vin, sadorvin «շատրուան»։-Հիւբշ. 212։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. շատըռվան, Երև. Տփ. չա-դըրվան, Ննխ. շադըռվան, Մկ. շmտըրվան, Հմշ. շադըրվօն, Հճ. շադmրվօն, Կր. Ռ. Տիգ. չադըրվան (շփոթելով թրք. cadər «վրան» բառի հետ). այս բոլորը նշանակում են «ջըը-ցայտ շատրուան». իսկ էնկ. šadərvan «վար-դավառի տօնը» (նոյն օրը իրար վրայ ջուր ցանելու սովորութիւնից առնելով. Բիւր. 1898, 865), Մշ. շադըրվան «բաղնիսի մէջտեղի քարը՝ ուր լողացողները հանգստանում են. տճկ. կէօպէք թաշի» (նոյն տեղում նաև մի շատրուան լինելու պատճառով այս նշանա-կութիւնն է ստացած)։
(պ. շատիրվան, շատիւրպան, շատիւրէվան. այսինքն զուարճալի ի գնացս. իսկ թ. շատըր, է վրան՝ խորան. այլ վր. շատրովանի ՝ է ամղան) Հովանաձեւ զարդ, վարագոյր, սրսկապան, կապերտ, օթոց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Բազում շատրուանօք եւ ծաղկեցելովք առագաստիւք. (Բրս. արբեց.։)
Զնոյն ինքն վերին երեսս յարկացս տեսանել գեղեցկօք եւ բազմագունիւք յօրինեալ շատրուանօք. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Բազում շատրուանօք ծածկեալ էր զձիւնն. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
(Յերազի տեսեալ) շատրուանն՝ յերկար կեանք է. (Ոսկիփոր.։)
syllogism, sequence, chain of arguments.
συλλογισμός syllogismus, ratiocinantio, argumentum. Հաւաքաբանութիւն. ձեռնարկութիւն տրամաբանական.
Առնել ընդդիմակ շարաբանութիւնս. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ապացուցականն ի շարաբանութեանց բաղկանայ. իսկ շարաբանութիւնքն ի նախադասութեանց։ Շարաբանութիւն է՝ շարադրեալ բան. մարդ կենդանի է. իսկ կենդանին գոյ. (ապա եւ այլն)։ Իսկ մասունք շարաբանութեան են նախադասութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Շարագրած.
σύγγραμμα, συγγραφή scriptura, opus եւ այլն. որ եւ ՇԱՐԱԳՐԱԾ, ՇԱՐԱԳՐԱԾՈՒԹԻՒՆ. Շարագրելն. մատենագրութիւն. գրուած. ճառ. շարադրութիւն, գիրք, պատմագիրք, եւ այլն.
Հանդիպեալ ես շարագրութեան յաղագս ողջութեան վաստակելոց. գիտեա՛ արդ, որո՞յ արհեստի է այն շարագրութիւն. գիտեմ, զի բժշկականի է. (Պղատ. մինովս.։)
Պղատոն իմաստասէր շարագրեաց գիրս, զոր եւ քաղաքավարութիւնս անուանեաց. յայսմ շարագրութեան ասէ, եւ այլն. (Նոննոս.։)
Սկիզբն առնել առաջիկայ շարագրութեանս։ Զամենայն ասացուածն առաջիկայ շարագրութեանս։ Խնդրեմք զհարազատութիւն առաջիկայ շարագրութեանց ... Յարմարումն եւ բառք որպէս նիւթք են շարագրութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
Արժանի յիշատակի մերոց շարագրութեանց. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Զանարդարակ շարագրութիւնս (հերոդոտեայ). (Պիտ.։)
Շարագրութիւն կոչէ զպատմութիւնս (գրեալս). (Երզն. քեր.։)
Ոչ հեշտալի թուի ինձ պատմութիւն ճառիս շարագրութեան. (Արծր. ՟Դ. 2։)
coordination, arrangement, order, disposition;
syntax.
σύνταξις syntaxis, coordinatio, constructio, compositio, scriptum, liber, libellus, opus. Շարադասելն, իլն. շարակարգութիւն. կապակցութիւն. կազմութիւն ո՛ր եւ է յօրինուածոյ. բաղկացութիւն. մանաւանդ՝ Շարագրութիւն, գրուած. ճառ. կամ յօրինուած բանի ի բառից. որ եւ ԲԱՂԴԱՍՈՒԹԻՒՆ.
Արդ պատմութիւնս այսպիսի է. այլ շարադասութիւն այսպէս պիտի. եւ կարասին շարադասութիւնն կապակցեալ լինի. (Նոննոս.։)
Ի ձեռն առաջին շարադասութեանն (մատենիս) ստուգեցաք։ Ասացաւ ի ձեռն առաջին շարադասութեանն։ Եպիկուրոս շարադասութիւնս արար։ Տրամաբանակս շարադասութիւնս թըողին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
Բառ շարադասութիւն է բանի (այսինքն մասն շարադասութեան). (Երզն. քեր.։)
combination, conjunction, connection;
arrangement, disposition;
construction;
syntax;
cf. Շարագրած.
σύνθεσις compositio, constructio, collectio, summa συνθήκη constitutio σύνδεσμος colligatio եւ այլն. Շարադրելն, իլն. եւ շարադրեալն. բաղադրութիւն. բաղկացութիւն. զօդումն. շաղկապութիւն. հաւաքումն. գումար. միաւորութիւն.
(Թիւք) բ, գ, զ, եւ այլն. որոց շարադրութիւն՝ յիսուն եւ վեց. կամ որոց շարադրութիւն ծնանի զեօթանասուն եւ զչորսն. (Փիլ. ստէպ։)
ա, բ, գ, ՟Դ. որոց շարադրութիւնն բաղկացուցանէ զտասն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մի մարդ ըստ շարադրութեան ի հոգւոյ եւ ի մարմնոյ. (Պրպմ. ՟Խ։)
Պարզ եւ առանց շարադրութեան է եւ իմանի աստուած. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի շարադրութեան եւ ի տրոհութեան է ճշմարիտն եւ սուտն. (Պերիարմ.։)
Շարադրութեանն բանիւք է ի ներքս զանազանութիւն ըստ բնութեան ի միաւորութիւն եկելոցն. (Շ. թղթ.։)
Իւղոյն անուշահոտութեան շարադրութիւնն՝ ժողովումն իմն է անուշահոտ իւղոց. (Դիոն. եկեղ.։)
Այս շարադրութիւն կանխաճառեալն բանից եւ ի վերայ եկելոցն. (Աթ. ՟Բ։)
Շարադրութեան խորհուրդ ընթերցուածոցն. (Լմբ. պտրգ.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Սոկորութիւն եդեալ կամ եղեալ. գրութիւն եւ կարգաւորութիւն մարդկան.
Անունն է ձայն նշանական ըստ շարադրութեան՝ առանց ամանակի։ Ըստ շարադրութեան. զի բնութեամբ յանուանց ոչինչ է, այ յորժամ եղիցին նշանակ. (Պերիարմ.։)
Հրաշալի է մեզ տօնս այսօր, եւ պայծառագոյն քան զսովորական շարադրութիւնս. (Ոսկ. լս.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Յարադրութիւն. յարաբերութիւն, յարմարութիւն. յարումն.
Այս է շարադրութիւն ազգակցութեան մարիամու առ եղիսաբէթ. (Եղիշ. մկրտ.։)
Եթէ ոք ի շարադրութեանն խորհուրդ ընթերցուածոցն նայեսցի, միատեսակս եւ համաձայնս գտցէ իրերաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Շարադրութիւն է պշնուլն հեշտասէր անձինն առ երեւեալն. (Կլիմաք.։)
ՇԱՐԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. Շարակարգութիւն եւ հիւսած բառից ի կազմել զբան. շարագրութիւն.
Մի՛ զհետ շարադրութեան եւ գեղեցկութեան բառից գնալտով, այլ զօրաւորս բարբառել. (Ոսկ. գծ.։)
Համառօտութիւն շարադրութեանդ՝ ճեպոյ աղագաւ է. (Սարկ. հանգ.։)
Բան է՝ հետեւակ (եւ տաղաչափական) բառի շարադրութիւն, զտրամախոհութիւն ինքնակատար յայտնելով։ Շարադրեալ զմասունս բանին այնորիկ՝ առնեմք զշարադրութիւն. (Թր. քեր.։ Անյաղթ պերիարմ.։)
Բառ ի շարադրութեան բանի՝ մասն է շարադրութեան։ Շարադրութիւն նոցա բան լսի, որ կատարէ զմտածութիւնն յինքենէ։ Բան ի շարադրութենէ բառիցն լինի, որպէս եւ բառն ի փաղառութեանց եւ ի վանգից. (Երզն. քեր.։)
Այլանդակ եւ հայհոյիչ շարադրութեամբ զբարեպաշտաց պղտորես զլսելիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Շարադրութիւն տոմարաց, կամ թղթոյ, կամ յաղագս իմանալեացն եւ զգալեաց՝ յօրինել, առնել եւ այլն. (Ասող. ՟Բ. 6։ Փոտ. առ զքր.։ Մաքս. ի դիոն.։)
to enumerate in order.
ՇԱՐԱԹՈՒԵԼ. Ի միասին կամ կարգաւ թուել.
Ի խոյէն սկիզբն առնելով, եւ շարաթուելով իւրաքանչիւր մասունս տասն մինչեւ ի խնդրելի աստթղն. (Շիր.։)
cf. Շարախառնումն.
συμμιξία commistio, permixtio συγκεραύνωσις conjunctio σύγκριμα, σύγκρισις concretio, temperamentum, concretum. Ընդ միմեանս խառնումն ո՛ր եւ է օրինակաւ. բաղադրութիւն. խառնուած.
Կցորդութեամբքն հակառակիցն, շարախառնութիւնքն) միացելոյն։ Զամենայն առ միմեանս շարախառնութիւն՝ ըստ անշփոթ նոցա միութեանն. (Դիոն.։)
Հրեշտակք աննիւթ եւ անշարադիր էութիւնք են ամենայն իրօք, ոչ գոլով խառնումն եւ ի շարախառնութեանց տարերց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի շարախառնութենէ տարերց առանց բանականի հոգւոյ. (Լծ. ածաբ.։)
Շարախառնութիւն մարմնոց։ Շարախառնութեանցն (բաղադրելոց) ի տարերս լուծանել. (Նիւս. բն.։)
Ո՛չ ամենայնիւ հոգւոյ եւ մարմնոյ համեմատի շարախառնութեան՝ աստուծոյ ընդ մարմնոյ միաւորութիւնն. (Շ. թղթ.։)
Շարախառնութիւն նիւթոց (այսինքն հիւթոց ի մարմնի). (Երզն. քեր.։)
intermixture, compound, combination.
Բանական է շարախառնմամբ մարմնոյն առ միաւորութիւն կատարման կենդանւոյն. (Քեր. քերթ։)
unitive.
συγκρατικός, συνέχων commiscens եւ comprehendens, continens. Պինդ ունօղ. եւ Շարունակօղ.
Միաւորական իմն եւ շարակալու զօրութիւն իմասցուք (զսէրն). (Դիոն. ածայ.։)
կարօտ գոլ մարմնոց՝ շարակալուի, եւ յառաջագոյն ցուցաք. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
adhesion.
conjunction, chaining together.
cf. Ձայնակցութիւն.
Որք ըստ թուոց են եւ համեմատութեանց եւ յարմարութեամբք ի յարմարութիւն եւ ի շարաձայնութիւն պարունակեալք։ Երկուք մասունք հոգւոյն շարաձայնութիւն միաբանութեան ունիցին. (Փիլ.։)
Ի շարաձայնութենէ տառիցն թաւացն եւ լերկացն եւ միջակացն զանազանս ունին բախումն եւ թնդումն. (Պիտառ.։)
entwining, interweaving.
συμπλοκή complexio, connexus, nexus συνέλιξις inflexio, revolutio. Մանուած ընդ իրեարս. հիւսուած. բաղհիւսութիւն. կապակցութիւն. ոլորք. բաղկացութիւն. միաւարութիւն, յօրինուած. շարագրութիւն.
Է ինչ՝ որ ըստ շարամանութեան ասի, եւ է ինչ՝ որ առանց շարամանութեան. արդ ըստ շարամանութեանքն, ո՛րզան, մարդ ընթանայ, մարդ յաղթէ. իսկ առանց շարամանութեանքն, ո՛րզան, մարդ, արջառ. ընթանայ, յաղթէ. (Արիստ. ստորոգ.։)
Անխառն յամենայն նիւթոյ շարամանութենէ (հոգեղէնն)։ Ձեռնկալութիւն ձիթոյ՝ շարամանութեամբ նիւթոյ պատրուկի ընդ նոյն զանգլոյ։ Հնոյ կտակին ընդ նորոյս շարամանութիւն։ Շարամանութիւն ոսկերաց (ի մարմնի)։ Չարչարելի ի տկարութենէ, այսինքն ի մարմնոյ շարամանութենէ. (Նիւս. բն.։ Նար. ղգ։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. ժղ.։ Աթ. ՟Ա։)
Ողբերգական շարամանութեամբ յարամանել նորագոյն բանս։ Ի բանաստեղծութիւնս հզօր գոլով, եւ պերճ եւ պաճոյճ շարամանութեամբ. (Մագ. ՟Զ. եւ Մագ. մանուչ.։)
Չափ են վանկքն, որով շարամանութիւն բանին չափի. (Երզն. քեր.։)
Անդրէաս եղբայր մագնոսի եպիսկոպոսի զշարամանութիւն տոմարաց յօրինէր. (Շիր. քրոն.։)
Զի՞նչ չուանքն՝ որ խզեցան. շաղկապք եւ շարամանութիւնք մեր առ աստուած հաւատոյ եւ սիրոյ։ Կնճիռն մեղքն են, որ բազում կրկնուածս եւ շարամանութիւնս ունին. (Գէ. ես.։)
adherence.
συνάφεια conjunctio. Միաւորութիւն. հպումն. ընտանութիւն. զուգաւորութիւն.
Շարամերձութիւն հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Սահմ. ՟Ը։)
Զի սմա բեւեռեցելոյնզ բազկատարած շարամերձութեամբ. (Թէոդոր. խչ.։)
Այր եւ կին էին ովկիանոս եւ թետիտ. ի ձեռն միջնորդութեան հեռիայ եղեւ շարամերձութիւն սոցունց եւ սիրելութիւն. (Նոննոս.։)
continuation, sequel.
ՇԱՐԱՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՇԱՐԱՅԱՐՈՒՄՆ. συνάφεια conjunctio. Յարակցութիւն. կապակցութիւն. զօդումն. բարոյական միաւորութիւն.
Ի բազմաբաժին օտարութեանցն մերոց ի ճանաղմանէն ի շարայարութիւն ժողովել. (Մաքս. ի դիոն.։)
Շարայարութիւն մեծամեծ քարանցն եւ փոքունց (ի շինուածն). (Յհ. իմ. եկեղ.։)
զերկուց բնութեանց շարայարումն պատկանելով ի տնօրինական բանին յաստուածոյ խորհուրդն՝ քողախնդրէր (նեստոր). (Կանոն.։)
cf. Շարաւածոր.
stench, stink.
Հոտ շարաւոյ. եւ ամենայն ժահահոտութիւն. հոտածութիւն.
առ բնակեալ ի դեւս անդ ժահահոտն շարաւահոտութեան. (Եւագր. ՟Ե։)
Ո՞ր շարաւահոտութիւն մեռելոյ կարէ հաւասարել նեխութեան մեղացն եւ ժահահոտութեան. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
cinematics.
mobility;
dynamics.
Շարժունն գոլ. եւ շարժումն. շարժողութիւն.
Ոչ խաղալեաց շարժականութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ձիավարութեան, եւ աղեղնաւորութեան եւ այլոց զինուց շարժականութեանց. (Սարկ. քհ.։)
mobility.
κίνησις motus, commotio. Կարողութիւն շարժելոյ զինքն կամ զայլս. շարժութիւն. շարժումն.
Ուր շարժողութիւն է, անդ եւ զգայութիւն. այլ ո՛չ ուր զգայութիւն է, անդ եւ շարժողութիւն. վասն զի որպէս տրպաոյն ինչ զգայութիւն ստորադասեալ է ընդ շարժողութեամբ. (Անյաղթ պորփ.։)
Առանց որոյ ո՛չ է շարժողութիւն կամ ընթացութիւն։ Եթէ զփականս շարժողութեան շրթանցս բացից. (եւ այլն։ Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Խ՟Է. ՟Հ՟Ը. ՟Հ՟Թ։)
movement;
gesture, action;
սաստիկ or տարապայման —, gesticulation;
—ս առնել ի խօսելն, to gesticulate while speaking;
սաստիկ —ս առնել ի խօսելն, to gesticulate, to be too full of action.
ասաց զամենայն գործ շարժուածոց նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
mobility;
motion.
Ըստ ամենայն շարժութեան անփոխադրելի եւ անշարժ գոլով, եւ միշտ շարժութեամբ մնայ յինքեան։ Ամենայն անբանութեամբ լի է սրտմտող նոցա շարժութիւնն. (Դիոն.։)
Չորս զգայութիւնքն հանդերձ շարժութեամբ (տեղականաւ). (Անյաղթ պորփ.։)
Շարժութիւն լեզուի, կամ ախտից, կամ դիւաց. (Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։)
Շարժութիւն սմա բաշխեաց՝ զայն, որ ընտանի է մարմնոյ, այսինքն զեօթնեակն. (Պղատ. տիմ.։)
Շարժութեան տեսակք են վեց. լինելութիւն, ապականութիւն. աճելութիւն, նուազութիւն. ըստ տեղւոյ փոփոխութիւն. այլայլութիւն։ Եւ է պարզաբար շարժութեան՝ դագարութիւն ներհական. (Արիստ. շարժ.։)
movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.
Ընդ մերոյ աշխարհին շարժման եւ արեւմուտք եւս մեծապէս շարժեցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
κίνησις, σάλος, σεισμός, ταραχή motio, motus, commotio, jactatio, fluctuatio, turbatio. որ եւ ՇԱՐԺ, ՇԱՐԺՈՒԹԻՒՆ. Շարժիլն ո՛ր եւ է օրինակաւ. յեղափոխիլն. փոփոխումն. ծփումն. տատանումն. յուղումն. ամբոխումն.
Շարժումն ասեմ (կենդանւոյ՝) զտեղի ի տեղւոջէ փոխումն. (Անյաղթ պորփ.։)
Որ նախ ի շարժումն ջուրցն իջանէր։ Տաց զնոսա ի շարժումն ամենայն թագաւորութեանց երկրի։ Գնասցէ շարժմամբ սպառնալեաց իւրոց. (Յհ. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Ի՟Թ. 18։ Զաք. ՟Թ. 14։)
Ոչ սակաւ տան ամբոխումն խորհրդոցն որ ի մեզն իցէ շարժման. (Իգն.։)
ՇԱՐԺՈՒՄՆ. σεισμός, συσσεισμός terremotus, commotio, concussio. Սասանութիւն երկրի. ժաժ.
յետ հողմոյն շարժումն. եւ ոչ ի շարժմանն տէր. եւ յետ շարժմանն հուր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Շարժումն մեծ երեւ. (Մտթ. ՟Ի՟Ը. 2։)
Եղեւ յանկարծակի շարժումն մեծ, մինչեւ շարժել հիմանց բանտին. (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
vicar;
vice-president;
successor.
διάδοχος successor Որ կալեալ ունի զաթոռ իշխանութեան նախորդին իւրոյ. աթոռաժառանգ. գահակալ. յաջորդ. նոյն աթոռը անցնօղ, տեղը բռնօղ. եէրինէ կէչէն, խալէֆ. առաւել սեպհական կաթուղիկոսաց.
Խնդրեցին ի Վռամայ ա՛յլ աթոռակալ։ Կանայք աթոռակալացն սրբոց։ Այս աթոռակալ խնդրելի՝ այսմ վեհագունի։ Ժառանգք եւ աթոռակալք։ Աթոռակալն եւ արեանառուն մեծի Լուսաւորչին. (Խոր. ՟Գ. 64։ Յհ. կթ.։ Նար. մծբ.։ Շ. ատ. եւ Շ. ընդհ.։)
ըստ յետին դարուց առաւել, որպէս Փոխանորդ. երկրորդն. տեղակալ. վէքիլ, վէզիր. լտ. վիգարիուս.
colleague or companion in the same dignity, or on the same throne.
παρακαθήμενος, συγκαθήμενος, σύνεδρος assidens, consedens, una solium obtinens Առընթեր գլխաւորին նստեալն յաթոռ. բարձակից. հարազատ. ընտանի. համապատիւ. պիլէ օթուրուճու, հէմսէր.
Աթոռակից լինել քեզ խոստացար։ Աղօթիւք սորա եւ աթոռակցացս ամենեցունց։ Հանդերձ աթոռակցաւ մերով։ Եղբօր սիրելւոյ եւ աթոռակցի. (Շար.։ Ոսկ. ապաշխ.։ Խոր. ՟Գ. 19. 57։)
Այրն՝ արութեան վարժօղ է, եւ աթոռակցաց նորա առաքինութեանց։ Ասէ առ իւր աթոռակիցսն եւ խորհրդակիցս խորհուրդ՝ ոգին. (Փիլ. լին.։)
Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր։ Ընդ անզգամ կին, ընդ աթոռակից ժանտն. (Եղիշ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Զիւր աթոռակիցն զխադ. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
Սուրբ հարքն ի նիկիացւոց քաղաքի ժողովեալքն, որոց աթոռակից էր Քրիստոս։ Աթոռակից նոցա ինքն Քրիստոս էր, որ ասաց, ուր երկու եւ երեք իցեն ժողովեալ եւ այլն. (Կիւրղ.։ եւ Լմբ. հանգ.։)
Աթոռակից հօր (որդի), եւ նմին պատուի, ի նոյն մեծարանս. Զաթոռակիցն նորա եւ զպատուակից բանն։ Աթոռակիցն հօր. (Սեբ. ՟Բ։ Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։)
(Ամբարտաւանն) ամենակալ համբաւէր զինքն, եւ Աստուծոյ աթոռակից. (Լաստ. ՟Ծ՟Զ։)
cheap, cheaply;
— գնել, to buy cheaply.
յաժան. մ. առաւել ռմկ. այս ինքն Դիւրագին. դիւրագնի. ուճուզ.
Զմանկունս եբրայեցիս գնէին յաժան. (Լմբ. յովէլ.։)
value, price.
Արժէք. արժողութիւն. յարդ եւ դին իրաց. պահա, գըյմէթ.
Տուեալ նմա տեղիս, որ յոյժ պակաս էր ըստ աժէիցն անւոյ։ Առնու զաժէքն՝ մինչ նոր էր. (Լաստ. ՟Ժ։ Մխ. դտ.։)
gray-haired;
old man.
πολιός canus Ալիս ունղ ի մօրուսն. սպիտակացեալ մօրուօք եւ հերովք. հասեալ ի խոր ծերութիւն. ծեր. հին աւուրց. հալւոր, ճերմակ մօրուք. գօճաման, ագսագալլը, իխթիյար.
Գարշելի ալեւոր։ Ի մեծամեծաց եւ յալեւորաց իսկ զոք ի մէջ ածցուք։ Միթէ զերիցա՞նց պատուոյ ասիցէ. ո՛չ, այլ զալեւորաց։ Այր ալեւոր իբրեւ հին աւուրց, եւ լի իմաստութեամբ ... Ասեն՝ ո՛չ զսովորական ձայնն, թէ ահաւասիկ ես եւ մանկունք իմ, այլ թէ մեք եւ ալեւորս մեր. (Խոր. ՟Բ. 85։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Արշար.։)
to grow gray-haired, to grow old.
Ալեւորեալ եւ լի աւուրբք։ Մինչեւ յալեւորել եւ ի ծերանալ մի՛ թողուր զիս. (Ծն. ՟Ի՟Ե. 8։ Սղ. ՟Հ. 18։)
Յոլովակի, որպէս վաթսնամենին ալեւորել. իսկ սակաւաւոր, որպէս ումեմն վաթսնամենի ո՛չ ալեւորել. (Պորփ. եւ Նիւս. բն.։)
Ծերք ձեր՝ աստուածային հանճարով ալեւորեալքն. (Ոսկ. գծ.։)
Սպիտականալ հերաց կամ մօրուաց իբրեւ զալիս փրփրեալ. աղարմագ.
Հեր գլխոյն ալեւորեալ էին, այլ մուրուքն սեաւ. (Բուզ. ՟Դ. 56։)
gray, gray-haired.
Ոյր մօրուքն խառն են ալեօք կամ սպիտակութեամբ. գըռ սագալլը.
Սուրբն Մարկոս էր ալէխառն։ Յերրորդ մասն հասակի խառնին ալիք, եւ լինի մարդն ալէխառն. (Հ=Յ.։ ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։)
to beat to and fro;
to agitate violently, to trouble.
Կոծեալ՝ ծփեալ՝ բախեալ յալեաց. խռովեալ. ուր իցեն յոյզք ինչ եւ ծփանք. չալգանըճը. մուղդարիպ.
Մինչդեռ ալէկոծն ծովածուփ իցէ ի մէջ բազում փորձութեանց։ Նմանեալ իսկ էր ծովածուփ ալէկոծն խռովութեանց։ Ակնկալցեն ամենայն հոսանաց, եւ ալէկոծ ծփանաց։ Հեղձեալ ի ծով աշխարհիս ալէկոծ կենօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ Եղիշ. ՟Բ։ Մաշկ.։ Երզն. մտթ.։)
Բռնութիւնք հողմոյն ամբոխեալ զծովն՝ ալէկոծս առնիցեն զեզերսն. (Վեցօր. ՟Ը։)
κυμαίνω fluctuo Կոծել ալեօք. ալէկոծ առնել. ծփել. տատանել. եւ նմանութեամբ՝ խռովել. տակնուվրայ ընել. չալգաթմագ. ալթիւսթ էթմէք.
Ալեաց սաստումն ալէկոծէ զնա անհաստատուն։ Ալիք յանցանաց զիս ալէկոծեն. (Նեղոս.։ Շար.։)
Ալէկոծեն զմիտս եւ զզգայութիւնս։ Որ ալէկոծէ զմիտսն։ Մի՛ խռովեցուցաներ զամբոխեալս, մի՛ ալէկոծեր զբքացեալս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։)
to float, to chafe, to grow troubled or agitated.
Ալէկոծ լինել. ծփիլ. տատանիլ. խռովիլ. չալգանմագ. մուղդարիպ օլմագ.
Ալէկոծիմ հողմով անօրէնութեան իմոյ։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք. (Շար.։ Պիտ.։)
Մի՛ նաւ հոգւոյս ալէկոծեալ (լիցի)։ Մի՛ ընկղմեսցի նաւ հաւատոց մերոց ի մէջ ալէկոծեալ մեղաց ծովու։ Զանքոյթ կայանսն ի մրրկաց եւ ալէկոծեալ խռովութեանց. (Նար. ՟Ձ՟Է։ Եղիշ. ՟Ը։ Պիտ.։)
floating, swelling, rough.
Ալեօք տանջօղ, ալիս յարուցանօղ. ամբոխիչ, եւ ամբոխեալ.
Ի ծուփս բազմավտանգս ալէտանջ հողմոց։ Յալէտանջ նոցին (կանանցն) ծփմանց զերծեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ։ Լմբ. առակ.։)
Ծով միշտ հանապազ ի ծուփ է, եւ յալէտանջ լինել. (Լմբ. սղ.։)
having large waves, swelling, stormy;
subject to tempests.
Ուր իցէ սաստ կամ սաստկութիւն ալեաց. ալէկոծ. ալէտանջ. ֆուրթուալը. տալղալը.
alphabet.
կամ ԱՂՓԱՓԵՏՔ. Այբուբենք. այբ եւ բենք. յն. ալֆա վիտա կամ պիդա. եբր. եւ ար. ալէֆ պէթ կամ էլիֆպէ.
Առանց ալփափետաց ուսուցանէ։ Նշանագիրս աղփաբետաց հայերէն լեզուին։ Աղփափետացն զառաջինն եւ զանուանսն անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել։ Ըստ գծագրացն գումարութեան, որ յալփափետաց անտի վերաթուի։ Մեսրովպ եգիտ նշանագիր դպրութեան հայերէն լեզուին՝ վարելոյ ալփափետացն հանգամանս։ Զի՞նչ ինչ թեթեւ քան զալփափետսն ուսանել կայցէ.(յն զտառս στοιχεῖα) (Մամբր.։ Կորիւն.։ Մանդ. ՟Բ։ Նար. ՟Ղ՟Գ։ Եզնիկ երէց.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Որպէս եւ գիրն ալփափետաց յուսումն դպրութեանն։ Լուծանիլ ի տղայական ալփափետացն, եւ կապել ընդ Հոգւոյն Սրբոյ. (Տօնակ.։)
cf. Ալփաբետք.
Սուրբ գիրն է ըստ ալփավիտացն համարոյ. (Վրդն. պտմ.։)
highwayman;
indocile, ferocious.
cf. ԱՂԽԱՏՐՈՅԶ. որ եւ ԱՂԽԱՏՐՈՅԺ. իբր յելուզակ. բարբարոս. եւ բարբարոսական. անհեթեթ.
Բնակիչք Տաւրոս լերինն ըստ ախատրոյզ իւրեանց բարուցն։ Զախատրոյզ բնակիչսն Գուգարաց. բազում ախատրոյզ շփոթմունս զնոքօք զեղեալ. (Յհ. կթ.։)
dregs.
կամ ԱԽԺԻՔ. Աղտք ստորիջեալք. մրուրք. դիրտ. տօրթու.
Ուր առաւել լինի ծծումբ եւ ժիպակ եւ մրրկանք եւ ախժիք, եղեւ պղինձ, որ է մրուր արծաթոյ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Տխմարաբար.
Տխմարաբար. տգիտութեամբ. անմտաբար.
very ignorant.
Ախմարագունիցն զթեթեւաշարժ երագութեան երեւեցուցանէ կարծիս։ Այս անիրաւ դատաստան եւ ոչ ի կարի չար դատաւորացն եւ յախմարագունից հաստատին։ (Պիտ.։)
Զպարզամիտս եւ զախմարագոյնս յինքեանս ձգելով։ Զի մի՛ վարկպարազի գիտացեալ ախմարագունիցն եւ այլն. (Շ. բարձր.։)
Ախմարագոյն է եւ թերեւս շամբուշ՝ երկայնաբանել յաղագս այսպէս յայտնեաց։ Ի վերայ այնորիկ ախմարագոյն յիմարութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Պիտ.։)
antagonist, adversary, opponent;
rival, competitor;
champion, hero;
triumpher.
ԱԽՈՅԵԱՆ. πρόμαχος, προμαχητής , ἰππαρχίς, ἁριστεύς. antesignatus, propugnator, omnium fortissimus. Յառաջամարտիկ բանակին խաղացեալ ընդդէմ թշնամեաց. նահատակ զօրավար. դիմակաց. ոսոխ. առջի կտրիճ, առաջ նետուօղ. սէրտէն կէչտի, մուգատտէմէի ասգէր, իյիտ, փէհլիւվան.
Զօրականն փախուցեալ, ախոյեանն գերի վարեալ։ Աւադիկ ախոյեան ելանեմ քեզ ի մերոց աստի։ Դաւիթ զինեալ ընդդէմ այլազգոյն գնայր ախոյեան։ Զախոյեանն ընկէց։ Այր զախոյեան իւր հարուածեալ յերկիր կործանէր։ Յաշխարհօրէն պատերազմին ախոյեանն եկեղեցւոյ. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Ագաթ.։ Պիտ.։ Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. կթ.։ Շար.։)
Ընդդէմ խրոխտ ախոյենին (կամ ախոյանին)։ Ոչ գոյր չափ գլխանոյն ախոյենիցն։ Յաղթել ախոյանից ... Կործանին վատանուն յախոյանէ անտի։ Ի փախուստ կացուցանելով զինքն առանց նահատակեցելոցն ախոյանից։ Նախամարտիկ եւ առաջին ախոյանից։ Ախոյանաց քաջալերութիւն. (Խոր. հռիփս։ Բուզ. ՟Ե. 4։ Եզնիկ.։ Պիտ.։ Սարկ. քհ.։)
Առ զյաղթութիւն ի վերայ ախոյանին իւրոյ ... Յախոյանէ անտի իւրմէ. (Եփր. ծն.։)
Նմանութեամբ ասի.
Զօրեղ ախոյեանս աստուածականս։ Ախոյեան անվանական։ Ախոյեանն դիմամարտիկ՝ դիւաց ներհակաց. (Նար.։)
Մեռուցանէ յանդամս իւր զչար ախոյեանն։ Որպէս անմարմինս քաջացան ընդդէմ չար ախոյանիցն. (Սարգ.։)
Ախոյեան ընդդէմ իմ հանին զյուսահատութեան խռովութիւնն։ Նորա է մարտն եւ կռիւն, նորին եւ յաղթութիւն ի վերայ անմարմին ախոյանիցն. (Լմբ. սղ.։)
ԱԽՈՅԵԱՆ. τρόπαιον tropaeum, monumentum Յաղթանակ. յիշատակ կամ նշան յաղթութեան կանգնեալ. ֆիւթուհաթ աշտմէթի.
Ուրանօր մահն թագաւորեաց, անդ զախոյեանն կանգնեալ. իբրեւ յախոյանի ուրուք (այս ինքն իրիք) վերայ այնպէս եդ զգիրն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
as an antagonist;
valiantly, heroically.
Ոչ տրտմեցաւ ընդ այն, այլ՝ ախոյանաբար (կամ ախոյեանաբար) եւ ուրախութեամբ կրեաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
hypochondriac.
Տխուրք են ախոնդանոտք, եւ ցնորիւք ախտանան բազմիցս. (Բժշկ. առ Լեհ.։)
cf. Ախոնդիք.
cf. ԱԽՈՆԴԱՆՔ, cf. ԱԽՈՆԴԵԱՆՔ, cf. ԱԽՈՆԴԻՔ. θώραχ, στόμαχος thorax, stomachus, orificium ventriculi superius Ներքին մասունք կենդանւոյ. ներքսակողմն լանջաց. փորոտիք վերին, կամ բերան փորոտեաց. խախացոց. ստամոքս. կուրծքին կամ փորին միջի գործարանքը. կէօնիւս իչի, պաղր, միտէ.
Փորոտիք եօթն. ախոնդանք, սիրտ, փայծաղն, լեարդ, թոքք, երիկամունք երկու։ Մարմնոյն մեծութիւնն, եւ որ էր ի նմա ախոնդացն՝ յայտնի է եւ ի կերակրոյն կազմածոյ (զոր կարէ ուտել). (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Անապակն զախոնդանսն պասքեցուցեալ. (Պիտ.։)
Ախոնդեացն ներգործութիւն զիա՞րդ զյոքնաբեղուն ճաշակս զօրէ արիւնացուցանել։ Ջղացն ամոլեաց՝ ախոնդեացն վնասակարութիւն որդւոցն իսրայէլեան։ Յախոնդիսն պատսպարեալ օթեւանեաց։ Տաղտկացուցեալ ի յախոնդեացդ արտաքս բերցես։ Յախոնդեացն ումիտայն (ի միջոյ սատափին մարգարիտս) ընկալեալս, զոր շիթք ամպոց զնա գործեն. (Մագ.։)
Իւղն զախոնդանս (այս ինքն զներքսակողմն) զգայարանացս հեշտացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
hypochondria;
entrails, intestines, pluck.
cf. ԱԽՈՆԴԱՆՔ, cf. ԱԽՈՆԴԵԱՆՔ, cf. ԱԽՈՆԴԻՔ. θώραχ , στόμαχος. thorax, stomachus, orificium ventriculi superius Ներքին մասունք կենդանւոյ. ներքսակողմն լանջաց. փորոտիք վերին, կամ բերան փորոտեաց. խախացոց. ստամոքս. կուրծքին կամ փորին միջի գործարանքը. կէօնիւս իչի, պաղր, միտէ.
groom.
Շահ ախոռապետն արքունի. (Եղիշ. ՟Ե. ա՛յլ ձ. շախուռապետն, բառ անյայտ։)
equerry;
groom.
Շահ ախոռապետն արքունի. (Եղիշ. ՟Ե. ա՛յլ ձ. շախուռապետն, բառ անյայտ։)
with appetite;
with pleasure, readily, willingly.
κατὰ βούλησιν voluntate sua, ultro Ախորժելով. ախորժ յօժարութեամբ. յօժար կամօք.
Ախորժաբար ծանուցանել, կամ սիրել, ընդունել, լսօղ լինել։ Առկայանալ ախորժաբար. (Փարպ.։ Պիտ.։ Փիլ.։ Յհ. կթ.։ Շ.։)
pleasing, agreeable, sweet, amiable, delightful.
Զախորժականսն ասաց. զի յախորժականն դիւրաւ մեղկէին։ Ասասցուք նմա զախորժական զձայնն։ Ախորժական էր նոցա չարչարել վասն Քրիստոսի։ Զքոյոցդ ախորժականաց կնդրկաց։ Երեւելիքն դաժանք են, եւ աներեւոյթքն ախորժականք. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ Լծ. կոչ.։ Խո եւ Նար. երգ.։)
Զընչից չքաւորութիւնն ուրախութեամբ տանէին, եւ բազում ախորժական դիւրութեամբ. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ ի հարկէ էր, այլ ի զեղխ եւ յախորժական կամաց։ Վասն մարմնասիրութեան եւ ախորժական ցանկութեանն։ Չար գոլն՝ ախորժական կենցաղավարութիւն (է) ... Ոչ զբնաւորական մահն, այլ զախորժականն. որով մեռելութիւն գործէ ախտից. (Գէ. ես.։ Եզնիկ.։ Սահմ. ՟Ը։)
cf. Ախորժահամ.
cf. Ախորժահամ. Քաղցր՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ախորժաճաշակ բանապաճոյճ առակագրութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
appetite;
desire, pleasure;
ախորժանօք, with appetite;
with pleasure.
Ախորժք. ախորժակ. ախորժումն. իշթիհա.
Ախորժանք կերակրոցն երեւեցուցանեն, եթէ որովայնապարարք եմք. (Ճ. ՟Ժ.։)
Եւ ախորժակ, ախորժեալ սովորութիւն ἑπιτήδευμα.
Ոչ անկեալք ի չար եւ ի դժնեայ ախորժանս վարուց. (Փիլ. իմաստն.։)
ախորժանօք. իբր մ. ἠδέως libenter Յօժարութեամբ. սիրով. ախորժաբար. հիւսնի իրատէթիյլէ.
Նա ախորժանօք համբերէ այսմ ամենայնի, եւ ախորժելով քաղցնու, զի դու կերակրեսցիս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։)
desirable, pleasing, agreeable.
Ճաշակ ախորժելի։ Ախորժելի ճաշակումն. (Նար.։ Յճխ.։)
Ախորժելի բարիք։ Պտուղս ախորժելիս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
προσηνής jucundus, suavis Ախո՛րժ. ախորժական. հաճելի. հաճոյական. սիրելի. բաղձալի. ցանկալի. քաղցր. խօշլանաճագ, հազ էտէճէք, խօշ, մագպուլ, լէզիզ, լադիֆ.
Ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժելի է. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 25։)
Ախորժելի վերնոցն։ Բարեբանեալ կամաց քոց ախորժելիք։ Ախորժելի (Աստուծոյ) բնակարանք։ Յաւէտ ըղձական եւ ախորժելի խորհուրդ ցուցանի։ Ընդ անտկար կարելոյդ՝ եւ կամելդ է ախորժելի։ Յոր զկենդանութիւն շնչոյս լքանելն է ախորժելի. (Նար.։)
Ընկալարուք ախորժելի կամօք. (Շ. ընդհ.։)
Հանդիսանալ յոչ ախորժելիսն Աստուծոյ։ Զոչ ախորժելիս ստեղծչին կատարէ. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ը։)
to taste of, to relish, to like;
to love, to take pleasure in;
to desire, to aim at;
ոչ —, to take a disgust for or to;
Թէ ախորժէք, if you please.
Ախորժեցին զմահ, եւ ոչ զկեանս։ Մինչչեւ ախորժեալ զչարութիւն՝ ընտրեսցէ զբարին։ Ոչ ախորժեաց ժողովուրդդ այգ զջուրն Սիլովայ։ Ինքեանք ընտրեցին զճանապարհս իւրեանց, եւ զգարշելիս իւրեանց՝ զոր անձինք իւրեանց ախորժեցին։ Ախորժելով արբջիք. եւ այլն։
Արժան էր զառաքինութիւն ախորժել. (Փիլ. իմաստն.։)
Եթէ զհաւուց ախորժեսցես միս։ Որպէս իմս ախորժեն կամք. (Արշ.։)
Է՛ ինչ՝ զոր ախորժեն ուտել, եւ է՛ ինչ՝ զոր ոչ ախորժեն։ Խորհրդով ա՛րբ զգինի. այս ինքն զօգտակար շնորհսն հոգւոյն ախորժեա՛, որպէս այլք զերեւելին ախորժեն գինի։ (Եզնիկ.։ Համամ.։)
Զյաղթողն լինել ախորժէ։ Ոչ ախորժեալ առնուլ զգեղ։ Ոչ ախորժել (կամ ախորժելով) լսել զբանս չարութեան. (Լմբ.։ Յհ. կթ.։ Շ. աղ.։)
Զիւրսն ցուցանէ ախորժօղս։ Ախորժողացն զերկնիցն կայան։ Զախորժողաց բանին. (Պիտ.։ Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
Լաւ համարել. բարիոք թուիլ.
Առցուք, թէ ախորժէք, նախ զօրէնս Աստուծոյ ի ձեռս մեր. (Լմբ. ատ.։)
viciously, passionately.
Ախտաբար՝ ի՛մն Աստուած ոչ ծնաւ. աստուածավայելչապէս ասեմ զծնունդն։ Կերակրոց եւ ըմպելեաց ախտաբար հոսմանց. (Նիւս. թէոդոր.։ Շ. թղթ.։)
Եւ ախտաւորաբար. անկարգաբար. մոլեկան յօժարութեամբ. κακῶς, φαύλως vitiose
Ոչ է պարտ յաղագս մսոց ախտաբար ունել. (Բրս. կան.։)
morbific, engendering diseases or passions.
Ծնունդն՝ որ ի մարմնոյ է, գիշերային կոչի, եւ ախտաբեր։ Ախտաբեր թշուառութիւնք աղքատաց. (Զքր. կթ. հմբ.։ Եղիշ. ՟Ե։)
Ախտաբեր անհաւատութեամբ. (Կոչ. ՟Դ։)
physician;
that cures diseases, restorative.
Բուժիչ ախտից. ապաքինիչ ցաւոց. ըռընտցնօղ. սաղալտըճը.
Զթարախածուծս ի կենդանեացդ (զտզրուկս) իբրեւ զախտաբոյժս մեծարեալ՝ զնոսա Աստուածս անուանեցին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
full of diseases, ill;
vicious, bad, passionate.
Ախտալից կեանք։ Ձանձրացեալ իցէ ելանել յախտալից մարմնոյս։ Առ ախտալից մարմնոյս մաքրութիւն։ Մի՛ երկարս ինձ զվէր մեղացս ի յախտալից մարմնիս ծածկեսցես. (Խոսր.։ Եղիշ. ՟Ը։ Նար. ՟Լ՟Ե. ՟Խ՟Ը։)
subject to diseases or passions.
Ախտակիր մեր մարմին՝ առաւելութեամբ եւ պակասութեամբ վշտանայ։ Սոքօք եւ զայլսն զախտակիրս խրատէ։ Աղաղակեմ ընդ ախտակրին. (Բրս. հց.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Յիսուս որդի.։)
Նոյն ախտակիրն Աստուած բան՝ մարմնովն ախտակրեալ. (Ուռպել.։)
Ախտակիր եղեր հողեղէն բնութեանս։ Զչարչարանս յանձն առեր, ախտակիր հողեղինացս եղեր. (Շար.։)
to be ill, to suffer.
ԱԽՏԱԿՐԻՄ. πάσχω patior Ախտակիր լինել. կրել զմարդկային կիրս եւ զչարչարանս. քաշել չարչարուիլ. չէքմէք. ինճինմէք.
Ախտակրեալ ի վերայ քառաթեւ խաչին։ Ի չարչարանս եւ ի մահն զմարմնոյն ախտակրէր։ Ել ի բարձունս, ոչ եւս զմարմնոյ ախտակրելով. (Շար.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Աթ. համբ.։)
Եւ ցաւագնիլ. խօթանալ. կրել զախտ մարմնոյ կամ հոգւոյ. վարակիլ յախտաւոր կիրս. ցաւ ունենալ. մարազլը օլմագ.
Ի բժշկութիւն ախտակրելոց. (Յհ. կթ.։)
Ախտակրեցան մասնաւորքն ի բոլորին։ Ամենայն զգայութիւնք ախտակրեալք՝ գողացեալ եղեն ընդ հեշտութեանն. (Եղիշ. դտ.։)
Ամբարհաւաճութեամբ ընդվզեալ թուիս, եւ վասն այնորիկ ախտակրեալ սրտիւ՝ ոչ տեսեր զմեզ. (Յհ. կթ.։)
with compassion, pity.
συμπαθῶς cum comiseratione Ախտակից լինելով. կարեկցութեամբ. սրտցաւութեամբ, ցաւակից ըլլալով. տէրտլէլէրէք.
Ախտակցաբար արտասուեսցուք զուրացողսն հաւատոյ։ Ախտակցաբար սաստիկ արտասուս հեղոյր ի վերայ նոցա։ Ախտակցաբար օգնեա՛ մեզ. (Շար.։ Վրք. ոսկ.։ Լմբ. պտրգ.։)
to have compassion, to compassionate, to pity.
Ո՞վ մեզ օգնեսցէ՝ ախտակցելով ասիցս։ Ախտակցեցաւ հիւանդութեանն՝ ողորմութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Լմբ. սղ.։)
Առի իշխանութիւն բժշկել՝ որոց ախտակցիմս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Ախտակցեմ.
Ախտակցեալ հոգի՝ եւ ո՛չ միոյ խորհրդակցի հնազանդի. (Ճ. ՟Գ.։ Լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ ախտացեալ։)
that drives away or cures diseases.
Ախտահալած բժշկութեամբ մերձաւորս արարեալ։ Տո՛ւք զվարձ իմ՝ զախտահալած բժշկութեանցն։ Անդ գտանին ախտահալած սպեղանիք. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։) (Յհ. տար.։ Փարպ.։)
vicious;
lascivious.
ԱԽՏԱՄՈԼ եւ ԱԽՏԱՄՈԼԻ. Մոլեալ ախտիւք. զակատեալ զհետ ցանկութեանց մարմնոյ.
Ախտամոլի անմաքուր. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
to be sick or ill;
to have bad habits, to be vicious.
Կրել զհիւանդութիւն հոգւոյ. զառածանիլ ի մոլութիւն.
Բիբք աչաց յախտանալն այլում կարօտանայ աչաց։ Ախտանամք եւ մեռանիմք, որպէս ոչ կամիմք. բայց հոգւով՝ եթէ կամիմք, ոչ ախտանամք եւ ոչ մեռանիմք. (Շ. թղթ.։)
Կամ վնաս ինչ կրել. խանգարիլ. զարար չէքմէք, պօզուլմագ.
Եթէ ոչ ինչ ախտացաք ի գոյս ապականացուս. (Իգն.։)
Ի մարդկային իմն ախտէ ախտացեալ էին յայն։ Համբոյրն պղծութեան, որով ախտանայ հոգին. (Իգն.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. 12։)
Հինգ բանիւ ըստ զգայութեանցն, որով ախտացան. (Արշար. ՟Ի՟Ը։)
Յետ մարմնականին ախտի վճարելոյ՝ ախտանամք օր ըստ օրէ իմանալեաւս՝ փոքու եւ մեծաւ։ Զի մի՛ կարծիցիմք ախտանալ յերկուց զմին, արհամարհութիւն կամ անգիտութիւն. (Շ. թղթ.։)
Զպեղեայ զթետտաղացւոց գոռոզին ախտանալ (զյիմարութիւն)։ Զփարաւոնին ախտացաք զծանրասրտութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Ախտացեալս ոչխար։ Ախտացեալք տեսանելեօք, կամ մեղօք։ Ախտացելոց դեղ առողջութեան. (Նար.։)
Վա՛յ ախտացելումն յախտէ, որ խոցի՝ եւ ոչ ընդոստնու. (Շ. թղթ.։)
Արտաքս ելանեն երեխայքն, եւ ընդ նոքօք ախտացեալքն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբ են։ Զերեխայսն, եւ զախտացեալսն, եւ որք ընդ ապաշխարութեամբն։ Զախտացելոցն բազմութիւն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
that loves vices, vicious, devoted to passions.
φιλοπαθής, φιλήδονος indulgens affectibus, amans voluptatis Սիրօղ հեշտախտութեան. ցանկասէր. մարմնապաշտ. հէվայի նէֆսէ դապի.
Շնայիր ասէ՝ ախտասէր (կամ ախտասիրի) դիւին հաւանեալ։ Շունք, ոյք ախտասէրք են. (Լմբ. սղ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
that mortifies or controls his passions.
Որ սպանանէ զախտս մեղաց. իր մոլութիւնը կոտրօղ.
Մեք ոչ ուսաք մարմնասպանք լինել, այլ՝ ախտասպանք։ Մարմնասպան լինելով յաւէտ՝ քան թէ ախտասպան. (Վրք. հց. ձ։ Յհ. իմ. ատ.։)
morbific.
Զախտարար պատճառս մաղձիցն ի բաց լուանամք ի մարմնոյս։ Հարցանելով ցհիւանդն զախտարար պատճառսն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ստէպ։)
that excites illness, bad passions;
— կերպարան, voluptuous image.
Արծարծիչ ախտից. գրգռիչ ցանկութեան. մարազը դեփրէտէն.
horoscope, nativity, stars.
գրի եւ ԱՂԹԱՐՔ. ի պրս. ախթէր, որ է աստղ. ὠροσκόποι qui natalem horam observant, γενεθλιαλόγοι qui praedictiones e natali die faciunt Ժամագէտք. աստղահմայք, ծննդաբան աստեղագէտք. գուշակք, գէտք, որք զբախտս սուտս գուշակեն ի դրից աստեղաց ըստ ժամու ծննդեան ուրուք. դալի թութուճու միւնէճճիմլէր.
Իսկ այլ ախտարք եւ ապախտարք ըստ երկոտասանիցդ ասեն բաժանեալ։ Այսուհետեւ լքցուք որ ինչ յաղագս ախտարաց եւ ապախտարաց են ասացուածք. (Շիր.։)
Եւ աստեղք կամ բախտք գուշակութեանց. եըլտըզ, բախթ, ախթէր.
Սիրեցեր զդեւս, եւ զախտարս, եւ զտարերաց նմանութիւնս։ Զախտարաց եւ ժամուց տուրեւառիկ գեղազանակս. (Եփր. ի ծաղկազարդ.։ Տօմար.։)
vicious, passionate;
ill, infirm;
morbid.
Եւ ընդ միւսոյ ախտաւորին, ի քղանցս տեառնըդ հպողին. (Յիսուս որդի.։)
Ախտաւորն ի տրտմութենէ յանդիմանեալ. (Նեղոս.։)
Եւ ախտական. ախտային. կրական. ուր իցէ ախտ ինչ, կամ կիրք զգայական. եւ մոլեկան. անկարգ.
Որքան ի բնութիւնս եմք ախտաւոր։ Ոչ ըստ մարդկան ծննդեան ախտաւոր եւ հոսանուտ. (Շ. թղթ.։)
Ախտաւոր եւ անարժան համբուրիցն ... Յախտաւորս յայս անկանիցի համբոյր։ Առանց ախտաւոր հեշտութեանց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Վրդն. երգ.։)
Ախտաւոր՝ քան թէ հարկաւոր (է թութ). (Մխ. առակ.։)
shooting, slip, cutting.
արմատ Ածել բային. որպէս յն, աղօղի՛ ἁγωγή. productio Ածումն՝ իբր ընձիւղ. բողբոջ. cf. ՊՏՈՒԿ. ֆիտան
Պատուաստս, եւ ածս, եւ արմատս արուեստիւ հանեալ տնկեն մարդիկ։ Սերմանել կուտս, կորիզս, արմատս, եւ ածս, որ սերմանական զօրութիւնս ունին պէսպէսս։ Իբրեւ ածս ոստոց ծառոց, եւ կամ մատունս որթոյ. (Վրդն. ծն.։)
Ուստի՞ եգիտ զտունկն եւ զածն, զի երկիր հեղեղեալ էր. (Պիտառ։)
adjective.
Եղական. զգալի. ոչ միայն լինելութեամբ՝ այլ եւ ծննդեամբ ի լոյս ածեալ. մարմնաւոր. հողեղէն. փոփոխական.
ըստ քերականաց յետին դարուց, հակադրեալ գոյական անուան՝ յոր յենու. վասֆ։ cf. ՄԱԿԱԴՐԱԿԱՆ, կամ cf. ՄԱԿԴԻՐ. ἑπίθετον (այս ինքն վերադրական). adjectivum (այս ինքն յաւելուածական, յարողական)։
Դրական, ածական. այս ինքն գրութեամբ յաւելեալ որպէս մակդիր յիսկն, այս ինքն ի գոյականն։