agriot, black-cherry.
hearing, audition;
audience;
news, account, report, relation;
hearsay, rumour;
renown, fame;
discourse, sermon;
obedience;
noise that wakes or rouses;
sound, voice, cry;
Աստուած ամենայնիւ լուր է, the ail-hearing God;
լուր չարեաց, bad news, ill news;
լուր առնել, to warn, to avert;
to acquaint;
to announce;
զխուլս ի լուր առնել;
to cause the deaf to hear;
լուր լինել;
to be heard;
to be announced;
լուր դնել;
to listen;
to hear;
լուր լինել առ ոք, to come to one's knowledge;
ելանել լրոյ ուրուք, to spread one's fame;
լուր ի ականջաց լսել, to hear with one's own ears;
ի լրոյ, by hear-say, by current report;
— ! listen ! — օր, workday.
• «լոկ, միայն, միայն թէ» Կոչ. 108 Վրդն. պտմ. էջ 158, Վստկ. 131. Շնորհ. ա-ռակ. 85, Ուռհայեցի՝ էջ 135, 225, 234, 371 421. «հասարակ, պարզ, սոսկական» Վրդ. պտմ. էջ 158 (լուր աբեղայ). որից լուր օր «ղործի օր, ո՛չ տօնական՝ հասարակ օր» Խոսր. Մաշտ. ջահկ. Մխ. ապար։
• Նորագիւտ բառիս մասին խօսում է Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մտ. հտ. Ա. էջ 107-9։
(ի հր. բայիս Լսել, լուր.)) ἁκοή auditus, auditio. որ եւ ԼՈՒ ասի. Լսելն. լսելիութիւն, լսողութիւն. ունկնդրութիւն. կարդողութիւն եւ ներգործութիւն լսելոյ, կամ ըմբռնելոյ զձայն եւ զբան. ... Ի լուր ականջաց լսէի զքեն։ Ի լուր ունկան լուան ինձ. (Յոբ. ԽԲ. 5։ Սղ. ԺԷ. 45։ Բ. Թագ. ԻԲ. 4ռ։)
Հաւատք ի լսելոյ են, եւ լուր ի բանէն քրիստոսի. (Հռ. Ժ. 17։)
Ի ծնէ կոյր՝ ի լրոյ հաստատեալ գիտէ, եթէ գեղեցիկ են հաստատեալ գիտէ, եթէ գեղեցիկ են ճառագայթք լուսոյ արեգականն. (Խոսր.։)
Ոչ լուաւ ի վարդապետէն իւրմէ, թէ կեցցես. եւ անտես արար զլուրն (ըղձալի ձայնիս) բարեհաւանն հօրն. (Կլիմաք.։)
(զչար լսողութիւն ադամայ եւ մեր բժշկեաց) տէրն մեր՝ նախատանաց եւ հայհոյութեանցն լրիւ. (Սկեւռ. ես.։)
Խօսեցաւ, ուր ոչ բազմացն լրոյ վերագոյն էին ճառեալքն. (Ոսկ. յհ. Բ. 37։)
Դարձուցանէ զբանս՝ ունկնդիր մանկանց ի լուր. (Լմբ. առակ.։)
Զաստուծոյ ասի իբրեւ ի թանձրացեալն, ամենայնիւ լսօղ եւ հասու. ամենագէտ.
Աստուած ամենայնիւ լուր է, ամենայնիւ տես է. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Սարգ.)
ա. պ. Է։ ԼՈՒՐ. Համբաւ. հռչակ անուան եւ գործոյ. լաւ, նամ.
Ել ել լուր նորա ընդ ամենայն երկիրն ասորւոց։ Լուաւ հերովդէս զլուր յիսուսի. (Մտթ. Դ. 24։ ԺԴ. 1.) եւ այլն։
Լո՛ւր զլուր ի բարկութեան սրտմտութեան տեառն. (Յոբ. ԼԷ. 2։)
Մտցէ լուրն։ Ա՛յլ լուր։ Լուր չարեաց. (Երեմ. ԾԱ. 46. եւ ԽԹ. 23։)
Ընդ լուրն խռովէին։ Ծանր թուի քեզ լուրնոցա բարեպաշտութեանն (Շ. մտթ.։ Լմբ. ատ.։)
Բանն քարոզեալ, կամ լսելի արարեալ. քարոզութիւն. Տէր ո՛ հավատաց լրոյ մերում. (Ես. ԾԳ. 1։)
Առեալ զլուր բանին աստուծոյ. (Ա. Թես. Բ. 13։)
Խոժոռեալ ընդ լուր խրատական մեր բանի. (Շ. ընդհանր.։)
Լուր՝ երագն սո՛ւր, սղագոյնն ծանրագոյն. ներհական նորին՝ խոշորագոյն. (Պղատ. տիմ.։)
Լեզու էր՝ որ բախէր ընդգործիսն, որ կազմեալ են հանել զհնչիւն ձայնից, եւ տան արտաքոյ զլուրն իւրեանց. (Վեցօր. Բ։)
Լուր երկաթոյ չհնչեալ ի քար. (Շ. ոտ. ժղ.։)
Դիւրէր սաւուղի ի լուր երգոց. (Լմբ. պտրգ. (որ հայի եւ ի Ա նշ։))
Զխուլս եւ զհամերս ի խօսս առնէր, եւ ի լուր. իմա, ի խօսել եւ ի լսել, կամ խօսողս եւ լսողս։
ԼՈՒՐ. Լսողութիւն. հնազանդութիւն.
Լա՛ւ է լուր քան զպատարագ. (Եփր. ել.։)
Լուր արարից յռաբովթ. (Երեմ. ԽԲ. 2։)
Լուր առնելով առ որդին իւր պապ. (Խոր. Գ. 35։)
Եթէ լուր լիցի այդ առ դատաւորն։ Լուր եղեւ, եթէի տան է. (Մտթ. էիը. 14։ Մրկ. Բ. 2։)
Հրապարակատես եւ լուր աշխարհի լիցի մահն. (Տօնակ.։)
ԼՈՒՐ ԴՆԵԼ. Ունկն դնել. մատուցանել զլսելիս.
Արդ լսեցէ՛ք ձերոյ զարմին, եւ զոր ասէլ դի՛ք լուր նմին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Որպէս զօրհնեալ տէր բնակեալն՝ ի լուրաւուրսն։ Այս օրինութիւն յառաջէ է քան զմիւսդ, զոր ի լուրաւուրսն, որ չիցէ տօն. (Մաշտ. ջահկ.։ եւ Մխ. ապար.։)
greenish-grey, ash-coloured;
azure, blue, sky-ooleured, sky-blue.
որ եւ Լուրջ. Աղօտ սպիտակ խառն ընդ կապոյտ, կամ թխագոյն բաց. բաց կապուտակ. երկնագոյն զուարթ.
ոչ սպիտակ, եւ ոչ լուրթ, այլ կանաչ իմն գոյն է լուսիկն (փոսուռայի). (Շիր.։)
Լուրթ աչքն զարիութիւն ցուցանեն. (մամբր. առ ստեփ. Լեհ.։)
gay, joyful;
sprightly, lively;
sober, grave, imposing, serious;
— երեսօք, seriously;
ի բարբառ —, with a serieus voice;
ի լրջեաց, ի լրջէ, in a waking state.
cf. Լուրթ.
γλαυκός glaucus. Լուրթ, որպէս բաց կապոյտ.
Կապոյան ընդ սպիտակի խառնեալ՝ զլուրջն գործէ. (Պղատ. տիմ. յորմէ եւ Ոսկիփոր.։)
Ասմաղուն (այսինքն երկնագոյն), լուրջ շուշան. սուսամ։ (Գաղիան.։)
Լուրջ, որ է գոյն կապոյտ. (Երզն. քեր.։)
Կապոյտ հալաւ, լուրջ հալաւ. (Ոսկիփոր.։)
Մանուկ զգեցեալ պատմուճան լուրջս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԼՈՒՐՋ. ἰλαρός hilaris, -rus. Զուարթատեսիլ. զուարթ. պարզերես.
Մտցէ լուրջ երեսօք դաւանութեան. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 26։)
Զուարթ բարբառով, լուրջ երեսօք. (Ճ. ՟Գ.)
Լուրջ դիմօք զբազմատեսակ հնարս տանջանացն իբր զծաղիկս հաւաքէին. (Երզն. մտթ.։)
Խոստացեալ էր (ծառայն աբրահամու) լուրջ երեսօք կալ առաջի նորա. (Եփր. աւետար.։)
ԼՈՒՐՋ. νήφων vigilans, sobrius. Արթուն զուարթուն. զգաստ. սթափ.
Որովք աչօք լուրջ եւ զգաստ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զուարթուն կոչին հրեշտակք, որ են անքուն ակամբ, եւ լուրջ երեսօք. (Շ. բարձր.։) cf. ԱՉԱԼՈՒՐՋ։
Կարկառ ձեռն դու՝ որ լուրջդ ես, արբեցելոցն։ Տաճարապետին՝ որ լուրջն էր, եւ չէր ինչ բնաւ ճաշակեալ։ Լուրջ լինել յարբեցութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Ի ԼՈՒՐՋԷ, կամ Ի ԼՐՋԱՑ, կամ Ի ԼՐՋՈՒՑ. մ. ἑγρηγορότως vigilanter, vigilando. (որ վրիպակաւ արդեօք գրի եւ Ի վերջէ, Ի վերջի. տե՛ս ի բառն ՎԵՐՋ) Յարթնութեան. յարթմնի. ի սթափութեան.
Ե՛ւս զգաստացեալ քան ի լրջէ՝ ի քունն գտանին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Երազօք հաւատացուցեալ, կամ ի լրջէ կերպս ի կերպս եղեալ. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Յորժամ ի լրջեաց ծուլայցէ, գիշերական երազովքն ամփոփի ընդ երկիւղիւ. (Եզնիկ.։)
Ես ի լրջուց (կնմ ի լրջութ) ասացի քեզ. (Ոսկիփոր.։)
spirit, imp;
cf. Լորտու.
• տե՛ս Լորտու։
burning, scorching.
Լուցանօղ. վառօրէղ.
Իսկ ի նմանէ շողն որ կաթէ՝հուր լուցական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
to light, to kindle;
to inflame, to burn.
ἄπτω (լծ. ընդ աբեթ). ἁνάπτω, καίω (լծ. գաւ ). ἁνακαίω accendo, succendo, uro, comburo. Վառել լուսով. բորբոքել. այրել.
Լուցանել զճրագ, կամ զլապտեր, կամ զջահս։ Ելոյց հուր ի ջահսն։ Լուցին կրնկ եւ այլն։ Ճրագունք ի լուցելոյ ճրագէ լուցանին, եւ ոչ ի խաւարոյ. (Մանդ. ՟Գ։)
Մեզ գեհեան լուցանեմք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Որոց զդրունս լուցեալ էր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 33։)
Զտունս լուցանեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Որպէս զի մի՛ զաշխարհ լուցցէ տոչորական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եւ բարկութիւն առաւել լուցանի. (Մաշկ.։)
match, tinder.
cf. Լուցափայտ.
θαλπτήριον fomentum δέλεαρ esca. Նիւթ լուցանելի, եւ լուցանօղ կամ ջեռուցիչ. խանձ. վառելու կամ վառօղ բան մը.
Լուցկիք է պոռնկութիւն անշէջ հրոյն մատուցանէր լուցկիս։ Լուցկիք եղեալ յաւիտենական հրոյն։ Յաւիտենական տանջանացն լուցկի զանձինս առդնել. (յճխ. ՟Ը։ Եղիշ. ՟Ե։ Ի գիրս խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
Հուր հրդեալ՝ յոր կողմն եւ կարէ զնիւթ լուցկեաց գտանել. (Յհ. կթ.։ Որք ի մարմին սերմանեցին՝ հնձեն զորոմն հըրոյ լուցկին. Յիսուս որդի.։)
Այս ամենայն եղեւ լուցկի բարկութեան իմոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Դիզեցի զլուցկին արբեցութեան, որով արծարծեցաւ կայծակն աղտեղի եւ գարշ տռփման. (Սկեւռ. աղ.։)
lighting or setting on fire;
illumination;
fire, conflagration.
ἑξκαύσις combustio, ardor. Լուցանելն, եւ լուցանիլն. վառումն բորբոքումն.
Լուցմունք ղամբարաց։ Զտօնս տէրունականս մեծարել լուցմամբ եւ նուիրօք. (Նար. ՟Լ՟Ա. եւ Նար. երգ.։)
Առանց լուցման ջահի. (Լմբ. պտրգ.։)
Զի մի՛ աշխարհս ըսպառեսցի ի հրոյն լուցման. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Քանզի է սրամտութիւն որպէս լուցումն ինչ եւ գոլոշի սրտմտութեան ախտին. (Բրս. բրկ.։)
cf. Թոդան;
shad.
• «ըմպելի բժշկական մեղմացուցիչ» մհյ. բառ. ունի միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 758 ա։
• Ուղիղ մեկնեց Նորայր, անդ։
• (կամ նաև լաք, լէօք) «դոճի խէժ, Մխ. բժշ. 77. Ամիրտ. (ունի միայն ՀԲուս § 942). գրուած է նաև լօք «նոյն խէժը» Վնկն. վրդ. Մխ. բժշ. 145 (ունի միայն ՀԲուս. § 954, որ իբրև տարբեր բառ է յիշում)։
• = Արաբ. [arabic word] luk, որի հետ նոյն ենն արաբ. laika, պրս. [arabic word] lak, թրք. [arabic word] lok միջ. յուն. λϰϰϰϰ, սանս. [other alphabet] laksa, հինդ. lákh «դոճի խէժ». այս բոլորի մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս լայքա բառի տակ։
• Ուղիղ մեկնեց Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 212.
bowyer, cotton beater.
• «աղեղով բամբակ գզող». ունի մի-այն ԱԲ։
• + Արաբ. [arabic word] lbd արմատից, որի ածանց-նից են արաբ. [arabic word] libād «թաղիք պատրաս-տող», փոխառութեամբ՝ պրս. [arabic word] ilbad «լպուտ, բամբակ գզող», քրդ. [arabic word] libod «բուրդ գզելու աղեղ, բուրդ գզող կամ ծա-խող»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Մշ. Ոզմ. լբուդ «բուրդ կամ րամբակ գզող, գզրար. տճկ. հալաճ»։
earth-worm;
sea-weed, sea-grass.
Մանրիկ սողուն, բոտոտ. կամ Բորբոս, մրուր. ճիճի, կամ մար.
Ծնանելոյ ի նմանէ որդն, եւ կամ լպրծուկ ինչ. (Մխ. ապար.։)
cf. Լպիրծ.
Որք ընդ լպրծուտ մեղաց։ Փրկիմք ի տղմուտ եւ ի լպրծուտ մեղաց մարմնոյ. (Վրդն. երգ.։ Երզն. մտթ.։)
taciturn, silent, quiet;
solitary, retired.
ἁναισχυντία, τὸ ἁναίσχυντον impudentia, inverecundia. Լպիրշն գոլ. լպրշանք. լրբութիւն. ժպրհութիւն. անամօթութիւն. յանդգնութիւն. անկարգ յարումն.
Տանջանաց արժանի լպրշութիւն եգիպտացւոցն։ Ճանջիռն աստ զեգիպտացիսն կոչէ վասն լպրշութեանն եւ լրբութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. եւ Ոսկ. ես.։)
եւ ոչ յայսոսիկ լպրշութեամբ ձեռնարկողացն արձակիլգիտեմ անպատիժ. (Սկեւռ. լմբ.։ եւ Տօնակ.։)
Վասն հրէականն ազգի տկարամտութեան, եւ առ ի գիրն միայն լպրշութեան Վահր. (յայտն.։)
silence, taciturnity.
taciturnity.
silence.
լռելն լռութիւն.
Լռելութեամբն ցուցանելով անհասանելի ինքեանց զխնդրելն ի նմանէ. (Նիւս. երգ.։)
to silence, to put to silence, to impose silence;
to interrupt, to cause to cease;
— զխիղճ մտաց, to stifle one's remorse or compunction.
κατασιωπάω, παύω, καταστέλλω silere facio, compono, sedo. Տալ լռել. չթողուլ խօսել. եւ Հանդարտեցուցանել. դադարեցուցանել. կարճել.
Լռեցոյց քաղէբ զժողովուրդն ի մովսիսէ։ Լռեցուցանէին զժողովուրդն, եւ ասէին, լո՛ւռ լերուք։ ոչ կշտամբանք բանից ձերոց լռեցուցանեն զիս։ Լռեցոյց դպրապետն զամբոխն. եւ այլն։ Լռեցո՛ զլեզու քո ի չարութենէ։ Հազիւ լռեցուցին զժողովուրդսն ի չզոհելոյ նոցա։ Լռեցոյց աստուած ի մանէ զիմաստութիւն. եւ այլն։
Լռեցոյց զմոլեգնաբար գոչումն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Բամբասե՞ն. դու լռեցո՛. (Սարգ. յկ. ՟Թ։ Զալիս լռեցաւցանել. Երզն. մտթ.։)
Զլուսաւորացն լռեցուցանել զկարծեցեալ ճաճանչ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զճշմարտութեանն լռեցուցանել կրօնս. (Խոր. հռիփս.։)
Զհրէական մկրտութիւնն լռեցոյց, եւ մերոյս սկիզբն արար. (Շ. մտթ.։)
silence, secrecy;
taciturnity;
calm, quiet, tranquillity;
պատուել զ—, to preserve silence;
լուծանել, աղմկել զ—, to break silence;
նստել ի լռութեան, to live in tranquillity, to lead a peaceful life;
ընդ լռութեամբ անցանել, to pass over silently;
ի խոր լռութեան գիշերոյ, in the deep silence of night;
եթէ խօսքն է արծաթի՝ —ն է ոսկի, words are silver, silence is gold;
— ! silence ! hush !
σιωπή silentium. Լուռ կալն. լուռ լինելն. տե՛ս (Ամովս. ՟Ը. 3։ Երգ. ՟Դ. 1։ ՟Զ. 6։)
Չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Յոմանց բանիւ, եւ ի կիսոց լռութեամբ. (Պիտ.։)
Լռութիւն երկնաւորին բերանով զնա պապանցեսցուցէ. (Նար. ՟Կ՟Ղ։)
Որ սիրէ զլռութիւն, մերձ է առ աստուած։ Որ սիրէ զեկեալն, եւ խօսի, լուսաւորի ի նմանէ. լռութիւն յաղթահարեաց զպիղատոս. (Կլիմաք.։)
ԼՌՈՒԹԻՒՆ. ἠσυχία quies. Հանդարտութիւն. Տե՛ս (Առակ. ՟Ժ՟Ա։ 12։ Յոբ. ՟Լ՟Դ. 2ր։ Գծ. ՟Ի՟Բ. 2։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
Ուրախ լիցին ի հանգչել իւրեանց լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ ճշմարիտ հանգստեանն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
արդ զլռութիւն՝ մտիցն խնդրեմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Օգտեցայց այսր ի լռութիւն (միանձնութեան). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զոր օրինակ հաւ խօսի ի լռութեան գիշերի, նոյնպէս եւ յովհաննէս ի լռութեան յանապատի։ Սկիզբն էր օրինացն լռութեան. (Շ. մտթ.։)
silence;
interruption, cessation.
յաւիտենականս եւ անմարմինս դադարումն, եւ ներգործութեանցն լռումն, ըստ բնութեան գործելնառնէ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Աստ արտասուքն մխիթարութիւն ունի եւ լռումն. (Տօնակ.։)
cf. Լռիկ.
ԼՌՈՒՆ կամ ԼՌԻՆ (զոր տեսցես). Անխօս. անբարբառ. Անշշունչ.
տուեալ լինի փառաւորութիւն արարչին ի վերայ լռնոց եւ անխօսից՝ խօսնովքս. (Վեցօր. ՟Գ։)
acoustics.
the hearing;
granting;
obedience.
ἁκοή auditus, auditio. Լսելն. լսուղութիւն. ունկնդրութիւն. եւ Լսելիք. եւ Լուր. Մեծ միջոցաւ ի բաց ի նորայն որոշել լսելութենէ. (Պիտ.։)
Որք հանդիպինն այսոցիկ լսելութեան. (Խոսր. պտրգ.։)
Ձայնես բարբառ յականջս լսելութեան ամենայն հասակի. (Նար. ՟Ժ՟Դ.)
Հրաշալի տեսութեամբն այնուիկ եւ լսելութեամբ. (Սկեւռ. ես.։)
Եւ Անսացողութիւն. հլութիւն.
Ի մէնջ խնդրէ ոչ այլ ինչ, բայց միայն դուզնաքեայ հաւանական լսելութիւն. (Պիտ.։)
Եւ Լսելի լինեն խնդրուածաց.
Խնդրեցին, եւ ոչ առին, զի բազում պատճառք գոն ի միջի լսելութեան եւ անլսելութեան. (Երզն. մտթ.։)
Լո՛ւր մեզ աստուած փրկիչ մեր. դարձեալ այլ պատճառ լսելութեան. (Ի գիրս խոսր.։)
to cause to hear.
ἁκουστίζω audire facio. տալ լսել. լսելի առնել. Լուուցանել.
Առ յականէ տեսողացն եւ առ յունկանէ լսողացն զտեսիլ իւր եւ զբանն իւր լսուցանէր. (Եփր. համաբ.։)
Ինձ լսեցո՛ զլուր քո ձայնին։ Ննջեցայս մեր լսեցո՛ զաստուածային բարբառըդ քո. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
Եւ այլ երբէք գոչիւն միայն լսեցուցանէ. (Սարկ. շարժ.։)
Զխուլս լսեցուցանէր, եւ զհամրս ի խօսս ածէր. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)
to whiten, to render white, to bleach.
ԼՍՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԼՍՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. λευκαίνω albescere facio. տալ լսնանալ. փոխել ի սպիտակութիւն անշուք եւ տգեղ. ապականել.
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ, եւ զպտուղս առաքինութեանցն լսնացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Արար զորթ իմ յապականութիւն ... եւ լսնեցոյց զուռս նորա. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
cf. Լսնացուցանեմ.
ԼՍՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԼՍՆԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. λευκαίνω albescere facio. տալ լսնանալ. փոխել ի սպիտակութիւն անշուք եւ տգեղ. ապականել.
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ, եւ զպտուղս առաքինութեանցն լսնացուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Արար զորթ իմ յապականութիւն ... եւ լսնեցոյց զուռս նորա. (Յովէլ. ՟Ա. 7։)
hearing, audition;
obedience, docility.
ἁκοή auditus, auditio. որ եւ լսելութիւն. որպէս Լսելն. լսումն. լուր. ունկնդրութիւն. եւ լսելիք.
Մակրեա՛ զլսելիսդ ի պղծալուր լսողութենէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Ոչ գոյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կատակարանք. (Փարպ.։)
Սէր լսողութեան աստուածային կատակարաանացն. (Խոսր.։)
Արարիչն տեսողութիւն եւ լսողութիւն շնորհեաց մեզ. (Սահմ. ՟Ա.)
Զլսողութիւնս բծաւորեցի, զհոտոտելիս իգացուցի. (Սկեւռ. աղ.։)
ԼՍՈՂՈՒԹԻՒՆ. ὐπακοή obedientia իբր obauditio. անսացողութիւն. հնազանդութիւն. որ եւ ՈՒՆԿՆԴՐՈՒԹԻՒՆ ասի.
Զկնի ամենայն առաքինի վարուց քոցկալ ջի՛ր եւ զլսողութիւն։ Ժուժկալութեամբ, լսողութեամբ, զգաստութեամբ. (ՃՃ.։)
Նախանձելի վարուցն, զոր ստացան ի ձեռն լսողութեան իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 20։)
Պտղաբերի ի լսողութենէն, յերկիւղէ, եւ ի պատու իրանապահութենէն. (Լմբ. ժղ.։)
to hear and understand.
ԼՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Լսող եւ հասու լինել.
Աման խեցեղէնեն ականջքդ, եւ ոչ բաւանդակին անճառելեացն լսու (կամ հասու) լինել. (Նար. երգ.։)
journalism.
accomplishment, perfection;
fulness.
Լրութիւն. լիութիւն. անպակաս լրումն.
Եռալուսեանն զուգակցութեանց, անյաւելուածն լրականութեանց։ Անթերի լրականութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. կուս.։)
to complete, to accomplish, to finish, to crown, to complete the measure of, to carry to its highest pitch.
πληρόω, συμπληρόω compleo, expleo. Տալ լրանալ. լցուցանել. լիացուցանել. լնուլ.
Ծովածին կենասէրք լրացուցանեն զհովիտս. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Արեգակն իւրով լուսովնլրացուցանէ զամենայն։ Քաղցր անձրեւօք լրացուցանէ. (Պետ.։)
Արտասուօք զերկիրն լրացուցանէին։ Գանձիւք լրացուցանելով զդասս աղքատաց. (Արծր. ՟Դ. 12։ ՟Ե. 3։)
to render impudent, to divest of shame.
impudence, impertinence, insolence, shamelessness, arrogance, cynism;
ի — դարձուցանել, to render insolent.
ἁναισχυντία impudentia ἱταμία temeritas. Լիրբ գոլն. լըրբիլն. լրբանք. անամօթութիւն. անպատկառութիւն. ժպրհութիւն. յանդգնութիւն. անչաթ համարձակութիւն. աներեսութիւն.
Լրբութիւն սրտի քոյ արար զքեզ ծակամուտ վիմաց. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 16։)
Լրբութեամբ խիզախել, կամ առաջի աստուծոյ կալ, կամ մերձիլ ի համբոյր. (խոսր։ Սարգ.։ Շար.։)
Յորժամ թագչի, գայ ի լրբութիւն. այսինքն լրբի. (Բրսղ. մրկ.։)
Զլրբութիւն հակառակողին ըմբերանալ. (Նար. ղ։)
Ցուցանէր զնոցա լրբութիւնն։ Որ ին հրապարակաւ յանդիմանին մեղք՝ ի լրբութիւն դարձուցանեն յանցաւորն։ Կինն քանանացի լրբէր զբարւոք լրբութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։ Ոսկ. ապաշխ. ՟Բ. 27։)
Անդ ողորմութիւն գտանելի կարի լրբութեամբ ժտողին ոչ է. (Մաշկ.։)
obscurity of vision, indistinct sight.
entire estate, complement, completeness, fulness;
accomplishment, completion, perfection, consummation;
satiety;
reunion, multitude;
— լուսնի, full moon;
ի — ածել, to accomplish, to complete, to finish, to crown, cf. Կատարեմ;
ի — գալ՝ ելանել՝ հասանել, to be accomplished, to be fulfilled;
ի —, for the completion of;
ի — աղետիցս, to complete my misfortunes, to give me the finishing blow, to fill up the measure of my misfortunes;
— ժպրհութեան, եղերան, the height of insolence;
the lowest depth of crime;
— եղեւ փառաց նորա, his glory was at the highest pitch.
πλήρωμα, πλήρωσις plenitudo. Ունելն զլիր. լի լինելն. լրումն. լիութիւն. ամբողջութիւն. բովանդակութիւն. անպակաս գոլն. ատոքութիւն. առատութիւն. զեղումն. լեցունութւին.
Ի լրութենէ նորա մեք անենեքին առաք շնորհս։ Երկինք տացեն զլրութիւն իւրեանց։ Ըստ ժամանակի լրութեան հրամանի հնձոց։ Ոգի լրութեան ի նոցանէ եկեսցէ ինձ։ Առնու ելանէ զլրութիւն նորա ի հանդերձէն։ եթէ յանցանքն նոցա մեծութիւն աշխարհի, ո՞րափ եւս առաւել լրութիւն նոցա։ Լրութեամբ օրհնութեան եկից։ Լիցջիք ամենայն լրութեամբն աստուծոյ.եւ այլն։
Թափուրս ի լրութենէ լմաստից կենաց։ Ո՞րպէս զունայնութեանցս իբր զլրութեանց ճառագեցից։ Որ զլրութեամբ ունօղն գոյնց կարօտաբար կաթամբ լցուցեր։ Ոչ ի մասնէ, այլ ի լրութենէ. (Նար.։)
Բերրի լինել դաշտացն հասկաց լրութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԼՐՈՒԹԻՒՆ. πλησμονή, χορτασία satietas, expletio, pabulum. Յագուրդ. կշտապինդ վայելումն. ճարակ.
Ոչ ի պատիւ ինչ լրութեան մարմնոյ. (Կող. ՟Բ. 23։ Մի՛ խաբիր լրութեամբ որովայնի. Առակ.։ ՟Ի՟Դ. 15։)
Աւելի փոյթ ունին ի լրութիւն որովայնին. (Ի գիրս խոսր.։)
Հաւատովք իջոյց զմանանայն ի լրութիւն ժողովրդեան իւրոյ. (Մծբ.։)
ԼՐՈՒԹԻՒՆ. կատարումն. աւարտումն.
Ըստ լրութեան աւուրցն արգելանին. (Եզնիկ. ՟Ե. 2։)
Խոստովա՛ն լեր զխորհրդոցդ իբրեւ զլրութեանց։ Առ որ բան քո միայն ազդեալ՝ զլրութիւնգործոցն գլխաւորէ. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Խ՟Թ։)
Ջանայր լրութեամբ կատարել. այսինքն անթերի. (Յհ. կթ.։)
ԼՐՈՒԹԻՒՆ. համօրէն բազմութիւն. բոլոր հաւաքումն.
Քառանիւթեայ շնչակեր լրութիւնք երեւելեացս. (Պիտ.։)
Ամենայն լրութեամբ հաւատացելոց, կամ եկեղեցւոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։ Գր. տղ.։)
Իսկ (Յուդթ. ՟Ը. 28։)
Զամենայն զոր ինչ ասացերդ, ի լրութենէ սրտի եւ ի բարւոք մտէ խօսեցա՛ր. յն. լոկ, ի բարի սրտէ։
ԼՐՈՒԹԻՒՆ. գ. իբր լուր. լսելութիւն. լսումն.
Տեսութեամբ աչացն, եւ լրութեամբ ունկանն Ճշ. (տեառնընդառաջ.։)
Թէ ի լրութենէ բանի քո սովեցուսցես. (այն է սով լսելոյ զբանն տեառն)։ Ի լրութենէ համբաւոյն սարսեմ. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Կ՟Ղ։)
cf. Լրութիւն
πλήρωμα . Լրանալն, եւ Լրութիւն. լիութիւն, բովանդակութիւն. եւ Կատարումն.
Լրումն, որ զամենայն յամենայնի լնու։ Ի նմա հաճաւ ամենայն լրումն աստուածութեանն մարմնապէս։ Լրումն օրինացն սէր է։ Լրումն հեթանոսաց մտցէ։ Եկն լրումն ժմանակին։ Ի լրման ժամանակաց. եւ այլն։
ԼՐՈՒՄՆ. Որպէս Յագուրդ. πλησμονή.
Զլրումն որովայնի քան զհոգեւոր վայելսն պատուականագոյն համարեցաւ. (Բրս. չար.։)
Տո՛ւք որովայնին կերակուրս. որով դադարէ. զի ի ձեռն լրմանն լանլրումն գիտութիւնն ի մեզ կացուսցէ. (Կլիմաք.։)
ԼՐՈՒՄՆ. որպէս Լիութիւն, լցումն. լի գոլն. առատութիւն.
ոչ ի թերութենէ տարածեալ, եւ ոչ ի լրմանէ ամփոփեալ։ ամենառատ լրմամբ աննուազելեաւ. (Նար. ԼԴ. ՀԵ։)
թափուրն լրման կարօտանայ. (Շ. թղթ.։)
Լրմամբ ուռկանի (ձկամբք)։ Լրմամբ ձկանցն ի յուռկանին. Զուռկան աւետարանին արկեալ յաշխարհիս ի բազմապատիկ լրումն առաւելուլ զբեղմնաւորութիւն։ Առ ի լրումն կարօտութեան. (Պիտ.։)
Յաւելեալ ի լրումն սակին. (Յհ. կթ.։)
ԼՐՈՒՄՆ. կատարումն. գլխաւորումն.
Լրումն հարցուածոց, կամ ուխտի կամ պատուիրանաց, կամ կամացն աստուծոյ. (Խոսր.։ Նար.։ Շ. մտթ.։ Լմբ. ժղ.։ Սարգ. յկ. Թ։)
Որ ի լրումն անճառ ծննդեան քո, կամ Ի լրումն անճառից, կամ ի լրումն բոլորից տնօրինական մեծ խորհրդոյն. (Շար.։)
Հնոյն կամ մտուերին լրումն, եւ նորոյս սկիզբն։ Դու սկիզբն եւ լրումն ամենայնի։ մինչեւ ի լրումն աւարտման բանիս։ Ի յաւելումն լրման. (Նար.։)
Լրումն հոգւոյ սրբոյ (ի ժամ ճաշակման սուրբխորհրդոյն). (Պտրգ.։)
Դէմք առակիս ոչ տան ամենայն իրօք զտեսութեանն լրումն. (Երզն. մտթ.։)
ԼՐՈՒՄՆ. Բովանդակութիւն. միաբան բազմութիւն. հաւաքումն. Ճէմ.
Լրումն եկեղեցւոյ, կամ ազգի. (Պտրգ.։ Լմբ.։ Սարգ.։ Գր. տղ. եւ այլն։)
ԼՐՈՒՄՆ ԼՈՒՍՆԻ. Լրանալն լուսնով՝ յետ ԺԴ աւուր նոր լուսնի.
Ըստ լրման լուսնոյ զատկին։ Լուսինն ի լրման։ Լրումն լուսնի։ Ժամանակ լուսնի՝ ի լրմունս կամ ի միջոցի. (Արշ.։ Արծր.։ Զքր. կթ.։ Շիր.։ Տօմար.։)
ԼՐՈՒՄՆ 2 գ. Որպէս լուր. լսելութիւն.
որպէս զի եւ բանտապետին ընդ հրաշափառ տեսլեանն եւ լրմանն խռովութիւն լինել. (Նիւս. թէոդոր.։)
Առե՞ր ինչ լրումն հաստատութեան, եթէ անյայտ ունիս զունկն քո. (Վրք. հց. Դ։)
cf. Լրտես.
Ոչ այդպէս, այլ լրուտեսք էք դուք ... վասն այսորիկ ասէ ցնոսա, լրուտեսք էք։ Առաքեսցես արս լրուտեսս անդր։ առաքեաց լրուտեսս յերիքով. (եփր. ծն. եւ թուոց։ եւս եւ Պտմ. աղեքս.։)
gaiety, mirth, merriment, jollity.
to awaken;
to rouse to gaiety, to render merry, to put into good humour;
to lighten;
to brighten.
ἰλαρόω, ἰλαραίνω, καταυγάζω exhilaro, illumino. տալ լրջանալ զուարդացուցանել. պայծառացուցանել.
Դստե՞րք իցեն քո ... մի՛ լրջացուցաներ առ նոսա զդեմս քո. (Սիր. ՟Է. 26։)
Եւ ոչ խարուկածին բորբոքեալ բոցք հանդարտէին լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
good humour, merriment, jollity, gaiety, joy;
vivacity;
vigilance, alertness, watchfulness.
ἰλαρότης hilaritas μεγαλοψυχία magnanimitas, munificentia. Զուարթութիւն սրտի եւ երեսաց եւ բանից. մտադիր յոժարութիւն. առատաձեռնութիւն. մեծանձնութիւն. Խնդամիտ բերումն.
Որ ողորմին, լրջմտութեամբ. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Աղաղակելն նոցա ձայնիւ լինէր ի հշտութենէ եւ ի բազում լրջմտութենէ. (Ոսկ. գծ.։)
Այս այն այրն է, որ կերակրէր զմեզ՝ի սովին մերում լրջմտութեամբ. (Եփր. պհ.։)
Որչափ ինչ յիւղն ծախեաց, եւ ո՞րպիսի լրջմտութիւն յանձին կալաւ. (Ոսկ. մտթ.։)
Լրջմտութեամբ ընկալեալ կատարէ. մտադիր. (Դիոն. եկեղ.։)
Մեծաւ լրջմտութեամբ հրամայէ առաջի առնել. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Լրջմտութեամբ խօսէր երկարս ընդ վասակայ. (Փարպ.։)
Գնացին լրջմտութեամբ եւ տիրասէր խորհրդով. (Եղիշ. ՟Ա.)
Զամենայն պատահմունս ի վերայ եկեալ փորձութեանց ուրախութեամբ եւ լրջմտութեամբասացի ծերոյն. եւ զքոյն դարձուցի՞ն աւազակքն. (Վրք. հց. ՟Ա։)
isatine;
—ւիտ, isatide.
office or employment of a spy, espionage.
κατασκοπή exploratio, speculatio. Գործ լրտեսի. դիտողութիւն լրոյ տեսութեամբ. լրտեսն գոլ. լրտեսելն.
Դարձաք մեք ի լրտեսութենէ երկիրն. (Եփր. յես.։)
Մովսէս զերկոտասան ազգն մհաբանեաց ի մասն լրտեսութեանն. (Եղիշ. յես.։)
to fill, to fill up;
to satiate;
to accomplish, to complete, to effect.
πληρόω, ἑμπλήθω impleo χορτάζω saturo եւ այլն. Լնուլ, լի առնել. Ճոխացուցանել. լեցընել.
Զգանձս նոցա լցուցից բարութեամբ. (Առակ. ՟Ը. 21։)
Բաժանեցից զանարն, եւ լցուցից ի նոցանէ զանձն իմ. (Ել. ՟Ժ՟Ե. 9։)
Լցուցանէ զամենեսեան պարգեւօք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
Զբանս հաւանականս ի սակս իմ ասելով լցին զականջս ձեր (չարախօսութեամբ). (Պղատ. սոկր.։)
Եւ Յագեցուցանել. կշտացնել.
Բանաս զձեռն քո, եւ լցուցանես զամենեսեան։ Պարարտութեամբ ցորենոյ լցոյց զքեզ։ Զաղքատս սորա լցուցից հազիւ։ Զամենայն անձն քաղցեալ լցոյց բարութեամբ.եւ այլն։
Լցուցեր զքաղցեալն հացիւ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Կերակրովք եւ ըմպելեօք զկարօտն լցուցանես. (Խոսր.։)
Լցուսցենզպասքումն ծարաւոյ իւրեանց. (Լմբ. սղ.։)
Լըցուցէ տէր զամենայն խնդրուածս քո. (Սղ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Զփափագսն հարեալ լցուցանել։ Լցուցանել զփափագդ քո. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Գ. 53։)
որ լցուցանել (կամ լցեր) զամենայն հաղրական տնօրէնութիւնս. (Պտրգ.։)
that which fills, satiates, completes.
Որ լցուցանէ (ըստ ամենայն առման).
Հարկաւոր պէտք լցուցիչ բնութեանս։ Լցուցիչ կարեացս այսոցիկ։ Լցուցիչ պիտոյից մերոց. (Իգն.։ Սարգ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Լցուցիչ ամենայն բարուց. (Շար.։)
Ինքն է ամենայնի լցուցիչ. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Լքուցանեմ
ԼՔԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Իբր Լքուցանել. կամ յետս քեցել. անյոյս առնել.
Զպնդակազմ նահատակս կարող է գինի լուծանել եւ լքեցուցանել. (Եփր. ծն.։)
Զի ամենայն հնարիւք լքեցուսցանեն զնոսագոնեայ ի գալստեանէ անտի տեառն մերոյ։ Զայսոսիկ՝ որ ի տեառնէ անտի մերմէ լքեցուցանե զնոսա ոչ կարէին. (Եփր. ՟բ. թես.։)
abandonment;
desertion, defection;
weakness, debility;
lowness of spirits, loss of courage.
Որպէս Լքանելն. ի բաց թողուլն.
Լքումն գործոյն։ Լքումն շնորհի, կամ լաւացն. (Ագաթ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Եւ Լքանիլն. Թուլութիւն. վստահութիւն.
Ոչ դարձցին հարք առ որդիս իւրեանց՝ ի լքումէ լինէր ամենայն պատերազմող ձեռին. (Յհ. կթ.։)
Ի թմրութեանց լքմանէ մտացս։ Բեկութեամբ հոգւոյս մտացս լքմամբ. (Նար. ՟Ե. ՟Ձ՟Ը։)
to weaken, to enfeeble;
to dispirit, to discourage, to dismay, to drive to despair.
παραλύω, καταπαύω dissolvo. որ եւ ասի ԼՈՒԾԱՆԵԼ. Տալ. լքանիլ թուլացուցանլ. ԴՎհատեցուցանել. Կթուցանել. մեղկացուցանել. կասեցուցանել. թուլցընել, լղքեցնել.
Ի փախուստ դարձաւ ... Զի տէր լքոյց զնա։ Լքոյց զնոսա զարհուրեցուցեալ։ Լքոյց զիս, եւ արար յապականութիւն։ Լքուցանէին զձեռս ժողովրդեանն։ Ոտք քո ընթանան, եւ լքուսցեն զքեզ. եւ այլն։ Զհետ մտեալ կամի զքեզ լքեցուցանել. (Եղիշ. ՟Գ։)
Լքուցանէր զձեռս մարտիկ նահատակացն. (Պիտ.։)
Խորհուրդքն զմեզ մեղկեն եւ լքուցանեն. (Խոսր.։)
Զպատասխանութեանն յոյս լքուցեալ. իբր լքեալ։
discouragement.
Լքումն. լքանիլն.
Սառնամանիք ձմերանոյն առաւել բերէր զլքուցումն հեծութեան։ Գուցէ լքուցումն ինչ նոցա ի թշնամեացն լինիցի. (Յհ. կթ.։)
being one's own master, free will, liberty, independence;
absolute or supreme dominion.
Որպէս Անձնիշխանութիւն.
զինքնատէրութիւնն եւ զանմահ բնութիւնչեբարձ ի նմանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Եւ որպէս նքնիշխան տերութիւն.
Վասն դատողական իշխանութեան տան աշխարհիս եւ ինքնատէրութեանն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Յեռում.
Յորժամ միտքն յերկնաւորն յեռի, եւ ի նոյնն զուարճանայ. (Լմբ. առակ.։)
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
βάλλω, ἑμβάλλω, ἑπιβάλλω mitto, injicio βάπτω, ἑμβάπτω mergo, tingo եւ այլն. Մղելով իմն մուծանել ի ներքս, կամ ի խորս արկանել. ընխոթել. որպէս թաթաւել. եւ Ձգել կամ արկանել զձեռն. բուռն հարկանել. խօթել, թաթխել, եւ ձեռք զարնել կամ դպցնել.
Մխեցից զձեռս իմ ի կողս նորա։ Բե՛ր զձեռն քո, եւ մխեա՛ ի կողս իմ։ Մխեսցէ յիւղ զոտն իւր։ Ոտք քահանայիցն մխեցան յեզր ջրոյն յորդանանու։ Որ մխեաց ընդ իս զձեռն իւր ի սկաւառակդ։ Որ մխեաց ընդ իս ի սկաւառակդ.եւ այլն։
Մխեաց զբազուկս իւր ի գործ։
Ի հրէաստան մխեցաւ (այսինքն միջամուխ եղեւ)։ Որ կամիցին մխել ի բանս մատենիցդ՝ այդրէն ի դոյն թաւալեալ. եւ այլն։
Որք մխեցան ի սէր նորա՝ զպատուիրանս նորա պահել. (Ագաթ.։)
Մխիլ ի քննութիւն առակացն սողոմոնի։ Սկսանի յառաջին հասակն, եւ ի մխելն յաշխարհս բնութեանս ծննդոց. (Լմբ. առակ.։)
ՄԽԵԼ. βάπτω, ἁκονάω tingo, acuo. որպէս Կարծրացուցանել զերկաթ իբրեւ զպողովատիկ. իմա՛ մխելով ի ջուր ջերմ, կամ նախ ի հուր, եւ ապա ի ջուր. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Ի հուր դնէր զսա, եւ յետ այնորիկ մխէր ի ջուր. (Պղատ. տիմ.։)
Եւ դու մխեալ ես բարկութեամբ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ը 4։)
Զձուլեալ մարմինդ ի հրոյ աստուածութեանդ՝ ջրով յորդանանու այսօր մխեցեր. (Ճշ.։)
Մխեա՛ զմարմինդ նեղութեամբ, եւ զսիրտդ երկիւղիւն աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Առ թշնամութեան մղեսցէ զնա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 20. 22։)
Մղեմք եւ ընկենումք, եւ յարուցանեմք զգլորեալսն՝ նովին ձեռամբ. (Սեբեր. ՟Է։)
Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զնիւթ իբրեւ զանարգ ինչ անգոսնեալ ի բաց մղեն. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ընդէ՞ր հակառակ անձին քում մղես զսուրն։ Ի ներքս մնան, եւ ոչ ոք զնոսա ի դուրս կարասցէ մղել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։ ՟Բ. 13։)
Մղել ընկենուլ ի կորստեան գուբ։ Ի գահից կամ ի վախից մղել. (Սարկ. քհ.։ Բրսղ. մրկ.։ Երզն. մտթ.։)
Ի բիւրս ձգեալ (սփռեալ) ընչեղութիւն՝ ե՛ւս առաւելու. յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
Զայլսն թողեալ (ուղիս՝) ի մի յայս գայք եւ մղիք, որ բանի եւ տեսութեանս է. (Առ որս. ՟Ա։)
Պատերազմ իմաստութեամբ մղեսցի։ Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ։ Մարտ կամ ճակատ, կամ մղել պատերազմի. (Առակ. ՟Ի. 19։ ՟Ի՟Դ. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 22։)
Սքանչելապէս մղեաց զպատերազմունս. (Խոր. ՟Բ. 84։)
ՄՂԵԼ. որպէս զտրմուղ կենդանիս. այսինքն Վարել ի գործ. վարժել. կրթել. բանեցնել, սորվեցնել.
Երինջ էգ զմարմինս ասէ, զի երինջ երկրագործ է՝ եւ ակօսաձիգ. զորս պարտ է մեղլ, զի զլուծն յուս առցէ, որ է խաչն քրիստոսի. (Մեկն. ծն.։)
to remain, to stay;
to stop, to wait, to expect;
to hope;
to rest, to be at rest;
to last, to consist, to hold out;
cf. Բարեաւ, cf. Խաղաղութիւն, cf. Կամ.
μένω maneo ἑπιμένω, παραμένω permaneo եւ այլն. որ եւ ԿԱԼ ՄՆԱԼ. (լծ. յն. լտ. մէնօ, մանէօ. պ. մանտէն, մանիտէն ). Զկայ առնուլ ի նմին տեղւոջ, կամ ի վիճակի. հաստատուն կամ անշարժ կալ. դեգերիլ. դադարել. հանդարտել. յետնիլ. յետս կալ.
Խորհուրդ տեառնմնայ յաւիտեան։ Ինքն մնաց անդէն ի գալիլեա։ Ի խաւարի մի՛ մնասցէ։ Կալ մնալ ի շնորհսն աստուծոյ։ Առ ձեզ մնացից, եւ կամ ձմերեցից։ Հանին զնոսա եգիպտացիքն, եւ ոչ կարէին մնալ.եւ այլն։
Ետես զնա՝ թէ ոչ մնայ ի խնդրուածոց իւրոց. (Եփր. ել. այսինքն ոչ զետնի, ոչ յետս կայ։)
ՄՆԱԼ. ὐπομένω, περιμένω expecto, sustineo եւ այլն. Սպասել. համբերել. ակնունել.
Մնացի, զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ։ Կացից մնացից աստուծոյ, եւ եղէց յուսացեալ ի նա։ Մնալ փրկութեան տեառն։ Մնա՛ ինձ տակաւին սակաւիկ մի, զի ուսուցից քեզ.եւ այլն։
Ոչ եկաց մնաց ամենայն եպիսկոպոսացն։ Որում ոչ եւս մնայաք, եկն երեւեցաւ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ամենայն ուրեք աղաչանաց, մնայ, եւ ապա բժշկէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
ՄՆԱԼ. λείπομαι, καταλείπομαι եւ այլն. linguor, relinquor եւ այլն. Պահիլ, ապրիլ. տեւել, կամ թողեալ լինել որպէս մնացորդ. յաւելեալ լինել. ուստի ՄՆԱՑԵԱԼ ՝ է նոյն ընդ մնացորդ, յաւելուած որպէս նշխար.
Մնացին ի մրրկեալ բարկութենէն ճարտարապետք. (Մագ.։)
Գիտէ ի միտս իւր՝ թէ մնացելոց է ի կործանումն (այսինքն պահեալ կայ). (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 23։)
Մնացայ ես յառաջին ուղեցոյց անտի. այսինքն լքպալ թողայ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
ՉՄՆԱԼԻ. իբր Անկայուն. անցաւոր.
cf. Մնացուած.
παραλειπόμενος, -ον, -ενα, -νων paralipomenon λοιπός , ἑπίλοιπος, ὐπόλοιπος, κατάλοιπος, -ον reliquus, residuus, -a λεῖμμα, κατάλειμμα եւ այլն. reliquum, riliquiae եւ այլն. περισσός, -ον amplior, -us. Մնացեալք (ոք կամ ինչ). մնացուած. նշխար. յաւելեալն. յաւելուած. հետեւորդ. յաջորդ. եւ այլքն. մնացածը, էւելցուքը.
Մնացորդք ժողովրդեանն, կամ իսրայէլի, կամ յակոբայ։ Ի մնացորդացդ յուդայ։ Նա մնաց ի մնացորդաց հսկայից։ Ի վերայ մնացորդացս այսոցիկ։ Մնացորդք ոչ եղիցի նոցա։ Կերակրել զձեր մնացորդս մեծամեծս.եւ այլն։
Իսկ զի կոչի գիրք մնացորդք՝ յիէն առեալ զանունն. զի բազում ինչ զմնացեալսն ի մէջ ածէ. (Նախ. ՟ա. մնաց.։)
Սողոմոն առաւել արտասուս հեղոյր, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մնացորդացն. իմա՛ ի յաւելուածս գրոցն մնացորդաց, ըստ օրինակի իւիք. ուստի առնու եւ Նար. եւ այլն։
cf. Մնջուկ.
ՄՆՋԻԿ ՄՆՋՈՒԿ. Լռիկ որպէս զմունջ. անձայն անշշունջ. կամ միայնակ, առանձինն.
Յարուցեալ երթայր առ նոսա միայնիկ մնջիկ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ողորմեալ աստուծոյ՝ աբրահամու, որ միայն մնջուկ խնդրէր զնա. (Իրեն. ՟Ե. առ Լեհ.։)
Մնջուկ, միայնուկ. որպէս ռմկ. միակուկ։
cf. Մշտաբուխ.
Միշտ կայլակեալ. մշտահոս. մշտաբուխ.
Բղխմունք հանապազահոսք՝ մշտակայլակք. (Նար. առաք.։)
cf. Մշտաբուխ.
ՄՇՏԱՀՈՍ եւ ՄՇՏԱՀՈՍԱՆ. ἁείρρος, ἁείρρυτος semper ac jugiter fluens. Որ միշտ հոսէ՝ բղխէ՝ ծաւալի. անհատահոս. մշտաբուխ.
Չնաշխարհիկ մատռուակ բարի՝ մշտահոսան հոգւոյն պարգեւի. (Գանձ.։)
enduring, suffering continually;
always vexing or tormenting;
— մեռելութիւն, continual mortification.
Մշտաչարչարն մեռելութեամբ անձնատոչոր տօթով խարուկեալ. (Նար. կուս.։)
perpetual, continual, eternal, everlasting, endless;
— շարժումն, perpetual motion.
Մի էութիւն մշտնջենաւորական է, եւ պատճառ ամենեցուն լինելոյ. (Եզնիկ.։)
Վաստակքն առ ժամանակ մի են, եւ պսակքն մշտնջենաւորականք։ Մշտնջենաւորական օրհնութիւնք (այսնիքն անդադար). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 29. եւ Ոսկ. հերոդ.։)
Զյաւիտենականն եւ զմշտնջենաւորականն ունի նշանակ. (Լծ. ածաբ.։)
to practise or profess magic, to exercise the magic art, to bewitch, to enchant;
— զուշ եւ զուրուշ, to cast a spell upon;
to delight, to charm, to fascinate.
եւ ն. μαγεύω artes magicas calleo, vel exerceo. Մոգութիւն առնել, եւ կախարդել.
Այր ոմն սիմոն ... մոգէ՛ր, եւ ապշեցուցանէր զազգն սամարացւոց. (Գծ. ՟Ը. 9։)
Որպէս բարեյուսուն այն, եւ սիմոն գեթացին, որք մոգէին, եւ ապշեցուցանէին զտեսողսն. (Զքր. կթ.։)
Ի պատիրս արկանել, զուշ եւ զուրուշ մոգել. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Զ։)
cf. Մոլաթուզ.
ՄՈԼԱԹԶԵՆԻ ՄՈԼԱԹՈՒԶ. συκάμινος sycaminus συκομωραία sycomorea, sycomorus, morus. ըստ սուրբ գրոց, ուր եբր. է զիքէմիթ, զիքէմօթ, զիքէմիմ. իսկ յայլ գիրս ἁφριασύκη ficus silvestris ըստ ոմանց նոյն ընդ ὅλυνθος caprificus. որ եւ ԺԱՆՏԱԹԶԵՆԻ, ԿԱՏԱՂԵՆԻ։ թզենի վայրի՝ ազգի ազգի. կայ եւ փշուտն տերեւով եւ կեղեւով պտղոյն, հնդկային թուզ կոչեցեալ ի սիկիլիա. ուր լի են դաշտք նովին տնկով. ... եւ այլն.
Իբրեւ զմոլաթզենիս ի դաշտի բազմութեամբ։ Ի վերայ ձիթենեացն, եւ մոլաթզենեացն որ ի դաշտս. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 27։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 28։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ա. 15։ ՟Թ. 27։)
Յորժամ զյիսուս տեսցէ, գեր ի վերոյ քան զմոլաթզենին ամբարձցի. (Ածաբ. յայտն.։)
Գոյ ի թզենիս, որ անուանեալ կոչի կատաղենիս, այսինքն վայրի մոլաթուզ. զթուզն մոլաթզենւոյն քաղեն բերեն կախեն ընդ ընտանի թզենւոյն. (Վեցօր. ՟Ե։)
Մորենիք, եւ մոլաթուզք, եւ մոլաձիթենիք առանց մշակութեան արուեստի բուսանին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ՄՈԼԱԹՈՒԶ. գ. Որպէս Պտուղ մոլաթզենւոյ.
Եթէ այծարած, որ մոլաթուզ կծուիցէ, մարգարէ գործէ։ Զի՞նչ եւ ամովս, ո՞չ այծս արածէր, եւ կծուէր մոլաթուզս. (Ածաբ. պենտեկ. եւ առ որս. ՟Ը։ (որ ի սուրբ գիրս դնի թութ, եւ թթենի. մորենի. թզենի։))
made of wax;
գուբ —, cell, alveolus.
Զմեղրն ի խորս մոմակերտ գրոցն համբարեալ դնէ։ Բազում գուբք մոմակերտք զմիմեամբք հոծծք (այսինքն բճիճք)։ Ծածկեալ խաղաղեալ մոմակերտ ծեփօքն. զի յողդողդեալք խորտակեսցին մոմակերտ հիմունք մաղոցն. (Վեցօր. ՟Ը։) յն. φρέαρ , գուբ. եւ κοιλότης κηρίων , խորք մոմոյ։
forgetfulness;
—նս առնել, ի —նս դարձուցանել, արկանել, to forget, to leave or bury in oblivion;
— լինել, գալն, to forget, to forget oneself, to put out of oneʼs memory;
ի —նս ածել, to cause to forget.
λήθη oblivio. Նոյն ընդ Մոռացումն. եւ ընդ բայի՝ որպէս Մոռանալ, մոռանիլ. (գրի առ յետինս եւ Մոռացունք)
Ուրանալն է զինքն՝ ամենեւիմս անցելոցն մոռացօնքն, եւ կամաց իւրոց մերժումն. (Բրս. հց.։)
Մոռացօնք են նոցա, զոր միայն յիշել արժան էր, կամովին արարեալ զայս մոռացօնս թշուառականքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յորժամ յաստուծոյ երախտիսն վայելեսցեն, մոռացօնս առնիցեն. քանզի սովոր են պարգեւք բարութեանց ածել զմեզ ի մոռացօնս. (Ոսկ. ես.։)
Կոյր է եւ զաչացու, ի մոռացօնս դարձուցեալ զսրբութիւն առաջնոց իւրոցն յանցանաց. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 9։)
Ի մոռացօնս դարձուցեալ զկենսաբեր աւետիսն յառաջադիրս. (Ագաթ.։)
Անցեալ դարձեալ ի մոռացօնս՝ զամենայն կարգեալսն տապալէր յետ նորա ելիցն յաշխարհէս. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Մոռացօնք եղեն նմա գալուստ որդւոյն աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Դ։)
Ոչ գիտեմ զիա՛րդ նոցին գիտակացն այսոքիկ մոռացօնք եղեն (կամ են). (Նիւս. կուս.։)
Մոռացօնք տիրեալ են, կամ տիրեն։ Աստուծոյ՝ մոռացօնք ոչ է, այլ վասն անտես առնելոյն ասէ. (Խոսր.։)
Մի՛ մոռացօնս առներ գործելեաց իմոց ընդ քեզ երախտեաց՝ իմ անօրէնութեամբս. (Նար. երգ.։)
cf. Մորմոքումն.
Մորմոքումն. եռացումն կսկծագին. կսկիծ մարմնոյ եւ սրտի. մզմզուք, խշխշուք. (մորմոք է լծորդ ընդ մարմաջ, եւ ընդ բորբոք)
Ի բազում մորմոքանացն եւ ի խիստ տանջանացն աւանդեաց զհոգին առ աստուած. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ժ.։)
cf. Մորմոքեցուցանեմ.
ՄՈՐՄՈՔԵՄ ՄՈՐՄՈՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Մարմաջեցուցանել. կսկծեցուցանել՝ զմարմին, կամ զսիրտ. որ եւ ԶԿԾԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. մզմզացնել, խշխշացնել.
Նկունք ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Անուշացոյց աղիւն ճշմարտութեան, այլեւ զբազումս մորմոքեցոյց, որք նեխութեամբ ապականեալք են. (Պրոկղ. ոսկ.։)
Զաբրահամ յիշելով՝ մորմոքեցուցանէ զնոսա. (Երզն. մտթ.։)
to remove, to put or set aside, to separate;
— ի կաթին սովորութենէ, to wean.
ՄՈՑԵԼ. ἁφίστημι, -μαι amoveo, abscedo. Ի բաց հեռացուցանել, կամ հեռանալ. քեցել, իլ.
Զերնջոցն զորթսն անջրպետեալ քեցիցեն, զի ժամանակաւ ընդելուզանիցեն (իմա՛ ընդելացուսցեն) մոցել ի կաթինն սովորութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
cf. Մուրատ.
ՄՕՐԱՏ կամ ՄՈՒՐԱՏ. որ եւ ՄՕՐՏ, իբր Մօրուտ. այսինքն տղմուտ. եւ խոնաւ տեղի.
ՄՕՐԱՏ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ձ. ուր տպ. Մուրատ։
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
μυκάω, -ομαι, ὡρύομαι, ἑρεύγομαι , ἑμβριμάομαι mugio, fremo, increpo, rugio, eructo. Մռմռալով գոչել կամ ձայն հանել գազանաց, բոռալ. գոռալ. ուժգին հեծել. մնչել զայրագին. շնչել փչել. սպառնալ. ահեղ բարբառիլ.
Մռնչել առիւծու, կամ կորեանց առիւծու։ Մռնչէի առ հեծութեան սրտոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Է. 8։)
Ի մռնչել բարկութեան իւրոյ. (Ողբ. ՟Բ. 6։)
Մռնչեաց ասորեստան երկիր, եւ ձայնն յունանու մռնչեաց ի նա. (Եփր. նին.։)
Մռնչեաց ի չար գազանսն, եւ ցրուեցան. (Ճ. ՟Բ.։)
Տեսեալ զնոսա զի լային, մռնչեաց (յիսուս) հոգւովն. զի՞նչ է մռնչեաց հոգւովն. իմա՛ զայրացաւ յոգի իւր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ մռնչէր ամենազդեցիկ փողդ մեծութեան. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Ի ծանրութենէն մռնչեաց ողորմագին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ.։)
cf. Մռնչումն.
ՄՌՆՉԻՒՆ ՄՌՆՉՈՒՄՆ. ὡρύωμα, βρυγμός, ἑμβρίμημα, μύκημα, μύκησις rugitus, fremitus, mugitus, sonus Մռնչելն. գոչիւն զայրագին. մնչիւն կամ հեծութիւն. շչիւն. ձայն ահեղ. մռըլտոց.
Ձայնք ողբոց, հեծութիւն սրտի, եւ մռնչումն մտաց. (Սարգ. յուդ. ՟Ա. եւ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Այլ եւս բազումս առանց շարժման լինին մռընչմունք երկրի, յորժամ հողմն (ներքին) շարժելոյ ոչ իցէ բաւական. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Մսանունք.
մսանունք նանց ՄՍԱՆ կամ ՄՍԱՆՈՒՆՔ. μηρίον, μηρός ile, ilium, ilia ὁσφύς lumbus, coxa ὅσχεος, ὁσχέα, -ον scrotum. Ասի եւ ՄԿԱՆ. ըստ որում ի յն. մի՛ս է մուկն. եւ պրս. միյան, իբրու միջանք։ Իբր զի Մսանն է Մսուտ մասն մարմնոց կենդանեաց, կամ փափուկ միսն մկնաձեւ. եւ միանգամայն վարի որպէս Մէջք, երանք. ազդր. բարձք. զիստ. գաւակ, համեմատութեամբ այլեւայլ բառից յունաց. ձկնմիս. դնդղուց, լօփ միս .... եւ մէջք, աճուկ.
Զերկուս երիկամունսն, եւ զճարպն՝ որ ի նոսա, որ առ մսանամբքն իցեն։ Զճարպն եւ զմսանն անարատ հանդերձ զստօքն. (Ղեւտ. ՟Գ. 4. 9. 10. 15։ ՟Դ. 9։)
Այսոքիկ երակք եւ շնչերակք լինին գնդաձեւ իմն մանուած առ մսանամբքն, ուրանօր սպիատակաթոյրն հիւթ մտանէ. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Դ։)
Մսանքն տափակ զերդ լապստակու. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Դ։)
butcher;
մանուկ —ի, -'s boy;
cf. Մսավաճառանոց.
Ոչ լինի ի մսավաճառսն ճանճ, կամ այլ ինչ ի վերարկուսն. (Ճ. ՟Գ.։)
made of flesh, fleshly, carnal, corporeal, earthly, mortal;
— յարկ, mortal coil;
— բլուր, man-mountain, giant.
Դաւիթ ի մանկութեան ժամանակին քարիւ կործանեաց զմեծ բլուրն մսեղէն (զհսկայն գողիադ). (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի ձեռն փոքր տղայոցն սպան զմսեղէն բլուրն. (Գէ. ես.։)
cf. Մսուտ.
ՄՍՈՏ կամ ՄՍՈՒՏ. Որ ունի զմիս ի բնէ. եւ Հպեալն ի միս. մըսի քըսուած.
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
βιβάζομαι, ἑπεχειρέω, ἑπιτίθημι aggredior, impono եւ այլն. Մտօք բերիլ, կամ խորհել. կամիլ. յօժարիլ. անկղիտանալ. ցանկալ. թեւակոխել. ձկտիլ. շարժիլ. ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել. երկնել. համարձակիլ. իշխել. դնել ի մտի առնել ինչ չար կամ բարի, եւ բուռն հարկանել.
Մտաբերիցէ ոք յընկեր իւր՝ սպանանել զնա նենգութեամբ։ Կին մի՛ կացցէ առաջի ամենայն անասնոյ՝ մտաբերել ի նա. (Ել. ՟Ի՟Ա. 14։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 23։)
Յապստամբութիւն մտաբերեցին։ Ի ցանկութիւն մտաբերէր ասպատակ սփռել. (Եւս. քր.։)
Ո՞ ոք էր՝ որ յայն մտաբերէր անհամբոյր չարութիւն. (Պիտ.։)
Ի սուր մտաբերեցին (ընդդէմ ունելեացն յիսուսի). (Իգն.։)
Մի՛ յորս ինչ մտաբերիցեն։ Ի նախանձ մտաբերեալք։ Ի բարձրութիւն փառաց մտաբերէ. (Մխ. առակ. Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
Ի զուարթունս հրեղէնս մտաբերեցին (սոդոմայեցիխ). (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Զի թէ ոչ ոք բարկանայցէ, եւ ոչ զգործ սպանութեան մտաբերէ։ Որք զաստուածն ոչ ճանաչեն, զիա՞րդ զաստուծոյ ճառել մտաբերիցեն. (Եզնիկ.։)
Իսկ թէ եւ զգործս եւս նոցա մանր համարել մտաբերիցեմք, երկայնաձիգ տողին պատմութիւնքն։ (Եւս.քր.։)
Մտաբերեցի ընթեռնուլ ըստ գլխոցն եւ ըստ տանցն. (Նախ. գծ.։)
Ուրիա ի ձեռն պարգեւացն ոչ մտաբերեաց երթալ ի տուն իւր։ Եւ ոչ մտաբերեցին այլ մարտնչել թնդ յովսափատու։ Որ զերկաթն գողանալ մտաբերեաց, նա թէ եւ ոսկւոյ երբէք դիպէր, ոչ ակնածէր. (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն. եւ Եփր. գող.։)
Ամենայն արուեստաւոր ի կամել իրս արկանել առաջի, ոչ առանց նիւթոյ գիւտի մտաբերէ. (Երզն. քեր.։)
Յանցաւոր եղեն, եւ յապաշխարութիւն մտաբերեցին։ Եւագր. (՟Ժ՟Ա. իբր խելաբերիլ. յն. եւ դարձեալ ապաշխարեցին։)
Եւ որպէս ն. Զմտաւ կամ յուշ ածել.
cf. Մտաբերեմ;
յանասուն —, to commit bestiality.
Պատուէր հրամանի ետ քարկոծ լինել անասնոցն, յորում մարդն մտաբերիկ լինէր. (Եփր. ել.։)
Քանի՞ցս անգամ մտաբերիկ եղէ յայն իրն, որ ընդ բնութեամբ մարդոյ ոչ բերի. (Պիտառ.։)
composed of small ones;
— ձկունք, a great deal of small fry.
Որոյ երամն բաղկանայ ի մանունց կամ ի փոքրկանց.
consumable, corruptible;
—կան լուսին, waning moon.
Որպէս Մաշածու. դիւրամաշ.
Արար զթանձրն մաշական, եւ զանօսրն տեւական։ Զմեռոտ եւ զմաշական բնութիւնս մեր. (Գէ. ես.։ Ոսկիփոր.։)
Գուշակէ մաշականն (լուսին) զյաւիտենականէդ, անցականն զանանցէդ, հնականն զնորոգչէդ իւրմէ. (Ագաթ.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
ἁναλίσκω, ἑξαναλίσκω consumo δαπανάω , καταδαπανάω impendo, insumo τήκω, ἑντήκω liquefacio βρώσκω edo φθίνω tabesco, deficio. (լծ. հյ. Հաշել. թ. աշըթմագ, ... լտ. մաչէ՛ռօ )) Վատնել զթանձրութիւն կամ զգիրութիւն. տկարացուցանել. հնացուցանել. եղծանել. լուծանել. հալել. ծախել. ուտել. հիւծել, իլ։
Որպէս Լուծանել, եղծանել, սատակել։ (Եզեկ. ՟Ժ՟Թ. 12։ Նաւ. ՟Ա. 15։ Երեմ. ՟Գ. 24։ Սոփ. ՟ա. 18։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 33։ ՟Բ. Մակ. ՟Բ. 10. 11։ Ողբ. ՟Գ. 66։)
Որպէս Հնացուցանել, հնանալ παλαιόω, -όομαι antiquo, -or;
veterasco։ (Յես. ՟Թ. 15։ Ողբ. ՟Գ. 4։ Ես. ՟Ծ՟Ա. 6։ Սղ. ՟Զ. 8։ ՟Ժ՟Է. 49։ ՟Լ՟Ա. 3։ ՟Խ՟Ը. 15։ ՟Ճ՟Ա. 27։)
Որ զանձն մաշիցէ, ոչինչ զգայ զանձկութեանն ճանապարհի. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
Մաշել զխորհուրդս (այսինքն խափանել)։ Մաշել զերկայնութիւն գիշերոյ յերգս արբեցութեան, կամ զաւուրս ի դպրոցս, կամ զժամանակս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Փարպ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Մաշել զծով, կամ զնեռն։ Մաշիլ ամպոց, կամ գեղեցկութեան, կամ մարմնով. (Իսիւք.։ ՃՃ.։)
Ի ձեռն ծագելոյ նորա մաշեցաւ սպառեցաւ մոլորութիւնն։ Տեսին վերինք, եւ զարմացան. եւ ներքին, եւ յիմարեցան. սատանայ, մաշեցաւ։ Զի՞ այսպէս մաշեալ մաշիս յառաւօտէ յառաւօտ. (այսինքն է՝ զի՞ օրըստօրէ երթաս եւ տժգունիս։) Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր.։)
to administer, to manage;
to distribute, to dispense;
to victual, to provide, to stock, to store, to furnish;
— զսուրբ խորհուրդս, to administer the sacraments.
χορηγέω, ἑπιχορηγέω sumtus praebo, largior, mnistro, subministro διακονέω, οἱκονομέω dispenso. Մատակարար լինել. տնտեսել. տնօրինել. բաշխել. մատուցանել. պաշտել. սպասահարկել.
Որ մատակարար ամենայնի զամենայն։ Ի միմեանս զնոյն մատակարարել։ Ձերովք հաւատովքն մատակարարեսջիք (կամ րիջիք) զառաքինութիւնն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 25։ ՟Ա. Պետ. ՟Դ. 10։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 5։)
Հաւատարիմ կոչէ, զի չխորեաց ինչ. եւ իմաստուն, զի գիտաց յօգուտ մատակարարել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 24։)
Իմաստութեամբն մատակարարէ զերկնաւորս եւ զերկրաւորս։ Այս ամենայն յանհաս իմաստութենէ արարչին մատակարարի ի յարարածս. (Յճխ. ՟Ա. 6։)
Մատակարարէ յառաջգիտութեամբ զհատուցմունս երկոցունց կարօտութեանն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Նոքօք մատակարարէր ի մարդիկ զպահպանութիւնս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հոգւոյն խնամակալութեամբ ամենայն ինչ մատակարարեալ լինէր. (Իգն.։)
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
ἀπαλός mollis, tener, delicatus νήπιος, νέος, νεώτερος, νεώτατος novus, juvenis, infans եւ այլն. (լծ. տղայ. իսկ ըստ վարդանայ ի ծն. ստուգաբանի մատո՛ աղ) ռմկ. մատղաշ. Փափուկ. կակուղ. գիրգ. նորածին. նորաբողբոջ.
Մանուկ մատաղ։ Մանկունքս մատաղ են։ Իբրեւ զմարմին մանկան մատաղոյ։ Որդեա՛կ իմ մատաղ։ Որթ մի մատաղ եւ բարի։ Քան զորթ մատաղ, եւ այլն։ Եթող որդի մատաղ հասակաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կորիւն առիւծու մատաղ յաւուրց. (Եղիշ. դտ.։)
Մինչդեռ մատաղն իցեն սերմանիք՝ հատցուք. (Եփր. համաբ.։)
Ի յիշատակ ննջեցելոցն հոգւոցն առնեմք, եւ մատաղս անուանեմք. (Շ. թղթ.։)
Ի տօնսն տէրունականս՝ նաեւ յամենայն տօնս երեւելիս ըստ սովորութեան ոմանց՝ ընդունելութիւն եւ ճաշ դնեն աղքատաց. որ ըստ հայոց մատաղն է. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Մատաղեցուցանեմ.
Առաջին հարուածովքն մատաղելով մատաղեցոյց նա փարաւոն. (Եփր. ել.։)
ՄԱՏԱՂԵՄ կամ ՄԱՏԱՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Փափկացուցանել, կակղել. կակղացուցանել.
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
ἁποδίδωμι, παραδίδωμι, ἑνδίδωμι prodo, trado διαγγέλλω, ἑνδιαβάλλω defero, enuncio, traduco. Մատամբ նշանակել զոք ի վնաս. մատն եւ գուշակ լինել. չարախօսել. եւ Ի ձեռս տալ ոսոխաց. խամզել, ձեռք տալ.
Մատնեսցէ եղբայր զեղբայր։ Մատնեսցեն զմիմեանս։ Մատնեցից զնա ձեզ։ Յուդա իսկարիովտացի, որ եւ մատնեացն զնա.եւ այլն։
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
Մ՛ եթէ ի զո՞ւր արդեօք մատնեաց աստուած զյոբ ի կռիւն։ Ո՛րչափ չարչարեցաւ, սակայն նա ոչ մատնեաց (այսինքն չկորոյս) զհամբերութիւնն. (Իսիւք.։)
Ոչ մատնեցեր ամօթոյ զմատնիչսն զքեզ տանջանաց մահու. (Նար. ՟Հ՟Է)
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
Մատեաւ յակոբ առ իսահակ հայր իւր։ Եւ մատուցեալ աբրաամ՝ ասէր։ Մատեան աղախնայքն, եւ որդիք նորա, եւ երկիր պագին նմա։ Մատեաւ լիա։ Յետոյ մատեաւ յովսէփ եւ ռաքէլ։ Ի վարագոյրն մի՛ մերձեսցի, եւ առ սեղանն մի՛ մատիցէ։ Մատի՛ք առ տէր, եւ առէ՛ք զլոյս։ Մատիցէ այր ի խորութիւն սրտի իւրոյ։ Մատիցէ սրով եւ ի կաղս եւ ի կոյրս։ Մատեաւ եւ յարդարսն երբեմն փորձ մահու։ Ոչ էք մատուցեալ առ լեառն շօշափելի։ Մատուցեալ էք ի սիովն լեառն։ Իբրեւ յորդիս մատուցեալ է ի ձեզ աստուած.եւ այլն։
Իբրեւ ի մարդ մատուցեալ՝ ըմբնի յաստուծոյ. (Իսիւք.։)
Յառաջ մատուցեալ՝ տային պատասխանի թագաւորին։ Թէ կարի շատ յառաջ մատուցեալ ծերացոյց։ Մատիր յառաջեա՛ց դու ընդդէմ սրոյն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է. ՟Ը։)
Որ հարկանէ զկաղ կամ զկոյր յեբուսացի, ի դաւթի անձն մատչի։ Զի մատեալ (կամ մատուցեալ) յակոբ օրհնեսցի փոխանակ եղբօր իւրոյ. (Կիւրղ. թագ. եւ Կիւրղ. ծն.։)
ՄԱՏՉԻՄ. προσάγομαι, προσφέρομαι, εἱσφέρομαι adducor, adferor. որպէս Մատուցանիլ. ընծայիլ. առբերիլ, նուիրիլ, պատարագիլ.
Յամենայն տեղիս մատչին քունկք անուն իմոյ։ Որք ըստ օրինացն մատչէին։ Որոց անասնոց մատչէր արիւնն ի սրբութիւնսն վասն մեղաց ի ձեռն քահանայապետին. (Մաղ. ՟Ա. 11։ Եփր. ՟Ժ. 8։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Դու ես, որ մատուցանես, եւ մատչիս։ Պատարագ քրիստոս մատչի գառն աստուծոյ. (Պտրգ.։)
Ի վերայ սիրոյ սեղանոյդ մատեար մաքուր պատարագ. (Նար. կուս.։)
enumeration or numbering of men;
ըստ —թուի, to each person, a-man, a-head.
Թիւ եւ համար մարդոյ ըստ իւրաքանչիւր գլխոյ. որ եւ ՄԱՐԴԱԳԼՈՒԽ. մարդ գլուխ .... յն. ըստ թուոյ անձանց կամ ոգւոց. κατὰ ἁριθμόν ψυχῶν secundum numerum animarum.
Ըստ մարդաթուի իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Յանցս եւ յիջեվանս քար ըստ մարդաթուի՝ կարկառ նշան բազմութեանն թողուլ։ Զոր բաժանեալ ըստ մարդաթուի՝ գտաւ պակաս ժառանգութիւն բնակողացն հաշտենից. (Խոր. ՟Ա. 11. 59։)
Առնուլ հարկս ի կենդանեաց եւ ի մեռելոց ըստ մարդաթուի. (Ասող. ՟Բ. 4։)
cf. Մարմաջումն.
Մարմնական մարմաջունք։ Մարմաջմունք ցանկութեան. (Պիտ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
Զմարնմաջմունս դիւրըմբռնողականս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Մարմանջումն ոսկերացն կրէ. (Ոսկիփոր.։)
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
Մարմին ամենայն պատ առեալ զամենեքումբք. (Շիր.։)
Մարմին մարդկան, անասնոց, թռչնոց, ձկանց։ Մարմինք երկնաւորք, եւ մարմինք երկրաւորք։ Զմարմին եւ զոգի։ Ոգւոց եւ մարմնոց։ Այս է մարմին իմ։ Մարմին նորա ոչ ետես ապականութիւն։ Անդամք մարմնոյ։ Գտին զայն ամենայն մարմին մեռեալ։ Զմարմինս նոցա կախեցին զպարսպէն.եւ այլն։
Զի՞նչ է մարմին. գործի հոգւոյ առ ի կենցաղս հաղորդութեան. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Մարմինն կրեալ ասի զհոգին. ուստի եւ կապարան մարմինն կոչէ հոմերոս։ Վասն որոյ մարմին կոչի, այսինքն ընդարմ. վասն զի ընդարմացուցանէ զհոգին, եւ ընդարմանայ ի գերեզմանի. (Սահմ. ՟Ը.) (որ է ստուգաբանութիւն հյ. յարմարեալ յունին. զի սօ՛մա, է մարմին, եւ սի՛մա, նշան, կնիք, կապարան, բանտ, գերեզման։)
ՄԱՐՄԻՆ. σάρξ caro. Որպէս Միս՝ դիմաբաժանեալ ընդ արիւն. եւ ընդ ոսկր. ... եբր. պասար, չէար եւ այլն. այլ որպէս ի մեզ՝ նոյնպէս եւ յայլ լեզուս նոյնանայ ստէպ ընդ ՟Ա նշ.
Առ մի ի կողից նորա, եւ ելից ընդ այնր մարմին։ Մարմին ի մարմնոյ իմմէ. եղիցին երկուքն ի մարմին մի։ Երինջք ընտիրք մարմնով, վտիտք մարմնով։ Զոսկերօք եւ զմարմնովք նորա։ Հերք իմ եւ մարմինք։ Մարմին եւ արիւն ոչ յայտնեաց քեզ։ Հացն՝ զոր ես տաց, մարմին իմ է։ Կերիցեն թռչունք զմարմին քո։ Ոչ ամենայն նոյն մարմին է. այլ՝ այլ մարմին է մարդկան, եւ այլ մարմին անասնոց. եւ այլն. որպէս ի վեր անդր։ Ուստի նոյն բառք այլոց ազգաց ըստ կրկին նշ. թարգմանին ի մեզ ըստ տեղւոյն նաեւ Դի, Գէշ, Մարդ, Անձն, եւ այլն։ Որպէս Մարմին կոչի փոխաբերութեամբ եւ մարմնասէրք, երկրաքարշք վարուք, ընկղմեալք ի նիւթ։ Մարմին կոչի եւ իսկութիւն մարմնոյ՝ հակադրեալ ստուերի. որպէս եւ վերին երես մարմնոյ կամ մորթն, իբրեւ մասն մսոյ, եւ այլն։
ՄԱՐՄԻՆ. որպէս Մարդն ամբողջ, եւ կատարեալ մարդկութիւնն քրիստոսի.
Բանն մարմին եղեւ։ Տեսցէ ամենայն մարմին զփրկութիւն աստուծոյ մերոյ, եւ այլն։ Ձայն արձակեալ ի ձեռն մարմնոյն՝ զղազար կոչեաց. այսոքիկ լինին ի ձեռն մարմնոյն, այլ ոչ էին գորք մարմնոյ. (Պիտառ.։)
ՄԱՐՄԻՆ երկրաչափական. σῶμα corpus. Քանակ՝ որ ունի զերկայնութիւն եւ զլայնութիւն եւ զխորութիւն, այսինքն թանձրութիւն.
Շշարունակն, ո՛րկէն, գիծ, մակերեւութիւն, մարմին. (Արիստ. քանակ.։)
Կամ Ամբողջութիւն իրաց.
cf. Մարմնածնունդ.
ՄԱՐՄՆԱԾԻՆ ԾՆՈՒՆԴ. Ծնունդ ըստ մարմնով. ծնանիլն մարմնով.
Վասն մարմնածին ծննդեան աստուածորդւոյն։ Զմարմնածին ծնունդն պատմէ. (Ագաթ.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
σύμμαχος pugnae seu belli socius, commilito, opitulator, confoederatus. եւ բայիւ συμμαχέω, συμμάχομαι simul pugno. Պատերազմակից. նիզակակից. նահատակակից. ընկեր կամ ձեռնտու ի մարտի.
Մարտակից զինուորական դասուն սուրբն ներսէս. (Շար.։)
Պարտեսցի առ յինէն մարտակցաւն իմով արեամբ յիսուսիւ քրիստոսիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Մարտակից նոցա չարչարանացն վշտակցութեամբ. (Սիսիան.։)
Աստուած լիցի՛ բանին (մերոյ) մարտակից։ Մարտակից էր ժուժկալութիւնն։ Ի յարձակմանէ զրկողացն մարտակից եղեալ իւրոցն մանկանց. (առ որս. ՟Ժ՟Գ։ Նիւս. ի սքանչ.։ Պիտ.։)
Լե՛ր մարտակից տըկարս անձին՝ ի հոգեւոր պատերազմին. (Յիսուս որդի.։)
ՄԱՐՏԱԿԻՑ. որպէս Դիմամարտ. ոսոխ. դէմընդդէմ կռուօղ. (նոյն հոմաձայնութիւն է եւ ի յն) իբրու լտ. adversarius, oppositus եւ այլն.
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
Ախոյեան յարիցուք մարտակցացն։ Անյիշաչար այր կանխեաց ի թողութիւն առ մարտակիցն. (Կլիմաք.։)
Ինքնոգոր մարտակից նմին իսկ ինքեան։ Սպառազէնք այսական դժնեայ հնարաւորութեան բուռն մարտակցաց՝ պատկանեալ զինուք. (Նար. ՟Ծ՟Թ. ղ։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
Մարտակցին (այսինքն սատանայի) զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
to fight, to combat, to make war, to engage in action;
to quarrel, to dispute, to contest;
— սկզբնամարտութեամբ, to skirmish.
μάχομαι pugno ἁγωνίζομαι, ἁθλέω certo, contendo ἑκπολέμω expugno παλαίω luctor. Մարտ դնել. պատերազմիլ. կռուիլ. մրցիլ. կագել. հակառակիլ. մաքառիլ.
Մարտեաւ այր մի ընդ նմա։ Մարտեան ընդ միմեանս երկոքեան յանդի։ Մարտնչել ընդ քաղդէացիս։ Մարտնչել քաջութեամբ։ Մարտնչէին հրէայքն ընդ միմեանս։ Մարտեան ընդ իս ի տարապարտուց։ Մարտի՛ր զբարուոք մարտն հաւատոց.եւ այլն։
Սատանայ մարտուցեալ ընդ յովբայ, եւ այնդափ ի նմանէ յաղթահարեալ, մինչեւ յայսպէս մարդկանէ դիւրաւ մարտնչելի եղեւ։ Մերկ գոլով՝ իբրեւ վառեալ ահագին երեւէր մարտնչողացն. (Իսիւք.։)
Դարձեալ հրէական ձեւով ի ժողովուրդն մտանեն, որպէս զի մի՛ մարտուցեալք լիցին կամ հալածեալք. (Ոսկ. գծ.։)
thicket, covert, copse, wood;
brushwood, underwood, bush, tuft;
—ք աչաց, thick eye-lashes;
սեւացուցանել թխացուցանել զ—ռսն առ բբօքն՝ ծարրօքն, to paint one's eye-lashes.
Միացեալ կամ մած ծառք. որ եւ Անտառ (որպէս համծառ). խիտ առ խիտ տունկք, թուփք, բոյսք եւ փուշք. եւս եւ ոստք եւ արմատք. որպէս եւ ռմկ. մոցառ ասի բազմութիւն շառաւիղաց առ արմին ծառոց.
Զուրուկս փախստեայս առնէին. որոց դադարք՝ անապատք եւ ամայիք, եւ ծածկոյթք՝ վէմք եւ մացառք. (Խոր. ՟Գ 20։)
Ամենայն օձք ընդ մացառս եւ ընդ քարածերպս մտեալ՝ մերկանան զհնութիւն իւրեանց. (Կոչ. ՟Գ։)
Նմանութեամբ՝ Թաւ եւ հոծ մազք արտեւանանց, եւ այլն։
Յեզաբէլ պաճուճեաց զանտառս արտեւանանցն, եւ սեւացոյց թխացոյց զմացառսն առ բբօքն։ Պառաւն սեւացուցանէր զմացառս աչացն առ բբօքն ծարրօքն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Եփր. թագ.։)
cf. Մաքուր;
purgative, cathartic, cleansing;
— դեղ, a purge;
— տեսեկ, nitre, saltpetre;
— աղանդաւոր, puritan.
καθάρειος mundus, nitidus, candidus. Մաքուր. սուրբ. սրբական. նուիրական.
Տապան իմն է մաքրական։ Ի մաքրական քո ծնելութիւնդ ապաւինեալ։ Պատարագ մաքրական, եւ նուիրումն ընտրական. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Ձ. եւ Նար. մծբ.։)
Զօրութիւն իմն է մաքրական մեղացս՝ տեառն սփածանելին. (Նիւս. երգ.։)
Դառնութիւն մաքրական դեղոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Իւղոյ եւ տղմի մաքրական սեռն՝ կոչեալն լուանալի. (Պղատ. տիմ.։ (որ բերի ի յաջորդ նշ։))
Որպէս է զօրութիւն մաքրական տեսակացն. (Պղատ. տիմ.։)
purificative, depurative, purgative;
detersive, abstersive;
expiatory;
depurative;
purgative, purge;
— առնուլ, to purge, to take a purge.
καθαρτικός, -κή, -κόν purgativus, expians, expiator, -trix. Ունօղ զզօրութիւն կաամ զպաշտօն մաքրելոյ. մաքրիչ. քաւիչ. սրբիչ. սրբարար.
Մաքրողական պարգեւացն շնորհք ... ջուրցն սրբութեան։ Ի մաքրողականէ եւ ծախիչ հրոյն։ Մաքրողական չարչարանօք։ Մաքրողական դեղք. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ եւ Սահմ.։)
Զքահանայական զարդ (այսինքն զկարգ) ի մաքրողականն, ի լուսաւորականն, եւ ի կատարողականն բարեկարգութիւն որոշել։ Պաշտօնէիցն կարգ մաքրողական է, եւ աննմանիցն որոշողական. (Դիոն. եկեղ.։)
Որք մաքրողականքն են՝ նուաստագոյնքն են. իսկ լուսաւորիչքն վերագոյն՝ վարդապետութեամբ, որպէս քահանայք եւ սարկաւագունք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Աղ մաքրողական՝ առիթ բուժող՝ ախտաժետ խայթմանց. (Տաղ.։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
(յորմէ յն. մէ՛ղաս, մի՛զօն. լտ. մա՛կնուս, մա՛յօռ ). μέγας, -άλη, -γα magnus, -a, -um. սանս. մահաթ. Առաւելեալն ըստ քանակի. որպէս եւ ըստ որակի, ըստ բնութեան, ըստ ժամանակի, եւ ըստ ո՛ր եւ է հանգամանաց. մենծ ... եբր. կապօլ, րապա եւ այլն. cf. ՄԵԾԱՄԵԾ. որ փոխանակ յոգնականիս Մեծք՝ ստէպ թարգմանի ի մեզ.
Քաղաք մեծ։ Գետ մեծ՝ եփրատ։ Վէմ մի մեծ։ Ազգ կամ բանակ մեծ։ Ուրախութիւն կամ կոծ կամ սուգ մեծ։ Զարմացաւ զարմացումն մեծ յոյժ։ Աղաղակեաց ի ձայն մեծ.եւ այլն։
Իբրեւ եղեւ մեծ մովսէս։ Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծն։ Եղբայրս դորա կրտսեր՝ եղիցի մեծ քան զդա։ Մեծ է պատիժ իմ քան զթողուլդ զիս։ Մեծ է ինձ, եթէ արդարեւ տակաւին կենդանի իցէ որդի իմ յովէսփ։ Մեծ ե՛ւս ինչ ուրախութիւն քան զայս ոչ ունիմ։ Մեծ է տէր, եւ օրհնեալ է յոյժ։ Մեծ ես դու տէր. եւ այլն։
Մեծ ոմն զինքն կարծէր քան զբնութիւն հայրենի կարգին։ Մեծ է սէրն աստուծոյ քան զամենայն մեծութիւնս երկրաւորս։ Մեծաւ անարգանօք տանջէր։ Դուք ե՛ւս մեծի մասին վիճակի հասեալ էք։ Կայր ցմեծ ժամս յանհնարին պրկոցսն. (Եղիշ.։)
Մեծամեծ մարտն՝ մեծացն վայել էին։ Եհար զյովբ մեծօք հարուածովք։ Ամենայն մարդիկ ընդ մեղօք են, ոմանք ընդ մեծիւ՝ ոման ըննդ փոքու. (Իսիւք.։)
Մեծիւ յաղթութեամբ. (Արծր. ՟Բ.)
Մեծաւ յաղթութեամբ։ Ուրախութեամբ մեծաւ։ Մեծաւ փառօք, եւ այլն։
Վասն մեծ հացին (այսինքն կոչնոց), զոր արար յովաբու. (Եփր. թագ.։)
Մեծ իմն յուսացեալ էին ի տաճարն. (Գէ. ես.։)
Մի՛ համբարձցիս մեծս, զի մի՛ եւ դու անկցիս յերկնից որպէս փայլակն. (Աթ. համբ.։)
Չիք յարդարոց կա՛մ մեծաւ, կամ փոքու, որ ոչ էանց զօրինօքն. (Եփր. գղ. (այսինքն ի մեծ կարգի, կամ մեծաւ մեղօք։))
Փոքու իմն հաւանեցուցանես ... խնդրէի յաստուծոյ՝ ե՛ւ փոքու ե՛ւ մեծաւ. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 28.) այսինքն ըստ յն. սակաւուք, կամ բազմօք (բանիւք եւ իրօք)։
Մեռեալն՝ կենդանւոյն ոչ մեծաւ եւ ո՛չ փոքու վնաս կարէ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Որ վաճառէն, մեծու ասէ, եւ փոքու վաճառէ. եւ որ գնեն, փոքու ասէ, եւ մեծու գնէ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
ՄԵԾ ՍԿԱՅԱԶՕՐ կամ ՄԵԾՍԿԱՅԱԶՕՐ ա. Սեպհական զօրութեան սկայի մեծի.
Մեծսկայազօր սրիութեամբ յաղթող գտանէի անմահն տեսակի. (Պիտ.։)
cf. Մեծախորհուրդ.
μεγαλόφρων sapientissimus, prudentissimus. որ եւ ՄԵԾԱԽՈՐՀՈՒՐԴ. Մեծն խորհրդով. խոհական եւ գիտնաւորյոյժ. իմաստուն ամենայնիւ.
Մեծութիւն առ իմաստնոց՝ ոչ զփարթամութիւն ընչից ասէ, այլ զմեծախոհ լինելն ի բանս եւ ի գործս. (Լմբ. առակ.։)
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
Զերկուս լուասւորսն զմեծամեծս։ Կէտս մեծամեծս։ Քաղաքք մեծամեծք յոյժ։ Նշանս եւ արուեստս մեծամեծս։ Աւարօքն մեծամեծօք։ Մեծամեծ դատաստանօք։ Մեծամեծ հարուածս առնէին։ Ածեր ի վերայ իմ մեղս մեծամեծս։ Մեծամեծքն եւ պատուական աւետիք.եւ այլն։
Ի փոքունցն մեծամեծ մուծանէ չար՝ դեւն, եւ ի մեծամեծացն զանյուսութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
Պատրէր զոմանս պատուով եւ իշխանութեամբ մեծամեծիւք։ Մեծամեծ պարգեւօք։ Խնդիրս (այսինքն խոյզս) մեծամեծս արարին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Արար ինձ մեծամեծս հզօրն։ Պատմեա՛ դու ինձ զամենայն մեծամեծն՝ զոր արար եղիսէէ։ Արար ի քեզ զմեծամեծսն եւ զփառաւորս՝ զոր տեսին աչք քո.եւ այլն։
Մեծամեծս ըստ արժանաւորութեան մեծապատուեալ. (Ագաթ.։)
Լեզու՝ փոքր ինչ անդամ է, եւ մեծամեծս բարբառի. (Յկ. ՟Գ. 5։)
Հպարտութեամբ մեծամեծս բարբառին։ Մեծամեծս խօսին. (Իսիւք.։)
Մեծամեծս կոտորեն, թէ ուխտաւոր եմք ... եւ ապա լուծանեն զուխտս. (Եզնիկ.։)
ՄԵԾԱՄԵԾՔ գ. μεγιστᾶνες magnates πλούσιος, ἀδρός dives, potens. Աւագանի. աւագորեար. իշխանք. ճոխք. գլխաւորք. փարըամք. մեծատունք. եւ Մեծահասակք, երիցունք հասակաւ. մեծերը.
Մեծամեծք նորա։ Մեծամեծք չուառացան։ Ինեւ մեծամեծք մեծանան։ Զսեդեկիա արքայ յուդայ, եւ զմեծամեծս նորա։ Բաղտասար արքայ արար ընթրիս մեծամեծաց իւրոց։ Եհար զամենայն մեծամեծս նորա։ Ընկճեսցին մեծամեծք։ Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս.եւ այլն։
Հաճոյ թուցեաւ խորհուրդն՝ թագաւորին եւ մեծամեծացն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծամեծս։ Ի փոքրկանց մինչեւ ի մեծամեծս նոցա. եւ այլն։
to grow, to increase in stature or size;
to become larger, greater;
to grow rich;
to become renowned;
— մեծութիւն յոյժ, to become very wealthy or immensely rich.
μεγαλύνομαι magnus fio, ingrandesco, magnificor Մեծ լինել. զարգանալ. յարգի լինել. առաւելուլ յո՛ր եւ է կարգի. մենծնալ.
Մեծացաւ մանուկն սամուէլ առաջի տեառն։ Որպէս մեծացաւ անձն քո աստ այսօր առաջի աչաց իմոց, այնպէս մեծասցի անձն իմ առաջի տեառն։ Երթալով երթայր դաւիթ, եւ մեծանայր։ Մեծացաւ սողոմոն քան զամենայն թագաւորս երկրի մեծութեամբ եւ իմաստութեամբ։ Մեծացար մեծութեամբ, եւ հասին ծայրք քո յամպս.եւ այլն։
Յեսու թէպէտեւ առաւել մեծացաւ քան զմովսէս, ոչ անցանէր ըստ կարգ վարդապետին իւրոյ. (Եղիշ. յես.։)
Յորժամ հեռանայ լուսինն յարեգակնէն, մեծանայ լնու լոյսն լուսնի. (Շիր.։)
Եւ πλουτέω, πλουτίζομαι dives fio, sum;
ditesco. Մեծատուն լինել. փարթամանալ. հարստանալ.
Մի՛ երկնչիր, յորժամ մեծանայ մարդ։ Յագի մեծանալով։ Մեծացաւ այրն յոյժ յոյժ։ Մի մեծասցի, եւ մի՛ մնասցեն ինչք նորա։ Յղփացան լցան մեծացան։ Յամենայնի մեծացարուք դուք նովաւ։ Յամենայն մեծացեալք ամենայն առատութեամբ.եւ այլն։
Ոչ կամօք ոք մեծանայյ, եւ ոչ ըստ կամաց է առողջութիւն մարմնոյ. (Իսիւք.։)
Մեծանան զերկնային եւ զանպատում մեծութիւնս նորա. (Համամ առակ.։)
boastful, bragging;
superb, eminent, excellent, glorious;
— յաղթութիւն, signal victory;
— լինել, to praise or vaunt oneself too much, to pretend to, to boast.
Զգերեզմանն ոչ թաքուցանելով, յարութեամբն մեծապանձ լինելով. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Զիւր նահատակն մեծապանծ պասկեսցէ։ Միաբանեցին մեծապանծ ցուցանել զքրիստոսի աստուածպաշտութեանն վարդապետութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Գ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ. ՟Ե։)
very magnificent, very liberal, generous;
— առնել, մեծարել, to load with precious gifts;
— լինել յումեքէ, to receive magnificent presents.
μεγαλόδωρος qui magna donat, munificus. Առատաապարգեւ. մեծաձիր. որպէս առատաձեռն, տուօղ մեծամեծ պարգեւաց.
Հոգւոց մաքրութիւն կարկառու քեզ մեծապարգեւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Զմեծապարգեւին աստուծոյ մեծ օգնականութիւն։ Մեծապարգեւիդ մարդասիրութիւնդ. (Փիլ. բագն.։ Խոսր.։ Մաշտ.։)
Զմեծապարգեւն նորա շնորհս։ Մի՛ արտաքսիցես զմեզ յայսպիսի մեծապարգեւ շնորհէ։ Զաստուծոյ իմոյ մեծապարգեւ ողորմութիւնն։ Մեծապարգեւ փառօք դառնայ. (Դիոն. եկեղ.։ Խսոր։ պտրգ։ Ոսկիփոր.։ Ասող. ՟Բ. 2։)
ՄԵԾԱՊԱՐԳԵՒ ԱՌՆԵԼ. Պարգեւօք ճոխացուցանել։ (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 10։)
ՄԵԾԱՊԱՐԳԵՒ ՄԵԾԱՐԵԼ. Մեծամեծ պարգեւօք պատուել. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 35։ Բուզ. ՟Գ. 10. 21։)
Յուսալ ի մեծապարգեւսն աստուծոյ. (Վրք. ոսկ.։ (տպ. ի մեծապարգեւն աստուած։))
greatly, much, very, too much, extremely, beyond measure, infinitely;
remarkably, considerably;
— սխալիս, you are greatly mistaken;
եւ այս նոցա — տագնապ, it is a great embarrassment for them;
եւ այս — է, it is a great advantage;
վկայութիւն նորա — է յայսոսիկ, his testimony is highly important in this cause.
Ուրախ եղեւ մեծապէս։ Մեծապէս զոսկերս իմ շարժեցին։ Պաշարեալ եմ մեծապէս յամենեցունց։ Մեծապէս գոհանամք։ Մեծապէս կարօղ լինել յամենայն ժամ առ քեզ է.եւ այլն։
եւ մ. Առընթեր անուանց եւ բայանուանց՝ իբր ա. եւ մ. անխտիր.
Մեծապէս յայտնութեամբ անցուցանել զօրհասն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։ (յն. մեծամասնեայ. μεγαλομερής amplus ).)
Շինէ մեծապէս ծախիւք։ Ընդունելութիւն մեծապէս արար. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Գ. 60։)
Մեծապէս լինի դիւացն խնդութիւն։ Մեծապէս վիշտ հասանէ։ Մեծապէս սատակումն ի վերայ մոգուց հասուցանել։ Ո՛վ քաջք, մեզ այս մեծապէս է, զոր կատարեաց աստուած ի ձեռն մերոյ բնութեանս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե։)