that bears God.
θεόφορος deifer Կրօղ յինքեան զԱստուած. որպէս աստուածազգեաց։
Աստուածակիր անձն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Որպէս բնակարան Աստուծոյ, բարձօղ զԱստուած.
Աստուածակիր արգանդ կուսի։ Տապանակ բանին աստուածակիր։ Աստուածակիրսեղանոյ սրբոյ. (Գանձ.։)
Որպէս Աստուածակայ.
Ամպաստուածակիր. Աստուածկիր երկին. (Ագաթ.։ Նար.։)
Որպէս Միացեալ ընդ աստուածային բնութեան յանձին բանին.
Գտին (զգերեզմանն) ունայն յաստուածակիր մարմնոյն. (Խոր. առ արծր.։)
Գալստեանն ծննդեանն աստուածկիր մարմնովն յաշխարհս. յն. ներմարմնաւոր գալստեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 6։)
that participates in the divine nature or grace.
ὀμόθεος ejusdem deitatis consors Կցորդ աստուածութեան, կամ հաղորչ Աստուծոյ, բնութեամբ. որպէս աստուածային անձինք ի մէջ իւրեանց, եւ համապատուութիւն նոցա.
Առժամայն իսկ ծանօթ եղեալ էական անծինն որդւոյ, եւ միաբուն եւ աստուածակից պատուին, եւ ամենակար զօրութեան նորին. (Ագաթ.։)
Եւ որպէս Մարմինն Քրիստոսի միացեալ ընդ անձին բանին. եւ ըստ Աստուածաբանին՝ Աստուածացեալ, եւս եւ Զուգաստուած առձային.
Ոչ փոփոխելով բնութեան, կամ խառնակելով ասելի է աստուածանալ զամարմինն տեառն, որ աստուածակից եւ Աստուած եղեւ. այլ որպէս ասէ աստուածբան, յորոց մինն աստուածացոյց, եւ մին աստուածցաւ, եւ վստահանամք ասել՝ ընդ Աստուծոյ եւ Աստուած. (Դամասկ.։)
Եւ որպէս Հաղորդեալ Աստուծոյ շնորհօք, որպէս հրեշտակք, եւ մարդիկ.
Քրիստոսի լինել կերպարանակից, մանաւանդ թէ աստուածակիցք. (Երզն. քեր.։)
where God has walked or placed his foot.
Կոխեալ յԱստուծոյ. ուր Աստուծոյ կացեալ իցէ, կամ շրջեալ մարմնով.
Աստուածակոխ պողոտայ, կամ լեառն, կամ քաղաք (եղուսարէմ). (Զօր. կթ։ Շ. խոստ.։ Ոսկիփոր.։)
side or part of God
ԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՂՄՆ ԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՅՍ τὰ πρὸς τὸν θεόν, τὰ παρὰ τοῦ θεοῦ quae ad deum, in deum, a deo, ex parte dei Կողմն Աստուծոյ. եւ Որ ինչ է ի կողմն Աստուծոյ, եւ ի կողմանէ կամ ի դիմաց նորա.
Դառնացուցիչք էք աստուածակողմանն. (Օր. ՟Լ՟Ա 27։)
Որ ոչ եղեն հեստեալք յաստուածակողմանն. (Յհ. կթ.։)
Դու եղիցիս նման յաստուածակոյս կողմանէ։ Հաւատարիմ քահանայապետ յաստուածակոյս կողմանէ անտի։ Ամենայն քահանայապետ վասն մարդկան կայ յաստուածակոյս կողմն անդր. (Ել. ՟Դ 16։ Երբ. ՟Բ 17։ ՟Ե 1։)
Անդրյաստուածակոյս կո՞ղմն կամիս, թէ մնալ աստէն իմարմնի. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յորժամ յօժարութիւն ոք եւ փոյթ յանձին ունիցի, տացի նմա ամենայն ինչ եւ յստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ. մ. ՟Բ 20։)
ՅԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՅՍ. իբր Առ Աստուած. դէպ յԱստուծոյ. Յաստուածակոյս, եւ յետ Աստուծոյ ի նախագործն քահանայապետութիւն վերագրեաց. (Դիոն. երկն.։)
cf. Աստուածակողմն.
ԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՂՄՆ ԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՅՍ τὰ πρὸς τὸν θεόν, τὰ παρὰ τοῦ θεοῦ quae ad deum, in deum, a deo, ex parte dei Կողմն Աստուծոյ. եւ Որ ինչ է ի կողմն Աստուծոյ, եւ ի կողմանէ կամ ի դիմաց նորա.
Դառնացուցիչք էք աստուածակողմանն. (Օր. ՟Լ՟Ա 27։)
Որ ոչ եղեն հեստեալք յաստուածակողմանն. (Յհ. կթ.։)
Դու եղիցիս նման յաստուածակոյս կողմանէ։ Հաւատարիմ քահանայապետ յաստուածակոյս կողմանէ անտի։ Ամենայն քահանայապետ վասն մարդկան կայ յաստուածակոյս կողմն անդր. (Ել. ՟Դ 16։ Երբ. ՟Բ 17։ ՟Ե 1։)
Անդրյաստուածակոյս կո՞ղմն կամիս, թէ մնալ աստէն իմարմնի. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յորժամ յօժարութիւն ոք եւ փոյթ յանձին ունիցի, տացի նմա ամենայն ինչ եւ յստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ. մ. ՟Բ 20։)
ՅԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՅՍ. իբր Առ Աստուած. դէպ յԱստուծոյ. Յաստուածակոյս, եւ յետ Աստուծոյ ի նախագործն քահանայապետութիւն վերագրեաց. (Դիոն. երկն.։)
called by God;
where Godwas invited.
ՅԱստուծոյ կոչեցեալ. աստուածահրաւէր. էԻ ժամ աստուածակոչ մահուան նորա.
Աշակերտօղ աստուածակոչ ժողովոյ. (Կլիմաք.։)
Աստուածակոչ վկայն ստեփաննոս. (Տօնակ.։)
pious, religious.
Ուր իցեն կրօնք եւ կարգք աստուածապաշտութեան.
Ամենայն աստուածակրօն արուեստականացն բարեգործութիւնք. (Կորիւն.։)
Աստուածակրօն կարգ. (Նար. կուս.։)
agreeable to or pleases God.
Հաճոյ կամ հաճոյական եւ ընդունելի Աստուծոյ.
Ուր գանձեալ կամ ամենայն հոգիք աստուածահաճոյիցն. (Սիսիան.։)
Աստուածահաճոյս երեւել. (Պիտ.։)
Աստուածահաճոյ կանոն, կամ աղօթք, արտասուք, վարք։ Հեծութիւնս աստուածահաճոյս. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Գ։)
father of God.
Աստուածահօր մարգարէին դաւթի. (Շ. ընդհանր.։)
θεόπατωρ dei pater, vel progenitor Նախահայր Քրիստոսի Աստուոյ մերոյ՝ ըստ մարմնոյ. մանաւանդ դաւիթ. եւ հայր անուանեալ Յիսուսի՝ արդարն Յովսէփ խօսնայր կուսի.
Աստուածահայրն դաւիթ. (Դիոն. թղթ. ՟Ը։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։)
Կղէովպաս այս եղբայր է Յովսեփայ, որ աստուածահայրն անուանեցաւ. (Ւկեւռ. յար։)
Մեծ աւետիք են այսօր աստուածահօրն ադամայ. մեծ աւետիքեն այսօր աստուածահօրն Յովսեփայ. (Գանձ.։)
that calms or appeases the anger of God.
Հաշտարար ընդ Աստուծոյ.
Վասն աստուածահաշտ ապաշխարութեան. (Կլիմաք.։)
chastised or punished by God.
θεόπληκτος divinitus ictus, θεήλατος a deo actus, imissus ՅԱստուծոյ հարեալ հարուածովք. եւ ՅԱստուծոյ իբր հարուած առաքեալ. աստուածասաստ. աստուածառաք.
Աստուածահար եղեալ ցամաքիւր. (Կոչ. ՟Զ։)
Ի ժամանակին ղովտայ ոչ ունէին անկ աստուածահար բարկութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 44։)
ordained or commanded by God.
ՅԱստուծոյ հրամայեալ, կամորպէս հրաման աւանեալ.
Աստուածահրաման պատուիրան, կամ պատուէր, օրէնք, գործք, յօրինուած. (Ագաթ.։ Տօնակ.։ Եղիշ. դտ.։ Անյաղթ բարձր.։ Մանդ.։ Անան. եկեղ։)
Բանք Աստուածահրամանք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Ըստ աստուածահրաման (այսինքն Աստուածաշունչ) գրոցս. (Արծր. ՟Ա 1։)
Պատուիրանք աստուածահրամանք։ Յաստուածարհրաման բարբառոյն. (Տօնակ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՀՐԱՄԱՆՔ, նաց. գ. χρησμός oraculum Հրամանք առ յԱստուծոյ. պատգամ.
Զաստուածահրամանսն եզակի առ նոսա արարեալ։ Ոմանք աստուածահրամանացն արժանի արարեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
done by a miracle or divinely.
Աստուածային եւ հրաշալի. աստուածավայելուչ. գերահրաշ. գերաբուն.
Աստուածահրաշ նշանք, կամ զօրութիւն, բարբառ, առագաստ, թաղումն. (Զքր. կթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Անան. եկեղ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Աստուածահրաշ աւուրս պատիւ. (Աթ. ի ստեփ.։)
Յաստուածահրաշիցդ քաց նշանաց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յաստուածահրաշ մեծ տօնիս, ի փառաւոր կիրակիս. (Գանձ.։)
invited or called by God.
given by God.
Հուր աստուածաձիր. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
declared by God;
who discourses of God.
Որ ճառէ զԱստուծոյ.
Լանջք տեառն՝ աստուածաճառ լիցի. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
Ի սմանէ ծնանին խորհուրդք աստուածաճառք. (Լմբ. սղ.։)
Եւ Ճառեալն յԱստուծոյ.
Պատգամ աստուածաճառ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Mother of God.
Հանդերձեալ էր ելանել յաշխարհէ տարփողական հոգւով սիրով աստուածամայրն. (Դիոն. թղթ. ՟Ժ՟Ա։)
Զմաքրական մարմինն աստուածամօր կուսի, ի յերկնային փոխումն աստուածամօրն. եւ այլն. (Շար.։)
Ըստ այնչափ ընտանութեան քոյր աստուածամօրն զնա ասէ. (Սկեւռ. յար.։)
Որք եւ սուրբ համաձայնեալ, յաստուածամայրն հաւատացեալ. (Գանձ.։)
God and man conjointly.
Ըստ յն. Աստուածայր. θέανδρος deus-homo, christus Աստուած եւ մարդ Քրիստոս տէրն մեր.
Ընդ միոյ վարդապետի եւ հովուի աստուածամարգոյն կարգեսղք Յիսուսի։ Յանրաժանելի եւ անշփոթ աստուածամարգոյն. (Թղթ. ման. առ Շ։ Լմբ. յայտն.։)
that wars against Heaven, that is repugnant to God;
յ— մատչել, to declare against Heaven.
θεομάχος contra deum pugnans, dei inimicus Որ մարտնչի ընդդէմ Աստուծոյ. Աստուծոյ դէմ կռուօղ.
Գուցէ եւ աստուածամարտք գտանիցիք. (Գծ. ՟Ե 39։)
Հաեկառակասէր աստուածամարտն. (Յճխ. ՟Ա։)
Որ աստուածմարտն լինին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զաստուածամարտիցն բերանս կարկեաց։ Հայհոյութեանն համբերութիւն յաստուածամարտիցն. (Նար. ՟Չ՟Գ. ՟Կ՟Զ։)
Ածամարաս կոչեաց (զհրէայս)։ Յանդիմանեցան այսպէս Աստուածամարաք. (Աթ. ՟Թ. ՟Ժ՟Բ։)
Դատապարտեցից զաստուածամարտիցն ժողովբ. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Աստուածամարտացն վրէժխնդրող լինել. (Ճ. ՟Ա.։)
Մոգս աստուածաբանեալս, եւ քահանայս աստուածամարտս. (Գր. սքանչ.։)
Իբր Աստուածամարտական.
Աստուածամարտ բանաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ամբարձ զձեռն աստուածամարտ ընդդէմ բարեպաշտութեան. (Բրս.։)
Ի սատանայական ամբարհաւաճութենէ, եւ յաստուածամարտ աւանդից. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
Յաստուածամարտ մարտուցեալ (կամ մատուցեալ). յն. աստուածամարտեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է 19։)
Որով եւ պարտեցան իսկ աստուածամարտ մարտուցեալքն. (Յհ. կթ. նոյն ընդ յաջորդ բայիդ։)
that is near God.
Զմի ոմն յառաջնոց եւ յաստուածամերձիցն տեսեալ էութեանց. (Շ. հրեշտ.։)
Ի վեհից եւ յոյժ աստուածամերձաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Աստուածամերձ լսելիք. (Յհ. կթ. իբր ընդել աստուածային բանից։ Եւ)
Աստուածամերձ բերան. (Աղօթ.։)
Աստուածամերձ ձեռն. (Նար. խչ. իբր յԱստուած կամ յաստուածային մերձեցեալ։)
Եւ եւս՝ որպէս Մերձեցուցիչ առ Աստուած.
Գիտութիւն աստուածամերձ. (Ագաթ.)
Աստուածմերձ բան, կամ խորհուրդ, այցելութիւն, պողոտայ. (Յհ. կթ.։)
who has forgotten God.
Բարեմոռացն աստուածամոռաց է. (Ոսկիփոր.։)
Ծոռացօղ կամ մոռացուցիչ զԱստուած.
Աստուածամոռաց գիտութեամբ իւրաքանչիւր պաշտմունս ի տարական արարածոց որոշեալ. (Ագաթ.։)
who is profoundly learned or versed in divine things;
who is familiar with God;
hardened by God.
Միջամուխ յԱստուած. աստուածային իրօք որպէս պողովատիկ. կամ թափանցանց լեալ աստուածային հրով. աստուածամերձ. սերտ միացեալ յԱստուած.
Աստուածամայրն յանդիման երկոտասանաճառագայթ աստուածամուխ առաքեալական գնդին հրաժարեալ յամենեցունց. Զմարմինն ամենասուրբ հրացեալ աստուածամուխ հրոյ կայծակմամբ՝ եդեալ ի տեղկոջն կոչեզեալ գեթսամանի. (Դիոն. թղթ. ՟Ժ՟Ա։)
Դծոշմ աստուածամուխ՝ արեմաբ որդւոյն Աստուծոյ։ Սուր աստուածմուխ՝ բարձրացեալն այցելութեան. (Թէոդոր. խչ.։ Նար. խչ.։)
Զամենայն աւելորդ բուսուկս որոմանցն չարութեան ի բաց խլէր աստուածամուխ մանգաեղաւն. (Վրդն.։)
Աստուածամուխ մերձաւորութիւն. (Կորիւն.։)
Աստուածամուխ կենացն լինել ժառանդորդ։ Զի մերձաւորս եւ աստուածամուխս պատրաստիցէ։ Աստուածամուխ լինել աստուածական վայելչութեանն. (Ագաթ.։)
where God enters or dwells.
Ուր իցէ մուտ Աստուծոյ. աստուածաբնակ. աստուածակայ.
Աստուածամուտ խորան։ Բնակութիւն աստուածամուտ. (Ագաթ.։)
Epiphany.
θεοφάνεια theophania, divina revelatio որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԵՐԵՒՈՒԹԻՒՆ. Յայտնութիւն կամ երեւումն Աստուծոյ. Երբեմն տեսլեամբ, զորօրինակ՝
Մովսէս աստուածայայտնութեան ի լերինն արժանի լինէր. (Եւս. քը. ՟Բ։)
Ի լեառնն ի դէմս գալ աստուածայայտնութեանն. (Նախերանգ. փիլ։)
Զի թէ աստուածայայտնութիւնս վասն այս վկայիս իւրոյ միայն էր արտայայտեալ, եւ այլն. (Աթ. ի ստեփ.։)
Եւ մանաւանդ՝ մարդեղութեամբ բանին. վասն որոյ անխտիր աստուածայայտնութիւն կոչի՝ որպէս ծնունդն Քրիստոսի, որով Աստուած յայտնեցաւ ի մարմնի, եւ յայտնեաց զինքն հովուաց, նոյնպէս եւ գալուստ մոգուց՝ որ եւ ՅԱՅՏՆՈՒԹԻՒՆ ասի. որպէս նշնակաէ Ածաբ. ի ճառն ծննդ։
Ի վերայ հասանել կարիցեմք, եթէ ո՛րչափ յառաջ քան զկենարար աստուածայայտուին՝ Մովսէս եւ մարգարէքն իցեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զաստուածայայտնութեանն եւ ծննդեանն նորին զօր Յհ. (իմ. ատ.։ Տօնաց.։ Շար. վերնագր.։)
divine, belonging to God;
sacred, pious.
θεῖος, θεϊκός divinus որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԵՂԷՆ ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԱՆ. Սեպհական կամ վայելչական Աստուծոյ. եւ Որ ինչ լինի ՟Ավ, կամ հայի յԱստուած.
Աստուածային խորհուրդ, կամ փառք, պատկեր, կամ արքայութիւն, հրամանատուութիւն, տեսչութիւն, ուխտ, սեզան, տաճար, ողջակէզ, խոստումն, սքանչելիք, զօորութիւն, կամ լոյս, կերակուր, տուն, ցօղ. կամ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. եւ այլն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Շար. եւ այլն։)
Աստուածայնովքն արուեստիւք։ Աստուածայնով իմն կենդանութեան հագագաւ։ Ճայթմամբ աստուածայնով հնչեցեալ. (Նար.։)
Մատենից աստուածայնոց. (Յհ. կթ.։)
Որպէս յաստուածայինսն դտանեմք ասացեալ պատմութիւնս. (Խոր. ՟Գ 4։)
Աստուածայինցն գիտութեանց առաջինքն զերկրորդսն հաղորդեցուցանեն. (Դիոն. երկն. ՟Է։)
Ոչ է համարձակել ուրուք յերկրայնոցս՝ Աստուած անուանիլ, այլ աստուածային. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ուստի ասի եւ զմարդկանէ՝ եւ զմարդկային իրաց՝ որպէս Աստուածանման, աստուածարեալ. սուրբ, աստուածայինն՝ դաւիթ, կամ Մովսէս, եւ այլն. (Պիտ.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
Իյարմատոյ սուրբ լուսաւորչին շառաւեղեալ (յակ. մծբ) մարդդ աստուածային. (Գանձ.։)
Զաստուածային հանդէս իմաստասիրութեան զգեցցուք. (Սահմ.։)
Աստուածային համբաւով՝ հզօրապէս արիոթեամբ տապալեցին. (Նար. խչ.։)
Մարդիկ տըւին զմարդդ աստուածային (այսինքն զաստուածացեալ մարմին փրկչին), եւ ռին զհոգին. (Գանձ.։)
Ասի եւ զաստուածային անձանց, որպէս Բանն Աստուած, կամ Բան Աստուծոյ. Հոգին Աստուած, կամ Հոգի Աստուծոյ.
Եղեր վերընկալ աստուածային բանին։ Աստուածային բանին տեղի եւ զենարան։ Մերկացաւ յինքենէ զաստուածային սուրբ հոգին. (Շար.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՅԻՆՆ. գ. որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԱՆՆ. Աստուածեղէն իսկութիւն. Աստուած.
Աստուածայինն ամենեցուն խնամ ածէ։ Աստուածայինն զամենայն ինչ գիտէ։ Աստուածայինն զամենայն ինչ կարէ. (Սահմ. ՟Ա։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՅԻՆՔՆ. Իրք աստուածայինք.
Իմանալեացն ծայր աստուածայինքն են. (Սահմ. ՟Է։)
Աստուածայինքն ամենայն հաւատովք իմացեալ լինին. (Իգն.։)
state of a divine or sacred thing.
θεότης divinitas Աստուածային գոլն Աստուծոյ. աստուածութիւն.
Առ աստուածայնութեան բնութեան անհասանելի է խորհրդոց մարդկան Աստուած. (Պրպմ.։)
Եւ τὸ θειότατον divinisimum esse Աստուածակերպութիւն հաղորդեալ իւիք օրինակաւ. սրբազանութիւն.
Ոչինչ ծանիցէ յաստուածաւանդիցն, այլեւ ոչ գործիցէ ինչ, որ ոչ զգոլն աստուածայնութեամբ։ Եւ զայս վարկանիմ նշանակել զաստուածայնութիւնսն եւ ծայրութիւնս երեւեցելոցն եւ իմացելոցն. (Դիոն.։)
Զաստուածայնութիւնս հոգւոյս ի ստորեւս քարշէ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ ὀσιότης sanctitas Սրբութիւն. բարեպաշտութիւն.
Հետեւի արդարութեան եւ աստուածայնութիւն, եւ ճշմարտութիւն, եւ հաւատն, եւ չարատեցութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Ականատես մեր ունելով զաստուածայնութիւն իւրեանց եւ զբարեվայելչութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
divine and human conjointly.
θεανδρικός deivirilis Իբր Աստուածամարդկային. Քրիստոնեական. փրկչական. սեպհական Քրիստոսի, որ է Աստուած եւ մարդ. Տե՛ս (Դիոն. թղթ. ՟Դ. եւ Մաքս. անդ։)
Յաւէտ մարդավայելուչ աստուածայրական փրկագործ կրիւքն. (Ոսկ. գծ.։)
to make one's self God;
to become God;
to unite one's self, to join one's self to God;
to resemble God.
θεούμαι deificor Աստուած կամ իբրեւ զԱստուածանման լինել։ Ասի զսատանայէ եւ զնախաստեղծից ի կարգի փառասիրութեան.
Սատանայ՝ որ աստուածանալն կամեցաւ. (Յճխ. ՟Ե։ Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Եփր. ըստ ՟գ. կորնթ.։)
Ոչ շատ եղեւ նմա իշխանութիւն դիւաց, եւ կամեցաւ եւ ի վերայ մարդկան եւս աստուածանալ. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Եթէ ուտես ի հրաժարեցուցեալ փայտէդ, աստուածաս. (Կամրջ.։)
Զի ի սկզբան մարդն ցանկացաւ աստուածանալ, եւ անդ ոչ հասաւ. իսկ արարիչն եկեալ մարդացաւ, վասն այնորիկ մարդն աստուածացաւ. (Գանձ.։)
Եւ այս ոչ կարէ այլազգ լինել, եթէ ոչ աստուածասցին ապրեալքն. իսկ աստուածանալն է՝ առ Աստուած նմանութիւն, որպէս հասանելի է, եւ միաւորութիւն։ Աստուածպետականն երանութիւն՝ բնութեամբ աստուածութիւն, սկիզբն աստուածալոյ յորմէ աստուածանալն է աստուածացելոցն. (Դիոն. եկեղ.։)
Խառնեալ յաստուածութիւն անդ, զի աստուծացայք. (Նար. առափ։)
Աստուած մարդացեալ խաչի մարդացեալ խաչի մարդկեղէն մարմնով, եւ ես փառաւորեալ աստուածանամ աստուածային երկաւորութեամբ. (Կիւրղ. խչ.։)
Եկեալ միածին որդին Աստուծոյ՝ վերհամբարձեալ զաստուծացեալ մարմինն մօր իւրոյ։ որ եւ ասի ԱՍԻՈՒԱԾԱԶԳԵԱՑ, ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԻՐ, ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԻՐ, ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԱԼ։
Իսկ զմարմնոյն Քրիստոսի, կամ զՔրիստոսի, ըստ որում մարդ՝ ասի աստուածացեալ, վասն գոլոյն միացեալ ընդ աստուածութեան յանձին բանին.
Զանապական զաստուածացեալ մարմինն պատեալ սուրբ կտաւօք. (Շար.։)
Այլ յասել Աստուածաբանին.
Աստուած մարդացաւ, մարդն աստուածացաւ. անխտիր լինի այլեւայլ մտօք իմանալ զՔրիստոսէ՝ ըստ որում մարդ, եւ զմարդկային բնութենէս մերմէ առ հասարակ.
Աստուած մարդացաւ, եւ մարդիկ աստուածացան։ Խորագոյնս խօսի ըստ աստուածաբանաց Մանդակ. ի ծն. Քրիստոսի, ասելով.
Բանն աստուած եղեալ մարդ՝ ըստ էութեան (այսինքն ըստ բնիկ իսկութեան իւրոյ ի յաւիտենից) Աստուած կոչի, եւ ոչ մարդ. եւ ըստ տեսչութեան (այսինքն ըստ տնօրէնութեան մարդեղութեամբ՝) աստուած մարդ աստուածացեալ՛. ուր հրէամիտն նեստոր ասէր, մարդ աստուածացեալ, քանթէ (Աստուած մարդացեալ։)
that resembles God, godlike.
ԱՍՏՈՒԱԾԱՆՄԱՆ θεομίμητος deosimilis, deum imitans Նման Աստուծոյ. աստուածակերպ. աստուածատեսակ. Աստուածաձեւ. գերահրաշ. սուրբ.
Աստուածանման տէր, կամ թագաւոր, եւ այլն. (Փարպ.։)
Լինելով աստուածանման. (Պիտ.։)
Ծնօղ հոգեւոր աստուածանման սիրով. (Շար.։)
Խոնարհութիւն նորին, եւ ունկնդրութիւն աստուածանման։ Զնոցին առաքինութիւնսն, եւ զաստուածանման վարսն. (Կլիմաք.։)
Չափաւորութեամբ աստուածանմանիցն ներգործութեանց՝ անդադար եւ բարձրաթռիչ մշտաշարժութեանն. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Գ։)
Յաստուածանմանն կոյս զինքեանս տպաւորեն. իմա՛, յաստուածանմանութիւն անդր. τὸ θεομίμητον
built by God.
Յաստուծոյ շինեալ. աստուածակերտ.
Աստուածաշէն եկեղեցի, կամ խորան, կամ ամուր, կամ քաղաք. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ Անան. եկեղ.։ Նար. խչ.։ Սկեւռ. ես.։)
Աստուածաշէն եւ մեծ տան երկնի եւ երկրի. (երզն. քեր։)
given by God;
full of the grace of God.
ՅԱստուծոյ շնորհեալ. աստուածաձիր. Աստուածապարգեւ. աստուածատուր.
Աստուածաշնորհ պարգեւք, կամ բան, գիտութիւն, գանձ, ժառանգութիւն, յոյս. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Յհ. իմ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՆՈՐՀ. Շնորհօքն Աստուծոյ առլցեալ.
Աստուածաշնորհ նախարարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Աստուածաշնորհ այր. (Յհ. կթ.։)
Ըստ դաւանելոյ աստուածաշնորհ քահանայից. (Նար. ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Աստուածաշնորհ մարգարէ։ Յորոց մի է եւ իմն աստուածաշնորհ՝ հրեշտակի ի մարմնի՝ Գրիգոր նարեկացի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
inspired by God, divine, holy;
Bible, holy Scripture.
θεόπνευστος divinitus inspiratus, mentemdivinam redolens Շնչեալ կամ ազդեալ առ յԱստուծոյ. գրեալ հոգւով սրբով. մակդիր սուրբ գրոց՝ մանաւանդ հին կտակարանի.
Ամենայն գիրք աստուածաշունչք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 16։)
Աստածաշունչ գրոց բանք։ Ի տեղիս ուրեք աստուածաշունչ գրոց. (Բրս. կրօն. եւ Բրս. հց.։)
Աստուածաշունչն ուսուցանէ ձայն (սաղմոսերգին). (Նիւս. կազմ.։)
Ածաշունչ կտակարան. (Փարպ.։)
Աստուածաշունչ պատգամք, կամ ձայն, կամ սաղմոս. (Նար. ՟Բ. ՟Կա. եւ խչ։)
Եւ զի կենդանի եւ կենդանարար է (սուրբ գիրն), աստուածաշունչ կոչի. (Խոսր.։)
Զամենայն արարեալս յոյժ բարի ասէ ասստուածաշունչն պատմութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Իբր Աստուածազգացիկ. աստուածարեալ. հոգեշունչ.
Աստուածաշունչ արանց է գրեալ զպատմութիւնս. (Վանակ. յոբ.։)
Այսօր աստուածաշունչ քնարն Յովհաննէս ի գլուխ ահաւոր եւ հրակէզ մերձենայր. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Աստուածապատիւ.
Տեսանիցեն զմեծ (պատիւ) աստուածաշուք քահանային. (Սեբեր. ՟Գ։)
who has caused God to suffer;
who holds the doctrine that God is amenable to suffer.
Չարչարօղ զԱստուած. աստուածասպան (հրէայք). տիրասպան. քրիստոսասպան.
Աստուածաչարչար ազգին յանդիմանիչ. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Եւ Որ ասի ընծայել չարչարնս աստուածութեան, (որպէս եւտիքէս եւ արիոս՝ այլեւայլ օրինակաւ).
Ո՛չ եմք աստուածաչարչար որպէս ամբարիշտն եւտիքէս։ Յանմաքուր եւ յաստուածաչարչար աւանդութեանցն եւտիքի. (Զքր. կթ. թաղմ.։)
passibleness of divine nature.
θεοπάθεια theopathia Մոլորութիւն աստուածաչարչարից.
Զկոչեցեալն առ ի նոցանէ աստուածաչարչարութիւն մեզ ի ներքս բերեն. (Պրպմ. ՟Խ՟Ա։)
Ճողոպրիչ յաստուածաչրչարութեան կարծեաց. (Ժող. հռոմկլ.։)
preserved or protected by God.
θεόφυλακτος a deo servatus, qui est in dei turela Պահեալ եւ պահպանեալ յԱստուծոյ.
Աստուածապահ թագաւոր. (Լմբ. պտրգ.։)
Աստուածապահ քաղաք. (Գէմ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
who worships God, pious, religious, devout, spiritual.
θεοσεβής, εὑσεβής deum colens, pius Որ պաշտէ զԱստուած ճշմարիտ հաւատով եւ գործովք բարեաց. կամարար այ. բարեպաշտ. աստուածահաճոյ։ (Ել. ՟Ժ՟Ը 21։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ա 14։ Յոբ. ՟Ա 1 եւ 8։ ՟Բ 3։ Յհ. ՟Բ 51։ Ես. ՟Ի՟Զ 7։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ 9։)
Յամենայն աստուածապաշտաց։ Աստուծապաշտ տոհմ. (Ագաթ.։)
Աստուածապաշտաց պատահեաց. (Եզնիկ.։)
Առ աստուածապաշտաւն (կամ աստուածապաշտօն) կոստանդնիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Աստուածապաշտից սահման. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Որ պաշտէն՝ որպէս ինքն կամի պաշտիլ Աստուած, նա է աստուածապաշտ. (Վանակ. յոբ.։)
Եւ իբր Աստուածապաշտական. Բարեպարիշտ.
Աստուածապաշտ կագօք. (՟Բ. Պետ. ՟Գ 11։)
Ասստուածապաշտ ծառայութիւն. (Ըստ աստուածապաշտ սովորոեաց. Ագաթ.։)
honoured hy God, who has divine honour.
θεοτίμητος, θεότιμος a deo honoratus Պատուեալ առ ի յայ, մանաւանդ սրբազան պատուով.
Աստուածապատիւ քրիստոսազգեաց սարկաւագք. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Աստուածապատիւ տէր սուրբ Գրիգոր։ Աստուածապատիւ հայր. (Գանձըն։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
Աղաչեմ զաստուածապատիւ առաջնորդս եկեղեցւոյ. (Երզն. խրատ.։)
Յաստուածապատիւ եւ ի հոգեւոր տեառն յովակիմայ սիւնեաց եպիսկոպոսի յիշատակի. (Ուռպ. ՟Ծ՟Բ։)
Աստուածապատիւ քահանայութիւն. (ՃՃ.։)
Աստուածապատիւ տէր. (Արշ. ՟Ի՟Թ։)
Սուրբ եւ աստուածապատիւ կաթողիկոսին հայոց տեառն Գրիգորի, որ մակակոչի տղայ. (Մխ. բժիշկ.։ (Կարէր արդեօք նշանակել եւ Պատուօղ այ. այլ այն է ըստ յն. Տիմոթէոս։))
who relates, narrates, speaks of God.
Որ պատմէ կամ ճառէ զայ, կամ զաստուածութենէ որդւոյ. աստուածաբան.
Աստուածապատում Յովհաննու հնազանդեալ ունկնդիր լերուք, ի սկզբանէ էր բանն. (Կոչ ՟Ժ՟Բ.)
Զոր ասաց իսկ աստուածապատումն, թէ ի սկզբանէ էր բանն. (Ագնթ։)
Որպէս ասէն յաստուածապատում իմաստութեան անդ, թէ զարթիցեն, եւ այլն։ Զաստուածապատում վարդապետութեւիւն միածնին. (Ագաթ.։)
Աստուածապատում սաղմոսերգութիւն Ինւս. (ի Թէոդոր.։)
given by God.
ՅԱստուծոյ պարգեւեալ. աստուածաձիր։
Աստուածապարգեւ աւետիք, կամ գիր կամ բարին. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Կորիւն.։ ԼԾ. աստուածաբ։)
cf. Աստուածաբար.
Որպէս Աստուած. ըստ որում Աստուած. աստուածային զօրութեամբ կամ օրինակաւ. իբրեւ Աստուած. cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԲԱՐ.
Զկէսն աստուածապէս, եւ զկէսն մարդկապէս խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 38։)
Աստուածապէս տիրաբար ետ զայն վճիռն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առողջացոյց աստուածապէս. (Շար.։)
Զաստուածապէս համբարձումն. (Պտրգ.։)
Աստուածապէս վերակենցաղեաց։ Աստուածապէս նուիրեալ. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ժ՟Գ։)
Յերկրորդ եւ յաստուածապէս գալըստեանն. (Կիւրղ. խչ.։)
Կարծեաց եւայ, թէ որդիս Աստուծոյ ծնանի, եւ որդիք նորա աստուածապէս ծնանին. (Եփր. ծն.։)
crowned by God.
Աստուածապսակ ինքնակալ. (Գր. տղ.։)
Հերակլի աստուածապսակեալ եւ բարեպաշտ թագաւորի հոռոմոց. (Ղեւոնդ.։)
Աստուածապսակեալ թագաւոր. (Յհ. կթ.։ սղ։)
Տաց զնա ձերոյդ աստուածապսակեալ անձինդ. (Կաղանկտ.։)
sent by God.
ՅԱստուծոյ առաքեալ. սրբազան եւ պատուաւոր ինչ.
Աստուածառաք սպասաւորութիւն, կամ աստիճան. (Նար. հ. եւ Նար. խչ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՌԱՔ. ՅԱստուծոյ առաքեալ ի պատիժ աստուածասաստ. աստուածահար. աստուածապատիժ. θεήλατος
Աստուածառաք բարկութիւն, կամ սրտմտութիւն, հուր, տանջանք. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ Վրք. ոսկ.։)
Շարժմունք եւ ժանտախտք եւ այլն, ասի գոլ աստուածառաք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
chastised by God;
that comes of divine wrath.
Աստուածային սաստիւ, եւ սաստկութեամբ եղեալն. θεήλατος.
Ասուածասաստ հրաման, կամ բարկութիւն, կամ հարուածք. (Ագաթ.։) (Յհ. կթ.։) (Ոսկ. մ. ՟Ա 5. 22։) եւ (Ոսկ. ես.։)
that loves God, pious.
φιλόθεος, θεόφιλος dei amans, pius Սիրօղ Աստուծոյ. ջերմ յաստուածապաշտութեան. բարեպաշտ.
Ցանկասէրք մանաւանդ՝ քան աստուածասէրք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 4։)
Որ կամիցի հրեշտակ լինել, աստուածասէր լիցի. (ԽՃԽ. ՟Ի։)
Աստուածասիրաց. (Ագաթ.)
Զսոսա մարդասէրս, իսկ զառաջինս՝ աստուծասէրս յիրաւի ոք ասիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Աստուածասէր արքայիդ. (Գր. տղ.։)
Առ աստուածասիրաւն Կոստանդնիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Խոհեմագունիդ եւ աստուածասիրի անձին. (Շ. թղթ.։)
Եւ իբր Աստուածասիրական. բարեպաշտ.
Աստուածասէր առաքինութիւն, կամ քաղաքավարութիւն, պաշտօն, հնազանդութիւն, երկիւղածութիւն, օրէնք, միտք, խորհուրդ. (Փիլ. քհ. ՟Ա. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Բուզ. ՟Գ 3։ Կորիւն.։ Փարպ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա 2։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՍԷՐ. θεόφιλος, θεοφιλής, θεοφιλέστατος deo gratus, dilectissimus Սիրելի Աստուծոյ. հաճոյ յաչս Աստուծոյ. Յայս միտ զսուրբն անտոնիոս կոչէին աստուածասէր, ասէ աթանաս ի վարս նորա. նոյնպէս իմաէ եւ զասելն.
Կեսարիոս հոգի ամենաբարի եւ աստուածասէր. (Ածաբ. ի կեսար.։)
Զբարեպաշտս, եւ զաստուածասէր թագուհիսդ. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Աստուածասէր իրն, եւ աստուածասէր մարդն՝ սուրբ, եւ աստուածասէր մարդն՝ անսուրբ. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Կամ ըստ հեթանոսաց՝ Սիրելի աստուածոց, դից.
Քաջայարմար գոլով (աղն հաղորդութեան այնմիկ՝ որ առ բերանոյն զգայութեան աղոց ըստ համեմատութեան օրինի՝ աստուածասէր մարմին եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
love of God, piety, religion, devotion.
Աստուածասիրութեան առաջնորդեալ յամենայն առաքինութիւնս. (Խճխ. ՟Թ։)
Կարծեմ ոչինչ զանխուլ է ի քոյոյ աստուածասիրութենէդ. (Յհ. կթ.։)
cherished by God;
brought up in the fear of God.
that has put God to death.
Սպանօղ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. խաչահանու. տիրասպան. Հաղորդակից է աստուածասպանիցն, եւ որոց զառաքելսն տեառն կոտորեցին. (Ածազգ. ՟Ծ՟Գ։)
Ի մոլորեցուցիչն կարդալ զքեզ աստուածասպանիցն. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Յուդա աստուածավաճառ, հրէայքն աստուածասպանք. (Ուռպ. թղթ.։)
Դու որ անարժանութեամբ հաղորդիս, աստուածասպան անուանիս։ Մանդ. (՟Ա։)
Մերթ Դիցասպան. խորտակիչ կռոց. շրջուցիչ կրակի, եւ այլն.
Առնեմ դատաստան աստուածասպան քահանայիցն (քրմաց). (վրք դիոն։)
Յաղագս աստուածասպան քահանայիցն հայոց. (Փարպ.։)
deicide.
Ընդէ՞ր ոչ զերծոյց զնոսա յաստուածասպանութենէն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
created by God.
ՅԱստուծոյ ստեղծեալ, արարեալ.
Մեծարեաց իբրեւ աստուածաստեղծ զիւր գործ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Աստուածաստեղծն նշան. (Նար. խչ.։)
Յօրդեալ ստութեամբ իբր Աստուած. կերտեալ կուռք.
Մինչեւ ի վայր մի աստուածաստեղծիցն հպարտութիւն կռոց յաջողի. (Փիլ. ել. ՟Ա 20։)
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
• = Կառմուած է կող արմատից՝ -մն մաս նիկով, հմմտ. ջեր և ջերմն, սերիլ և սերմն. մինչև այսօր էլ Նոր-Ջուղայի բարբառում կող գործածւում է թէ՛ «կող» և թէ «կողմ» նշանակութեամբ. ինչ. Կողս զաւում ա. ին կողից յեկավ։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. čóte «կողքը, կող», coté «կողմ», արաբ. [arabic word] janib «կող» և «կողմ»։-Հիւբշ. 422։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։
ԿՈՂՄՆ կամ ԿՈՂՄ. κλίτος latus. Որ ասի եւ ԿՈՂ. եւ ԿՈՅՍ. (յորմէ ռմկ. քով, քովը. պ. գույ, գըյ ). մասն եւ դիրք տեղեաց, աշխարհաց, եւ իրաց. մասնաւոր վայր, կամ բաժին. կողմն կողից. որ ինչ անկանի յաջ կամ յահեակ, յառաջոյ կամ զկնի դիտողին.
Անկցին ի կողմանէ քումմէ Հազարք։ Ընդ չորս կողմանս սրահին։ Յաջմէ կողմանէ տաճարին։ Ի կողմն արեւելից։ Յարեւելից կողմանէ։ Ընդ կողմն հիւսիսի։ Ի հարաւոյ կողմանէ։ Ի չորեցունց կողմանց նորա։ Ի կողմանս տապանակին.եւ այլն։
Ի կողմանցն ծուրայ։ Ի կողմանս յայսոսիկ։ Ի կողմանս աքայեցւոց։ Եկի ի կողմանս ասորւոց եւ կիւլիկեցւոց.եւ այլն։
Կողմանք ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. ՟Դ. ՟Զ.) յն. Κοιλή Συρία, Κοιλοσύρια . նոյն է՝ որ այլուր Ստորին ասորիք դնի, կամ Կլեսուր։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. մէ՛րօս (ուստի թ. միրաս ). μέρος pars, portio. (լծ. թ. փարչի, փարէ ). Մասն, բաժին.
Յամենայն կողմանց շուրջանակի։ Գնաց ի կողմանս գալիլեյացւոց։ Հասին ի կողմն փիւնիկեցւոց։ Շրջեալ զվերին կողմամբքն։ Ի ստորին կողմ երկրի։ Ի չորեսին կողմանս իւրեանց գնային։ Ի կողմանէ փեղկին։ զայս կողմն լերինն, զայն կողմն լերինն.եւ այլն։
իշխանկողմանցն, կամ կիսոյ կողմանն։ յամենայն կողմանս յորդանանու.եւ այլն։
Առ կողմամբ լերինն։ Ի կողմանէ իկողմ։ Յերեկոցունց կողմանց սեղանոյն.եւ այլն։
Զդուրս տապանին ի կողմանէ արասցես։ Ի կողմանց սեղանոյն։ Ի կողմանէ խորանին կամ տապանակին։ Նստաւ ի կողմանէ հնձողացն, կամ սաւուղայ։ Ի կողմանց դրանն։ Քարինս ի կողմանէ նոցա ընկենոյր, եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. Ընտիր հայկաբանութեամբ դնի ի մեզ, ուր ի յն. չիք. զոր օրինակ՞
նոքա կողմանքն երկոքին։ Անկան ի կողմանցն նիկանովրայ։ Ի կողմ հարաւոյ։ Յոր կողմ եւ յուսացեալ իցէ։ Յո՛ր կողմն դիմէր հողմն։ Ոչ ինչ հոգայ ի տանէ կողմանէ այր նորա։ Եղիցի յինէն կողմանէ այոն այո, աւ ոչն ոչ։ Ի ձեր կողմն է։ Դարձեալ ի կինն կողմն։ Ամպ մեծ ի կողման նմա (կամ նորա)։ Որք ոչ ի տեառն կողմն լինէին.եւ այլն։
Յերից կողմանց ազգակցութեան, ի վեր, ի խոնարհ, եւ յառ ի կողմ. (Նախ. ղեւտ.։)
Առ պատուանդանիս, այսինքն ի ներքին կողմ, ի խոնարհ տեղին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ի պարգեւականէն զրկեցեալ՝ յողորմութեանն կողմն նայիմ. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Յոր կողմ եւ միտեմք կամովք, նորին լինիմք ընդունակք. (Լմբ. սղ.։)
Արգամայ առեալ զբազմութիւն հետեւակացն ի կողմ ելանէր. այսինքն ի միւս կողմն անցանէր, կամ կուսակից լինէր. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Յոտն կալ ոչ կարէր վասն դիւացն հարուածոց, այլ ի կողմ անկեալ կայր. (Աթ. անտ.)
machine, engine;
machination, cabal, plot, device, intrigue;
բազմահնար —ք, sly, crafty dealings, intrigues, machinations;
—ս հառնել, cf. Մեքենայեմ;
— երկանիւ, վեցանիւ կամ ութանիւ, two-wheeled, six-wheeled or eight-wheeled machine;
շոգեշարժ —, steam-engine;
տեղափոխ —, locomotive engine;
— պարզ կամ կրկին արդասեօք, single or double-acting engine;
— ջրեղէն սիւնակաւ, water-pressure engine;
— վերամբարձ, jack, lifting-jack or screw-jack;
— ցցահար, steam pile-driving engine;
— օդահան, air-pump, pneumatic engine;
գործարան —ի, engine-building;
լուծել, քակել զ—, to take an engine to pieces, to dismount;
յարդարել, կազմել զ—, to fit or put an engine together again, to mount;
ի գործ արկանել զ—, to work an engine.
• , ի հլ. (սովորաբար յոգնակի գործածուած) «գործիք, կազմած, մանաւանդ պատերազմական գործիք» ՍԳր. «խորաման-կութիւն, նենգութիւն» Ոսկ. մ. բ. 16. Ագաթ. գրուած է նաև մենքենայ, մենքանայ Սոկը. 446, 502, մքնայ Ուռհ. էջ 355. արդի ոռա-կանի ընդունած ձևն է միայն մեքենայ։ Այս բառից են մեքենայել «խորամանկութեամ» հնարել, նենգել» ՍԳր. Բուզ. (որ և մեքենել Կնիք հաւ. 315), մեքենայագործ Իմ. ժե. 4. մեքենայանալ Եւագր. Եփր. աղ. սեքենաւոր Սեբեր. 193. Եփր. եփես. 151. Իգնատ. թղ. 68. մեքենայաւրութիւն Ոսկ. մ. բ. 24 կամ մեքենատրութիւն «հնարք, վարպետութիւն» Ոսկ. մ. բ. 12. Բուզ. բազմամեքենայ Լմբ. մատ. 97. անմենքենայ Ոսկ. յհ. ա. 45։ Նոր գրականում մեքենաբար, մեքենագէտ, մեքե-նագիտութիւն, մեքենագործ, մեքենականու-թիւն ևն։
• = Յն. μηχανή «ամէն տեսակի վարպետ հնարք, միջոց, հնարագիտութիւն, ճարտա-րութիւն, մեքենայ, նենգութիւն», բայական ձևով՝ μήχαναω «արուեստով հնարել, շինել, խորամանկութեամբ գործել», արմատական ձևը μήχος «միջոց, հնարք, ճար», որ կապ-ւում է գոթ. magan, հհիւս. mega, հբգ. ma։ gan «կարենալ» ևն բառերի հետ. արմատը հնխ. māgh, məgh-(Boisacq 636), որից նաև հսլ. moga, mošti, ռուս. моry, անգլ. may, գերմ. mógen (Kluge 334)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուել է բազմաթիվ լեզուների մէջ, ինչ. լտ. machina (յառաջա-ցած դոր. μαχάνα ձևից. հմմտ. Meillet Fsq. lat. էջ 89), որից իտալ. macchina, ֆրանս. machine, գերմ. Maschine (1695 թուից, ֆրանսերէնի միջոցով, ըստ Kluge 321), ռուս. машина, ասոր. [syriac word] mē-xane (յունարէնից, Brockelm. lex. syr. 185). թրք. [arabic word] makina ևն։ Թէև -այ վերջաւորող բառերը սովորաբար փոխառեալ ևն ասորերէնից, սակայն այս բառը նրանց կարգից չէ, որովհետև վերջաւորութիւնը չի յարմարում աս. ē-ին. մեքենայ փոխառեալ է ուղղակի յն. բառի յոգնակի μηχαναι ձևից։ -Հիւբշ. էջ 365։
• Ուղիղ մեկնեցին ՆՀԲ, Windisch. 8։-Տէրվ. Altarm. 78 կցելով հյ. մանգ, խո-րա-մանկ, պրս. mang, գոթ. magan, հսլ. могь, можещи, моштн «կարե-նալ» ևն ձևերի հետ, շատ ապահով չի գտնում որ մեքենայ յունարէնից լինի փոխառեալ։ Հիւնք. մանգղիոն բառի՞ց։ Հիւբշ. Ուս. փոխ. բառից 34 շեշտում է որ ասորերէնից փոխառեալ չէ, իսկ Müller WZKM 8, 285. թրգմ. ՀԱ 1894. 295 ասորի է համարում։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութիւններ են Պլ. Սեբ. մաքինա, Մշ. մակինա, Երև. Ղրբ. մաշին (ռուսերէնից) ևն։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ (ըստ Մառ, Иппoл. 65) վրաց. მანკანა մանքա-նա «մեքենայ, խարդախութիւն», որից և მანკანითი մանքանիթի «խորամանկ»։
Ոչ պատերազմական մենքենայիւք, այլ համբերութեամբ յաղթել. Ճ. ՟Բ.։
Գործի մեքենայից անուաւոր. Խոր. ՟Գ. 28։
Վերանայք ի բարձունս մեքենայիւ խաչին. Ածազգ. ՟Գ։
ՄԵՆՔԵՆԱՅ. գրի եւ ՄԵՆՔԱՆԱՅ, եւ ՄԱՆԳՂԻՈՆ. յորմէ եւ թ. մէնճէնիգ. Բառ յն. միխանի. μηχανή. լտ. մա՛քինա. machina. Գործի. գործարան. կազմած արուեստական, մանաւանդ պատերազմական.
Արար յերուսաղէմ մենքենայս արուեստից ճարտարութեան՝ լինել ի վերայ պարսպաց եւ ի վերայ անկեանց, ձգել նետս եւ քարինս մեծամեծս. Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։
Բազում անմտութիւն է ի մենքենայս ապաւինել, յորժամ աստուած ընդ ումեք պատերազմիցի. Գէ. ես.։
Մենքենայք վակասին կոչին անկուածք նորա իբրու ճարմանդք, յորս յենուն օղքն ոսկիք։ Իսկ Ել. ՟Ի՟Ը. 27. 28.
Նմանութեամբ, Μαγγανεία, μηϰάνημα. Praestigiae, machinamentum. որպէս մանկութիւն այսինքն խորամանկութիւն. չարարուեստ հնարք. խարդախանք. նենգ. դաւաճանութիւն. դարանակալութիւն. որոգայթ. եւ Չարաչար տանջանք.
Պատրանք մեքենայից թշնամւոյն։ Զի յաղթեցից սատանայի, եւ մի յաղթեսցեն ինձ մեքենայք նորա։ Յամենայն մեքենայս խաբէութեան։ Զտեսի զըմբռնօղ որսոյն ծածուկ մեքենայս։ Կապտեսցին մեքենայքն. Ագաթ։ Ճ. Ժ։ Իգն։ Նար. ԾԵ. Զ։
Ամենայն որոգայթքն մանրեալ էին, եւ յամենայն մեքենայից մերկացեալ էր։ Բազմադիմի են մենքանայք իմ։ Ժողովեա՛ զմենքենայս ամպարշտութեանն. Իսիւք։
Պատրաստ եմք ամենեքեան առ ամենայն մեքենայս ճարուածոց տանջանաց, զոր սպառնացար. Եղիշ. Է. այսինքն գործիք կամ հնարք. որպէս յն. μηϰάνημα, machinamentum. որ ի Բ. մկ. ԺԳ. 9. թարգմանեալ է ի մեզ չարաչար տանջանք։
urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.
• «շեռ, ջրվաթ» Դ. թագ. ժը. 27, Իս լզ. 12. որից միզել ՍԳր. միզուկ «առնի» Բժշ. Ոսկիփ. միզարձակ Մագ. միզագրաւ Սոկր. մէզմուղ «միզեցնող խոտ» Բժշ. ոժուարա-մէզ ԱԲ. միզաւառ Ոսկ. կողոս. Ա. հտ. էջ 603 (տե՛ս և աւառ), միզանցք, միզանցքա-յին, միզափամփուշտ (նոր բառեր) ևն. գըր-ուած է միզ Յայսմ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. meig'h-արմա-տից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] meha-«մէզ», [other alphabet] mē̄hati «միզում է», զնդ. ❇ maēza-«մէզ» (որ և massmanl, ❇ maezaiti «մի-զում է», պրս. [arabic word] mextan (ներկ, [arabic word] mezem) «միզել», պհլ. mēzītan «մի-զել», քրդ. mīztin, mistin «միզել», mīz «մէզ», աֆղան. mītal, օսս. mēzun, mīzjn, բելուճ. mīžaγ, mezaγ «միզել», թոխար. mi-ço «մէզ», յն. ὄμιχέω «միզել», ὄμιχμα «մէզ», լտ. mingo, mēǰo, լիթ. mēzú, miszti, լեթթ. mīzt, սերբ. mizam, հիսլ. miga, անգսք. migan «միզել», migoδ «մէզ», գոթ. maihstus, հբգ. mist «աղբ, կու» ևն (Pokor-ny 2, 245, Boisacq 700, Trautmann 185 Walde 486, Ernout-Meillet 584-5, Horn § 1006)։ Հայերէնը հաւասարապէս կարող՝ է գալ թէ՛ հնդևրոպականից և թէ փոխառեալ լինիլ իրանեանից, որի հետ տառացի համա-ձայն է։-Հիւբշ. 474։
• նախ Windisch. 21 համեմատեց սնս. mih, լտ. mingo ձևերի հետ։ Նման հա-մեմատութիւններ ունին Böttich. ZDMG 1850, 358, Lag., Müller ևն։ Canini, Et. étym. 55 պրս. maz։ Հիւնք. գումէզ բառից։ Tomaschek, Die alten Thrak. II. 27 թրակ. μόζουλα «ծոթրին» բառի հետ! Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] maδ' (օսմ. արտասանու-
• թեամբ mez) «միզել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 671)։
• ԳՒՌ.-Կալ միայն Նբ. միզուկ «գոմէշի. ոչխարի, եզան կամ ձիու արական անդամ»։
οὗρον, οὕρημα urina. որ եւ ԳՈՒՄԻԶ. պ. կիմիյզ, շիմիյզ. Յաւելուած ջրեղէն հիւթոյ արտաքսեալ ի բնութենէ իւրեանց. ջրվաթ. սիտիք, իտրար (ի յն. ի՛տօռ. ջուր).
Հոտ միզին։ Մրուր միզոյ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։ Գաղիան.։)
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
ընդ —, by halves;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mḗdyos ձևից. միւս գառանոներն են սանս. mādhya-, má̄dhyam, գնչ. maǰaš, զնդ. maiδya-, maiδyana-առս. պհլ. miyān, քրդ. maiyān, զազա mуāni, աֆղան. manǰ, miyan), բելուճ. niyām, օսս. medag, midāg, յն. μέσσος, μέσος, τὸ μέσον, ւտ. medius. medium, գոթ. midǰis, հբգ. mit-ti, գերմ. Mitte, հհիւս. miδr, անգսք. midd, անգլ. mid-, հսլ. mežda, meždu, հռուս. мe-жи, ռուս. между, գւռ. ռուս. мeжу, գաւ-medio-, կիմր. mewn, հիռլ. mcdón ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «մէջ, միջև, մէջ-տեղը» (Pokorny 2, 261, Walde 472, Boi-sacq 629, Trautmann 173, Ernout-Meille։ 570, Horn § 1004, Kluge 333)։-Հիւբշ. 474.
• Klaproth. Asia pol. 103 գերմ. mitte ևն բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ ՆՀԲ ւծ. հյ. մէտ, յն. ωέσος լտ. medium ևն։ Peterm. 22, 35 աֆղան. miyanὶ, սանս. madhya։ Windisch. 10, 23, 39 սանս. madhya, պրակր. maǰja, լտ. medius։ Սրանց համեմատ են նաև Böttich., Mü̈ller. Justi, Bopp ևն։ Karolides Γ︎. συγϰρ. 93 միջուկ կցում է յն. μιϰρός «փոքրիկ», կապադովկ. μίτςιϰο «փոք-րիկ» և լտ. mica «փշրանք» բառերին։ Սրմագաշեան, Արմէնիա միջոց բառը համեմատում է ռում. mуloc հոմանիշի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. maš «կէս, կտրել, բաժանել»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. մէջ՝, Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մէչ, Ասլ. մէչ, մէշ, Ոզմ. մեչ, Սվեդ. միչ, Հւր. մէօջ, Ղրբ. մաչ, Ագլ. մաջ, մանջ.-2. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Ննխ. Վն. Տիգ. մէչք (սեռ. Տիգ. միչmց, Վն. մէճmց, Զթ. մօչօց, մօ-չոց), Ջղ. մէչկ, Տփ. մէչկ, մէճկ, Սչ. մէչգ՝, Ոզմ. մեչք, Մշ. մէճկ, Սվեդ. միչք, Ռ. մէշք, Խրբ. Պլ. Սեբ. մէշգ, Ասլ. մէշգ, մէշ*՝, Գոր. Երև. Շմ. մէշկ, Մրղ. Սլմ. մէշկ', Ագլ. Ղրբ. մաշկ, Հմշ. մէչ (եզակի ձևով. ինչ. մէչս ցաւի կու «մէջքս ցաւում է»).-3. Ազլ. մ'աժ-նակ «միջնակ», ինչպէս և Ղրբ. մա՛ժղօլ «մէջի կողմը», մինչդեռ մա՛շկիւս «մէջ կոյս, մէջը»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք Ատն մուօջուգ «հացի միջուկ»։-Նոր բառեր են մէջալի, մէջալուծ, մէջակալել, մէջաւոր, մէջ-կապ, մէջքացաւ, մէջքատել, միջաբեր, միջա-մատիկ, մատնամիջի, միջան, միջանոց, մի-ջացու, միջհան, միջնակ, միջնառ, միջնաքար, միջնոց, միջտանք, միջքալեղ, շէնամէջ, գիւ ղամէջ, մարդամէջ, տնամէջ, մշնղուռ, մի-ջուկ ևն, ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։
ի միջի. ՄԷՋՔ միջաց, կամ ջոց, ովք կամ օք) - ՄԷՋ ՄԷՋՔ. լծ. հյ. մէտ. յն. μέσος . լտ. medium, mediocritas. դաղմ. մէծ, մէ՛ծտու. Զուգաչափ հեռաւորութիւն կամ հեռաւորն ի ծայրից. խտիր եւ անջրպետ ընդ սկիզբն եւ ընդ կատարած, տեղւոյ, ժամանակի, թուոյ. միջին վայր. խոր եւ ներքսագոյն կողմն՝ առ համեմատութեամբ արտաքին մասանց. մէջ տեղը.
Եղիցի հաստատութիւն ի մէջ ջրոցդ։ Ի մէջ դրախտին։ Յօշեաց զնոսա ընդ մէջ։ Արձակեաց ի միջոյ կործանմանն։ Կոչեաց ի միջոյ ամպոյն։ Առէ՛ք ի միջոյ յորդանանու։ Բնակեցայց ի միջի քում։ Ի միջի ձերում կայ։ Արի՛ ա՛նց ի մէջ։ Յարուցեալ քահանայապետն ի մէջ՝ հարցանէր.եւ այլն։
Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակցութիւն (կամ հեռակացութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)
Ըստ երկարութեանց ելեա մէջ առ միջոյ ... մէջ միջաւ շարամանեալ պատշաճէր. (Պղատ. տիմ.։)
Շարժութեանց՝ որ ի միում բերելով միշտ առ մէջն ինչ, եւ այլն. (Պղատ. օրին. ժ։)
Առ միջովք ուրեմն ծովուն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Երեքն կատարեալ է, ունելով սկիզբն, մէջ, եւ աւարտ. (Խոսր.։)
Թուլանալոյ, եւ առաւել պնդութեանն՝ ամենայն ուստեք ոք զմէջն առնլով, զառաքինութիւնն ի չարութենէն ընտրեսցէ. (Նիւս. կուս.։)
ՄԷՋ ԿԱՄ ՄԷՋՔ մարդոյ, եւ կենդանւոյ. ὁσφύς lumbus γαστήρ venter, uterus μηρός ile, ilium, ilia. Տեղին գօտւոյ՝ շուրջ զպորտով եւ զորովայնիւ. եւ Որովայն. փոր. երանք. զիստ.
Քուրձ զգեցաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Գօտիք ձեր ընդ մէջս։ Միջով կամ միջովք չափ։ Ի միջոյն եւ ի խոնարհ։ Պնդեա՛ իբրեւ այր զմէջ քո։ Ձեռք իւր ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Յերկիր կցեցան մէջք մեր։ Ա՛ծ զսուր ընդ մէջ քո հզօր։ Զաղտն ելեալ ի միջոյ իւրմէ.եւ այլն։
Ասէ աստուաթ ցաբրահամ. որդի տաց քեզ ի միջոյ քումմէ. քանզի այր ի միջոյ իւրմէ ծնանի, եւ կին յորովայնէ իւրմէ. (Պիտառ.։)
Յղենայ զմեզ մկրտութիւնն, եւ սուրբս յանօրէնութենէ ծնանի զմեզ ի միջոյ իւրմէ։ Սքանչելապէս ի մէջ կուսին յղացաւ տէրն, եւ զարմանապէս ի մէջ կնոջ առանց առն ստեղծաւ նա. (Եփր. համաբ.։)
Աննա քանզի զառաջին պտուղն (զսամուէլ) աստուծոյ նուիրեաց, վասն այսորիկ եղեւ բերրի մէջն. (Ոսկ. եփես.։)
Ընծայեն զպտուղ միջոց իւրեանց տեառն. (Վրդն. երգ.։)
Յովհաննու՝ որ էր ի սուգ վասն յանցանաց նոցա, եւ ի մէջս իւր կրէր զմեռելուծիւն նոցա (մաշկեղէն գօտւով). (Մեկն. ղկ.։)
Ընդ մէջ հերձնուլ, կտրել։ Ընդ մէջ անցանել։ Անցանել ընդ մէջ նոցա։ Խաղաղութիւն կամ խտիր է ընդ մէջ նոցա.եւ այլն։
Սպանէր ընդ մէջ տաճարին մահու եւ ընդ այժմու կենացս. (Իսիւք.։) cf. ԸՆԴ։
Այսպիսեացս է իմն ընդ մէջ։ Ընդ մէջ ասեմ այսոցիկ, որոց իբր պատահումն։ Ոչ միայն զընդմէջսն, այլ եւ ոչ զներհականն ընկալցի ոխ. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Պետրոս զյիսուս ընդ մէջ յովհաննու կամէր հարցանել. իմա՛, միջնորդութեամբ, ի ձեռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Մտանել կամ անցանել ի մէջ։ Ի մէջ բերել, ածել, առնուլ։ Էր խաղաղութիւն ի մէջ նոցա։ Ի մէջ մեր։ Ի մէջ երկուց զինուորաց կամ աւազակաց։ Ի մէջ ծովու կամ տան.եւ այլն։
Ուր աստուած հաշտ իցէ, եւ ի հրոյ մէջ ցօղ լինի. (Ոսկ. ես.։)
Ի ՄԻՋԻ. Նոյն ընդ վ. ներգոյ. զի նոյն է ասել՝ Ի միջի մերում, եւ Ի մէջ մեր.
Ի ՄԻՋՈՅ. բացառ. միշտ է անուն, թէ եւ մկ. կամ նախադր. կարծեսցի. ἑκ μέσου e medio.
Դուն ուրեք իբր ներգոյ.
ՄԻՋԱՒ որպէս ռմկ. միջուկով. այսինքն Միջին մասամբ.
Լուասցէ զձեռս իւր փշրանօք՝ հացի միջաւ, եւ ջուրբ. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Մժղուկ.
• , ի-ա հլ. «մոծակ» Սղ. ճդ. 31. Ոսկ. յհ. բ. 30. Վեցօր. 183, որ և մժիխ (ի-ա հլ.) Ոսկ. ա. տիմ. ժէ, (ո հլ.) Եզն. Վեցօր. 121, 136. Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. մժիղ, ո հլ. Վե-ցօր. 183, 195. մժիկ Սեբեր. Սոկր. 357. մժոուկ Մտթ. իգ. 24. Վեցօր. 183. Ճառընտ. Վրք. հց. եփր. ծն. էջ 6. յոգնակին՝ մժղունք Վրդն. սղ. սրանցից դուրս ՆՀԲ տալիս է նաև մժեղ, մժեղն, մժղիկ ձևերը՝ առանց վկա-յութեան՝ Բառ. երեմ. էջ 211 ունի մժղեխկ. կայ նաև մեջեխ, մնչեխ Վստկ. 79, մնճղեի Ոսկիփ. (ՆՀԲ Բ. 1057)= Անկ. գիրք նոր կտ. 169. մնճղուկ Բար. 167։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 հանում է ժ ոնաձայնից։ Peterm. 22, 29 լտ. mus-ca, սանս. makšikā, որ է «ճանճ»։ Lag Urgesch. 783 -եխ համարելով մասնիկ՝ մժ կցում է սանս. makšikā, պրս. ma-nas լտ. musca, յն. μυῖα «ճանճ» բա-ռերին։ Müller SWAW 38, 592 և 595 սանս makš̌ikā։ Pott Kurdische Stud. ZKM 4, 36 աֆղան. mičan «ճանճ», քրդ. meš, պրս. magas, magaz, բու-խար. mekes, սանս. maksika, լտ. mus-ca ևն։ Նոյնը Justi, Zendsp. 222 զնդ. maxši ձևի տակ։ Lag. Arm. St. § 1498 -եխ մասնիկով մժ
• ԳՒՌ.-Ջղ. մժեխ, Ակն. մժէխ, Ալշ. Մշ. Ջղ. մժեղ, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Շմ. Սեբ. մժէղ, Ասլ. մժէ՛ղ, Տփ. մժիղ, Խրբ. մրժէխ, Ռ. մրժէղ, Հմշ. մջէղ, Ղրբ. մնջէղ, Զթ. մըջ-ղեխ, Մկ. Վն. մժիկ, Սլմ. մժիկ', Մրղ. մի-ժիկ', Մշ. Տիգ. մժիգ. սրանցից Ախց. Կր. մը-ժէղ նշ. «մոռն, փոքրիկ ճանճ», որից և Ախռ. մանր-մժէղ «մանր-մունը», Շմ. և Ղրբ. մը. ժէղ և մնջէղ գործածւում են միայն իբրև կրկնական՝ ճանճ բառի հետ, Տիգ. մժիգ նշ. «մրջիւն», մինչդեռ Մրղ. Սլմ. «ճանճ» և Դվ. Վն. «մոծակ»։ Թրքախօս հայոց մէջ ունին Ատն. մուջուխ «մժեղ», Սեբ. մժեղ «մրջիւն»։ Նոր բառ է մարդամժեխ։
ՄԺԵԽ կամ ՄԺԵՂ ՄԺԵՂՆ, ՄԺԻԽ կամ ՄԺԻՂ, ՄԺԻԿ կամ ՄԺՂԻԿ, ՄԺՂՈՒԿ. κώνωψ, κνίψ, ἑμπίς culex, musca parva. Փոքրիկ ի ճանճիկս՝ խայթոցաւոր, ծծօղ արեան, եւ ի թռիչս ձայնատու թեւօք. որպէս եւ մանրագոյն տեսակն իբր անվնաս. մոծակ, մժէխ.
Լցին մժեխիւ։ Հարեալ ի մժեխացն թունից. (Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ժ՟Ա։)
Զտզրուկս, զճանճս եւ զմժիխս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զմժղուկս քամէք. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Մժղուկքն անարգագոյնք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Ճմլեաց անդէն զմժղուկն. ետես զարիւն մժղկին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ամենայն աստուածք քո զմժղկի մի զօրութիւն ոչ ունին. (Ճ. ՟Ա.։)
Որ քան զմժղունս եւ զմժղուկս եւ զգորտս անարգ են. (Վրդն. սղ.։)
Ճանճք եւ մժիխք։ Մկան եւ մժղոյ։ Մժեխ, եւ մժղուկ։ Մժղոյ, եւ մժղկի. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է. ՟Թ։)
one;
first, firstly, in the first place;
մի աստուած, one God, one only God;
ի մի, in one, together;
առ մի սիւնակ, at, or by each column;
առ այր մի, to each person, a-head, a-man;
մի առ մի, մի ըստ միոջէ, one by one, successively, from hand to hand;
bit by bit, piece by piece, in detail, minutely, exactly;
particularly, specifically, individually, distinctly;
մի ըստ միոջէ ասել, նշանակել, to specify, to go into detail;
ժողովել ի մի, to collect, assemble or unite together;
մի ոմն, one, one person;
մին ի նոցանէ, one of them;
մին կամ միւսն, either, either one or the either;
մէն մի նոցանէ, every one of them;
ոչ մին եւ միւսն, neither;
neither one nor the other;
ընդ մի, ընդ մի համար, conjointly with, together, at once;
in one, like on and the same thing;
մի եւ նոյն, the same;
մի զմիոյ կնի, one after the other;
մի՛ զի կոյր էր եւ մի or երկրորդ զի աղքատ էր, in the first place he was blind, in the next poor;
մի մի, միոյ միոյ, միում միում, each;
every one;
one another;
one by one;
ըստ միոյ միոյ ամսոյ, monthly, month by month;
մի առ միոջ, one after another, one on the other;
մի զմիով, with emulation, surpassing one another, outvying;
մի մի տարի, annually, every year, year by year;
մի ընդ միով, one under another, in a subordinate state;
մի մի իշխան մի մի օր մատուսցէն զընծայս, all the chiefs make daily offerings;
մի ըստ միոջէ, cf. Մի.
• ՛ «մի՛, ո՛չ, չ, չլինի թէ». (սովորա-բար գործածւում է հրամայականի հետ և կազմում է արգելական. գործածւում է նաև ուրիշ եղանակների հետ. ինչ. Յոբ. իա. 2 ևն). ոճով ասւում է մի՛գուցէ, մի՛ արդեօք, մի՛ երբեք, մի՛ եղիցի, քաւ և մի՛ լիցի ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mē ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] mā, զնդ. ❇ mā, հպրս. mā. պազ. պրս. [arabic word] mā, քրդ. me, աֆղան. օսս. ma-, գնչ. ma, բոշայ. մա՛, յն. μή «մի», իսկ թոխար. mā «չ (իբր ընդհանուր բացասա-կան մասնիկ)», ալբան. mos (Pokorny 2, 236, Boisacq 631 Horn § 998։ -Հիւբշ. 474։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ma ձևի հետ։ ՆՀԲ սանս. mā, յն. μη և արաբ. մա «ոչ»։ Պատկ. Из-cлъд. 6 սանս. mā, պրս. ma ևն։ Տէրվ. Altarm. 31, Նախալ. 121, Lag, Arm. Stud. § 1499 ևն վերինների հետ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 549 բևեռ. ma։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. mia։ Karst, Յու-շարձան 421 թրք. բացասական -me մասնիկի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ mei2 «ոչ, չէ»։
• ԳՒՌ.-Ասլ. Խրբ. Գոր. Հմշ. Մրղ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մի՛, Զթ. Մշ. Ռ. Հճ. Սլմ. Վն. մի՛, մ', Ննխ. մի՛, մը՛, Պլ. մի՝, մը, մ', Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. մի՛, մի՛ք (երկրորդը յոգ-նակիում), Ալշ. Մկ. Ոզմ. Սչ. մը՝, Ղրբ. մըէ՛ր (յգ. մրէ՛ք), Յղ. մm, Ագլ. Մղր. մm՛ն.-Թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. մըխըսի՛ր «մի՛ խօսիր, լռի՛ր»։
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։
• Հներից Մագ. թղ. 95 միտև համա-րում է յունարէնից փոխառեալ. «Միակդ յոյն բարբառով նշանակէ առաջին և փո-խանակ մեր միակին ասէին առաջին». (այսինքն թէ բուն հայ ձևն է առա-ջին)։-Յն. μία բառի հետ են համե-մատում Peterm. 151 Windisch. 29 Capelletti, Armen. թրգմ. Արշ. արրտ. 1842, 108։-Müller SWAW 35, 19l -199 անտեղի է գտնում որ մեր բա-ռը ներկայացնէ յունարէնի իգականը. ուստի մ դնելով յառաջացած v-ից, մի
• կը գցել է, իսկ մինո՝ վերջին վանկը. մինո-ից յառաջացաւ միո և յետոյ մի. ամէնից աւելի կտրատուածն է մու, որ manāka բառի առաջին վանկը միայն պահել է՝ ձայնաւորն էլ շրջելով ու. թւում է թէ յն. μία ազգական է հա-յերէնի։-Յն. μία ձևով են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 13, Տէրվ. երկրա-գունտ Ա 17, Լեզու 166 և Նախալ. 131 ևն։ Canini, Et. etym. 241 մի կցում է ամերիկեան այմարա լեզւով maia բա-ռի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 23 և 123 միակ=ետր. max հոմանիշի հետ. (այսպէս էր արել նաև K. Ellis, The Asiatic affin. of the old Ital. 51)։ Են. սէն դնում է հաթ. mi(á) «մի, միայն» ձևից։ Deecke BВ 14 (1889), էջ 210 հյ. մու=լիւկ. mo-։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. mevk'os ձևից. հմմտ. լտ. mu-to։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 51 լիւկ. mupuim-«պարզ» բառի մէջ և 2, 47 miyedi բա-ռի մէջ գտնում է լիւկ. mi= «մի», որ ինքը մերժում է 2, 110, համարելով լիւկ. mi «վերաբերեալ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37 միաս-ին բառի մէջ գըտ-նում է մի բառի յգ. հյց. ձևը՝ -ին մաս-նիկով։ Patrubány IF 14, 58 մին «մէկ» ո՛չ թէ մի բառից է, այլ մնամ բայից։ Հացունի, Պատմ. տարազին 142 մեկնոց մեկնում է «մեկնելու. տնից դուրս գա-յու ժամանակ հագած զգեստ»։
• ԳՒՌ.-Մի ձևը պահում են Երև. մի և Ակն. մի (յետադաս, իբրև անորոշ յօդ). -այս մի ձևից են սղուած Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մը, որոնք իբրև անորոշ յօդ են ռործածւում և ձայնաւորի մօտ դառնում են մ'.-նոյնը Ախց. Կր. -ըմ. 2. Մին ձևին են կապւում Ղրբ. Շմ. Ջղ. մին, Գոր. մըն, Պլ. մըն, Ագլ. մույն? 3. Միակ>մէկ ձևն են ներ-կայացնում Ոզմ. մեկ, Ախց. Կր. Մկ. Վն. մէկ, Ալշ. Ակն. Երև. Զթ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մէգ, Մրղ. Սլմ. մէկ՝, Ասլ. մէգ, մէյ, Պլ. մէգ, մէյ մը, Անտ. մեք, Խրբ. մէք, Սվեդ. միգ, միյ մը, Ախց. Մրղ. Սլմ. Տփ. մէ (կրկնութեամբ Տփ. մէմէկ, ինչպէս և Պլ. մէյմէգ). երկու ձևերի գումարն է Ախց. մtv<մէկ մը<միակ մի։ 4. Մէն ձևից է Սչ. մէնը «միայնակ»։ 5. Միայնակ բառի հետ նոյն են Սլմ. Տփ. մէնակ, Ննխ. մէյնագ (գիւ-ղերը նաև փէյնագ, փայնագ), Ղրբ. մի՛նակ, Ալշ. Ակն. Մշ. Պլ. Սեբ. մինագ, Ասլ. մինագ, մինայ, Մկ. Ոզմ. մնակ, Ջղ. մինէկ, Ագլ. մm՛նmկ, Շմ. մmնmգ', Ագլ. մէնճmկ. նոր -ուկ մասնիկի յաւելումով Մշ. մինգուգ=Պլ. մինագուգ. 6. Մեկն ձևն ունի Ջղ. մեկն «շի-տակ». ինչ. Գ'իրքը մեկն բռնել։-Կրճատ ու մաշուած ձևեր են ներկայացնում մէտի Տփ. (մէկտեղ), մէփշու, մէշու, մէշոլ Նբ. (մէկ փշուր), մէտօմը Ննխ. (մէկ կտոր մը), մէ-քամ Ննխ. (մէկ հատ մը), միկա Ղրբ. (մի կաթ), մուխրէկ Ղրբ. (մի խրեկ, մի քիչ.-արդեօք մու «մի» ձևի ներկայացուզի՞չն է)։-Նոր բառեր են մէկալ (հնագոյն վկայու-թիւնն ունի Սոկր. 26 մեկայլ ձևով), մե-նակակեր, մէկանոց, մէկանց, մէկդի, մէ-կէն, մէկէն ի մեկ, մէկուճար, մէկսալ, մէկ-տեղ, մետակ, մետակել, միքարանի, միա-ժում, միաչէն, մինամ, մինեկ, մինուճար, մինումէջ ևն ևն։-Տաճկախօս հայոց մէջ՝ Ատն. մէգնութին «մեկնութիւն, բացատրու-թիւն»։
• ՓՈԽ.-Բառս մը, մ' ձևով ճոխ գործածու-թիւն ունի հայ բոշայերէնի թուականների կազմութեան մէջ. այսպէս՝ աթ մը «հինգ» (բուն նշանակում է «ձեռք մը»), աթ-մ'ուակ «վեց» (5+1), աթ-մ'ու-լուի «եօթը» (5+2) աթ-մ'ու-լուի-ակ «ութը» (5+2+1), աթ-մը-աք-մը-լասը «վաթսուն» (5+1x։0), լա-նtն-աք-մը-նաթ «ինը» (10-1), լաս-մը-տք-մը «11» (10+1) ևն. (տե՛ս իմ յօդուածս Արարատ 1899, 241 և Finck, Die Spr. d. Arm. Zigeuner, ЗАН 1907, էջ 117 ևն)։
εἶς, μία, ἔν unus, una, unum. Սկիզբն թուոյ, առաջին ի թիւս. մին, մէն. մեկին, միակ. մու. եզ. եզական. անհատ. ոմն. ոք. եւ իմն, ինչ. մէկ, մը.
Օր մի։ Ի ժողով մի։ Անուն միումն փիսովն։ Առ մի ի կողից նորա։ Ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Առն միոջ էին երկու որդիք։ Արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան.եւ այլն։
Քանակ է ժողով միոց. զի մին ոչ ասի քանակութիւն, այլ սկիզբն քանակութեան. (Դամասկ.։)
Ո՛չ է բազմութիւն առանց միոյն, բայց մինն է առանց բազմութեան. (Վրդն. պտմ.։)
Լա՛ւ է մի, որ առնէ զկամս աստուծոյ, քան զբիւր անօրէն. (Գէ. ես.։)
Մի՛ ինչ ի մի իրս ուրեք դնիցէք գայթագղութիւն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)
Մի՝ զի զնորայսն վայելեցաք, եւ մի՝ զի ի հատուցումն ապերախտ գտաք. (Երզն. մտթ.։)
Ո՛չ ընդ մի համարի է՝ զօրավարի ուրուք ի թիկունս հասանել յասպարիսի, եւ թագաւորի. (Սկեւռ. յար.։)
ԱՌ ՄԻ (ոմն, կամ ինչ). ἁνά singuli, -lae, -la. Ըստ գլխոյ. ըստ մարդաթուի. առ իւրաքանչիւր ինչ.
Տալ արքային ասորեստանեայց յիսուկ սիկղ արծաթոյ առ այր մի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զչորրորդ դորակի գինւոյ՝ նուէր առ մի գառնն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 19։ ՟Ի՟Թ. 40։)
Մի մի իշխան մի մի օր մատուսցեն զընծայս։ Գինդս ոսկիս՝ մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Չորից կենդանեացն էին միոյ միոյ ի նոցանէ վեղ թեւք։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին.եւ այլն։
Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց յօրինին ի տեառնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի միոջէ միոջէ լուիցես։ Միում միում նոցա շնորհէր։ Միում միում կաշառ գաղտ խթէր։ Զմի մի ի նոցանէ ի ծածուկ քաջալերէր։ Առ մի մի ձիղ՝ հազար սպառազէնք. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե. ՟Զ։)
Ասաց եւ զթիւ զօրուն՝ միոջ միոջ. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Իբրեւ յանտառի, կամ իբրեւ միոյ միոյ լերանց. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. յն. ի միում ի լերանց։)
Բազում մեծք եղեն ի հարանց եւ ի քաջ կրօնաւորութեան, բայց ի նուրբ խնդիրս՝ մի մի ոք. իմա՛ սակաւք ոմանք. այս ոք եւ այն. գուն ուրեք. մէկ քանի մը։
ՄԻ ՄԻ, մի զմի, մի առ մի. եւ այլն. ἔτερος πρὸς τὸν ἔτερον, ἅλλος ἅλλῳ alter ad alterum ἁνὰ μέσον vicissim, alternis vicibus եւ այլն. Միմեանց, զմիմեանս. իրերաց, զիրեարս. եւ Հետզհետէ. մէկ մէկու, մեկզմէկ. ... եւ այլն.
Մի զմի իջեսցուք։ Մի՛ զմիով ելեալք։ Մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Մի զմիոյ հետ ստիպէր փութալ։ Փութացոյց դեսպանս մի զմիոյ կնի։ Մի զմի կնի (իբր զմիոյ). (Արծր. ՟Դ. 7. 10։)
Աղաղակէին մի ցմի, եւ ասէին. (Ոսկ. ես.։ (որ է ոճ յն. եւ լտ. զի չունին զբառքս՝ միմեանց, կամ իրերաց։))
Վիշտ՝ մի ի միոյ վերայ հասանէին։ Ոչ միանգամ, այլ երկիցս անգամ մի ի վերայ միոյ դարձ արարեալ. (Ոսկ. ես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (որպէս ռմկ. իրարու վրայ՝ կամ ետեւ։))
ՄԻ ՄԻ. մ. ἱδίᾳ singulatim, singillatim. Մի առ մի. մի ըստ միոջէ. ուրոյն ուրոյն. մեկիկ մեկիկ.
Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)
Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. եւ ըստմիոջէքն. (Արծր. ՟Բ. 2։)
no, not, none;
մի՛ ասեր ինչ, say nothing about it;
մի՛ արդեօք, is it not ?
մի՛ արդեօք դու իցես եգիպտացին, art not thou that Egyptian ? is it not you ?
մի՛ գուցէ, lest, for fear that;
that it may not;
մի՛ երբեք, մի՛ բնա, never, not at all;
մի՛ եւ մի՛ or մի՛ եւ մի՛ իւիք, beware ! not at all, by no means, never;
մի՛ եւս, never, not again, no more;
մի՛ եւս առներ, take care not to do so again;
մի՛ իւիք, by no means;
մի՛ եղիցի, մի՛ լիցի, may it never be ! God forbid ! never;
մի՛ ոք, nobody;
մի՛ perhaps ?
կերիցէ մի՛, neither should he eat;
մի՛, մի՛ վշտացուցանէք զիս, no, no, do not afflict me.
• ՛ «մի՛, ո՛չ, չ, չլինի թէ». (սովորա-բար գործածւում է հրամայականի հետ և կազմում է արգելական. գործածւում է նաև ուրիշ եղանակների հետ. ինչ. Յոբ. իա. 2 ևն). ոճով ասւում է մի՛գուցէ, մի՛ արդեօք, մի՛ երբեք, մի՛ եղիցի, քաւ և մի՛ լիցի ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mē ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] mā, զնդ. ❇ mā, հպրս. mā. պազ. պրս. [arabic word] mā, քրդ. me, աֆղան. օսս. ma-, գնչ. ma, բոշայ. մա՛, յն. μή «մի», իսկ թոխար. mā «չ (իբր ընդհանուր բացասա-կան մասնիկ)», ալբան. mos (Pokorny 2, 236, Boisacq 631 Horn § 998։ -Հիւբշ. 474։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ma ձևի հետ։ ՆՀԲ սանս. mā, յն. μη և արաբ. մա «ոչ»։ Պատկ. Из-cлъд. 6 սանս. mā, պրս. ma ևն։ Տէրվ. Altarm. 31, Նախալ. 121, Lag, Arm. Stud. § 1499 ևն վերինների հետ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 549 բևեռ. ma։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. mia։ Karst, Յու-շարձան 421 թրք. բացասական -me մասնիկի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ mei2 «ոչ, չէ»։
• ԳՒՌ.-Ասլ. Խրբ. Գոր. Հմշ. Մրղ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մի՛, Զթ. Մշ. Ռ. Հճ. Սլմ. Վն. մի՛, մ', Ննխ. մի՛, մը՛, Պլ. մի՝, մը, մ', Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. մի՛, մի՛ք (երկրորդը յոգ-նակիում), Ալշ. Մկ. Ոզմ. Սչ. մը՝, Ղրբ. մըէ՛ր (յգ. մրէ՛ք), Յղ. մm, Ագլ. Մղր. մm՛ն.-Թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. մըխըսի՛ր «մի՛ խօսիր, լռի՛ր»։
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։
• Հներից Մագ. թղ. 95 միտև համա-րում է յունարէնից փոխառեալ. «Միակդ յոյն բարբառով նշանակէ առաջին և փո-խանակ մեր միակին ասէին առաջին». (այսինքն թէ բուն հայ ձևն է առա-ջին)։-Յն. μία բառի հետ են համե-մատում Peterm. 151 Windisch. 29 Capelletti, Armen. թրգմ. Արշ. արրտ. 1842, 108։-Müller SWAW 35, 19l -199 անտեղի է գտնում որ մեր բա-ռը ներկայացնէ յունարէնի իգականը. ուստի մ դնելով յառաջացած v-ից, մի
• կը գցել է, իսկ մինո՝ վերջին վանկը. մինո-ից յառաջացաւ միո և յետոյ մի. ամէնից աւելի կտրատուածն է մու, որ manāka բառի առաջին վանկը միայն պահել է՝ ձայնաւորն էլ շրջելով ու. թւում է թէ յն. μία ազգական է հա-յերէնի։-Յն. μία ձևով են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 13, Տէրվ. երկրա-գունտ Ա 17, Լեզու 166 և Նախալ. 131 ևն։ Canini, Et. etym. 241 մի կցում է ամերիկեան այմարա լեզւով maia բա-ռի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 23 և 123 միակ=ետր. max հոմանիշի հետ. (այսպէս էր արել նաև K. Ellis, The Asiatic affin. of the old Ital. 51)։ Են. սէն դնում է հաթ. mi(á) «մի, միայն» ձևից։ Deecke BВ 14 (1889), էջ 210 հյ. մու=լիւկ. mo-։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. mevk'os ձևից. հմմտ. լտ. mu-to։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 51 լիւկ. mupuim-«պարզ» բառի մէջ և 2, 47 miyedi բա-ռի մէջ գտնում է լիւկ. mi= «մի», որ ինքը մերժում է 2, 110, համարելով լիւկ. mi «վերաբերեալ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37 միաս-ին բառի մէջ գըտ-նում է մի բառի յգ. հյց. ձևը՝ -ին մաս-նիկով։ Patrubány IF 14, 58 մին «մէկ» ո՛չ թէ մի բառից է, այլ մնամ բայից։ Հացունի, Պատմ. տարազին 142 մեկնոց մեկնում է «մեկնելու. տնից դուրս գա-յու ժամանակ հագած զգեստ»։
• ԳՒՌ.-Մի ձևը պահում են Երև. մի և Ակն. մի (յետադաս, իբրև անորոշ յօդ). -այս մի ձևից են սղուած Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մը, որոնք իբրև անորոշ յօդ են ռործածւում և ձայնաւորի մօտ դառնում են մ'.-նոյնը Ախց. Կր. -ըմ. 2. Մին ձևին են կապւում Ղրբ. Շմ. Ջղ. մին, Գոր. մըն, Պլ. մըն, Ագլ. մույն? 3. Միակ>մէկ ձևն են ներ-կայացնում Ոզմ. մեկ, Ախց. Կր. Մկ. Վն. մէկ, Ալշ. Ակն. Երև. Զթ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մէգ, Մրղ. Սլմ. մէկ՝, Ասլ. մէգ, մէյ, Պլ. մէգ, մէյ մը, Անտ. մեք, Խրբ. մէք, Սվեդ. միգ, միյ մը, Ախց. Մրղ. Սլմ. Տփ. մէ (կրկնութեամբ Տփ. մէմէկ, ինչպէս և Պլ. մէյմէգ). երկու ձևերի գումարն է Ախց. մtv<մէկ մը<միակ մի։ 4. Մէն ձևից է Սչ. մէնը «միայնակ»։ 5. Միայնակ բառի հետ նոյն են Սլմ. Տփ. մէնակ, Ննխ. մէյնագ (գիւ-ղերը նաև փէյնագ, փայնագ), Ղրբ. մի՛նակ, Ալշ. Ակն. Մշ. Պլ. Սեբ. մինագ, Ասլ. մինագ, մինայ, Մկ. Ոզմ. մնակ, Ջղ. մինէկ, Ագլ. մm՛նmկ, Շմ. մmնmգ', Ագլ. մէնճmկ. նոր -ուկ մասնիկի յաւելումով Մշ. մինգուգ=Պլ. մինագուգ. 6. Մեկն ձևն ունի Ջղ. մեկն «շի-տակ». ինչ. Գ'իրքը մեկն բռնել։-Կրճատ ու մաշուած ձևեր են ներկայացնում մէտի Տփ. (մէկտեղ), մէփշու, մէշու, մէշոլ Նբ. (մէկ փշուր), մէտօմը Ննխ. (մէկ կտոր մը), մէ-քամ Ննխ. (մէկ հատ մը), միկա Ղրբ. (մի կաթ), մուխրէկ Ղրբ. (մի խրեկ, մի քիչ.-արդեօք մու «մի» ձևի ներկայացուզի՞չն է)։-Նոր բառեր են մէկալ (հնագոյն վկայու-թիւնն ունի Սոկր. 26 մեկայլ ձևով), մե-նակակեր, մէկանոց, մէկանց, մէկդի, մէ-կէն, մէկէն ի մեկ, մէկուճար, մէկսալ, մէկ-տեղ, մետակ, մետակել, միքարանի, միա-ժում, միաչէն, մինամ, մինեկ, մինուճար, մինումէջ ևն ևն։-Տաճկախօս հայոց մէջ՝ Ատն. մէգնութին «մեկնութիւն, բացատրու-թիւն»։
• ՓՈԽ.-Բառս մը, մ' ձևով ճոխ գործածու-թիւն ունի հայ բոշայերէնի թուականների կազմութեան մէջ. այսպէս՝ աթ մը «հինգ» (բուն նշանակում է «ձեռք մը»), աթ-մ'ուակ «վեց» (5+1), աթ-մ'ու-լուի «եօթը» (5+2) աթ-մ'ու-լուի-ակ «ութը» (5+2+1), աթ-մը-աք-մը-լասը «վաթսուն» (5+1x։0), լա-նtն-աք-մը-նաթ «ինը» (10-1), լաս-մը-տք-մը «11» (10+1) ևն. (տե՛ս իմ յօդուածս Արարատ 1899, 241 և Finck, Die Spr. d. Arm. Zigeuner, ЗАН 1907, էջ 117 ևն)։
εἶς, μία, ἔν unus, una, unum. Սկիզբն թուոյ, առաջին ի թիւս. մին, մէն. մեկին, միակ. մու. եզ. եզական. անհատ. ոմն. ոք. եւ իմն, ինչ. մէկ, մը.
Օր մի։ Ի ժողով մի։ Անուն միումն փիսովն։ Առ մի ի կողից նորա։ Ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Առն միոջ էին երկու որդիք։ Արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան.եւ այլն։
Քանակ է ժողով միոց. զի մին ոչ ասի քանակութիւն, այլ սկիզբն քանակութեան. (Դամասկ.։)
Ո՛չ է բազմութիւն առանց միոյն, բայց մինն է առանց բազմութեան. (Վրդն. պտմ.։)
Լա՛ւ է մի, որ առնէ զկամս աստուծոյ, քան զբիւր անօրէն. (Գէ. ես.։)
Մի՛ ինչ ի մի իրս ուրեք դնիցէք գայթագղութիւն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)
Մի՝ զի զնորայսն վայելեցաք, եւ մի՝ զի ի հատուցումն ապերախտ գտաք. (Երզն. մտթ.։)
Ո՛չ ընդ մի համարի է՝ զօրավարի ուրուք ի թիկունս հասանել յասպարիսի, եւ թագաւորի. (Սկեւռ. յար.։)
ԱՌ ՄԻ (ոմն, կամ ինչ). ἁνά singuli, -lae, -la. Ըստ գլխոյ. ըստ մարդաթուի. առ իւրաքանչիւր ինչ.
Տալ արքային ասորեստանեայց յիսուկ սիկղ արծաթոյ առ այր մի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զչորրորդ դորակի գինւոյ՝ նուէր առ մի գառնն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 19։ ՟Ի՟Թ. 40։)
Մի մի իշխան մի մի օր մատուսցեն զընծայս։ Գինդս ոսկիս՝ մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Չորից կենդանեացն էին միոյ միոյ ի նոցանէ վեղ թեւք։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին.եւ այլն։
Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց յօրինին ի տեառնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի միոջէ միոջէ լուիցես։ Միում միում նոցա շնորհէր։ Միում միում կաշառ գաղտ խթէր։ Զմի մի ի նոցանէ ի ծածուկ քաջալերէր։ Առ մի մի ձիղ՝ հազար սպառազէնք. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե. ՟Զ։)
Ասաց եւ զթիւ զօրուն՝ միոջ միոջ. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Իբրեւ յանտառի, կամ իբրեւ միոյ միոյ լերանց. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. յն. ի միում ի լերանց։)
Բազում մեծք եղեն ի հարանց եւ ի քաջ կրօնաւորութեան, բայց ի նուրբ խնդիրս՝ մի մի ոք. իմա՛ սակաւք ոմանք. այս ոք եւ այն. գուն ուրեք. մէկ քանի մը։
ՄԻ ՄԻ, մի զմի, մի առ մի. եւ այլն. ἔτερος πρὸς τὸν ἔτερον, ἅλλος ἅλλῳ alter ad alterum ἁνὰ μέσον vicissim, alternis vicibus եւ այլն. Միմեանց, զմիմեանս. իրերաց, զիրեարս. եւ Հետզհետէ. մէկ մէկու, մեկզմէկ. ... եւ այլն.
Մի զմի իջեսցուք։ Մի՛ զմիով ելեալք։ Մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Մի զմիոյ հետ ստիպէր փութալ։ Փութացոյց դեսպանս մի զմիոյ կնի։ Մի զմի կնի (իբր զմիոյ). (Արծր. ՟Դ. 7. 10։)
Աղաղակէին մի ցմի, եւ ասէին. (Ոսկ. ես.։ (որ է ոճ յն. եւ լտ. զի չունին զբառքս՝ միմեանց, կամ իրերաց։))
Վիշտ՝ մի ի միոյ վերայ հասանէին։ Ոչ միանգամ, այլ երկիցս անգամ մի ի վերայ միոյ դարձ արարեալ. (Ոսկ. ես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (որպէս ռմկ. իրարու վրայ՝ կամ ետեւ։))
ՄԻ ՄԻ. մ. ἱδίᾳ singulatim, singillatim. Մի առ մի. մի ըստ միոջէ. ուրոյն ուրոյն. մեկիկ մեկիկ.
Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)
Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. եւ ըստմիոջէքն. (Արծր. ՟Բ. 2։)
ՄԻ՛. Նշանակ արգելման եւ զգուշութեան. որ ըստ թրակացւոյն կոչի մակբայ ապասութեան. սանս. մա. եւ յն. μή . նոյն ընդ հյ. մի՛. եւ οὑ, οὑκ, οὑχ . նոյն ընդ հյ. ոչ. եւ թ. էօգ. որպէս եւ արաբ. մա՛ է ոչ, եւ լա՛ է մի՛. ne noli.
Մի՛ երկնչիր. մի՛ երկնչիք. մի՛ տայք. մի՛ համարիք։ Մի՛ ուտիցէք ի նմանէ, եւ մի՛ հուպ լինիցիք։ Ասէ ցոսա, մի՛. գուցէ մինչ քաղիցէք, եւ այլն.
որ եւ ռմկ. մի՛. մը՛. մ՛. (մի՛ տար, մը՛սեր, մա՛սեր). պ. մէ՛. թ. յետադաս՝ մէ՛, մա՛ (..). Ասի եւ ի մեզ յետադասութեամբ.
Որպէս եւ կրկնութեամբ.
Մի՛ աղաչեմ, մի՛ այսպէս չարաչար խորհեսցուք. (Դիոն. թղթ.։)
Մի՛ դու ա՛րքայ, եւ մի՛ դու զայդ բանդ այլ առ մեզ ասեր. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՄԻ՛. Դուն ուրեք վարի որպէս լոկ բացասութիւն. Ո՛չ. չ. իբրու հելլենաբանութեամբ.
Երանի՛ թէ մի՛ լինէր ի ձէնջ այդ մխիթարութիւն. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 2։)
Եղիցի այնպէս. ապա թէ ոչ՝ մի՛ եղիցի։ Որք մի՛ ճաշակեսցեն զմահ։ Մի՛ թողուլ։ Մի՛ գնալ. եւ այլն։
Մի՛ երկնչիք, դուք մի՛ մեռանիք. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
ՄԻ՛ ԵՒ ՄԻ՛ ԻՒԻՔ. որպէս եւ Մի՛ եւս. մի՛ ինչ. մի՛ ոք. մի՛ երբէք. մի՛ արդեօք. մի՛ գուցէ. զի մի՛. եւ այլն։ cf. ի բառն ԻՄՆ կամ ԻՆՉ, ԻՒԻՔ. ՈՔ. ԵՐԲԷՔ. ԱՐԴԵՕՔ. ԳՈՒՑԷ. ԶԻ. եւ այլն։
Մի՞ անկա՞ր է առաջի աստուծոյ բանս։ Մի՞ փոխանակ աստուծոյ եմ ես. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
շ. ՄԻ՛ ԱՐԴԵՕՔ. շ. οὑκ ἅρα; nonne? Մի՛ գուցէ. ո՞չ ապաքէն. չըլլայ թէ, որ կայ նե. ...
Մի՛ արդեօք դու իցես եգահտացին եւ այլն. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 38։)
Կամ որպէս՝ Մի արդեօք, մի՛ գուցէ. μή ποτε ne forte չըլլայ թէ
ՄԻ ԸՍՏ ՄԻՈՋԷ. մ. Մի զկնի միոյ՝ յաջորդաբար եւ նմանօրինակ. հետզհետէ նոյնպէս. մի առ մի ըստ կարգի կամ կարգաւ. ուրոյն ուրոյն հետեւաբար. մէկ մէկու ետեւ, մէկիկ մէկիկ՝ նոյն կերպով, զատ զատ՝ որոշ որոշ.
ՄԻ՛ ԵԹԷ. իբր Մի՛ գուցէ. մի՛ արդեօք. գուցէ. թերեւս.
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
• , ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. med-արմատից. հմմտ. յն. μῆδος, յգ. μήδεα «հոգ, խնամք, մտածմունք, մտադրութիւն», μήδομαι «խո-կալ, մտածել, ենթադրել», μήστωρ «խո-հեմ», μέδομαι «խորհրդածել, մի բանի մա-սին մտածել, հոգ տանիլ, զբաղուիլ, մաղ-թել», լտ. meditāri, meditor «մտածել, խո-կալ, ուսումնասիրել», meditātio «խոկմունք. մտածմունք», moderare «չափաւոռեւ». mo-destus «համեստ», modus «չափ, քանակ, կերպ, եղանակ», գոթ. mitan «չափել», mi-tōn «դատել», us-mēt «վարմունք», հբգ. mezzōn «չափել, մտածել», māza «չափաւռ-րութիւն», մբգ. māz «չափ, եղանակ», գերմ. messen «չափել», Mass «չափ», անգսք. me-tan, հոլլ. meten «չափել», հհիւս. mát «գնա-հատութիւն», moetr «նկատելի, արժէքա-ւռո», իոլ. midiur, ro midar «մտածել, կար-ծել», mod «կշիռ», կիմր. meddwl «հոգի, միտք» ևն։ Այս բառերի մի մասը պատկա-նում է med-արմատին, միւսները՝ երկար mēd-կամ միջին mod-ձևին։ Հայերէնը պա-հում է միայն mēd-ձևը։ Արմատի իմաստն է «չափել, կշռել և այստեղից էլ՝ դատել, խորհրդածել»։ Ունեցել է նաև. «բժշկել» ի-մաստը, ընդունելով բժիշկը իբրև իմաստուն. որից էլ ծագում են զնդ. vī-mad-«բժիշկ», լտ. medeor «բժշկել», medicus «բժիշկ», յն. Wῆδος, Mῆδη «Բժշկութեան աստուած» ևն (Pokorny 2, 259, Boisacq 619, Walde 471, Ernout-Meillet 568, Kluge 329)։-Հիւբշ. էջ 474։
• ՆՀԲ լծ. հյ. մէտ, մուտ, լտ. mens, ետալ. mente, սանս. mati, manas,-Windisch. 23 կա՛մ սանս. manas, լտ. mentis և կամ յն. μῆδος, μήδομαι, μήτις բառերի հետ։ Gosche 26 սանս. mid, mith, mēdh, meth, զնդ. miϑ, նոյնպէս և փռիւգ. Midas, Mida, իգ. Midia յա-տուկ անունները։ Böttich. ZDMG 1850, 358 զնդ. mati կամ սանս. miti, զնդ. miti «չափ» և կամ սանս. mith։ Lag. Urgesch. 438 զնդ. maiti, լտ. mens. ինչպէս և զնդ. upamaiti=պրս. ummēd «յոյս» ձևերի հետ՝ man արմատիցս Müller SWAW 42, 250 զնդ. maiti, սանս. mati։-Justi, Zendsp. 219 զնդ. maiti ձևի տակ։ Lag. Beitr. baktr. Lex 45 զնդ. maiti ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 34 եւ-րոպական menti-արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 203 մերժելով սանս. ma-ti «միտք», զնդ. maiti, լտ. mens (men--ti-s), գոթ. ga-munds, լիթ. at-minti-e, հսլ. pa-meti ձևերը, որոնց նախաձևը mn-ti-s համապատասխան չէ հյ. միտ բառին, տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Canini, Et. étym. 39 միտք=յն. μῆδος։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. ma, man ար-մատի տակ՝ հնդ. զնդ. հպրս. man, յն. μαντις, μέμονα, լտ. memini, mens, գոթ. ga-mun-an, գերմ. meinen և հյ. իմա-նալ, իմացայ, իմաստ ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. μήτις, μήτις, զնդ. մատ, սանս. մաթիս, լտ. meditatio։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. միտկ, Երև. միտ, միտկ, Տփ. միտ, միթկ, Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Տիգ. միթք, Սլմ. միթք, Վն. միրկ, Մրղ. միթկ1, Պլ. միթգ (բայց միթս է, միթն է), Սչ. միդգ՝, Ակն. միրգ, միքգ, Ասլ. մի*գ, մի*, Ոզմ. մէ՛տկ, Սվեդ. մէդք, Գոր. Ղրբ. մըէտկ, մըէննը, Հւր. Շմ. մըթկ, Զթ. մը'դք, Յղ. մէյտ, Ագլ. մայտ, մայտք։ Նոր բառեր են՝ անմտածել, մտահան, մտա-մոլոր, մտաջոկիլ, մտացիկ, մտացք. մտա-փոխ, մտիկ անել, մտմտալ, մտմտուք, մտո-րել, մտքել, մտքամոլոր, մտքարարի ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ ունինք էնկ. xəžmə-dank «խղճմտանք» (Բիւր. 1898, 789), Ատն. xəγjmədank «խեղճ», mədig qoуmaq «մտիկ ընել», muzmunq «մտածմունք»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მეამიტი մեամիտի «միա-միտ», მეამიტობა մեամիտոբա «միամտու-թիւն». այս բառերը չունի Չուբինովի բա-ռարանը, բայց գործածական են Վրաց նոր գրականութեան մէջ. ինչ. օր. Վ. Կոտետիշ-վիլի, Պատմ. վրաց ԺԹ դարու գրականու-թեան, էջ 189։ (Այս տեղեկութիւնը հաղորդեց Գ Ասատուր. Վրաց լեզուի և գրականու-թեան պատմութեան դասախօս՝ Երևանի հա-մալսարանում)։
ԸՆԴ ՄԻՏՍ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. Անցանել ընդ միտս քննութեամբ. բովանդակիլ մտօք.
ՄԻՏՔ մտաց, մտօք - ՄԻՏ ՄԻՏՔ. νοῦς mens διάνοια , ἕννοια, νόημα cogitatio, intellectus φρήν ingenium ἑνθύμησις φρόνησις intellectio, consilium. Իմացական եւ էական զօրութիւն հոգւոյ՝ ծնօղ ներքին բանի. վարի եւ իբր հոգի. խորհուրդ. սիրտ. կամք. հանճար. ուշ. իմաստ, դիտաւորութիւն. հաճոյք. կարծիք. (լծ. հյ. մէտ. մուտ. եւ լտ. իտ. մէնս, մէնդէ. սանս. մաթի, մանաս) ռմկ. միտք. խելք.
Մինչ չեւ իմ կատարեալ զխօսս ի մտի իմում։ Ասէր եսաւ ի մտի իւրում։ Ասէր ընդ միտս իւր։ Ասէ ընդ միտս իւր։ Խօսեցաւ ըստ մտաց կուսին։ Զարմացաւ ի միտս իւր յակոբ։ Հայիցիս ի նա մտօք։ Որ գիտեսդ զմիտս մարդկան։ Կուրացան միտք նոցա։ Գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւն քրիստոսի.եւ այլն։
Զորս ոչ էր կարողութիւն առանց գրոյ ի մտի պահել. (Նախ. ծն.։)
Բանք չկարիցեն ի մտէ հանել (զսովորութիւնն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Զիա՞րդ միով բանիւն այնչափ միտք թարգմանէին։ Ոչ կարաց ողջ բերել զմիտս բանին։ Երկու միտք են բանիս. (Կիւրղ. ծն.։ Կիւրղ. ել.։)
Մի՛ վայրապար եւ խառնիխուռն զմիտս ածիցէք, եւ չիմանայցէք զազգի ազգի դէմս մտաց բանիցն եւ զիրաց. (Սեբեր. ՟Գ։)
ՄԻՏ ԱՌՆԵԼ. Ուռ առնել. միտ դնել. միտք ընել, ուշ դնել.
Յուդա կարկառեալ զձեռն իւր՝ եւ մխեցաւ ի սկաւառակն, եւ ոչ արարին միտ աշակերտքն. (Զքր. կթ.։)
ՄԻՏ ԴՆԵԼ. καταμανθάνω, κατανοέω, συνίημι, προσέχω considero, animadverto, contemplor, attendo եւ այլն. Ուշ ունել. դիտել ուշով. ունկն դնել արթուն կամ սրտի մտօք. աղէկ նայիլ, ուշ դնել, խելք տալ.
Եւ այր միտ դնէր նմա։ Միտ եդեալ ճանապարհին։ Եւ ես միտ (կամ ի մտի) դնէի։ Մի՛տ դիր ընթերցուածոց.եւ այլն։
Ոչինչ քաղցրագոյն քան զդնել միտ պատուիրանաց տեառն. (Սիր. ՟Ի՟Գ. 37։)
Չէ՛ պարտ նախատել, այլ խրատել եւ միտս դնել։ Ունկնդրացն միտս եդ՝ մի՛ ի բազմացն բարեկեցութիւնս հայել, այլ ի սակաւուցն վաստակս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
Ամենեցուն միտս դնէ՝ որ ի կենցաղումս. (յն. օրինադրէ) (Բրս. գոհ.։)
Միտս դնէ նոցա, որ շուրջն կային. (Սեբեր. ՟Բ։)
Դնել ի մտի իւրում հասանել ինքն ի վերայ քաղաքաց։ Արդ եդի ի մտի՝ զնա ածել կենաց կցորդ. Զի ի մտի եդեալ էր պօղոսի նաւել առ եփեսեաւ. եւ այլն։
Ի ՄԻՏ ԱՌՆՈՒԼ. νοέω, κατανοέω, συνίημι, καταλαμβάνω intelligo, comprehendo, cognosco, cogito, considero, animadverto . Իմանալ. ըմբռնել մտօք. տասու լինել. միտ դնել. ուսանել. իմաստասիրել. քաջ խորհել. խելամուտ լինել. հասկընալ, միտք առնել, խելքը հասնիլ, գիտնալ, մտածել.
Ի միտ առնուլ զարդարութիւն, կամ զառակս եւ զբանս իորինս, կամ զհանճար։ Լուարո՛ւք, եւ ի մի՛տ առէք։ Յայնժամ ի միտ առին։ Ի միտ առից, եւ զարհուրեցայց ի նմանէ։ Զգործս ձեռաց նորա ոչ առնուն ի միտ։ Զյանցուածս իւր ո՞վ կարէ առնուլ ի միտ։ Ի մի՛տ առ զաղաղակ իմ.եւ այլն։
Աստուած ինքեան բնութեամբն, ամենայն որ ինչ գոյ հնար ի միտ առնուլ բարի. ա՛յն է. տի՛նա անդր եւս է քան զնոսա. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ը։)
Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Պետրոս զմտաւ ածէր վասն տեսլեանն։ Զմտաւ ածէր՝ թէ իմասցին եղբայրք նորա։ Մինչդեռ նա զայս ածէր զմտաւ։ Իսկ նա ոչ այսպէս ած զմտաւ։ Այդպէս ածէ՛ք զմտաւ։ Ա՛ծ զմտաւ զբանդ, եւ ի մի՛տ առ զտեսիլդ.եւ այլն։
Ի միտ արկեալ զբանս հրեշտակին՝ մրրկաւ անյուսութեան ծփէր. (Բրսղ. մրկ.։)
Աստուած՝ ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի. (Եղիշ. ՟Բ.) (որ եւ ասի, չանկանիլ ընդ մտօք. ռմկ. խելքէ մտքէ չանցնիր. մտքի կամ խելքի մէջ չիսղմիր։)
ԸՆԴ ՄԻՏ ՄՏԱՆԵԼ. ԸՍՏ ՄՏԻ ԱՅԼՈՅ ԼԻՆԵԼ. Հաճոյանալ. մարդահաճել. հաճել զայլս կամ զմիտս այլոց. գողանալ զմիտս. աչք մտնալ, հաճոյ ըլլալ, ուրշի քեֆը ընել.
Կամէր ընտանեբար ընդ միտ մտանել անօրինին։ Նաեւ առն այնպիսի իսկ ընդ միտ մտանիցես։ Ոչ խաբէութեամբ ընդ միտ ինչ մտից մեծին։ Ապրեցուցին զյովնաթան, զի ընդ միտ մտցեն հօր նորա։ Ընդ միտ մտանել աստուծոյ։ Աւետաբերն կարծեաց, եթէ ընդ միտ ինչ մտանիցէ դաւթի. (Եղիշ. ՟Դ։ Ոսկ. եբր.։ Եփր. թագ. ստէպ։)
Հանգստեամբ վայելել, եւ ըստ մտի շրջել։ Եւ ոչ զայսոսիկ ըստ մտի ունիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
ՍՐՏԻ ՄՏՕՔ. cf. ՍԻՐՏ. որպէս եւ զայլ բազում ոճս առընթեր այլոց բառից կամ բայից։
fruit;
cf. Պտուղ.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «պտուղ» Երեմ. խ. 12, 20. խը. 32. Կոչ. որից մրգապահ «պարտէզի պահապան» ՍԳր. մրգաբեր ՍԳր. Ագաթ. մրգիկ Ոսկ. մ. գ. 16. մրգաւէտ Ագաթ. մրգաթափ Եղիշ. չրչր. 277. Վրդն. սղ. հաւամրգի Մխ. առակ. Գաղիան. մաշկամիրգ Խոր. աշխ. նոր բա-ռեր են մրգավաճառ, մրգավաճառանոց, մըր-գաստան, մրգասիսեռ «բոված սիսեռ, լաբ-լաբու, լէպլէպի» (որ և ոմանք գրում են-մրկասիսեռ. առաջինը իբր միրգ-սիսեռ, երկ-րորդը իբր մրկած սիսեռ)։
• Տէրվ. Altarm. 58 կցում է հյ. ամո-քել, մաքուր, սանս. marǰ «քերթել. փրցնել, մաքրել», յն. αμέλγω, լտ. mul-geo, գերմ. melke «կթել», Milch «կաթ» ևն բառերի հետ։
• ԳՒՌ-Երև. Հմշ. Տփ. միրք, որից մրգե-ղէն, մրգաջուր (>Զթ. մարքաջ'ուր).-Հմշ. մաշմուրք «շագանակ» ներկայացնում է հնե-րի մաշկամիրգ բառը. -ըստ ՀԲուս. § 3276 խտջ. կայ ամրկենի թուփը՝ որից ցախաւել են շինում և այս է հների հաւամրգի բառը՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1921, 615։
ὁπώρα fructus arboris, poma. Պտուղ. բերք ծառոց եւ տնկոց.
Ժողովեցէ՛ք զգինի եւ զմիրգ։ Ժողովեցէ՛ք գինի եւ միրգ բազում յոյժ. (Երեմ. խ. 20. 1։)
Մրգաց հաղորդութիւն պարտ է առնել ամենեցուն։ Արդ եղիցի յաղագս մրգաց այս ինչ օրէն կարգեալ։ Յայլոց մրգիցն ճաշակել ... որպէս եւ մրգոցն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Եթէ ի դրախտ մի լի մրգով մտանեմք, թէ զամենայն միրգն ուտել ոչ կարեմք, կամի՞ս թէ քաղցեալ եւս գնացից ի նմանէն. (Կոչ. ՟Զ։)
Ի պտղոց երախայրիս, եւ ի մրգոց կողովով։ Հուսկ յետոյ մրգոցն ի ներքս մուծեալ (յընթրիսն). (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
Կերակրեցի զքեզ նախ պտղովք դրախտին, փոխանակ մրգոցն քոց՝ որովք դու զմեզ. (Արշ.։)
Զդրախտն՝ ի հատանել մրգին՝ անխնամ թողուն. (Վրդն. սղ.։)
gift, present;
donation, favour, grace, gratification, munificence, liberality;
premium, remuneration, recompense;
salary, pension;
ի —, ի —ի, ի —ի մասին, as a gift, as a present;
—աւ առնել զոք, to lavish gifts or benefits on, to gift;
cf. Լնում;
cf. Ճոխացուցանեմ.
• , ի-ա հլ. «մեծից տրուած նուէր, ինծայ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. Եզն. 38 (Որ պարգև ի տեսանէ կամ ձիր ի բարեկամէ առնուցու). «ռոճիկ, թոշակ, ուտելեղէն» Ծն-խէ. 22. Ա. մկ. գ. 28. «մրցանակ» Ա. եզր. գ. 5. որից պարգևել ՍԳր. Եզն. Եփր. աւետ պարգևաբաշխ Ագաթ. պարգևական Ագաթ. պարգևապետ Երեմ. ծա. 59. պարգևատու Գ. մկ. ե. 6. Եբր. ժա. 6. պարգևիչ Ոսկ. Կողոս. աստուածապարգև Կորիւն. Ագաթ. նորա-պարգև Ագաթ. բարեպարգև Ոսկ. յհ. ա. 41. երախտապարգև Բուզ. մեծապարգև ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. վերնապարգև Կորիւն. պարգե-ւամտիկ «հարուստ, մեծատուն» Ոսկ. ճառք, էջ 109 ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. παρέχω «հայթայթել, շնոր-հել»։ Հիւնք. թրք. վէրկիւ «տուրք» բառի հէտ։ Müller WZKM 11, 206 իրանեան պար մասնիկով գև «տալ» ենթադրեալ ռառից, որի հետ հմմտ. գոթ. giba (ghebh) =գերմ. geben «տուրք, տալ»։
մանաւանդ Պարգեւք, ւաց. s. δόμα, δωρεά, δώρημα , δόσις, ξένιον donum, munus ἑποχορηγία suppeditatio, munificentia χορηγία munus choragi, erogatio, largitio. Բարիք իմն առատաձեռնեալ. տուրք ձրի. որ եւ ՇՆՈՐՀՔ ասի կամ փոխարէնն վաստակոց՝ լիաձեռն առաւելութեամբ, եղեալն ի մեծէ առ փոքր.
Որդւոց հարճիցն իւոց ետ պարգեւ Աստուծոյ է։ Ամենակերպիչ պարգեւիդ քում։ Բաշխեաց պարգեւս։ Պարգեւք քո քեզ լիցին։ Պարգեւք ելցեն նոցա։ Ել զկնի նորա պարգեւ ի ձեռանէ արքայի։ Գիտէք զպարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց։ Զպարգեւսն Աստուծոյ համարեցար ընչիւք ստանալ։ Ճաշակեցին յերկնաւոր պարգեւացն։ Զհասարակացն պարգեւն ետ աստուած՝ նոցա, եւ մեզ։ ի ձերոց խնդրուածոց, եւ իպարգեւաց հոգւոյն յիսոս քրիստոսի։ Ամենայն տուրք բարիք, եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք. (Եւն։)
Պարգեւ ընդ պարգեւատուին կռուիս. (Ոսկ. ես.։)
Եկեղեցիք ոչ են պարգեւք թագաւորաց։ Ի պատուոյն վերայ եւ այլ ես պարգեւս մեծամեծս ի նմանէ գտանէր. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Տալով տայր պարգեւս փրմացն փարաւոն. եւ ուտէին զպարգեւսն՝ զոր տայր նոցա փարաւոն։ Պարգեւս բաշխէր զորացն. (Ծն. ՟Խ՟Է. 22։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 28։)
ՊԱՐԳԵՒ. ἑπινεικία praemium. Մրցանակ վարձ քաջութեան.
Զի պարգեւք՝ վաստակոցն են փոխատրութիւնք. իսկ ողորմութիւնք՝ մեղուցելոյս բարերարութիւնք. (Նար. ՟Ծ՟Գ։)
Ի ՊԱՐԳԵՒԻ. Ի ՊԱՐԳԵՒՍ. Ի ՊԱՐԳԵՒԻ ՄԱՍԻՆ. իբր մ. Որպէս պարգեւ. իբրու շնորհ իմն.
Սահակայ առեալ ի պարգեւի զաշխարհն՝ թաղու զորդի իւր զաշոտ զլեռնակողմամբն. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Պարգեւատուն ամենեցուն այսօր խնդրի պարգեւս ի պիղատոսէ։ Հաճեցար խնդրիլ ի պարգեւի մասին ի պիղատոսէ։ Ի պարգեւի մասին խնդրէր զգլուխ մարգարէին. (Շար.։)
maintenance, food, nourishment, subsistence, victuals, provisions, stores;
աւուրն —, daily bread, daily board;
զաւուրն հայթհայթել or գտանել —, to gain or earn one's livelihood.
• , ի հլ. (սեռ. -ենի) «ուտելիք, ռո-ճիկ, ապրուստ» Պիտ. Յհ. կթ. Պտրգ. Բռս. մրկ. որից պարենապահ Արշ. պարենաւորիլ Արծր. պարենիկ Եղիշ. տիբ. 339 (չունի ՆՀԲ). խոզապարէն Սկևռ. աղ. 29, 67. պա-րենաւորում (նոր բառ)։
• Pictet 2, 313 bhar արմատից, իբր բուխար. bari, սիահփուշ bre «ալիւր» ևն. Canini, Et. étym. 185 իռլ. baran «սնունդ» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. farina «ալիւր»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. barən-maq «ապրուստ ունենալ»։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 338 պարէն, պարարել, պարարտ դնում է նախահայ par «ուտեստ» արմատից։
βίος, σίτησις victus. Ուտեստ ապրելոյ. կերակուր ոդեպահիկ. ռոճիկ. ճարակ. ապրուստ, ուտելիք.
Սակաւիկ մի ի բազմամատոյցն պակասեսցի պարենիցն։ Կարեւոր պարենիցն պատրաստութիւն։ Սորա ախորժակ բազմապատիկ պարենիւք՝ ի սնանելն. (Պիտ.։)
ԱՒՈՒՐՆ ՊԱՐԵՆ. Օրստօրեայ ուտեստահաց հանապազորդ. օրական ուտելիքը.
Առ սակաւ սակաւ զիւրեանցն ոտացուածս վատնեալք ընդ աւուրն պարենի՝ ի վերջին տնանկութիւն հասանէին։ Կարօտեալ աւուրն պարենին։ Զաւուրն պարէնն շահէր յաշխատութենէ ձեռինն. (Յհ. կթ. Պտրգ.։ Բրսղ. մրկ.։)
debt, duty, obligation, engagement;
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
— է, there must, there ought;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
• . ու հյ. (յետնաբար նաև սեռ. -ոյ) «մէկի վճարելիք գումարը. 2. որևէ տալիք. 3. պարտականութիւն. 4. փոխ տրուած դը-րամ» ՍԳր. «պարտական, առիթ, պատճառ» Հռ. ա. 27. Իմ. ժբ. 15. Եզն. Կոչ. Եփր. թգ. Ոսկ. «արժան, պատշաճ, վայել» Կիւրղ. գնձ. որից պարտ է «պէտք է» ՍԳր. պարտ և ևս. Եփր. օրին. և թգ. պարտիք ՍԳր. (ռամ. կաձև յգ. պարտեր «պարտքեր» Եղիշ. է. էջ 108. մի քիչ ցած՝ զպարտսն). պարտոյք «պարտականութիւն» Եւթաղ. 179. պարտիլ «պարտական լինել» ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. պարտական, ՍԳր. պարտապան ՍԳր. պար-տատէր Ես. իդ. 2. պարտաւոր ՍԳր. ան-պարտ ՍԳր. Ոսկ. եբր. ամպարտել «ան-պարտ կացուցանել, ներել» Տիմոթ. կուզ, էջ 150. բազմապարտ Մծբ. բարեպարտ Ոսկ. ա. կոր. բարեացապարտ Կորիւն. (այս և նը-ման -պարտ յանգող բարդութեանց վրայ ռե՛ս Ադոնց ՀԱ 1928, էջ 81). գլխապարտ Դան. ա. 20. Եզն. Ոսկ. ես. դատապարտ Հռ. գ. 19. ը. 34. Առակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ռ. 11 զրպարտել ՍԳր. Ոսկ. ես. մահապարտ ՍԳր. մահապարտութիւն Բուզ. Փարպ. մեղապարտ Ոսկ. ա. կոր. Եփր. թգ. չարեացապարտ Բ. մկ. դ. 47 (ըստ Ադոնց ՀԱ 1928, 80 ուղղելի ըստ յն. չարեաց պարտ). պատժապարտ Ոսկ. Սեբեր. վնասապարտ Գ. թագ. ա. 21. տարապարտ ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եւս. պտմ. Եզն. տարապարտուց «պարապ տեղը, ի զուր» ՍԳր. Կոչ. 353. նոր բառեր են՝ երախ-տապարտ, պարտամուրհակ, պարտաճանաչ, անպարտաճանաչ, պարտադիր, պարտադրել, պարտաւորեցուցիչ, անպարտադիր, անպար-տագիր, յանցապարտ ևն։ -Փոխաբերական իմաստով է պարտիլ «յաղթուիլ» (իբր թէ պարտական մնալ), պարտել «յաղթել, նուա-ճել» ՍԳր. Սեբեր. որից պարտութիւն ՍԳր. Եզն. պարտումն Փարպ. անպարտելի Եղիշ. խոր. դիւրապարտելի Մեկն. ղևտ. ևն։
• = Հպրս. *partu-«պարտք» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց կայ միւս իրանեան լեզուների մէջ. հմմտ. զնդ. pāra-«պարտք», tanūm pairyeite «պարտական լինի անձին. գլխապարտ լինի», pəša-(<*prta-) «պար-տական, յանցաւոր, մեղաւոր», pəšōsara-«գլխապարտ», pəšotanu-, pərətotanu-, ta-nupərəϑa-«գլխապարտ, անձնապարտ, մա-հապարտ», սոգդ. apartak «յանցաւոր, մև-ղապարտ» (MSL 19, 128 և ՀԱ 1927, 763), աֆղան. por «փոխ, պարտք»։ Պակասում է սառանեան աահլաւերինըւմ, Իրանէանից է ւևռեառեալ նաև քուչ. peri «պարտք» (MSL 19, 159)։-Հիւբշ. 228։
• ՆՀԲ լծ. տճկ. պօրճ «պարտք», պրս. պայէտ, ֆարզ «պէտք, պէտք է»։ Ուղիղ մեկնեց Müller SWAW 42, 250 և 78. 431՝ կցելով զնդ. ձևերին։ Նոյն է նաև Հիւբշ. KZ 23, 19։ Muller WZKM 6 (1892), 301 պհլ. [other alphabet] pardūn «պա-տիժ, տուգանք» բառի հետ, որ կարդում է part։ Հիւնք. տճկ. պօրճ և արաբ. [arabic word] ֆարզ։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 փռիւգ. παρτυσυβρα «անմեղ» բառի մէջ, որ մեկնում է պարտասուրբ. -Այս բո-լորը վերաբերում է պարտ «պարտք» բառին, իսկ պարտել «յաղթել» սրանից բաժանելով՝ մեկնում են-Հիւնք. պրս. burdan «յաղթել», barda «ռերե».-Հիւբշ. Arm. Gram. 229 (կասկածով) հարս. *part-«կռուիւ» արմատից. հմմտ. զնդ. pərətənte «մարտնչին», Aəšanā-«պատերազմ», սանս. pr'-«պատերազմ», prtanā-«պատերազմ, ընդհարում», պրս. ❇ āward «կռիւ». nabard պհլ. nipart «պատերազմ»։ Patrubány ՀԱ 1907, 304 պար «շուրջ» ձևի հետ։ Մառ ИАН 1920, 107 վրաց. մարթալ «արդար» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. պարտք, Ալշ. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պարտկ, Վն. պառտք, Գոր. Կր. Ղրբ. պարթք (բայց Ղրբ. պըռտա՛կան), Սչ. բարդք, Խրբ. բարդք, բարք, Տիգ. բmրդք, Ննխ. Ռ. բարթք, Սեբ. բարդգ, Ակն. և Պլ. բարթգ, Մկ. պարք՝, Ասլ. բար*գ, բար (բայց բարդըգտ), Անտ. բօրթք, Ագլ. պօռթկ, Զթ. բօյդք, բորդք, Հճ. բօյդք, Մրղ. և Սլմ. պառք, Սվեդ. բուրթք, թրքախօս հայերից Առն. bardk «տալիք»։ Նոր բառեր են պարտկանտէր, պարտքաթաղ, պարտքակոխ, պարտքատէր, պարտքնտէր, պարտքովի, պարտօք (Տիգ. բmրդօգ) «փոխատուութիւն»։
ՊԱՐՏ ՊԱՐՏՔ. χρέος, ὁφείλημα , ὁφειλή, τὸ ὁφειλομένον debitum. Որպէս լծ. ընդ թ. պօրճ. որ եւ պարտիք. Ինչ մի իրավամբք հատուցանելի այլում, յո՛ր եւ է կարգի. տալիք.
Արկ զնա բանտ, մինչ հատուսցէ ըզպարտսն։ Զամենայն զպարտսն թողի քեզ։ Հատուցէք ամենեցուն զպարտս. (եւ այն։)
Ամենայն պարտք արքունի, հասք եւ օրէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Է. 8։)
Հատուսցուք վաշխիւ զպարտն, Եթէ արդեօք այնչափ քաջառատք երեւեսցուք. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Գոլով ի ներքոյ պարտուց ոսկւոյ լտերց հարիւրից. (Կլիմաք.։)
Ոչ ընդունիս զթողութիւն, այլ մեռանիս պարտուքն. (Բրս. գորդ.։)
Անցեալ գնաց առ տրդատ՝ զհորն պարտսն հատուցանել. (Զենոբ.։)
Կնոջ այր իւր զպարտն (ամուսնութան) հատուսցե. նոյնպէս եւ կինն՝ առն իւրում. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 3։)
Այ (ինքնին) զմեր հատուցեալ պարիս, եւ մեր դարձեալ ի նոյն լինել պարտս՝ կարի յանդգնութիւն է. (Խոր.։)
Ետուր մեզ զորդիտ քո միածին պարտապան եւ պարտս (իբր լցող զտեղի պարտուց, կամ ինչ մի վճարելի որպէս պարտք). (Պտրգ.։)
Պարտ է մեզ զսիրելի որդի՝ փոխանակ հոգեւոր սննդեանն՝ զպարտոյ պարտսն հատուցանել նմա. (Վրք. ածաբ.։)
Այրն՝ առ որում պարտքն քո իցեն, հացէ զգրաւն արտաքս. (Օր. ՟Ի՟Դ. 11։)
թողցես զամենայն պարտս քո, զոր պարտիցի քեզ ընկեր քո։ Եղբորն քում թողութիւն արասցես զպարտուցն քոց (յամի թողութեան). (Օրին. ՟Ծ՟Բ. 2. 3։)
Որ պարտոյ տէրն էր նեղէր կեղէր (զնա) դարձուցանել անդրէն զպարտսն. (Ճ. ՟Բ.։)
Մի՛ ասեր դու ցիս, թէ մարմին պարտ է մեղաց. զի թէ մարմին պարտ է մեղաց, ընդէ՞ր մեռեալ չմեղանչէ։ Պարտ արեանն էր Մանէ՝ վասն մահու մանկանն, եւ այլն. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ղ։)
Ես ինձէն զիս ինքն պարտ վարկայ կրկին հատուցման. (Նար. ՟Ծ։)
Զանձն պարտ առնէ, թէ ես եմ. (յն. ինքն զայսորիկ ասէ առնել)։ Ոչ յորժամ ասիցէ, թէ ծածկեցար զայս յիմաստնոց, զաստուած ինչ պարտ առնէ ... ոչ զնա ինչ պարտ առնէ, այլ զնոսա որք մնին պատճառք լինէին։ Ո՞ր է, որ պարտ առնիցէ զաւետարանիչն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. 13։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
Առաւել քեզ աշխատութեան եւ վաստակոյ պարտ է (այսինքն պետք են). (Կլիմաք.։)
Զդարձ փոխարինին՝ որ պարտ էր մոլորութեան նոցա, յանձինս իւրեանց ընդունէին. (Հռ. ՟Ա. 27։)
ՊԱՐՏ. ա. δέον, ὁφειλόμενος, -νη, -νον, χρεωστουμένος, χρήσιμος quod oportet, debitus, -a, -um, aequus, par, conveniens. (որպէս լծ. ընդ պ. պայէտ, եւ ֆարզ ). Պատշաճ. Պարտուպատշաճ. օրինաւոր. յանկաւոր. արժան.
Երբեմն ցուցանէ իրս՝ աստուածութեանն միայն եղեալ պարտ. զի իմասցի երկաքանչիւր (այսինքն աստուած եւ մարդ գոլ). (Կիւրղ. գանձ.։)
Խոստացաւ զորդիսն ապրեցուցուել ի պարտ բաշխից (այսինքն ի տալի տրոց) (Եւս.քր. ՟Բ. յն.)
Տացի Աստուծոյ պարտն, եւ մարդկութեանն՝ նմա վայելուչն եւ պարտն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ոչ պարտ վարկաւ յունկն մարդոյ խօսիլ (զանճառելիսն). (Խոսր.։)
Պա՛րտ են (այսինքն վայել են) պատարագք ուրախութեանց. (Իսիւք.։)
Պարտ է մեզ որ կարողս եմք՝ զտկարութիւն տկարացն բառնալ։ Ապա եթէ այնպէս ինչ պարտ իցէ լինել, զոր, կամի արասցէ։ Առն մարդոյ չէ պարտ ծածկել զգլուխ։ Ինձ պարտ էր ձէնջ վկայութիւն առնուլ։ Ուստի պարտ իսկ էր նմա ամենայնիւ եղբարց նմանել։ Փոխանակ զի պարտ էր ձեզ լինել վարդապէտս վասն ժամանակին, եւ այլն։
Միթէ հանապազ պա՞րտ իցէ ձեզ ուրախութեամբ մտանել ի սրբութիւնս իմ. (Ես. ՟Ղ. 29։)
Պարտ են նմա երթալ յերուսաղեմ, եւ բազում չարչարանս չարչարել։ Պարտ է յամենայն ժամ կալ նոցա յաղօթս։ Իսկ արդ ո՞չ էր պարտ ողորմելի եւ քեզ ծաղայակցին քում։ Ո՞չ զնոսա պարտ էր չարչարե քրիստոսի։ Համարձակեցայց, որպէս եւ պարտ իցէ ինձ խօսել։ Չէ՛ պարտ այդպիսւոյգ կեալ։ Ո՛չ է պարտ եղբարք իմ այսմ այսպէս լինել.եւ այլն։
Ասեն բաղումք ի բանից կարգի (այսինքն որպէս առած), թէ պարտ է երկնչել՝ յորժամ զայլոց պատիժս տեսանիցեմք. (Գէ. ես.։)
Ոչ էր պարտ եւ պատշաճ ի սուրբ տեղւոջէ անտի գանձ երթալ զոհնց կռոց դից պաշտաման. (՟Բ. Մակ. 19։)
Պարտ ու պատշաճ է մաքրել.
Պարտ ու պատշաճ է առ միմեամբք մակաղել. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Ժամանակն՝ յորում պարտուպատշաճ էր նմա յայտնել։ Զիա՞արդ դադարէր նա ի գործոյ անտի՝ որ պարտուպատշաճ էր նախանձու նորա. (Եփր. օրին. եւ Եփր. թագ.։)
Ինձ անկ է հայրենի իշխանութիւնն ... (եւ միւսն) ասէր. ինձ պատշաճ է. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յոչինչ դառնալ եւ դարձուցանել չէ պատշաճ. (Եզնիկ.։)
Ցուցանէ եթէ ի վերայ Յովբայ պատշաճ են ասացեալքն. (Իսիւք.։)
գ. որ եւ պարտ բաշխք ասի. Տուրք՝ որպէս հարկաւ տալի ի բաշխ. բաժ. հարկ.
Ղովտ վասն պատուելոյ զծառայս նորա՝ զդուստրս իւր տայր պարտբաշխի ի թշնամանս. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
զիւրսն փոխանակ այլոց ունէր յանձին տալ պարտ. (բաշխի. Սեբեր. ՟Բ։)
Ո՞վ լուաւ, եթէ մարդ ոք ի մարդկանէ զմիածին որդին եւ զսիրելի վասն ծառայիցն պարտբաշխի առնիցէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
as, like;
— գունակ, as;
— զայս օրինակ, thus, in this manner or way;
almost, nearly.
• «իբր, հանգոյն, նման» Ոսկ. փիլ. ժ, ժե. և մ. բ. 23. Վեցօր. (իբր նախադրութիւն առանձին հազուագիւտ է հների մօտ. յետին-ների մէջ բաւական առատ, արևմտեան գրա-կանում միակ գործածականն է, իսկ արևե-լեան գրականում մրցում է նման բառի հետ). որից այսպէս, այդպէս, այնպէս, որ-պէս, նոյնպէս, այսպիսի, այդպիսի, այնպի-նի, որպիսի ՍԳր. Ագաթ. զինչպիսի Փարպ. Խոր. դոյնպէս Խոր. պէսգունակ Ասող. պէս զայս օրինակ Եւս. քր. պէսպէս ՍԳր. որպի-սութիւն Փիլ. աւելի գործածական է իբր. մասնիկ, ինչ. խստապէս Ոսկ. ա. կոր։ Փարպ. խաչապէս, զուգապէս, վերջապէս, քաջապէս, ընդհանրապէս, այլապէս ևն ևն։
• = Պհլ. *pēs ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց հմմտ. ոնռ. paesa-, paesah-«ձև, կերա եղանակ, զարդարանք». գտնւում է մանա-ւանդ բարդութեանց ծայրը. ինչ. vispopae-sah-«ամենազգի, ամէն տեսակ», stəhrpaē-sah-«աստեղազարդ, աստեղանման» ևն. սանս. péças «կերպարանք, ձև, գույն» ևն։ Այս բառերը պատկանում են հնխ. peik'-«զարդարել, նկարել, նախշել» արմատին, որի ժառանգներն են նաև սանս. pimcáti «զարդարել, ձևել, գրել», զնդ. paes-«ռու-նաւորել, զարդարել», հպրս. ni-pištanaiy «գրեցի», niyapaisam «գրեցի», պհլ. nipiš-tan. պոս. nivistan, քրդ. nəvīsin, օաս. fins-sun «գրել», քուչ. piñkam «գրում է», paiy-katsi «գրել», paykalhe «գրութիւն» (MS։ 18, 422), յն. ποιϰίλος «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», գոթ. (filu-)fai'is «(բազմա)պիսի», հբգ. fēh, անգսք. iah, fā, «գոյնզգոյն», լիթ. pèsziu, pèszti «ածուխի կտորով գծեր քա-շել, նկարել, գրել», հպրուս. peisāt, հսլ. pisati «գրել», p'istru «գոյնզգոյն», ռուս. пи-caть, nишy «գրել», necтрьи «խայտաբը-ղէտ», լեհ. pstry «խայտաբղետ», բուլգար. bismó=ռուս. nисьмo «նամակ» ևն։ Հնխ. peik'-արմատի հետ կար նաև * peig-, որից յառաջանում են լտ. pingo, pictum «նկա-րել», pictor «նկարիչ» ևն (Pokorny 2, 9 Tτautտann 21l Boisacq 800, Walde 583, Horn § 1051)։ Եթէ բառը բնիկ լինէր հայե-րէնի մէջ՝ պիտի ունենար հէս ձևը, ուստի պէտք է ընդունիլ որ փոխառեալ է իրանեա-նից, թէև ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ պարս-կերէնի մէջ չէ պահուած (բացի ni-նախա-մասնկաւոր ձևերից)։-Հիւբշ. էջ 230։
• ԳԴ պրս. վէս, վիյս «կերպ, պես»։ ՆՀԲ պրս. վէշ, ֆէշ։ Böttich. Arica 80, 258, Lag. Urgesch. 541 և Btrg. bktr. Lex. 52 սնս. pēças և զնդ. paesah-ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. էջ 182 պրս. ves, waihi։ Տէրվ. Նախալ. 93 իբր բնիկ հայ կցում է վերի բառերին և հա-նում է հնխ. piç «ձևել, պճնել» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συ լϰρ. 96 կապադվկ. πες «միայն»։ Հիւնք. պրս. պէս, պէզ «կերպ, օրինակ», պէսան «որպէս»։ Karst, Յուշարձան 424 ալթայ. bic, bis, bit, bes «նշան, գիր, երևոյթ, զարդ» ևն։
Մի քո ընկերին պէս կալ ի հակառակուի. (Ճ. ՟Ա.։)
Գետոյ պէս սահի անցանէ։ Աղօթս առնէ ի վերայ նոցա՝ աղքատաց պէս։ Ոչ վասն այսորիկ ետ մեզ ոտս՝ զի անճահս աքստոտեմսք եւ ուղտուց պէս անհեթեթս վազիցեմք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ծ. ՟Ծ՟Է։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Մարդք բարեգործք (առ ծնօղս)՝ կոչին ճայից պէս պատուադիրք. (Վեցօր. ՟Ը։)
Եկն այր մի աստուածապաշտ՝ քո պէսդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՊԷՍ ԳՈՒՆԱԿ. Նոյն ընդ վ. Տե՛ս ի բառն գունակ.
Սա՝ պէս գունակ բաբելոնի. զի եւ ընդ սորա մէջն անցանէ գետն կինդոս. (Ասող. ՟Գ. 42։)
Ունին զորութիւն այլեւ այլ պէս. (Պիտառ.։) (զոր եւ մարթ է առնուլ որպէս մասնիկ մակբայից կազմելոց յածական եւ ի գոյական բառից)։ 2
false, improper, abusive, adventitious, extrinsic;
degenerate, bastard;
note, letter, bill, card;
— ի պարտուց, innocent, guiltless, faultless.
• «թղթիկ, գրուած կամ գրելիք նա-մակ» Վրք. հց. Բ. 13 (նոր գրականում նշա-նակում է «étiquette, թղթի կտոր՝ որ աման։ ների կամ շիշերի վրայ են կպցնում՝ պա-րունակութիւնը նշանակելու համար»)։
• = Յն πιττάϰιον «տոմտակ, նւմակ, գրու-թիւն» (Boisacq 788, Sophocles 892. գոր-ծածական է թէ՛ բիւզանդական և թէ նոր յու-նարէնում)։-Բուն նշանակում է «շորով սպեղանի, cmplâtre» և ծագում է πίττα «ձիւթ» բառից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. pit-tarium «շոռով սպեղանի. 2. նամակ, տոմ-սակ. 3. պիտակ, étiquette», արաբ. ❇ bi'āqa «պիտակ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 871), թրք. [arabic word] pitaka, pataka «ապ-րանքների վրայ կպցնելու պիտակ»։ Պատա-հաբար նման են ու սրանց հետ կապ չունին չաղաթ. [arabic word] betik կամ petek «նամակ, անցագիր, վաւերագիր», թունգուզ. bitsik, bičəik «գրուածք», բուրեաթ. bič̌ik «գը-րուածք», ալթայ. pičik «գիր, գիրք», ուլ-ղուր. beček, bicik «գիր», որոնք ծագում են թթր. bit, bet արմատից. հմմտ. չաղաթ. bitmak «գրել, արձանագրել» եակուռ. bit «նշան», թունգուզ. bltšim «գրել» ևն (տե՛ս Vámbery, Etym. Wört. էջ 203, л 217 և Gustav Meyer, Turk. Stud. SWAW 1893, էջ 128)։ Թուրքականից են փոխառեալ պրս. ❇ batak «գիր, գրչութիւն, գրուածք», [arabic word] bitikči «գրագիր», Կազանի թթր. [arabic word] biti «հմայեակ», քրդ. betik, bitik «հմայեակ, նուսխայ», որից նաև հյ. գւռ. Վն. բիթիկ անել, ՆԲ. բթիկ անել, Երև. փիթիկ անէլ (Պռօշ. Սօս և Վարդիթ. ա տպ. էջ 29) «գիր անել հմայելով»։
• ՆՀԲ լծ. թրք. պիթի։ Հիւնք. պրս. պէ-թէք, յն. πιττάϰιον։ Աճառ. Արրտ. 1910, 269 մերժելով յունարէնը՝ դնում է թա-թարականից. բայց ճիշտ չէ, որովհետև այս դէպքում սպասելի էր առնուազն *պիթակ և ո՛չ թէ պիտակ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიტაკი պիտակի «աղերս. խնդիրք, прocьбa» (Ս. Գէորգի Վարուց մէջ գործածուած) ըստ Չուբինովի2 1020 հայե-րէնից է։ Նոյնպէս Մառ, Հայ-վրաց. յարա-բերութ. էջ 41 հայերէնից է դնում վրաց. պիտակի, բայց նշանակութիւնը դրուած չլի-նելով, յայտնի չէ թէ ա՛յս բառն է։
Նշաւակ խարդախութեամբ աղարտեալ, զհարազատ եւ զբուն՝ քան զպիտակն եւ զօտար անյաջողակ ցուցանելով։ Շնորդիքն զհարազատ որդւոցն կորչեալ հանեն կարդ, եւ զընտանի ազգն օտար եւ պիտակ ցուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՊԻՏԱԿ. καταχρηστικός abusivus, improprius. Ումպէտ. չարաչար կամ տարադէպ առեալ ի պետս ինչ. օտար ի բուն իսկութենէ. կեղծ սուտ. խարդախեալ. շինծու.
Զբուն աստուածն թողին, եւ ի պիակսն զառածան։ Մի համարեսցիս՝ թէ նա լոյս իմանալի եւ բուն է, եւ սա լոյս ինչ երեւելի եւ պիտակ. (Սեբեր. ՟Գ. եւ ՟Է։)
Մեր ամենայն անունպիտակ է, իսկ աստծոյն՝ ճշմարիտ. (Մխ. երեմ.։)
Ճշմարիտն ի վերայ պիտակ իրաց ոչ վկայէ, զի մի երբէք պիտակ լինիցի եւ վկայութիւն նորա. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Որ իմաստասիրելն առանց պիտակ օտարութեան է գիտուն, եւ աննենգ եւ մաքուր բարեպաշտութեան վերակացու է. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Պիտակն ի պարտուց. (Նար. խչ. իբր անպարտական։)
Եւ որ ինչ պիտակ է թագաւորութեան. (Ոսկիփոր.։)
Պիտակք, եւ մոլորեցոյց զքեզ . Թերեւս գրելի էր, պիտայ քո. զի ի յն. ասի, պէտս ունի քո։
Այն ձայն զքեզ ոչ խաբեաց եւ պիտակ որդի անուանեաց. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Պիտակ զանունն կրեմք. (Լմբ. պտրգ. ստեպ։)
Դեռեւս երեւէր արմատ գրոյն ի վերայ պիտակին, որպէս թէ եփեալ մելանաւ էր գրեալ։ Պիտակքն այն եղեն գրեալ երկոցունց եղբարցն։ Գրեա զայն ի պիտակս յայս (որ զկնի նամակ կոչի)։ Հատեք զգոտի դորա. եւ արարեալ այնպէս, գտին զպիտակն. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ը։)
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
• . ո հլ. և երբեմն ու հլ. «թիւ, գու-մար, հաշիվ, հաշուելը, քննութիւն, հարցու-փորձ, բանի տեղ դնելը, համեմատութիւն, ենթադրում» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Սեբեր. Եւս. քր. և պտմ. Ոսկ. որից համարիլ «հաշուել, թուել, սեպել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. ես. Կոչ. (աշխարհաբարում դարձել է համարել). հա-մարադրութիւն Ոսկ. ես. համարողութիւն Վեցօր. անհամար ՍԳր. Ագաթ. դիւրահամար Ոսկ. ես. կապճահամար Արծր. յոգնահամար կղկնտ. Բենիկ. երդահամար Զենոբ. բազմա-համար Բենիկ. ևն։-Համար բառի գաւառա-կան և նոր գրական «վասն, պատճառաւ» նշանակութեան հնագոյն գործածութիւնն ու-նին Խոր. Բ. 7, 87, 90 (Ի համար քեռ իւրոյ), Վրք. հց. Վրդն. սղ. Մխ. դտ. էջ 244՝ ի հա-մար ձևով. (Պահի ի համար մեծի փեսայի. Մխ. դտ.)։ Համարիլ բայի երկրորդական «վարկանել, սեպել» նշանակութեան համար հմմտ. թիւ, թուիլ և աշխ. ա՛յնպէս հաշուել. երկու նշանակութիւնները իրարից տարբերե-լու համար արևմտեան գրականը գործածում է համարել «սեպել» և համրել «հաշուել». հմմտ. արաբ. [arabic word] hasabā «հաշուեւ համրել», [arabic word] hasiba «համարել, սե-աեւ»։-Նոր բառեր են համարակալ. համա-րանաւութիւն, համարիչ, համրիչ, մարդա-Բամար. համարում, համարմունք։
• = Պհլ. *hamār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ hamār «հաշիւ, թիւ, չափ». ասւում է նաև āmār, amāra, avār, āvāra, amār, amāra, hamāra, որից [arabic word] nahmār «անհա-մար, անթիւ». սրանք ենթադրում են հպրս. *hamāra<իրան. hamhmāra ձևերը. բուն արմատն է հնխ. smer-«մտածել, յիշել, հո-գալ», որ գտնում ենք սանս. smarati «յիշել, մտածել», լն. μέρμηρα «հոգս, մտատանջու-թիւն, մտմտուք», μέρμηρίζω «անհանռիստ լինել, նեղուիլ. 2. խոկալ, մտածել», լտ. me-moria «յիշատակ, յիշողութիւն», անգսք. ge-mimor «յիշել», māmrian «մի բանի վրայ մտմտալ», հոլլ. mijmeren «խորունկ մտա-ծել», գոթ. maúrnan, հբգ. mornen «հոգ, անել, հոգսերով նեղուիլ» ևն ձևերի մէջ։ Ի-րանեանում նոյն արմատը տալիս է šmar, hmar. mar ինչ. զնդ. maraiti, šmāraiti «մտածել», mimara-«յիշել», պհլ. šumar, osmartan, պրս. šumār, քրդ. žimārtin «հա-շուել» (Walde 475, Pokorny 2, 689, Horn § 791)։-Հիւբշ. 178։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ կցելով պրս. ամար բառին։ Gosche 28 սանս. sama-rana, հպրս. hamarana, փռիւգ. αρμαν «կռիւ, պատերազմ»։ Müller SWAW 42.
• 256 պհլ. hamār, սանս. smr, զնդ. hme. re։ lusti Zendsp. էջ 228 զնդ. mar արմատի տակ։ Karolides, Γλ. συγϰρ 138 մերժում է կցել կապադովկ. άμάρ-τ︎α «ուրուական» բառին։ Հիւնք. պրս. ամար, հէմար, շիւմար։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o «վրայ»+ հնխ. smer «լիշել»։
• ԳՒՌ.-1. Համար «դաս» իմաստով ունին Ասւ. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. համար, Զթ. հա-մօր, համոր, Հճ. համօյ, Ննխ. համբար.-2. Համար «վասն» իմաստով ունին Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. համար, Ասլ. հմար, Տիգ. հmմmր, Հմշ հօմար, հումար, Զթ. համօյ, համոր, Սվեդ. հmմուր, Տփ. հա-մա, ամա, Մկ. Ոզմ. Վն. խամար, Ջղ. Սլմ. խմար, Մրղ. խամա, խմա, Գոր. Ղրբ. մհար, Հճ. համօ, Հւր. մար։-3. Համար «թիւ, համ-րանք» իմաստով ունին Շմ. համբարք, Պլ. համրանք, Տփ. համբարք, համբրանք, Վն. Սլմ. խամբրանք, Ջղ. խամբարք.-4. Հա-մարել «հաշուել» բայաձևն ունին Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. համրէլ, Հճ. համրել, Ասլ. համրէ՝լ, Ննխ. համրէլ (հինը՝ համբրէլ), Զթ. Խրբ. համրիլ, Սեբ. հարմէլ, Ախց. համռէլ (ռ-ով. այսպէս նաև համռիչ), Երև. համբա՛րէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. համբրել, Շմ. Տփ. համբրիլ, Տիգ. հmմբրիլ, Ղրբ. հմբա՛րէլ, Ագլ. հմբա՛րիլ, Գոր. հմբm՛րէլ, Հմշ. հօմբրուշ, Ջղ. խմբա-րել, Սլմ. Վն. խամբրել, Մրղ. խամբրէլ, Մկ. Ոզմ. խամբրիլ.-5. Առանձին ձև ունի Սչ. համարել «սեպել», տարբերելու համար համբրել «հաշուել» ձևից. -նոյնպիսի տար-բերացումներ նկատելի են նաև վերը՝ համար «վասն» և համար «դաս» ձևերի մէջ.-կըր-ճատմամբ յառաջացած ձևեր են Հւր. չու-մա՞ր, Շմ. չմա՞ր «ինչո՞ւ համար»։-Նոր բա-ռեր են անհամրանք, համար-հազար «շատ, անթիւ», համրովի, համրուկ
• ՓՈԽ.-Վրաց. ამარი ամարի «քանաևու թիւն», უამარი ուամարի «անթիւ».-Սղեր-դի արաբախօս քրիստոնեաներն ունին xa-mar «համար, դաս» (Բիւր. 1899, 116). Պատահական նմանութիւն ունի չէչէն. amar «ուսանիլ», որի արմատն է ām։
• «ժառանգութիւն կամ հայրենի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 173. երևի պէտք է հասկանալ «հայրենի ժառանգութիւն» և որևէ փոխաբերութեամբ կապել նախորդի հետ։
ռմկ. համրանք. ἁριθμός numerus. Թիւ. գումար թուոյ. հաշիւ.
Որոյ ոչ գոյ համար։ Որոց ոչ գոյր թիւ, եւ ոչ համար։ Զթիւ եւ զհամար ոչ է մարթ ունել։ Թիւ համարոյ։ Եւ այս է թիւ համարուցն (կամ րոցն)։ Եւ յովաբ զհամար հանդիսի ժողովրդեանն։ Բազում նուագս ոսկիս կորուսեալ ի միջոյ համարուեն (այսինքն համարոյն)։ Հայեցաք մեք ի խուռն մեծաթիւ համարոյ բանիցդ։ Ըստ համարոյն կամ ըստ համարս իւրեանց, եւ ըստ թուոյ անձանցն.եւ այլն։
ՀԱՄԱՐ. καταρίθμησις dnumeratio καταλογισμός recensio ψήφισμα, ψῆφος calculus. Թուարկութիւն. հաշուելն. հաշիւ ժամանակաց եւ թուոց.
Նոյնպէս եւ զայլ առաքինիս, զորս ոչ բաւեմք ընդ համար անցուցանել. (Վրթ. քերթ.։)
Ե՛կ դու, համա՛ր կալ, ո՛րչափ են ազգք հոռոմոց։ Զհամար կա՛լ դւ՝ որ յադամայ մինչեւ ցայսօր. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Համարովք թուոց, եւ ուսմամբ հռետորութեան կատարեալ էր. (Եւս. պտմ. ՟Է. 30։)
ՀԱՄԱՐ. λόγος ratio. Քննութիւն. վճիռ. հանդէս. իրաւունք. փորձ. պատասխանի. բան. ճիշդ հաշիւ. ռմկ. եւս համար.
Առաքեցաւ համար առնել գանձուն։ Առնէ համարս ի մէջ նոցա։ Ռոճիկ համարոյ օրըստօրէ։ Յարքունի համարուէ։ Ի պատճառս վարձանաց համարի։ Ոչ առնէին համար արանցն՝ յորոց ձեռս տային զարծաթն։ Տո՛ւր զհամար տնտեսութեան քո։ Ընդ անձին համարս տացէ աստուծոյ։ Որպէս թէ համարս տալոց իցեն ընդ ձեր.եւ այլն։
Համար դնեն ընդ աստուծոյ, որ պարտաւորքն են մեղաց. (Եփր. աւետար.։)
Մանկունք ընդունին տունս ուսման։ եւ զնոյն համարս տան վարդապետացն իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Տղայ մանկունքն փոքրահոգի ի համարս ուսմանցն. (Մաշկ.։)
ՀԱՄԱՐ. λογισμός reputatio. Համարումն. վարկ. սակ. կարգ. շարք. դաս. համեմատութիւն. սեպ, սեպուիլը, համարմունք, բաղդատութիւն.
Զի եւ բերովթ որդւոցն բենիամենի ի համարի էր։ Եւ ոչ եղեւ ի համարի բան իմ։ Գիտեմք, եթէ ի քում համարի եմք. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 2։ ՟Ժ՟Թ. 43։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 2։)
Ի գնդի համարուն ընդ ձեզ անցանեմ. (ՃՃ.։)
Կալան աւելի ինչ լաւութիւն յառաքինութեան համարի (յն. բանի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Զմեծամեծս եւ զփոքունս (ի տրոց) ընդ մի համար առնիցէ. (Ոսկ. եբր.։)
Չէ՛ ընդ մի համար՝ զհայր մոռանալ, եւ զաստուած. (Ոսկ. ես.։)
(Զանդրանիկն) պահէ առ իւր ի համար թագաւորութեան։ Շինեալ եւ տուն ի համար քեր իւրոյ խոսրովիդխտոյ. (Խոր. ՟Բ. 7. 87։)
Վայելչութեան եւ գեղոյ համար. (Վրդն. սղ.։)
reckoner, calculator, book-keeper, accountant, auditor of accounts;
տուն, տեղի —ի, counting-house;
accountant's office, ciphering.
• (սեռ. ի) «հաշուակալ, հաշ-ուապահ» Ա. մն. իէ. 1. Ագաթ. Սեբ. (Վատ պուրականի հարկահաւաքի համար ասուած) -սխալ գրչութիւն է համակար Գնձ. 1865, էջ 24, Սիմ. ապար. 87-89,
• = Պհլ. *hamārkār «հաշուակալ» ձևից. կազմուած է պհլ. *hamār «համար, հաշիւ» և kār «-արար» ձևերից. (վերջինից են նաև հյ. օգտակար, վնասակար, զենակար). պհլ. բառը չէ՛ աւանդուած, բայց նրա գոյութիւնը հաստատում է հայերէնի հետ նաև միշնայե-րէն [hebrew word] amarkal։-Հիւբշ. 178.
• ԳԴ համեմատեց պրս. ասարէկիյո բառի հետ, որի նշանակութիւնը և ա-ռաջին մասը նոյն են մերի հետ, բայց երկրորդ մասը (կիյր «բռնել») գործ չու-նի մեր կար-ի հետ։ Աւելի վատ է ՆՀԲ, որ դնում է պրս. շիւմարկիր։ Առաջին անգամ M. A. Levy (Geigers zweit Zeitsch. 5, 215) հայ բառը կցեց միշն ձևին։ Պատկ. Maтep. II 22 պհլ. ha mār ձևից։
(որպէս ռմկ. հիսապքեար. հիսապ. պ. չիւմարկիր, հիսապ բռնօղ. Որ առնէ զհաշիւ, եւ ունի զհամար ընչից, վաճառականութեան, նաւարկութեան եւ այլն. յն. պաշտօնեայ.
Համարակար դպիրք՝ ոչ պաշտէին ժողովրդեանն զամենայն համարս արքունի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Է. 1։)
Նոքա եւ համարակարք երկայն ճանապարհաց, նոքա եւ ուղեգնացք աշխարհի. (Ագաթ.։)
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
• , ո, ու, ի-ա հլ. «հռչակ, տառած. ուած անուն, լուր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭამბავი համբավի «լուր, աղաղակ, աղմուկ, գիրք, պատմութիւն, ճառ. արձակ գրուածք», ამბაჟი ամբավի «լուր» (Մաս ժամսա շինա եսմա Իրոդիս ոթխթա մաթ սամթավրոթա մթավարսա, ամբավի Ւեսոսի-Յայնմ ժամանակի լուաւ Հերովդէս չորրորդապետ զլուր Յիսուսի. Մտթ. ժդ. 1. Դա գեսմոդեն բրձոլանի, դա ամբավնի բըր-ձոլաթանի -Լսելոց էք պատերազմունս և համբաւս պատերազմաց. Մտթ. իռ. 6). უამბო ուանբո «առանց տեղեկութեան», უამბოდ ուամբոդ «առանց լուր ունենալու». թուշ. ამბუი ամբուի «պատմութիւն, խօ-սակցութիւն» (հմմտ. զրոյց «լուր, խօսք» և գւռ. զրից անել «խօսակցիլ»), Լազէ ամբուի ռՍ. Աւետարան», լազ. ambai, ambayi «լուր, տեղեկութիւն», uča ambayi «սև լուր, գոյժ», ինգիլ. համփավ «լուր» (шанндəe ЗВО 22, 357)։
ἁκοή, φήμη , λαλιά, ἁγγελία, φωνή, ψόφος auditus, rumor, fama, vox եւ այլն. (արմատն է բա, բայ, բան, բաւ) վր. եւս՝ համբա՛վի. Լուր համայն հնչեալ. ձայն. հռչակ. զրոյց. անուն.
Համբաւ սուտ։ Համբաւոյն՝ զր լսէի։ Ի համբաւն՝ զոր լուայ։ Ի համբաւէ չարէ։ Համբաւով նեղութեան։ Մի՛ երկնչիք ի համբաւաց։ Համբաւ քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր։ Համբաւն ի դուրս յաճախէր։ Շռինդն իմն յանկարծուստ համբաւի հարկանէր։ Հնչեաց համբաւն։ Եւ ել համբաւս այս ի հրէից մինչեւ ցայսօր.եւ այլն։
Սպանանել զնոսա չեն իրաւունք համբաւաւ միայն առանց քննութեան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զարհուրեցոյց զնոսա դատաստանացն ահիւ, եւ տանջանացն համբաւաւ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Թերեւս ի համբաւէ մահուանն զարհուրեցաւ. (Եզնիկ.։)
Վասն լրոյ համբաւուց սքանչելագործութեանց։ Ախտաժէտք գային ի համբաւին. (Խոր. ՟Բ. 29. եւ Խոր. առ արծր.։)
Ոչ իբրեւ յայլոց համբաւուց տեղեկացեալ. (Արծր. ՟Դ. 29։)
Համբաւն տարածէր յամենեցունց լսելիս. (Խոսր.։)
Զհամբաւն ամենայն ուրեք լսելի առնէին. (Իգն.։)
kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «պաչելը, պաչ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 1Ս. «սեր, միութիւն, յարում, ընտանութիւն (անասու-նի)» Վեցօր. Եզն. Ոսկ. մտթ. տիմ. Փելիպ. «ընտել, ընտանի, հեզ, հաշտ» Յհ. կթ. Նար. «երկու երկար վանկերից բաղկացած բառ» Թր. և Երզն. քեր. որից համբուրել ՍԳր. համ-բուրեցուցանել «ընտանեցնել, կրթել (անա-սունը)» Եզն. համբուրական Պիտ. անհամ-բոյր «անընտել» Ոսկ. բարեհամբոյր Յհ. կթ ուղղահամբոյր Նար. առաք. դառնահամբոյր Յհ. կթ. ժամահամբոյր «վաղանցուկ» Հին բռ. համբուրելի (նոր բառ). դժուարահամ-բոյր Մխ. առակ. (կայ նաև Ղրբ. դժուարա-համբոյր «դժուարանցանելի», որի հակա-ռակն է հեշտահամբոյր «դիւրին անց կենա-լու (ճանապարհ)»։
• Հներից Լմբ. մատ. 498 ստուգաբա-նում է համ «մի, ամբողջ» և բիւր բա-ռերից. «Հաղորդին Քրիստոսի և մի-մեանց համբուրիւն, քանզի և նոյն ինոն ստուգաբանութիւն անուանս զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ. համբիւր. համն մի ստուգի, այսինքն թէ բազումքն այս-պէս հաղորդեալ, իրերաց միանան»։ Ա-ւետիքեան, Քերակ. 1815, 313 համ բոյր «մէկ բուրում, մէկ շունչ ունենալը»։ ՆՀԲ դնում է բոյր բառի՞ց և վրաց. ամպօ՜րի։ Lag. Urgesch. 432 budh արմատից։ Muller SWAW 84 (1877), 217 բոյր արմատից։ Էմին, Динaст. Cnис. 1884 (արտ. Изcлъд. и Cтaт. էջ 186) կազ-մուած -ոյր մասնիկով։ Աղայեան, Աղ-բիւր 1887 յաւել. էջ 68 բոյր բառից, որովհետև հին ժամանակ համբուռեւու ժամանակ «իրարից հոտ էին քաշում»։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, 235 ար-մատը համ, ամ, համբ՝ միութեան և հաւաքման նշան։ Հիւնք. բոյր բառից, որովհետև «համբուրելդ հոտոտել իսկ
• պէս պրս. [arabic word] būsidan «համ-բուրել» հանում է ❇ būy «բոյր» բա-ռից, նոյնպէս և հյ. համբուրել՝ բոյր բառից։ Հիւբշ. 176 դնում է զնդ. *ham. baoδa «համաբոյր»? ձևից, որ սակայն ո՛չ աւանդուած է և ո՛չ էլ այլուստ կա-րելի է ապացուցել։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 108 և 218 պրս. ham-bōy «ի-րար հոտոտել»։։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է միայն կրօնական ի-մաստով, այն է՝ «մասունք, խաչ, աւետարան և կամ կրօնաւորի աջ համբուրել».-Տփ. համբուրիլ, Ալշ. Մշ. համբ'ուրել, Սեբ. համ-բ'ուրէլ, Ախց. Երև. Կր. Պլ. Ռ. համփուրէլ, Շմ. համփուրիլ, Տիգ. հmմփուրէլ, Ննխ. համ-փըրէլ, Ջղ. խամբ'ուրել, Սլմ. խmմբիւրել, Մկ. խmմբիւրիլ, Մրղ. համփըռէլ, խամփը-ռել, Ագլ. հըմփէ՛րիլ ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ՝ համփըրէլ էթմէք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ამბორი ամբորի «համ. ռոյր», ამბორება ամբորեբա «համբուրել». Րոմելսա մե ամբորս-ուղ'ո, իգի արս, շեիպ-ղ'արթ իգի «Ընդ որում ես համբուրեցից՝ նա է, զնա ունիցիք». Մտթ. իզ. 48։-Ըստ Մառ. Гpaм. др. aрм. 41 և ЗВО 17, 303 տառա-դարձուած է նաև 3ამბორი համբորի, ჭამბო-ვრი համբովրի, որի հետ Վ'apaя, Oбъ. отнош. aбхазcк. яз. էջ 20 միացնում է նաև չերքէզ. boyor, boyo «համբոյր»։
φίλημα osculum. վր. ամպօ՛րի Պագանելն՝ մանաւանդ զմիմեանս. որպէս շուրթն ի շուրթն ի միասին բուրումն սիրոյ. ողջոյն սիրոյ. նշան միութեան կամ միաբանութեան. համբուր, պագնելը, պագտուիլը.
Համբուրեսցէ զիս ի համբուրից բերանոյ իւրոյ։ Լաւ են հարուածք բարեկամի քան զկամակոր համբոյրս թշնամւոյ։ Համբոյր մի դու ոչ ետուր ինձ։ Ողջոյն տաջիք միմեանց ի համբոյր սրբութեան. (եւ այլն.)
Համբոյր սիրալիր տայր խոցուածոցն առանձնական (յովսէփ արեմաթացի). (Լմբ. տաղ.։)
Տեսանիցեն զորդիսն յիւրեանց համբուրից մերժեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ (յն. միութիւն, կամ ողջագուրումն։))
Զերդմանց եւ զհամբուրոյ շփոթութիւնս. (Ճ. ՟Ա.։ Համբուրիւ շրթանցս։ Զհամբոյր ողջունիս։ Համբոյր շողոքորդին. Նար.։)
Արժանացոյց տէրն զմատնիչն համբուրի. (Խոսր.։)
Ո՛վ համբոյր՝ նենգութեան նշան, եւ առիթ մահու. (Շար.։)
Յարմարական է եւէթ ստուգաբանութիւն Լմբ. պտրգ. իբր համաբիւր, այսինքն միութիւն բիւրուց. զի ասէ.
Հաղորդին քրիստոսի եւ միմեանց համբուրիւն. քանզի եւ նոյն ինքն ստուգաբանութիւն անուանս զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ։ Համբիւր. համն՝ մի ստուգի. այսինքն թէ բազումքն այսպէս հաղորդեալ իրերաց միանան։
ՀԱՄԲՈՅՐ. նմանութեամբ, որպէս Սէր, միութիւն, յարումն. կցումն իրաց. եւ Ընտանութիւն, կամ ընտելութիւն. հանդարտութիւն. ցածութիւն.
Ոչ եւս դառնայ ի համբոյր ապականութեան կրիցն առաջնոց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Թ։)
Զգլուխս պարսպին ածեալ ի կիրճս դժուարածս քարանձաւին՝ ի համբոյրս միմեանց մերձեցուցանէ. (Արծր. ՟Ե. 7։)
(Թռչունք) ոչ ունին համբոյրս ընկերութեան. գան ի ձեռս մարդոյ ի համբոյր եւ ի սնունդ. (Վեցօր. ՟Է։)
Առաջնոց չվնասակարութեան գազանացն մարդոյ՝ այժմու համբոյրս եւ ընտելութիւնս վկայեն։ Զառիւծու կորիւն սնուցեալ ածէ ի համբոյր եւ ի քծինս. (Եզնիկ.։)
(Գազանք) մարդկեղէն արուեստիւք պատրեալ՝ բազում անգամ գան ի համբոյր (յն. ընդել լինին)։ Զառիւծս ողոքես, եւ ի համբոյր ածես (յն. ձեռնընդել առնես). եւ զքո ցասումդն քան զառիւծուն վայրենագոյն կազմես։ Ձի ամեհի, եւ գազան վայրենի ... ի համբոյր գայցէ։ Տիրեմք նոցա, եւ ի համբոյր ածեմք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. տիմ. Ոսկ. փիլիպ.։)
Տիւ, հանդէս՝ որ լի է աշխատութեամբ, կենդանեաց համբոյր առ ի զմիմեանս տեսանելոյ. (Պիտառ.։)
Ոչ օտարս ինչ եւ այլեւայլս, քան թէ համբոյրս եւ հարազատս զասացուածսն առնել. (Մագ. քեր.։)
Զաստուած մեզ հաշտ եւ համբոյր արասցուք։ Աղաչէ աղերսէ, եւ զդարձն խնդրէ. վասն զի համբոյր բնութիւն է. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
ՀԱՄԲՈՅՐ. Ըստ քերականաց՝ Զուգահաւասար երկայնութեամբ երկավանկ բառք.
Համբոյրն ներկուց երկայնաց քառամանակ. ո՛րգոն, մա՜շդո՜ց ... Համբոյրն լսի զոյգ կամ հաւասար. (Թր. քեր. վջ։)
Երկվանգիցն անուանք են այս. համբոյր, մեծասար, մեծավերջ ... իշխանութիւն է առնել համբոյր. (Երզն. քեր.։)
proportionate, equal, conformable, corresponding, analogous, regular, symmetrical, adequate;
— գործել, to proportion;
դնել —, to compare;
եթէ իցեն ի քեզ առաքինութիունք —ք վեհ ճակատագրիդ, if your virtues correspond with your high destiny;
"ըստ համեմատի համեմատաբար, cf. Համեմատութեամբ."
• , ի հլ. «համաձայն, յարմար, զուգապատշաճ, նման» Յուդթ. ժա. 19. Յոբ. խբ. 15. որից համեմատել Ա. կոր. բ. 13. Իմ. է. 29. համեմատութիւն Իմ. է. 8. ժգ. 5. Եւս. քր. անհամեմատ Ազաթ. անհամեմա-տական Ոսկ. ես. ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թէ համայն ի մի ած-եալ, եկեալ կամ բաղդատեալ»։ Հիւնք. պրս. hamāmad «համընթաց, ընթացա-կից»։ Meillet MSL 8, 154 համ մաս-նիկով *մատ բառից. այս վերջինը իբր ռնեև հալ կցելով լտ. modus «չափ» ռառին, որով համեմատ թարգմանւում է բուն «համաչափ»։ Հիւբշ. 463 լիշում է այս մեկնութիւնը (աւելացնելով լտ. բառի վրայ նաև յն. μέδιμνος «գը-րիւ», գոթ. mitan «չափել», mitaϑs «չափ»), բայց ամբողջը համարում է անստոյգ, որովհետև արմատը ընդու-նելով *մատ, բառը պիտի ունենար *հա-մամատ կամ համմատ ձևը։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 219 համ+ պհլ. mat «միտք»։
ἁνάλογος congruens ἵσος aequalis եւ այլն. (որպէս թէ Համայն ի մի ածեալ, եկեալ, կամ բաղդատեալ) Զուգաչափ, զուգակշիռ, յարմար. նման. համանման. հաւասար. հանգէտ. հանգոյն. նոյնպիսի.
Երեւմունք աստուածայինք եղեն ի ձեռն տեսողացն համեմատից ինչ տեսութեանց ձեւակերպութեանց. (Դիոն. երկն.։)
Եւ ոչ միայն չեմ աւելին, այլ ի նուազ համեմատին. այսինքն յանհամեմատ կարգի. (Յիսուս որդի.։)
Ոչ գտանի կին գեղեցիկ համեմատ սմա (յն. ըստ) դստերացն յովբայ ազնուագոյնք. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ա. 19։ Յոբ. ՟Խ՟Բ. 15։)
Չի՛ք ինչ համեմատ ի կենցաղումս գործոց առաքինութեան. (Խոսր.։)
Չգտանի համեմատ այնր պատուոյ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
• , ր հլ. (-մեր, -մերց) «լեզու չունե-ցող, մունջ, լալ» ՍԳր. որից համրանալ ՍԳր. Վեցօր. համրիլ «լեզուն բռնուիլ» Իմ. ծբ. 24. Մծբ. համրութիւն Կիւրղ. ել. համրացուցանել Նար. իգն.։
• ՆՀԲ լծ. յամր (յամրալեզու)։ Հիւնք Հերմէս յատուկ անունից է հանում։ Bugge KZ 32, 13 և A. Torp դնում են *ambrū
ἅμαλος, κωφός mutus, tacens. Անխօս. անբարբառ. կապեալ լեզուաւ. պապանձեալ. որ եւ միանգամայն խուլ. (զի խլութիւն է պատճառ համրութեան) լծ. ընդ Յամր. որպէս յամրալեզու.
Ո՞վ արար զխուլն եւ զհամրն։ Որպէս համր՝ որ ոչ բանայ զբերան իւր։ Համր եղիցին շրթունք նենգաւորք։ Եբաց զբերանս համերց։ Խլից լսել տայ, եւ համերց խօսել։ Կաղս, կոյրս, համրս։ Համերքն խօսէին։ Զլեզու քո կապեցից ի քիմս քո, եւ եղիջիր դու համր.եւ այլն։
Դեւ մի համր։ Զոր ունի այս համր։ Համրդ եւ խուլ այս. իմա՛ զդեւն համրացուցիչ։
Համր բնութիւնքն երգեցին զօրհնութիւնս ովսաննայիւ,. այսինքն տղայք դեռ անբարբառք. (Եփր. ծղկզրդ.։)
Բարբառեցուցանես համերս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Նման գոլով խուլ եւ համրին, եւ ի դիւաց խցեալ խըլին. (Յիսուս որդի.։)
Armenian;
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
• , ի հլ. «ապականութիւն, աղբ». նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Աթան. տպ. 1899, էջ 199. «Արե-ռակնս այս օրերևակ և ի մարմինս մեռե-լոցն լինելով, և ի վերայ հայիցն և ժախա-հոտութեանցն փայլելով, ո՛չ վնասի և ո՛չ պղծի». (հմմտ. իմաստի ճշտման համար՝ նոյն հատուածի մի ուրիշ համապատասխան ձևը՝ Անկ. գիրք հին կտ. Վենետ. 1896, էջ 149.-Արեգակն ոչ ապականի հայելովն յաղբ և ի տիղմ)։
• «հսկայ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 175 յգ. հայք «հսկայք» ձևով։
• «նայիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են՝ հայիլ «նա-յիլ, դիտել, փխբ. մի բանի սպասել» ՍԳր հայելի ՍԳր. Եփր. ել. հայեկ «նաւի դիտա-րան» Լծ. նար. հայեակ «դէտ, տեսուչ» (նո-րագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. լզ. (երեք անգամ գործածուած). հայարան «աչք» Մագ. թղ. 136. հայեացք Դիոն. եկեղ. Նար. երգ. հալե-ցած Փարպ. հայեցիկ Գ. թագ. զ. 4. հալե-ցուած Եզեկ. իգ. 16. Ոսկ. յհ. հայեցուցանել Առակ. իա. 1. Վեցօր. երկնահայեաց Վեցօր. քաղցրահայեաց Առակ. ժբ. 13. Վեզօր. հա-մարձակահայեաց Ել. իգ. 8. յառաջահայեաց Կոչ. 208. իմաստահայեաց Փարպ. լաւահա-յեաց Փարպ. ծովահայեաց Խոր. ընդվայրա-հայեաց Եփր. խոստ. դժնահայեաց Խոր. հա-յեցակէտ (նոր բառ) ևն։-Այս արմատից նի-տե՛ս առանձին։-Այս հոմանիշ բառերի նո-շանակութեան տարբերութիւնն է ըստ Տաթև. հարց. 407՝ հայիլ «ցածրից վերև նայիլ», նայիլ «վերևից ներքև նայիլ», տեսանել «հա-ւասար դիրքով նայել»։
• ՆՀԲ արմատր համարում է ակն, աչք, այց։ Lag. Urgesch. 53 յն. συν-ι-έναι «ուշադիր լինել»։ Müller, Kuhns ս. Schleich. Btrg. 3, 90 արմատը դնում է paç։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] xayāl «երե-ւակայութիւն»։ Thomaschek ՏWAW 4, 45 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) դնում է pā արմատից, որին ճիշտ համաձայն է գա-լիս ալբան. pa, անց. pane. námιine։ Scheftelowitz BВ 29. 33 pāi «պահել» արմատից, ինչպէս են զնդ. pāyu, պրս. pāyī̄dan «սպասել», յն. ποιμήν «հո-վիւ» ևն։-Հայելի բառի հետ պատահա-կան նմանութիւն միայն ունի գնչ. yali «հայելի, ապակի», որ ծագում է լն. δαλος, δαλιον, նլն. ὸάλιν γιαλὶ «ա-պակի» բառից։ Մառ. Яз. и Лит. 1, 238 բասկ. ayč̌in «առաջը» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. հաիլ, Ք. հայնալ, Հճ. հէյյել, Զթ. հէյիլ, Տիգ. հիյmլ «նայիլ», իսկ Սվեդ. հիյյիլ «սպասել».-աւելի հետաքրքրական ձևեր են Շտ. խել, Մկ. ըխիլ. (ասւում է օր. Մկ. կըխը «տեսնում է», տըխը «պիտի տեսնէ», ըխը՛ «տե՛ս», որոնց հետ նոյն է Վն. խենք՝ «տեսնենք, նայինք» (իբր *հա-յենք)։-Նոյն արմատից են հայոց Ակն «բախտ նայող, բախտագուշակ, տճկ. baqejə, ռմկ. պախըճի), հայվածք Արբ. «նայուածք»։ -Հայելի բառը պահուած է Ասլ. Մշ. Ննխ. Ալշ. Երև. Ախց. Պրտ. Ռ. Սչ. հայլի, Մրղ. Սեբ. Սլմ. հmյլի, Հճ. Շմ. հէյլի, Խրբ. հmլլի, Աժտ. հալի, Զթ. հիլլէ, Գոր. Ղրբ. Տիգ. հիլի, Տփ. հալիլա, Սվեդ. հիլիլա, Ագլ. հըլլէ՛րի, Ոզմ. խէյլէ՛, Ջղ. խալլի, Վն. խայլիկ ձևերով։
• ՓՈԽ.-Հայերէն գւռ. հայլի ձևից փոխա-ռութիւն եմ դրած լազ. yali «հայելի, դի-տակ» բառը (Արրտ. 1911, 418). բայց սխալ է. լազ. yali ձևն էլ փոխառեալ է յունարէ-նից, ճիշտ ինչպէս գնչ. yali։-Պատահական նմանութիւն ունի կար. haydu «նայիլ»։-Հյ. գւռ. հայլիկ ձևից է փոխառեալ անշուշտ քրդ. ւիլըք հոմանիշը. հմմտ. Ա. կոր. ժգ. 12. mմ ոգա ժը լիլըքէ տըպինըն (տեսանեմք իբրև ընդ հայելի)։
• , ի հլ. «հաց» ՍԳր. «կերակուր, ճաշ, ընթրիք, կոչունք, սեղան» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «ցորեն» Գիրք թղ. 236. Վստկ. 30. Կղնկտ. (հրտ. Էմ. էջ 66, Շահն. Ա. 185). որից հա-ցալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. հացակից Սիր. թ. 22. հացամոլ «հացառատ» Ոսկ. ես. 230. հացարար Երեմ. է. 20. հացարարոց Ա. մն. ժզ. 3. հացարարութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. հազաւէտ Ես. լզ. 17. հացերէց Դատ. ժզ. 20. հաօեփեազ Ա. թագ. ը. 13. հացկատակ Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 23. մեծահազ Բ. մակ. բ. 28. գա-րեհաց Վրք. հց. հացամեծար «գողի ասպրն-ջական, գողպարտակ» Մխ. դտ. 334. հացուտ «հագաշատ» Աբր. կրետ. էջ 101 ևն։ Նոր բա-ռեր են հացաբոյս, հացահատիկ, հացագին. հացադուլ ևն։
• Հնեռիզ Տաթև. ձմ. իդ. «Հացն հայ-ցումն թարգմանի, որ է հայց»։ Սրանից առնելով Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 311 հայց բառից, «որովհետև բնութիւ-նը հաց է ուզում» (իբր պահանջ)։ Klap-roth, As. polygl. էջ 99 և 134 Կովկա-սեան ակուշա լեզւով kaz և կուբիչի լեզ-ւով kaz ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. հյ. հայս և արաբ. xubz «հաց»։ Pott EF 1, 233 և սրան հետևելով Windisch. 22, Goscha 29, Bottich. Arica 33, Lag. Urgesch
• 334, Müler SWAW 38, 581 և 41, 148-165, Justi Zendsp. 182, Հիւբշ. KZ 23, 29 ևն կցում են փռիւգ. βέϰος «հաց» հոմանիշին, այս էլ դնելով pac «եփել» արմատից. հմմտ. սանս. և զնդ. pac, պրս. puxtan, օսս. p'icin, յն. πεσσω «եփել» ևն։-Fick BVS 7, 383 փռիւռ. βέϰος ձևը կասկածով դնում է bhaǰ արմատից։ Canini, Et. étym. էջ 238 հաց և հայս=բասկ. haz «սնուցանել» բառի հետ։ Fortunatov BВ 7 (1883), 88, որից և Bugge, Btrg. 17 և KZ 32 41 հաց միացնում են սանս. sasyá-«ցանք, հացահատիկ», զնդ. hahva-«արմտիք», paitis-hahya «հնձոց տօն» բառերի հետ։ Հիւբշ. 465 սխալ է գըտ-նում այս համեմատութիւնը, որովհետև հյ. ց չէ՛ <հնխ. sy։ Հիւնք. հայս բա-ռից։ Erckert, Die spr. d. Kauik. stam-mes. էջ 48 խիւր. gatc «հաց»։ Patru-bány SA 1, 188 հնխ. pok2som «եփած» ձևից. հմմտ. լտ. coquo, coxi, սանս-páksat։ Նոյն, KZ 37 (1904), 428 և IF 13, 163 հնխ. pā-sk-om նախաձևից, իբր ւտ. nasco «արածել, սնուցանել», pa-nis «հաց»։ Pedersen, Նպաստ 23 ըն դունում է այս մեկնութիւնը, բայց Հայ. դր. լեզ. 156 մերժելով՝ կցում է յն. πατὲομαι «ուտել», գոթ. fodian «սնա-նիլ», հ. սկանդ. fóstr «սնունդ, կրթու-թիւն» ևն բառերին, բոլորի արմատը դը-նելով հնխ. pā «ուտել, սնանիլ», աճա-կանը pat։ (-Նոյնը կրկնում են Walde 558 և Boisacq 751)։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 498 ուրարտ. աձիս։ Scheftelowitz BВ 28, 287 սանս. aca, զնդ. as, պրս. as «կերակուր»։ Char-pentier, IF 25, 242 սանս. pakti, յն. πέώις լտ. coctio «եփել, եփուած բան» բառերին ցեղակից՝ դնելով kι=հյ. ց։ (Pokorny 1, 112 չի ընդունում Schef-telowitz-ի մեկնութիւնը, իսկ 2, 17 և 22 աւելի լաւ է գտնում Charpentier-ի մեկ-նութիւնը, քան լտ. pāsco ևն)։ Karst, Յուշարձ. 421 թթր. as, aš, az «ուտել,
• լափել», ույղուր. aš «կերակուր», կոյբ. ևառագաս. aš «ցորեն, ցանք, հառ»։-Մառ, O полож. aбхaз. էջ 42 իմեր. ხოზო խոզո, ափխազ. axvaža «հառ». Kипաīипае Inaм. мингр. яз. Cn. 1914, էջ 401 հաց=մինգ. խեցի «հիւրասիռու-թիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունին ափխազ. ača «հաց», չէրքէզ. pastə «կորեկի հաց», ինչպէս նաև յն. փօμί «հաց», որից փոխառեալ է տճկ. somin. somun «գրտակ հաց» (նախաձայնի անևման համար հմմտ. υαμάτια> տճկ. Samatia «Սամաթիա», Պօլսի հայաբը-նակ նշանաւոր թաղը)։ Meillet, Dict, é́tym. It. 694 կրկնում է Patrubány-ի մեկնութիւնը և դնում է հաց
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախզ. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հաց, Ասլ. հաց, հաս, Տիգ. հmզ (սեռ. հmցցի), Ագլ. Հճ. հօց, Զթ. հօց, հոց, Անտ. հուէօց, Այն. հաս (Բիւր. 1900, 682), Սվեդ. հուց, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խաց.-հետաքրքրական ձևեր են Ջղ. ախանօ «ան-հազ, առանց հացի», Ջղ. մնկ. ծածիկ «հա-ցիկ»։-Նոր բառեր են հացաբեր, հացակեր, հացահաջ, հացահոտ, հացաման, հացանուշ, հարաշէն, հացապուր, հացատուն, հացա-ւորել, հացափոխ, հացափոր, հացթուխ, հաց-լաթ, հացահան (մի քիչ հնից ունինք՝ հա-ցահան Զքր. սարկ. Բ. 65, որից Վն. խաս-խան, Շմ. ծահան, Ղրբ. ծհան), հազութազ, հացուտ «կուշտ», հացպան, հազվալայ, հազ-փնջիկ, հացփոր, անհացուտելի, անաղուհաց, թաւահացիկ, թթահաց, տաքդեղահաց ևն. Ատանայի թրքախօս հայերը պահած են մէ-ղա հացցիկ դարձուածը (ասում են՝ երբ հացը գետին ընկնի), ախաս «աղուհացք, մեծ պահք» (Բիւր. 1900, էջ 454)։
ἁρμένος armenus, armenius. թ. էրմէնի. վր. սօմխուլի. Ազգ արամեան՝ որ ի Հայկայ թորգոմեան յաբեթեանց.
Հայն միշտ աղաղակէ եւ այլն։ Ո՛չ բնութիւն ազգին է չար՝ հոռոմին կամ հայոյն. (Լմբ. ատ.։)
Այլ թորգոմայ զհայկ ծնեալ, յորմէ եւ Հայք մեք անուանեալ. (Շ. վիպ.։)
Զխանտածութիւն հայ մարդկան ճանաչելով. (Փարպ.։)
Որ կոչի ի հայ բարբառ կորուստ. (Յայտ. Թ. 11։)
Հեղուլ ի հայ բան. (Խոր. Գ. 53։)
Մռայլ առեալ է ի հայ լեզու. (Նար. երգ.։)
Ի նոյն թագաւորի քսաներորդ ամի հայ թուականն կարգեցաւ. (Շիր. քրոն.։)
ՀԱ՛. իբր Այո՛. կարի իսկ քաջ. արդարեւ. աստուծով. երդուեալ ի դիս. հա՛, հապա՛.
Եթէ ոք աւելի քան զտա՛յ կամ զո՛չ ա՛յլ երդնուցու երդումն ... որոշեսցի շաբաթ մի. (Բրս. կանոն.։)
Խուներդմնականն, հա. (Թր. քեր.։)
father;
papa, pa;
dad;
father, chief;
founder;
author, inventor;
— մեր, the Lord's prayer;
— երկնաւոր, գթութեան, heavenly Father, God of mercy;
հարք եկեղեցւոյ, the fathers of the church;
հարք միանձունք, old anchorites;
հարք մեր, our fathers, forefathers, ancestors;
— աշխարհի, Adam;
յարգոյ —, Reverend Father;
բարեյիշատակ —ն իսահակ, Father Isaac of blessed memory;
— սուրբ, holy father;
— խոստովանութեան, confessor;
հոգեւոր —, spiritual father;
— հայրենեաց, ժողովրդեան, աղքատաց, father of his country, of the people, of the poor;
քերթողաց —, father of Armenian literature, Moses of Khoren;
— պատմագրաց, father of history, Herodotus;
— եւ մայր, father and mother, parents;
որդի ի հօրէ, from father to son;
— իբրեւ զ—, like a fatherly, paternal;
ազնիւ, բարեգութ —, good, tender father;
— սիրտ, գութ, սէր հօր, the heart, tenderness, love of a father, paternal, fatherly affection;
սիրել, պատուել զ—, զօրավիգն լինել հօրին, to love, honour and succour one's father;
յաւելուլ առ հարս, to go the way of all flesh, to go to kingdom come, to die;
ննջեաց ընդ հարս իւր, he slept with his fathers;
— որդւովք բերկրեալ, a father happy in his children;
— մարդպետ, kislar-agasi, master of eunuchs.
• (հոլովւում է հօր, հարբ, հարք. հարս կամ հարանց) «հայր» ՍԳր. փոխաբերաբար նշանակում է նաև «ցեղի կամ ազգի նախա-հայր, վերակացու, տնօրէն» ՍԳր. Ագաթ «առբայ, վարդապետ» Յհ. իմ. երև. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով.-հայր, որից հայրաբար Ագաթ. հայրաբարոյ Բուզ, Կորիւն. հայրաբուն Ագաթ. հայրանարգու Ոսկ. մ. ա. 3. հայրապետ ՍԳր. հայրենի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. հայրենիք Ագաթ. Ոսկ. (այս բառի «հայր» նշանակութեան վը-րայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 137). հայ-րենատուր Ա. պետ. ա. 18. հայրիկ Տոբ. ժա. 13. Եւագր. անհայր Եբր. է. 5. կնքահայր Եփր. խոստ. միահայր Եւս. քր. քաջահայք Բ. մակ. բ. 22. զուգահայր Խոր. նախահայր Փիլ. Պիտ. թագաւորահայր Յայսմ. խոստո-վանահայր Գր. հր. հայրենակից, հայրենակ-ցուի, հայրենակցական (նոր բառեր) ևն։-Հօր (սեռականի ձևը), որից հօրաբարոյ Ագաթ. հօրամոյն Բ. մակ. ժ. 10. Ագաթ. հօ-րաքոյր Ղևտ. ժը. 12. ի. 19. Եւս. քր. հօրեղ-բայր ՍԳր. հօրու «խորթ հայր» Մխ. դտ. հօր-որդի «ազնուական», հօրորղութիւն «ազնուա-կանութիւն» Զքր. ծործ. (տե՛ս Նորայր, Հալկ. բառաք. էջ 119 և Յուշարձան, էջ 169), համ-հօերայ Ղևտ. ժը. 11 ևն։-Հարանց (յոգնակի սեռականի ձևը), որից կազմուած է հարան-ցամոյն «հօրնմանակ» Կորիւն (տպ. հարուստ ամացն! էջ 12, որ ըստ Գ. Տ. Մկրտչեանի, Գորիա և Շմոն, էջ 19 պէտք է ուղղել հա-րանցամոյն, ինչպէս ունի էջմիածնի Թ. 611 ձեռագիրը)։-Յօր-, որից յօրայ «խորթ հայր» Սեբեր. Փիլ. Խոր. (այս բառի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ յառաջանում է հնխ. pətèr ձևից (սեռ. հօր<հաւր<հնխ. pətrós) ցեղակիցներից հմմտ. սանս. [other alphabet] pi tar-, գնչ. pita, քուչ. pātr, զնդ. [arabic word] pita (տր. piϑre, fəδrōi), հպրս. [other alphabet] pitā (սեռ. piϑra), պհլ. pit, pitar (գաղափարագրով գրուած է [syriac word] pit և ❇ pitar (ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi 1, 21), պրս. [arabic word] pidar, pa-dar, [arabic word] piyar, սակ. pyari (MSL 18, 101 և 121), օսս. fidá, fid, բելուճ. p'iϑ, աֆղան. plār, քրդ. pièr, զազա pi (Horn § 286), յն. πατήρ (սեռ. πατρός), լատ. pater, իտալ. padre, սպան. padre, ֆրանս. père, գոթ. fa dar, հբգ. fater, գերմ. Vater, անգսք. foeder հհիւս. faδer, հոլլ. vader, vaar, անգլ. father (Kluge 505), հիռլ. athir, բոլորն էլ «հայր»։ Բալթիկ-սլաւական խմբի մէջ այս բառը ջըն-օուած է՝ փոխանակուելով հնխ. atta ձևոմ. որ յատուկ էր մանկական լեզուին. հմմտ. սանս. atta «մայր, մեծ քոյր», յն. ἀττα «հայրիկ», լտ. atta «հայր, հայրիկ», գոթ. atta «հաւր», հբգ. atto, հհիւս. atte «հայ-րիկ», ալբան. at «հայր», հսլ. otici, ռուս. отець «հայր» ևն։ (Իբր բնաձայն նման բա-ռեր գտնւում են նաև ոչ-հնդևրոպական լե-զուների մէջ. ինչ. -հունգ. atya, թրք. ata, բասկ. aita «հայր»)։ Առաջ կարծում էին չեզուաբանները թէ հնխ. pətér կամ patē̄r յառաջացած է pā «պահել, պահպանել» ար-մատից, բայց այժմ այս կարծիքը ճիշտ չի համաուում, և ենթադրում են թէ հնխ. patér յառաջացել է մանկական pa, papa «հայրիկ» բնաձայնից (Walde 565, Pokorny 1, 44 և 2. 4. Boisacq 75, Ernout-Meillet 704-5)։-Հիւբշ. էջ 463։
• Klaproth, Asia polygl. 106 իռլ. ater և էրզ. aϑer հոմանիշներին է կցում։ ՆՀԲ հանում է այր բառից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունին նախ Peterm. 26, 33, 153, Windisch. 22, 25 և յետոյ Gosche 14. Böttich. Horae aram. 36, 67 ևն ևն։ Thomaschek SWAW 4, 66 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) կցում է թրակ. pair ձևին։ Հիւնք. ուղղականը այր բառից է հա-նում. եսև սեռականը պրս. խօր «պռե-գակ» բառից։ Patrubány SA 1, 3 կը-ցում է հունգ. fèrj «փեսայ» բառի հետ։ lensen IF Anz. 14, 50 համապատաս-խան հաթ. բառի մէջ գտնում է -t-ձայ-նը։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 հայ-
• րապետ բառը դնում է պրս. hirbed «իշ-խան»= զնդ. atrapaiti ձևից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. հայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. հար, Ղրբ. հmր, հէր, Ալշ. Գոր. Երև. Հմշ. Մշ. Շմ. Տփ. հէր, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խէր, Ոզմ. խեր.-ջըն-ջուած է Խրբ. Սվեդ. Տիգ.՝ փոխանակուելով պապ կամ տատ բառով.-2. Կր. հօրէխբ'ար, Հմշ. հօրբ'էր, Ագլ. հէ՛րբmր, Գոր. Ղրբ. ղօ՜ր-փէր, Ալշ. Բլ. հօխպէր, Սլմ. խօրախպէր, Ջղ. խօրօխպէր, Սչ. հօբ'ար.-(օտար փոխառու-թեամբ՝ Տիգ. 'ամմօ, Պլ. ամուջա).-3. Ալշ. Ախց. Սեբ. Սչ. հօրքուր, Խրբ. հօրքօր, Ասլ. հէօրքիւր, Մկ. Ոզմ. խօրք'ուր, Սլմ. խորքիւր, Ջղ. խարաքուր, Երև. հօ՛քիր, Ղրդ. հա՛քուր, Ղրբ. հա՛քու։-Նոր բառեր են հաւրտհար. հայրամեռ, հայրապապ, հայրատատ, հայ-րացու, հայրնմանակ, հայրէցորդի «բնաւ ա-մենևին», հարանք, հարանց գնալ. -էնկիւրիի թրքախօս հայերն ունին խօստանանքայր «խոստովանահայր»։
πατήρ pater. Այր կամ արու ծնօղ զաւակի, իրական եւ նմանական. առնչակից որդւոյ։ Եւ նախ յաստուած որպէս ծնօղ էական եւ աստուածային՝ առաջին անձն յերրորդութեան, որոյ ծնունդ է բանն աստուած համագոյ. որպէս միտք մեր ծնանի ի մեզ զբան. իսկ լայնաբար եւ շնորհօք հայր մեր ասի՝ աստուած, որպէս հաստիչ եւ խնամօղ եւ այլն. հար.
Զաստուծոյ ասի՝ հայելով յառաջին անձն.
Յանուն Հօր, եւ Որդւոյ, եւ Հոգւոյն սրբոյ։ Առ հայր իմ (բնութեամբ), եւ առ հայր ձեր (շնորհօք)։ Հայր տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի.եւ այլն։
Սամուէլ հայր ասորւոց։ Նա զնախաստեղծն զհայրն աշխարհի։ Հայր մեր աբրահամ է։ Ի վերայ հարցն օրինաց։ Անցանել զհարցն օրինօք։ Ննջեաց ընդ հարս իւր.եւ այլն։
Որպէս զվախճան սրբոցն, որ իբրեւ զաբրահամ, յաւելուլ ասէ առ հարս գիրն, այսպէս զմեղօք մեռեալսն՝ ի գեհեն հարց իւրեանց երթալ ասեք, հարս զնմանապէս չարսն ասելով. (Գէ. ես.։)
ՀԱՅՐ. նմանութեամբ իբրեւ Հայրաբար վերակացու. տնօրէն. գլուխ. տէր. առաջնորդ, կամ առաջին յիմիք կարգի. գտակ. հեղինակ. հաւակ. հօր տեղ, վրակեցու, առջինը, գլուխ, առջի իճատ ընօղը, փիր. եւ այլն.
Արար զիս հայր փարաւոնի։ Հա՛յր եղիսէէ։ Տե՛ս հա՛յր իմ, ահա տտուն լօդկի քո։ Լե՛ր ինձ ի հայր, եւ ի քահանայ։ Թէպէտեւ բիւր դաստիարակս ունիցիք ի քրիստոս, այլ ո՛չ եթէ բազում հարս։ Ըստ խնամոտ մտաց հայր կարդացեալ եբրայեցւոց։ Հայր քաղաքին։ Նա է հայր այնոցիկ՝ որ բնակեալ են ի վրանս խաշնարածաց։ Նա է հայր՝ որ եցոյց զերգս եւ զքնարս.եւ այլն։
Հօրն հաւատոց աբրահամու. (Ագաթ.։ Շար.։)
Եղեւ նա վարդապետ կատարեալ վարդապետաց իւրոց, եւ սուրբ հայր խրատտու հարանց իւրոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մեծն մովսէս, որ քերթողացն անուանի հայր. (Ասող. ՟Ա. 1։)
Մինչեւ կոչել յիւրական ազգէն անուն զըլացութեան նորա՝ հայր դանգի (ագջէ պապասը). զի որպէս բանից կարգ է ասել, զդանգ առաւել քան զաստուած մեծարէր. (Ղեւոնդ.։)
Վարք հարանցն եւ բանք նոցա լուսաւորեն զանձնն. (Վրք. հց. ձ։)
Երանելիդ ի հարս սուրբ անտոն. (Շար.։)
Ասաց հայրն գրիգոր աստուածաբան, կամ աթանաս, եւ այլն. (Վրք. հց.։)
Սուրբ հարքն ի նիկիա ժողովեալքն։ Եւ այլ սուրբ հարքն։ Բազմերջանիկ հարանցն։ Այս ի սրբոց հարանցն ասացեալ եղեւ։ Այսպէս ի սուրբ հայրն։ Զայս այսպէս ասելով աստուածազանն հօր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ո՛վ հարք սուրբք եւ վարդապետք ճշմարտութեանն։ Մերն հարք։ Հարքն մեր երանելիք։ Ոմն ի հարցն. (եւ այլն. Լմբ. ատ.։)
ՀԱՅՐ ԵՒ ՄԱՅՐ ասի լայնաբար նաեւ Սկեսրայրն եւ Սկեսուրն.
Բարսեղ կաթուղիկոս, որ էր հայր խոստովանութեան պաղտոյնին (բագովինոսի). (Ուռհ.։)
assessment, rating;
club, clubbing, contribution, share, portion;
— հաւատոյ, symbol, creed;
—աւ, in clubbing together;
—աւ կոչունս առնել, to club for a dinner.
• , ի-ա հլ. (կայնաև գրծ. հան-գանակիւ Փիլ. լին.) «ընկերովի հաւաքուած գումար՝ որևէ բանի վրայ ծախսելու համար. յատկապէս խնջոյքի կամ ուրախութեան. 2. ամէն մէկին ընկած բաժինը. ècot. 3. խմբով կոչունք. pique-nique» Ես. խզ. 6, Սիր. ժը. 33. Կանոն, էջ 62. Ոսկ. յհ. ա. 2. Կոչ. «հա-ւաքում, գումար» Կրպտ. ոտ. «հաւատքի դա-շինքը» Պտրգ. որից հանգանակել «ընկերա-նալ, միանալ, հաւաքել, ժողովել» ՍԳր. Շիր. «համեմատել» Մագ. հանգանակութիւն Պիտ. հանգանակապետ Բրս. արբեց. հանգա-նակաւոր Գէ. ես. հանգանակող «շռայլ. զեղխ» Մխ. դտ. 198, 385 (բառիս այս ի-մաստի համար հմմտ. իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. 63). այս իմաստի հնագոյն գոր-ծածութիւնը ունինք Ոսկեդարից. «Որդիս մեր այս խեռ է և անզգամ, և ոչ լսէ ձայնի մե-րում, հանգանակող է և արբշիռ» Բ. Օր. ԻԱ-20։ Գրուած է նաև հանկանակ ևն։
• ՆՀԲ «ի համ գալ կամ համաքանակ»։ Հիւնք. պրս. հէնկեամէ, էնկեամէ, էն-ճիւմէն «ժողով»։-Բաւական յարմար է պրս. [arabic word] hangāma (=պհյ. han. gāmak) «ժողով», բայց մ ձայնը դժուա-րութիւն է հանում։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ანკანაკობა անկանակոբա «խնջոյք, հարբեցողութիւն» և ლანკანაკება լանկանակեբա «հեշտասիրութիւն. 2. հարբե-ցողների հետ զեղխութեամբ պարապիլ (վեր-օենը կապելով անշուշտ վրաց. ლანკანი ւնկանի «մեծ ափսէ» բառի հետ՝ ժողովրը-դական ստուգաբանութեամբ)։
(ի համ, գալ. կամ համքանակ) գրի եւ ՀԱՆԿԱՆԱԿ. որ է ըստ յն. սի՛մվօլօն. իբր համարկանակ, միաբան արկեալն. σύμβολον symbolum, sors, signum եւ այլն. իսկ συμβουλή concilium. Որ ինչ ի միջի դնի միաբան խորհրդով ի մի վայր եկելոց, մանաւանդ ի պէտս խրախութեան. եւ բաժինն արկեալ յանցնիւրոց. վիճակ, գլուխ դրամոյ. գրաւ. դաշն. միաբանութիւն.
Հանգանակաւ կոչունս առնել. (Կանոն.։)
Հանգանակաց, եւ արբեցութեանց։ Ի հանգանակս գինարբուացն. (Խոսր.։ Գր. հր.։)
Հանգանակիւ գիներբուաց. (Փիլ. լին.։)
Վիճակքն այն են, որում եւ հանգանակս ասեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Զվայելուչ կարգ հանգանակի առ միմեանս մատուցեալ՝ ի վայելելն խնդասջիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
as, like, after the manner of;
almost, nearly;
cf. Հանգունակ.
• «նման, պէս» ՍԳր. Եւս. քր. «նմանապէս» Կորիւն. «իբր, մօտաւորապէս» Եւս. քր. որից հանգունակից Սեբեր. հանգու-նաւոր Ոսկ. մ. բ. 18. հանզունապատիւ Գնձ. երկնահանգոյն Շար. Նար. խչ. հանգունական Երզն. ոտ. երկն.-բառիս հետ նոյն են՝ հան-գունակ «նման» Սեբեր. (որից հանգունա-կացեալ Անան. եկեղ. հանգունակեալ Շնռոհ ոտ. ևն), համգունակ «նոյնպիսի, նման» ռիտէ միայն ԱԲ. համագունակ «համանման» Շիր.։
• = Պհլ. ❇ hamgō̄n = պրս. [arabic word] hamgon = զնդ. hamagaona և պհլ [other alphabet] ︎ hamgōnak = մանիք. պհլ. [hebrew word] ham gonag (Salemann, Manichaische Stud. ЗAH 8, էջ 82) = պազ. hamgūna = պրս. [arabic word] hamgona «նման, նոյնատեսակ, նոյնպիսի» ձևերից փոխառութիւն. առաջինը տալիս է հանգոյն, երկրորդը՝ հանգունակ։ Բոլորն էլ կազմուած են իրան. ham-«նոյն» և gōn «ձև, կերպ, եղանակ» բառերիռ։ Կա-րելի չէ ընդունիլ՝ որ հանգոյն, հանգունակ բարդուած լինին հենց հայերէնի մէջ, որով-հետև գոյն «կերպ» ձևով բառ չունինք մեր լեզւում։-Հիւբշ. 176։
• ՆՀԲ «որպէս թէ համգոյն, նոյնգու-նակ, միօրինակ»։ Պատկ. Mamep. 1,
• 10 պհլ. hamgunak։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 196 պրս. hamgōn։ Հիւնք. պրս. հէմկիւն, էնկիւնէ։ Brugmann, Grdr. 2 I 356 խօսում է մ ձայնը ն-ի վերածելու մասին. իբր համգոյն>հան-գոյն։
ἵσος aequalis, par κατά secundum. (որպէս թէ Համգոյն, նոյնգունակ, միօրինակ) Յար եւ նման. հաւասար. հանգէտ. ըստ. իբրեւ. պէս.
Բարեկամ հանգոյն անձին քո։ Մարդ մահկանացու, հանգոյն ամենեցուն։ Պերճութիւնքդ ձեր հանգոյն մոխրոյ։ Ըմպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ։ Բարբառ հանգոյն նմա որոտայցես։ Լինիցի քեզ հանգոյն մահու։ Բնակեալ հանգոյն սիդոնացւոց, եւ այլն։ Հանգոյն մովսեսի, կամ արքեպիսկոպոսին կեսարու, կամ հրեշտակաց։ Հանգոյն սմին, այսմ, նոցին։ Հանգոյն կապկաց, յուդայի մատնչի։ Հանգոյն միմեանց. (Խոր.։ Խոսր.։ Սարգ.։ Ճ։)
Եւ երկրորդն հանգոյն պատուիրէ. (Կորիւն.։)
Եւ այն հանգոյն, թէ քննես ճշրմատութեամբ. (Լմբ. ժղ.։)
Զբաբելոն պարսպէր՝ հանգոյն հնգետասանից աւուրց ժամանակաւ. (Եւս. քր.։)
Ուսք ձուլեալք հանգոյն մարդոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 3։)
Հանգոյն գտանէ տէրունական հրամանքն իւր զժողովողիս բանս. (Լմբ. ժղ.։)
Ըստ հանգոյն յեղանակի զուարակին. (Մեկն. ղեւտ.։)
coat, clothes, garb, attire, wearing apparel;
old clothes;
preparation, show, pomp, magnificence;
— շքեղ, լայն, magnificent, flowing robe;
— առանց խորշխորշանի, garment without folds;
— արքայական, royal robe;
հեծելազն —ք or —անք, riding habit;
— բաղանեաց, bathing gown;
—ք նորք, a suit of new clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— սգոյ, mourning;
արկանել զիւրեւ — այրութեան, to wear widow's weeds;
ի բաց հանել զ— այրութեան, to put of widow's weeds.
• . ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։
• -Մեկնութիւնը տե՛ս Դերձակ բառի տակ։
• Աւետերեան, Քերակ. 106 համ «կից» +դարձ կամ դիրս, իբր «համանգա-մայն»։ ՆՀԲ համ դարձ կամ համայն տարաց։ Böttich. Arica II dhar արմա տից աճած է դնում։ Lag. Urgesch. 641 drh արմատից՝ իբր զնդ. handərəza-«տոզակ, կապոց»։ Spiegel, Huzw Gram. 190, 191 զնդ. handərəza-։ Mül-ler SWAW 42, 254 սանս. drh, զնդ. də-rəz արմատից։ Justi, Zendsp. 318 ա զնդ. handarəzan ձևի տակ է դնում։ Bugge IF 1, 449 հայ. ձորձ դնելով հը-նագոյն *դորձ ձևից, այս վերջինը հա-մարում է հան-դերձ բառի հետ նոյն, որով երկուսն էլ ընդունում է բնիկ հայ և ո՛չ թէ փոխառեալ։ Այս խնդրի վրայ աւելի երկար, յատկապէս Lidén-ի կար-ծիքը՝ տե՛ս Դերձակ բառի տակ։ Հիւնք. համ մասնիկով պրս. տէրզ արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. հանդ'երձ՝, Սեբ. հանդ'էրց, Երև. Ոզմ. Սլմ. հանթերց, բոլորն էլ «կրօնա-ւորի զգեստ» իմաստով, հետևաբար գրա-կանից փոխառեալ. այսպէս նաև Ախց. հան-դ'էրձ'անք «քահանայի զգեստաւորութիւն»։
(ի համ՝ դարձ, շուրջ պատօղ զմարմինն.) ἰμάτιον, περίβλημα , ἕνδυμα, ἑσθής, χιτών vestis, vestimentum, amictus եւ այլն. Զգեստ. պատմուճան. ագանելի. արկանելի. ծածկոյթ. եւ Ձորձ, եւ կապերտ. հագուստ, լաթ, եւ քուրջ, շոր.
Տացէ ինձ հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Առ զհոտ հանդերձից նորա։ Ննջեսցէ հանդերձիւն իւրով։ Անկեալ ի փառացն հանդերձէ։ Ի հանդերձս ոսկեհուռս։ Ծածկէին զնա հանդերձիւք, եւ ոչ ջեռնոյր։ Զսեղանն ոսկի ծածկեսցեն հանդերձիւ կապուտակաւ։ Իբրեւ զհանդերձս ապարահից. եւ այլն։
Մեծաւ չուով, անչափ հանդերձիւ։ Զկահ եւ զհանդերձս։ Զհանդերձս պատրաստութեան զօրաց բազմաց։ Ի հանդերձ մեքենայից նետիցն։ Արրձակեաց մեծաւ հանդերձաւ (իբր հանդերձանաւ)։ Առատապէս հանդերձս առնել ի պէտս ճանապարհին։ Որ ինչ պիտի յուրախութեան հանդերձ. (Ա. Մակ. Թ. 37։ ԺԵ. 32։ Բ. Մակ. ԺԲ. 27։ ԺԴ. 12։ Գ. Մակ. Ե. 12։ Ի. 21։)
Նստարո՛ւք դուք այդր հանդերձ իշովդ։ Զիսրայէլ քեւ հանդերձ։ Հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով, եւ այլն։
Հանդերձ այսու ամենայնիւ. (Իգն.։)
Հանդերձ որք (այսինքն նոքօք՝ որք) բոլորովին են անշունչք եւ անշարժք. (Խոր. վրդվռ.։)
Հանդերձ առանձինն մտից եւ ռոճկաց։ Հանդերձ ամենայն ստացուածոց վնասուց։ Հանդերձ տասնեակ թուոյ առաքելական գնդին. (Խոր. Բ. 21։ Պիտ.։ Սարգ.։)
with, along with, together with;
եղբարբքն —, with his brothers;
— այնու, withal, besides, moreover;
— այսու ամիենայնիւ, all the same, in spite of all that;
after all, however;
— ամենայն թերութեամբքն, in spite of all his faults or defects;
— սոքիմբք, with all that;
at the same time;
այլովքն —, et cetera, etc., and so of the rest, so on, so forth.
• . ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։
• -Մեկնութիւնը տե՛ս Դերձակ բառի տակ։
• Աւետերեան, Քերակ. 106 համ «կից» +դարձ կամ դիրս, իբր «համանգա-մայն»։ ՆՀԲ համ դարձ կամ համայն տարաց։ Böttich. Arica II dhar արմա տից աճած է դնում։ Lag. Urgesch. 641 drh արմատից՝ իբր զնդ. handərəza-«տոզակ, կապոց»։ Spiegel, Huzw Gram. 190, 191 զնդ. handərəza-։ Mül-ler SWAW 42, 254 սանս. drh, զնդ. də-rəz արմատից։ Justi, Zendsp. 318 ա զնդ. handarəzan ձևի տակ է դնում։ Bugge IF 1, 449 հայ. ձորձ դնելով հը-նագոյն *դորձ ձևից, այս վերջինը հա-մարում է հան-դերձ բառի հետ նոյն, որով երկուսն էլ ընդունում է բնիկ հայ և ո՛չ թէ փոխառեալ։ Այս խնդրի վրայ աւելի երկար, յատկապէս Lidén-ի կար-ծիքը՝ տե՛ս Դերձակ բառի տակ։ Հիւնք. համ մասնիկով պրս. տէրզ արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. հանդ'երձ՝, Սեբ. հանդ'էրց, Երև. Ոզմ. Սլմ. հանթերց, բոլորն էլ «կրօնա-ւորի զգեստ» իմաստով, հետևաբար գրա-կանից փոխառեալ. այսպէս նաև Ախց. հան-դ'էրձ'անք «քահանայի զգեստաւորութիւն»։
(ի համ՝ դարձ, շուրջ պատօղ զմարմինն.) ἰμάτιον, περίβλημα , ἕνδυμα, ἑσθής, χιτών vestis, vestimentum, amictus եւ այլն. Զգեստ. պատմուճան. ագանելի. արկանելի. ծածկոյթ. եւ Ձորձ, եւ կապերտ. հագուստ, լաթ, եւ քուրջ, շոր.
Տացէ ինձ հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Առ զհոտ հանդերձից նորա։ Ննջեսցէ հանդերձիւն իւրով։ Անկեալ ի փառացն հանդերձէ։ Ի հանդերձս ոսկեհուռս։ Ծածկէին զնա հանդերձիւք, եւ ոչ ջեռնոյր։ Զսեղանն ոսկի ծածկեսցեն հանդերձիւ կապուտակաւ։ Իբրեւ զհանդերձս ապարահից. եւ այլն։
Մեծաւ չուով, անչափ հանդերձիւ։ Զկահ եւ զհանդերձս։ Զհանդերձս պատրաստութեան զօրաց բազմաց։ Ի հանդերձ մեքենայից նետիցն։ Արրձակեաց մեծաւ հանդերձաւ (իբր հանդերձանաւ)։ Առատապէս հանդերձս առնել ի պէտս ճանապարհին։ Որ ինչ պիտի յուրախութեան հանդերձ. (Ա. Մակ. Թ. 37։ ԺԵ. 32։ Բ. Մակ. ԺԲ. 27։ ԺԴ. 12։ Գ. Մակ. Ե. 12։ Ի. 21։)
Նստարո՛ւք դուք այդր հանդերձ իշովդ։ Զիսրայէլ քեւ հանդերձ։ Հանդերձ մարեմաւ մարբն իւրով, եւ այլն։
Հանդերձ այսու ամենայնիւ. (Իգն.։)
Հանդերձ որք (այսինքն նոքօք՝ որք) բոլորովին են անշունչք եւ անշարժք. (Խոր. վրդվռ.։)
Հանդերձ առանձինն մտից եւ ռոճկաց։ Հանդերձ ամենայն ստացուածոց վնասուց։ Հանդերձ տասնեակ թուոյ առաքելական գնդին. (Խոր. Բ. 21։ Պիտ.։ Սարգ.։)
feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.
• , ի հլ, «հրապարակային քննու-թիւն, ատեան, դատ, ապացոյց, տեսարան, հրապարակ, մրցարան, մրցանք, քաջագոր-ծութիւն, զօրահամար» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Ոսկ. «տօնախմբութիւն» Շար. Նար. Մագ. «պատմական ճառ, ատենաբանութիւն» Խոր. Յհ. կթ. Արծր. որից հանդիսանալ Ոսկ. փի-լիպ., յգ. հանդիսանի Մագ. մեծ են. էջ 28. հանդիսական Բ. մակ. դ. 19. հանոիսատես Ոսկ. բ. տիմ. և մտթ. ա. հանդիսաւոր Ոսկ. յհ. բ. 21. մեծահանդէս Տաղ. Գնձ. անհանդէս «չփորձուած, անպիտան» Փիլ. բազմահան-դէս Յճխ. Յհ. կթ. երկնահանդէս Շար. կան-խահանդէս Նար. խչ. հանդիսաարութիւն, արուեստահանդէս, ցուզահանդէս, աարա-հանդէս, զօրահանդէս, ցայգահանդէս (նոր բառեր) ևն։
• = Պհլ. *handēs ձևից, որ աւանդուած չէ, ինչպէս նաև նրա համապատասխան զնդ. *handaesa-, բայց սրանց գոյութեան ապա-ցոյց են սանս. samdēça «պատուէր, լանձ-նարարութիւն» և զնդ. handaesayafiuha «ու-սուզանել, սովորեցնել»։ Իրանեան արմատն է dis «ցոյց տալ, սովորեցնել»=հիւս. պհլ. dysyd «ցոյց է տալիս» (տե՛ս Meillet MSL 17, 243), որի վրայ աւելացել է han-նա-խամասնիկը։-Հիւբշ. 179։
• ՆՀԲ իբր համայն տես, տեսիլ կամ հանումն ե տես, լծ, և յն. ἔνδειζις Windisch. 22 հան մասնիկով կազմուած. Lag. Urgesch. 526 սանս. samdēca, Müller, Kuhns und schleich. Btrg. 5, 383 diç արմատից. հմմտ. ծէս։ Տէրվ Մասիս 1881 մայ. 8 դէտ բառի հետ՝ արմատը դի, դիս=յն. ϑέασμε ϑεσπίζω Հիւբշ. Arm. Stud. 37 աւելի տրա-մադիր է բնիկ հայ ընդունելու։ Հիւնք. յն. ἔνϑεσις, ἔνδειζις «ցոյց»։ Müller WZKM 8, 187 զնդ. handaèsa=սանս. samdēça-։
ἕνδειξις, δοκίμιον, ἑπίδειξις probatio, experientia, argumentum. (իբր Համայն, Տես, տեսիլ, կամ հանումն ի տես. լծ. եւ յն. էնտիծիս ). Փորձ եւ քննութիւն ի տեսիլ բազմութեան. մանրազնին այցելութիւն ատենական. կամ Հրապարակաւ ատեան. դատ. հաւաստիք. ապացոյց. ցոյց. ցուցակութիւն. բացերեւութիւն. դիտողութիւն. համար տալն կամ առնուլն. թիւ համարոյ. գումար.
Հանդէս արդարութեան, կամ հաւատոյ, սիրոյ։ Բարւոք մտացն հանդէս առ աստուած։ Առաջի նորա արասցուք հանդէս սրտից մերոց։ Ի փորձութեան ի հանդիսի գտաւ հաւատարիմ։ Փոխատուի եւ փոխառուի ի մի վայր հասելոց հանդէս առնէ տէր.եւ այլն։
Այսպէս ի կատարած հասուցանել զայսպիսի հանդէսս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Մահուամբ կատարեսցի, եւ ինչք նորա լինիցի հանդիսին. (անդ. ՟Ժ՟Ա։)
Անցանէր ի հանդիսի անդ, ի քսանամենից եւ ի վեր։ Մտին ի հանդէս ըստ ազգաց իւրեանց։ Եղեն ի հանդիսէն իւրեանց քսան եւ երեք հազարք։ Հանդէս նոցա ըստ թուոյ ամենայն արուի։ Արարին հանդէս համարոյ։ Հանդէս արա՛ որդւոցն ղեւեայ։ Հանդէս արարին որդիքն բենիամենի։ Հանդէս արար դաւիթ զօրուն.եւ այլն։
Ցուցանել կամ տեսանել կամ առնուլ զհանդէս զօրութեան, բարերարութեան, փառաց. (Շ. մտթ.։ Եզնիկ.։ Սարգ.։)
Ի հանդէս մատուցանել զչափս հաստատութեան. (Ոսկ. յհ.։)
Հանդէս դոցա՝ այսինքն կալն ի դատաստանի առաջի տեառն. (Վրդն. թուոց.։)
Գոյր եւ այլ հանդէսք յանդիմանութեան նորա իշխանական. (Նանայ.։)
Պէտք են գործոցն հանդիսից. նշանա՞ցն հանդէսք, եթէ առաքինութեանցն հաւաստիք. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի վերայ ամենայն հանդիսի գեղեցկութեան նաւաց։ Կանայք որ դիմեալ գայք ի հանդիսի՝ յառա՛ջ մատիք. (Ես. ՟Բ. 16։ ՟Ի՟Է. 11։)
Առաւել քան զհանդէսն լնուն զասպարիզացն տեղի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զոր օրինակ ըմբշամարտ ոք իջանելով ի հանդէս՝ ըստ օրինի մարտուցեալ յաղթիցէ դէմ յանդիման. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Ի հանդէս ճգանց եւ մահու մտանել վասն քրիստոսի. Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
ՀԱՆԴԷՍ. ἁγών certamen, solemnes ludi ἇθλος labor certaminis. Մրցանք ի տեսարանի. ագոն. ճիգն. նահատակութիւն. փոյթ եւ ջան. տրութիւն քաջութեան. գործ երեւելի. մեծագործութիւն.
Ոչ ի փոքունս մեզ հանդէսս ճեպիլ պարտ է. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի սրբազանսն հանդէսս կոչելով զնուիրեալն. (Դիոն. եկեղ.։)
Խոնարհեալ տեսանէր զհանդէս կուսանացն։ Որք զհանդէս նահատակութեան առ բռնաւորսն ցուցին. (Շար.։)
Որ ի հանդէս քո ճգնութեան։ Հանդիսիւք պատուիրանապահութեան։ Բազում հանդէսք համբերութեան պիտոյ են մեզ։ Կրօնաւորական հանդիսիւ փորձէ որպէս զոսկի ի բովս։ Ի հանդէս ճգանց։ Հանդէսք առաքինութեանց։ Ի հանդիսից բարեպաշտութեան։ Սուրբ եւ արդար վաստակոց հանդէսք.եւ այլն։
ՀԱՆԴԷՍ. Տօնախմբութիւն. միաբանական ցնծութիւն.
Ի ժողովս խրախութեան, եւ յուրախական հանդէսն. (Հին քեր.։)
Ի տօն հանդիսի մեծի գովեստի։ Զտօնախմբութեանն զհանդէս. (Նար. ՟Հ՟Ե։ Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Դասապետք դասուց հանդիսի ժողովոյս։ Վասն հանդիսի ժողովոյն ի մեծ տօնին. (Լմբ. համբ.։ Իգն.։)
ՀԱՆԴԷՍ. Հաւաքումն եւ առաջադրութիւն բանից. ճառ պատմական, եւ ճարտասանական.
Հանդէս է մեր ո՛չ զպատմութեանն ողջունաբանութիւնս գրել։ (Խոր.՟Ա. 8։)
Զգրօք հարցն եկեալ ըստ նախապատում նոցայն հանդիսի. (Յհ. կթ.։)
Յօգտակարն մեր փութասցուք պատմութեանցն հանդէս. (Արծր.։)
account, reckoning, calculation, computation;
— ընտրութեան, exact, correct account;
comparison, likening;
ճիշդ, մանրամասն, վերջին —, accurate, detailed, final account;
բոլորակ, *կլոր —, in round numbers;
խառն —, confused account;
սովորական —, running account, account current;
ի —, on account;
ի — իւր, on one's own account;
ի — or հաշուով տալ, to pay on account;
— առնել, to make out an account;
to calculate;
— տալ, to give an account;
to conform, to agree;
ի — ածել, արկանել, to count, to calculate, to compute, to reckon, to number, to enumerate;
— ցուցանել, ընդունել, քննել, ճշդել, մաքրել or սրբել զ—, to present, to receive, to examine, to verify, to audit an account;
փակել, աւարտել զ—, to close, end or conclude, to settle or balance an account;
մտանել ի — ընտրութեան ընդ ումեք, to be compared, confronted with;
առանց հաշուի, incomparable, matchless;
cf. Կշիռ.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «հաշիւ, համար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. Կոչ. «կռիւ, վէճ» Վկ. գողթ. 52, 79. որից հաշուել «համարել, հաշիւ անել» Ղևտ. իէ. 23, Ոսկ. ես. և մ. բ. 18. «համարել, կար-ծել» Ոսկ. մ. ա. 7, 25. Բ. տիմ. Եւս. քր. հաշուընկեր Լմբ. մատ. 321. հաշուակից Մա-ղաք. աբ. անհաշիւ Պտմ. աղէօս. հեշտահա-շիւ Գէ. ես. նոր բառեր են՝ հաշուապահ, հաշուապահական, հաշուապահութիւն, հաշ-ուակալ, հաշուայարդար, հաշուայարդարու-թիւն, հաշուեցուցակ, հաշուետումար, հա-շուետետր, հաշուեգիր, հաշուեկշիռ, հաշուա-գէտ, հաշուեցոյց, հաշուեփայտ, հանրահա-շիւ, գրահաշիւ, օրհաշիւ ևն։
• = Ասոր. [other alphabet] xəšiw «կարծուած, համարուած, հաշուած», [syriac word] xəšaw «հա-մառեր. համրեց», xaššew «կարծեց. են-թադրեց»։-Այս արմատը բնիկ սեմական է, հմմտ. եբր. [hebrew word] xašab, արամ. xšab, արաբ. [arabic word] hisāb, եթովպ. [other alphabet] hasaba, բոլորն էլ «հաշուել. 2. համարել, վարկանել» նշանակութեամբ։ Սեմականից փոխառեալ է շատ հին ժամանակ եգիպտ. hsb «հաշուել»։-Հիւբշ. 308։
ψῆφος, λόγος, ἑργασία calculus եւ sententia Համար. սակ. քննութիւն ճշդիւ ըստ թուոյ եւ համարոյ. վէճ. եւ Հաւաստիք. եւ Վարկ. համարումն. (լծ. թ. հիսապ, որպէս եւ սայմագ, սայը է սակ). հիսապը, առնելիք տալիքը տեսնալը.
Ի ճանապարհի տո՛ւր զհաշիւըն Վասն հաշուին որ ի սուրբսն է։ Հաշիւք լինիցին. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 58։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Զ. 1։)
Մարդկան սովորութիւն է ի տուրեւառսն ընդ միմեանս հաշիւ առնել։ Հաշիւ արարեալ ընդ ոսոխն. (Լմբ. սղ.։)
Ունիմք առ միմեանս կագ եւ կռիւ, եւ հաշիւս, եւ անդաստանաց բաժանմունս. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Իմաստուն սեղանաւոր զամենայն աւուր շահ եւ զվաղուեան (կամ զվղեան) յերեկոյին ի հաշիւ ածէ. (Կլիմաք.։)
Զհանդերձեալ ժամանակն ի հաշիւ ածցուք։ Ամենեքեան զսա զնոյն ի հաշիւ արկանեն։ Յարդեանցն բերէր զհաշիւն (զապացոյց). (Ոսկ. յհ.։)
Ի հաշիւ եւ ի համար զգործ սպասաւորութեանն իւրոյ բերելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
ՀԱՇԻՒ ԸՆՏՐՈՒԹԵԱՆ. ἁναλογία, σύγκρισις comparatio. որպէս ճիշդ հաշիւ. եւ Կշռութիւն. բաղդատութիւն.
Ոչ ետու զընտրութեան հաշիւն ի կենցաղոյս ճանապարհի. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Թէպէտեւ մեծ էր ծառայն, սակայն ընդ ծառայակիցս իւր է հաշիւ ընտրութեանն. իսկ որդւոյ ընդ ծառայս՝ առանց հաշուի եւ առանց ընտրութեան են շնորհք։ Եւ ո՛չ ամենեւին մտանէ ի հաշիւ ընտրութեան ընդ արարածս. (Կոչ. ՟Գ։)
cf. Պտուղ մրտենւոյ.
• «մրտենու պտուղը» Վստկ. էջ 105, 120. որից հապալասենի, հապալասի Վստկ. 157, հապալսի Վստկ. 36 «մրտենի, vaccinium mуrtillus L» (Տիրացուեան, Con-tributo § 339)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ა ապա, აა արա ռո՛ն»։-§. վ. Պալեան (Բիւր. 1898, 712) մեր հապճեպ բառից է դնում թրք. գւռ. կես. apa-cəp ձևը, որ միայն անէծքների մէջ է գոր-ծածւում. այսպէս՝ apəcəpa gelesin «հապ-ճեպի գաս» (ըստ իս շատ կասկածելի)։
• = Արաբ. ❇ [arabic word] habb-al-ās «հատ կամ պտուղ մուրտի». կազմուած է [arabic word] habb «ունդ» և [arabic word] as «մրտենի» բառե-րից (տե՛ս Steinschneider-ի հաւաքածոյի մէջ՝ WZкм 12, 2)։
• Ըստ ՆՀԲ հապալասն է «ազգ մա-նըր ձիթապտղոյ». ըստ Բախտամեանի «մոշ». ըստ ՀԲուս. § 1633 «մրտենի». ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. «canneber-ge, airelle, ռուս. кпюква»? Ուղիղ նշա-նակութիւնն է «մրտենի», ինչպէս ցոյց են տալիս 1. արաբերէն ձևը, 2. Սվեդիոյ գաւառականը, Յ. Վաստակաց զրոց վը-կայութիւնը։ Վերջինս (էջ 157) գլխի վերնագիր դնելով «Վասն հապալասե-աց», ամբողջ այդ գլխի մէջ խօսում է միայն մրտենու մասին։ «Ձիթապտուղ» իմաստը յառաջացել է սխալմամբ նրա-նից, որ Վստկ. 180 խօսելով ձիթապըտ-ղի տեսակների վրայ, ըստ մեծութեան բաժանում է երեք կարգի.-մանր (հա-պալասի չափ), միջակ (կասլայի չափ) և խոշոր. «Եւ պտուղքն ազգի ազգի են. մէկ՝ հապալսէ պտուղ և ինքնդ մանր լինի և վասն այնր իւրն հապալ ասեն,
• և մէկայլն՝ կասլապտուղ ասեն և այն՝ կասլայի պտղոյն է նման և յայն ձևն է. և մեևասն երկայն պտուղն է և ինքն է քան զամէնն լաւ և գէր»։-Ուղիղ մեկ-նեց ՀԲուս. անդ, որ կրկնում է Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 434։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. հըմբmլուս «մրտենու պը-տուղը»։
Ազգ մանր ձիթապտղոյ։ Իսկ ՀԱՊԱԼԱՍԻ, կամ ՀԱՊԱԼՍԻ, ձիթենի՝ որ բերէ պտուղ մանր.
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
• . տե՛ս հապ բառի տակ։ Nyberg. Hilfsbuch 2, 42 մեկնում է իրան. *api-čapi-. տե՛ս ճեպ, ճապուկ։
Տկարացեալքն ի հապճեպ փախստենէն։ Հապճեպ ստիպով ջանայր առ ինքն զզօրս իւր գումարել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ. գ. Ճեպումն. ստիպումն. ուստի ՀԱՊՃԵՊ ՏԱԼ՝ է Փութալ, եւ փութացուցանել.
Տագնապ տարակուսիցս հապճեպ տայ պատմել զանցս անցից աղետիցս։ Հապճեպ տայր վաղվաղակի հասանել։ Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնայ կայսրն փութանակի. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ ՀԱՊՃԵՊԻՒ ՀԱՊՃԵՊՈՎ մ. Փութանակի. ճեպով. ստիպաւ. շտապաւ. շուտով.
Հապճեպ վառեալ ի զրահս, ի զէնս, եւ ի զարդս։ Անկանէին հապճեպիւ յամուրն գաւառին միափորոյ։ Հապճեպով փախստական երթայր անկանէր յաշխարհն սիւնեաց. (Յհ. կթ.։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• «մի տեսակ փուշ է. թրք. տէմուր թիքէնի» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1640։
• = Արաբ. [arabic word] hasak նոյն նշ. (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 81, որ նոյն-զէս մեկնում է թրք. տէմուր թիքէնի)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ. (Շ. բարձր.։)
Յիսուս զարգանայր իմաստութեամբ եւ հասակաւ։ Հասակ իմ ծերասցի։ Հասակ ծերութեան՝ կեանք անարատ։ Ծերացեալ հասակաւ։ Յայր կատարեալ. ի չափ հասակի կատարմանն քրիստոսի։ Եւ ոչ զհասակդ ձեր ծնեալ եւ սնուցեալ. եւ այլն։
Մինչեւ ի կատարումն հասակի մարմնոյն. (Շ. մտթ.։)
Վասն հասակի տղայութեան նորա։ Մատաղ հասակաւ. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Զանցեալ էին զհասակաւ վասն յերկար ծերութեանն. (Փիլ. իմաստն.։)
Տղայ երեւեալ, եւ առ կատարելութիւն ի վեր ընթանայր աճմամբ հասակի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Կամ որպէս Ժամանակ. չափ ժամանակի. աւուրք.
Տե՛ս եւ հայեա՛ց դու ո՛վ համբակ, որ յիմաստիցդ եղեր հասակ. (Կրպտ. ոտ.։)
ՀԱՍԱԿ. Մարդ՝ ունօղ զայսչափ տիս.
Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ. այսինքն զմանկունս եւ զպատանիս. (Նախ. ժող.։)
ՀԱՍԱԿ. ἠλικία statura. Բարձրութիւն կամ երկայնութիւն, եւ մեծութիւն կամ քանակ եւ լրումն մարմնյ մարդոյ, եւ այլոց կենդանեաց, տնկոց, եւ այլն.
Յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի։ Կարճ էր հասակաւ. (Մտթ. ՟Զ. 27։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Վասն երկայնութեան հասակին. (Եւս. քր. ՟Բ)
Չափ հասակի սուրբ տիկնոջն. (Յհ. կթ.։)
Պսակաւ եւ ծիրանեօք զհասակ եւ զգագաթ զարդարեալ. (Սարկ. լուս.։)
Բազում եւ այլ են ազգ խոտոց, որ ոչ ունին ի ծայրս հասակաց իւրեանց սերմանս. (Վեցօր. ՟Ե։)
Լերկամարմին փոքր հասակաւն (լուք) իբր թեւօք իմն թռիչս արձակեն. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Վասն սակաւութեան գրոցն, զի չափ եւ հասակ առցէ գրոց, ի մի եդան. այսինքն քանակ մատենի երեւելի լիցի. (Նախ. ՟ժ՟բ. մարգ.։)
Ջնջեաց զամենայն հասակ՝ որ էր ի վերայ երեսաց երկրի. իմա՛ մարմին կանգուն. յն. յարութիւն ἁνάστημα erectio։
cf. Հատու.
• «հանապազ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 177. ուրիշ տեղից յայտնի չէ բառա։
Քան զերկսայրի սուր հատական. (Շ. եդես.։)
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
• ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
• Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հարթարար Ղրդ. «խարաբուզ. 2. բողկի քերիչ», հարթել Արբ. «ծառի ճիւղերը յօտել», Կր. «բուրդը խու-զել», հարթուած Ղրբ. «շփացած, լիրբ»։
λεῖος planus ὀμαλός aequalis. Արդակ. յարդարուն. դիւր. ողորկ. տափարակ. դաշտաձեւ. ուղիղ. հաւասար, անստգիւտ. պարզ. դուրան, կոկ, շիտակ.
Թէպէտեւ բազմամանուածոյ (ճանապարհն), սակայն հարթ եւ հորդ. (Ոսկ. գծ.։)
Եղջերու ի հարթոջ ոչ կարէ հարկանել. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Թ։)
Հարթ յարմարութիւն սիրոյ. (Յհ. կթ.։)
Ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն եւ ոչ հարթ։ Ունելով հարթ իմն յաստուծոյ (կամ առ աստուծոյ) ամենեւին, որ թուի մեզ անհարթ. (Ածաբ. աղք.։)
Հարթ եւ ուղիղ հասակաւ, վայելուչ եւ պայծառ երեսօք. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Գոդեալ գմբեթաձեւ են երկինք, եւ ոչ իբր զհարթ ինչ ձեղուն. (Ոսկ. ես.։)
Խոնարհութիւն սրտի, եւ առողջութիւն հաւատոց, եւ ի սգաւորութիւն հարթ Բրս. (ճգն.։)
Լինի հարթ եւ բութ ձայն. ((իբր վայրիջեալ, կամ թաւ). Երզն. քեր.։)
Ընդ ռնգունսն հոսեալ, հնչէր հարթ երկրի։ Որ եւ մկան հարթ եւ ճագարի եւ այլն. (Մագ. ՟Կ՟Թ. ՟Հ՟Բ։)
ՀԱՐԹ. մ. Հաւասարապէս. միօրինակ. ուղղապէս. ուղի՛ղ.
Հարթ հաւասար ամենեցուն ծագէ զնշոյլս իւրոյ ճառագայթիցն. (Նանայ.։)
Ոչ երբէք հարթ ընթանայ երիվար։ Ի հարթ տարածման գետնի։ Դիմադրութիւնն ի հակառակացն հարթ պահեալ. (Նար. ՟Ծ՟Դ. ՟Ձ՟Ե. ՟Ձ՟Զ։)
Միայն թէ ընդ նմա յուխտ խաղաղութեան միաբան հարթ հաւասար դարձցի. (Յհ. կթ.։)
Անձնասիրութիւնն լինի արգել հարթ իմանալոյ զիրաւունս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
demand, interrogation, question, examination;
cf. Հարցն;
— եւ խնդիր առնել, to ask, to make inquiries, to inquire about;
ի — եւ ի փորձ արկանել, անկանել, to question, to examine;
ի — եւ ի խնդիր մտանել ընդ ումեք, to discuss, to argue, to dispute.
• , ի հլ. «հարցում, փորձ, քննու-թիւն» Ագաթ. Սեբեր. որից հարցանել ՍԳր. հարցափորձ ՍԳր. Եւս. պտմ. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. հարցփորձ Կորիւն. հարցաքըն-նել Ոսկ. յհ. բ. 11. հարցումն ՍԳր. Փարպ. հարցաւոր Ոսկ. յհ. բ. 14. գիտահարց Մծբ. հարցախնդիր, հարցաքննիչ (նոր բառեր). արմատը նշանակում է նաև «հմայել, կա-խարդութիւն անել, գուշակել», որից հարցուկ «կախարդ» ՍԳր. Կոչ. հարցկութիւն Ոսկ. ես-հատահարը «սերմերով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հաւահարց «թռչուններով գուշակութիւն անող» Օր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. գետնահարց Ոսկ. ես. մեռելահարցութիւն Կոչ. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. վրաց. მკითხავი մկիթխավի «հարցուկ, վհուկ», թուշ. յօთხობ կիթխոբ «դիւթու-թիւն». երկուսն էլ კითხ կիթխ «հարցնել» արմատից)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ճոխ ձևերով պահ-ուած է նաև բազմաթիւ ցեղակից լեզուների մէջ։ Հնխ. արմատն էր prek'-«հարցնել, խնդրել», որի ձայնդարձներն էին prok-prk'-, աճական ձևը *prk'-sk՛-։ Այս չորս ձևերից (ինչպէս նաև ամբողջական perek-ձևից) յառաջացած են՝ սանս. praçna-«հար-ցում, ծանօթութիւն, հակառակութիւն», prč-cháti «հարցանէ», prčchā-«հարցում, խըն-դիր», հինդուստ. [arabic word] pučhna, պալի pučchi, գնչ. pučava, pačava «հարցնել», քուչ. am-blāk-ante «առանց հարցնելու», զնդ. [other alphabet] pərəsaiti «հարցանէ», frašna «հարցում», հպրս. [hebrew word] [other alphabet] aparsam «հարցրի», պհլ. [other alphabet] ︎ [other alphabet] pursītan «հարցնել», [other alphabet] pur-sišn «հարցում, փուրսիշ», պրս. [arabic word] pursidan «հարցնել», քրդ. pərsin, աֆղան. puxtēdal, օսս. farsun, farsin, բելուճ. p'ur-s'aν (Horn § 299), յն. ϑεο-πρόπος (հնխ. prok'os) «մարգարէ» (այն է «աստուածա-հարց». հմմտ. հյ. հարցուկ ևն). լտ. precor, proco, posco (
• ՆՀԲ լծ. այց, հայց, թրք. արզ, արա-յըշ։ Ուղիղ համեմատեց նախ Peterm. 24 26 ւետոյ Windisch. 22, 46, Gosche 29, Böttich. ZDMG 1850, 357 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 518 սրանց հետ նաև բևեռ. burgamani «փրկել, հարկ, հարցնել»։ Հիւնք. հարկանել բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. հարցընել, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. հարցընէլ, Ասլ. հարցընէլ, Խրբ. Սվեդ. Տփ. հարցընիլ, Հմշ. հարցընուշ, նմ. հարցունիլ, Պլ. հարցունէլ, Տիգ. հmրցը-նէլ, Զթ. հայցընիլ, հարցընիլ, Հճ. հայցը՛նել, Ագլ. հրցա՛նիլ, Գոր. Ղրբ. հրրցնէլ, Ջղ. խար-զընել, Ոզմ. խարցընիլ, Մկ. խmրցնիլ, Սլմ. Վն. խառցուցել։-Նոր բառեր են հարզվնտիլ, հարցվնքտել, հարցքնտել, հարցուբարով, հարցումս, հարցուս։-Առանձին ուշադրու-թեան արժանի է Տփ. հարցնօղ «գրբաց» (հմմտ. հյ. հարցուկ և վրաց. մկիթխավի)։
• ՓՈԽ.-Patrubány ՀԱ 1906, 72 հայերէ-նից է դնում հունգ. harc «կռիւ», որ անշուշտ բնաւ գործ չունի մեզ հետ։
Պատժի պատուհասի հարցեւփորձին. (Ոսկ. յկ. ՟Ա. 1։)
ἑρώτημα, ζήτημα interrogatio, quaestio. Արմատ Հարցանելոյ. (լծ. այց. հայց. թ. արզ, արայըզ ) Հարցումն. խնդիր. հետազօտութիւն. յոյզ. քոյզ. փորձ. քննութիւն.
Զամենայն խնամաբար ի հարց արկանել։ Զտապանս զայս բնականագոյն ի հարց առնուլ. այսինքն հարցաքննել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 1։)
Առանց հարցի խուզման։ Առանց հարցի քննութեանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։ Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ եթէ հարցեւփորձի ինչ մնայ աստուած ընդ նոսա. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Հարց եւ քնին առնել։ Նորոգել զնորա իրաց հարց եւ քնին. (Բուզ. ՟Ե. 21։ Կանոն.։)
ash-tree;
հացեաց դրախտ, ash-grove;
— ծառոյ սերմն, cf. Ճնճղկալեզու.
• (-ցւոյ, -ցեաց) «վայրի անպտուղ մի ծառ է. ֆրանս. érable կամ frêne (Նս-5-241 րայր ՀԱ 1926, 68), տճկ. տիշպուտաք» Խոր. գ. 18. Յհ. կթ. որից հացուտ «հացի ծառեց շատ եղած (տեղ)» Բուզ. գ. 14։ (Սխալմամբ գրուած հազի Գաղիան. որ ՀԲուս. § 3346 կարծում է «մի տեսակ բիծխի», բայց Նո-րայր ՀԱ 1923, 54 հաստատում է ուրիշ ձե-ռագիրներով՝ որ պետք է կարդալ հացի)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. as-k'hio-հոմանիշ ձևից. սրա հետ հմմտ. հբգ. ase, մբգ. asch, հոլլ. esch, գերմ. Esche, անգսք. aesk, անգլ. ash, հիսլ. askr (բոլորն էլ «հացի» նշանակութեամբ). այս բոլորը տալիս են հնխ. osk-ձևը, որ աճական ձև է, պարզագոյնն է հնխ. ōsi-, որի մի ուրիշ ա-ճականն է osen-. սրանցից յառաջացած են լիթ. u'sis, լեթթ. usis, հպրուս. woasis (<*ōsi), ալբան. ah (<*aska) «փիճի», հսլ. yaseni, ռուս. ясень, լեհ. jasien, բուլգ. ուռ. ósen «հացի», լտ. ornus (<*ōsinos) «վայրի լեռնային հացի», յն. (άχερ)-ωίς (<*ωσις) «բարտի», ὄζύη «փիճի», հիռլ. huinnius, կիմր. onnen (<*osn-) «հացի» (տե՛ս Pokorny 1, 185, Boisacq 107, 90 706, Walde 547, Berneker 3I, Ernout-Meillet 680, Trautmann 203, Kluge 124)։-Հիւբշ. 465։
• ՆՀԲ լծ. օձի (որովհետև նոյն ծառը կոչւում է նաև օձատանջ)։ Lag. Arm. Stud. էջ 188 լտ. fraxinus «հացի»? Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Bugge KZ 32, 14, նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 282։
μελία bumelia, fraxinus. Ծառ վայրի անպտուղ՝ մանրատերեւ ըստ ուռւոյ. ... ի ստուերէ նորին խորշի օձ, վասն որոյ եւ Օձատանջ ասի. (ուստի հացի՝ է լծ. ընդ Օձի։) Գաղիան.։ (ուր յն. դնի սփեմգամոս. թերեւս որպէս օֆիօ՛տամոս. իբր օձատանջ։)
bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
• , ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auei-«թռչուն» բառից. ցեղակիցներն են լտ. avis «թռչուն». avicula «թռչնիկ», սանս. vi-, vé-, vayas-«թռչուն», զնդ. vīš, vay-«թռչուն», թերևս նաև յն. οἰωνός (<*αflωνός ?) «գիշատիչ թռչուն», αἰετός (<*αfi-ετός), իռլ. ai, aoi «կարապ», կիմր. hwyəd (<*auletos?) «բադ» ևն (Walde 74, Boisacq 693. Pokor-ny 1, 21 և 2, 75, Ernout-Meillet 87)։-Հիւբշ. 465։
• term. 26 լտ. avis։ Lag. Urgesch. 122 pā արմատից, իբր հսլ. pieti, piewati «երգել», pictlu «աքլոր»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 65 լտ. pavus «սիրամարգ» բառին ցեղակից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 ընդունում է համեմատել լտ. pavus, pavo ձևերի հետ, միայն ա՛յն պայմա-նով, որ սրանք նախնաբար ընդհանրա-պէս «թռչուն» նշանակութիւնն ունեցած լինին։ Տէրվ. Նախալ. 108 վերինների հետ դնում է հնխ. vi, avi «թռչուն» բա-ռից։ Հիւնք. հաւ=լտ. avis, իսկ հաւա-լուսն=արաբ. հավսալէ «ստամոքս, խա-ծի»։ Meillet MSL 7, 162 և 8, 154 վերի ձևով՝ լտ. avis։ Bugge KZ 32, 14 լտ. pavus, pavo նոյնացնելով յն. ταώς հո-մանիշի հետ, իբր փոխառեալ բառ մեր-ժում է միացնել հաւ բառի հետ և ըն-դունում է վերի մեկնութիւնը։ Այսպէս նաև Müller WZKM 8, 282։ Petersson KZ 47, 249-50 հնխ. pōu, pou, pau «փոքր. 2. ձագուկ» արմատից. հմմտ. յն. πῶλος, «ձագ, քուռակ», սանս. po-tas «ձագ», յն. παίς լտ. puer «տղայ», լիթ. putytis «թռչունի ձագ», լեթթ. putns «թռչուն», հսլ. puta, putica «թռչուն»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է նախորդի հետ (հնխ. auei-) Pokorny 2 75։
• ԳՒՌ.-Սչ. հաւ, Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավ. Տիգ. հmվ, Ագլ. Հճ. հօվ, Զթ. հօվ, հով, Սվեդ. հուվ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավ. բոլորն էլ «ընտանի հաւր, poule». իսկ Տփ. հաւք, Ալշ. Մշ. հաֆք, Ոզմ։ խավք, Վն. խավֆք «թռչուն» (ընդհանրա-պէս)։ Նոր բառեր են հաւաբոյն, հաւագող, հաւռար. հաւախոր, հաւալոլոկ, հաւածոր. հաւականչ, հաւարած, հաւրես, հաւթռունք, հաւխօսոց, հաւկոյր, հաւնինջ, հաւձագ, հաւ-քուն, հաւքաշ, հաւօրէնք։
• , ու, ո հլ. «պապ, հօրը հայրը» Ել. ժ. 6, Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 5, Եւս. քր. որից հա-ասկիզբն կամ սկզբնահաւ Փիլ. լին. Սարկ հանգ. նախահաւ Վրդն. պտմ. Ճառընտ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auo-ձևից. ցեղա-կիցներն են լտ. avus «մեծ հայր, պապ, տիկ», գոթ. awō «մեծ մայր», հհիւս. afi «պապ», āi «պապի պապ», հիռլ. aue, haue. միռլ. óa, ua «թոռ», կապադովկ. avuka «մեծ հայր», լտ. avunculus, լիթ. avynas, հպրուս. awis, հսլ. uyi «մօրեղբայր». վերջին նշանակութեամբ են նաև անգսք. eam, հան-գըլ. eme, հֆրիզ. em, հբգ. ōheim, մբգ. oeheim, գերմ. Oheim, Ohm, հոլլ. oom որոնց նախնականն է ընդհ. գերմ. *awo -haimaz «նա՝ որ պապի տանն է բնակում». սրանից հետևում է որ հնխ. auo-բուն նշա-նակում էր «մօր կողմից պապ», կամիս. huhhaš «մեծ հայր»։ (Walde 78, Pokorny 1, 20, Ernout-Meillet 92, Kluge 355)։-Հիւբշ. 465։
• ՆՀԲ և Peterm. 26, 33 լտ. arus։ Lag. UIrgesch. 122 և Btrg. baktr. Lex 65 յն. πά́ππος «պապ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 կա՛մ յն. πάππος, լտ. papa, պրս. bāb (
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. ἀβοῦϰα «պապ» փո-խառեալ է հյ. հաւուկ փաղաքշական ձևից (տե՛ս Bugge KZ 32, 10)։
• , ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pau-«ծայր» ձե-ւից. հմմտ. յն. παύω «դադարեցնել», παύς-μαι «դադրիլ, հրաժարուիլ», ատտ. παῦλ︎ «դադար, հանգիստ, վերջ», παυσωλή «հան-գիստ», լտ. pausa «դադար, վերջ», pausare «դադար առնել, կանգնիլ», որոնք համար, ւում էին յունարէնից փոխառեալ. այժմ Meil-let Dict. étym. Lt 708-9 բնիկ է գտնում։ Boisacq յոյն բառի ծագումը անհայտ է թող-նում։ «Ծայր» գաղափարը կարելի է առնել թէ՛ «սկիզբ» և թէ «վերջ» իմաստով. այս-պէս՝ ծայր տալ «սկսիլ», ծայրը գալ «վեր-ջացնել». ծայրէ ի ծայր, ֆրանս. d'un bout ︎ l'autre, թրք. ujdan uja «սկզբից մինչև վերջը»։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը առ-նուած է «սկիզբ» իմաստով, յունարէնի մէջ «վերջ» իմաստով։-Աճ.
• ՆՀԲ նոյն է դնում հաւ «պապ» բառի հետ, իսկ հաւակ՝ լծ. աւագ, յն. ա՛ւքսօն, լտ. auctor։ Gosche 46 սանս. su, sī. զնդ. havafih, hāvani «նախապատրաս-տութիւն»։ Հիւնք. հաւ «պապ» բառից։ Ղափանցեան ЗВО 23, 351 զնդ. hav «ծնիլ» բայից։
ὅρνεον, ὁρνίθιον avis, avicula Ըստ ընդհանուր առման՝ կենդանի փետրաւոր՝ թեւաւոր, երկոտանի. թռչուն. ... Ըստ անդհանուր առմանս ասի,
Ամենայն հաւու թռչնոյ (այսինքն թռչականի)։ Յամենայն հաւուց թռչնոց։ Զամենայն հաւ սուրբ ուտիցէք։ Դիպեսցիս բունոյ հաւուց։ Ապրեսցիս իբրեւ զհաւ ի ծուղակաց։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Յարիցեն ի ձայն հաւուն (յն. ճնճղկան)։ Առցեն երկուս հաւս կենդանիս, եւ սպանցեն զմի հաւն (յն. հաւիկ, կամ թռչնիկ. եւ այլն։)
Արձակէր հաւս ինչ ի հաւուց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յաղթամարմինք հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն։ Վայրենի հաւուց ձագս եւ ձուս. (Փարպ.։)
Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ։ Իսկոյն հաւ խօսեցաւ. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 34. 74. 75։)
Ո՞ արդեօք ոչ առաւել սքանչասցի ընդ թռչնոց, եթէ զիարդ ի միոյ հատէ անեզական եւ անյարմար պասկական հաւն այն զբազմորակ փետուրս իւր ըստ իւրաքանչիւր մասին բերէ կենդանական. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
(լծ. լտ. ա՛ւուս ). πάππος avus. Նախահայր. պապ. հայր հօրն, կամ մօրն. յոգ՛՛. նախնիք.
Հայր ուրուք, եւ կամ հաւ, եւ հաւու հայր ... կամ հաւ առ ի հօրէ կամ ի մօրէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Յակոբայ, եւ նորուն հօրն, կամ հաւուն երեւեցաւ յայտնապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Հարանց կամ հաւուց կամ նախնեաց։ Յառաջին հաւսն քո, եւ ի հաւուց հաւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 5։)
Ի մայրենի հաւոյ իւրոյ Գնէլոյ գնունւոյ. (Խոր. ՟Գ. 23։)
Ի հաւոյն հօր անուն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՀԱՒ. Ծագ հնութեան. սկիզբն. cf. ՀԱՒԱԿ.
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
• (յետնաբար ի հլ.) «համորում. հա-ճութիւն» Ոսկ. Սեբեր. «միաբան, կամակից, հաւանոռ» Եոն. Ոսկ. լհ. ա. 42. որից հա-անիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. հաւանեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. յհ. բ. 24 կամ հաւանել Ոսկ. ես. և եբր. հաւանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 11. հաւանընկերք Ոսկ. եբր. 502. Վեցօր. 158. հաւանութիւն Գ. մակ. է. 2. եզն. ան-հաւան ՍԳր. Սեբեր. դիւրահաւան Յհ. գ. 19. Ոսկ. մ. ա. 4 և բ. կոր. դժուարահաւան Ոսկ. մ. բ. 11. յհ. ա. 25. միահաւան Բ. մկ. ժա-8. Բուզ. զուգահաւան Նար. յիշ. ինքնահաւան (նոր բառ)։
• ՆՀԲ «արմատն է այո՛, հա, թրք. էվ-վէթ «այո՛», լծ. ընդ. հաւատ, դաւան ևն»։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. av «յագիլ, հա-ճիլ, հաւանիլ» արմատից է դնում սանս. av, յն. ἀω «կշտանալ» և հյ. յագել, լա-գենալ, հաւանիլ, հաւատ, հաւաստիք։-Meillet MSL 8, 165 հաւան և հաստ դնում է հաւ «թռչուն» բառից, ինչպէս և ւն. ὄfομαι «հաւատալ, կարծել»՝ օίա-νός «թռչուն» բառից. հաւ բառի այս առումը Meillet հնդևրոպական է հա-մարում՝ կապելով հաւահմայութեան արուեստին։ Հիւբշ. 465 կեղծ է համա-րում այս մեկնութիւնը, որովհետև յն. ὄfομαι < *ὄfιοyομαι = լտ. omen (տե՛ս Solmsen, Studien zur lat. Lautge-schichte 93, Walde 539)։ Հիւնք. յա-ւանակ բառից է հանում հաւանակ և սրանից էլ հաւան։ Pedersen, Նպաստ 8 նոյն է դնում հաւատ բառի հետ։ Karst, Յուռառձան 421 հաւ-ան, հաւ-ատ և հաւ-աստի դնում է հաւ ընդհանուր ար-մատից, որ կցում է այո՛ և այս էլ թրք. evvet «այո՛» բառին։ Մառ տե՛ս հա-ւատ։
• ԳՒՌ.-Շմ. հավանիլ, Երև. հավանէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հավնել, Ննխ. հավնէլ, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավնիլ, Զթ. հավ-նըլ, Հմշ. հավնուշ, Ագլ. հվա՛նիլ «հաւանիլ», հօ՛վան «հաւան», Սվեդ. Տիգ. հmվնիլ, Հճ, հէվնել, Ալշ. Գոր. Ղրբ. հավան կէնալ, Սլմ. Վն. խավնել, Մկ. Ոզմ. խավնիլ, Մրղ. խավ-նէլ, Ջղ. խօվանել. -այս բոլորը նշանակում են «գեղեցիկ՝ վայելուչ գտնել, դուրը գալ». արևմտեան գրականը զանազանելով երկու ձևերը՝ գործածում է հաւանիլ «համաձայնիլ» և հաւնիլ «դուրը գալ»։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մևաւութեան) «սանդ» Վրք. հց. ա. 432. Ոս-կիփ. (ըստ ՆՀԲ Հին բռ. գրում է հայանակ, իբր թէ հաւանակ)։
• = Պհլ. hāvan, զնդ. [arabic word] hāvana, պրս. [arabic word] hāvan կամ ❇ havān, որից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] hā-vun, թրք. havan. բոլորն էլ «սանդ» նշա-նակութեամբ (Horn § 1089)։-Հիւբշ. 180։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Justi, Zendso. 324 ա։ Lag. Arm. Stud. § 1270 իբռ զրադաշտական պաշտամունքի առար-կայ՝ Հայաստան մտած է համարում։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութեամբ մտած է թուր-քերէնից. ինչ. Պլ. հավան, Երև. հավանգ ևն։
πειθώ, πεῖσις persuasio. եւ բայիւ πείθω, -ομαι persuadeo, -or. Հաւանութիւն. հաճութիւն. ուստի Ի ՀԱՒԱՆ ԱԾԵԼ՝ է Հաւանեցուցանել, հաճել, ամոքեզ, համոզել .... եւ Ի ՀԱՒԱՆ ԳԱԼ՝ է Հաւանիլ. հաճիլ.
Ածել ի հաւան զամենայն մարդիկ։ Կարեմք ի հաւան ածել զաստուած. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. փիլիպ. փիլիմ. եւ այլն։)
Բազում բարեխօսութեամբ ածէին ի հաւան զթագաւորն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի հաւան եկի զփակեալ մարգարէութիւնն բանալ։ Չկամի գալ ի հաւան, թէ մեղայ. (Ոսկ. ՟ա. թես. եւ Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
ՀԱՒԱՆ ի, ից. ա. πεπεισμένος, πισθείς persuasus. Հաւանօղ. միաբան. կամակից. ուստի եւ ՀԱՒԱՆ ԱՌՆԵԼ՝ է Հաւանեցուցանել. πείθω persuadeo. եւ ՀԱՒԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Հաւանիլ. միաբանիլ. πείθομαι peruasus sum.
Ոչ հակառակ, այլ հաւան։ Միամիտ, հաւան, հլու, հնազանդ։ Առ ամենայն հրամանսն հաւան եւ հպատակք. (Յճխ.։)
Հաւանս զնոսա ցուցանելով առաքելոցն, եւ ոչ դիմադարձս. (Տօնակ.։)
Կեղծաւորութեամբ հաւան լինէին նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Հաւան հաճութեամբ. իմա՛, հաւանողական, կամակար. (Լմբ. սղ.։)
Ա՛ռ զշաքարն ապաշխարութեան, եւ զծաղիկ եղբայրսիրութեան, եւ լի՛ց ի հաւան ողորմութեան, եւ աղա՛ զինքն՝ ծունր ածելով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Ոսկիփոր.։)
Արար սողոմոն զթակոյկսն, զշիշն. եւ զհաւանսն զուտ ոսկի. (Ոսկիփոր.։)
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
• (յետնաբա՞ր ի, ի-ա հլ.) «հա-ւասար, նման, ընկեր, մէկ ձև ունեցող, ընդ-հանուր, հասարակաց» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. լհ, բ. 37. որից հաւասարել ՍԳր. Ագաթ. հաւա-սարորդ Եւս. պտմ. հաւասարութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. հաւասարագոյն Ագաթ. հա-ւասարակշիռ Վեցօր. համահաւասար Վրր. հց. զուգահաւասար Յհ. իմ. երև. երկնահա-ւաւսար Յաւսմ. հանդիսահաւասար Անան. եկեղ. հ-ի կրճատումով՝ մակաւասար Փիլ. Շիր. չաւասարիլ Վրք. հց. բ. 13.-միջին հյ. հաւսարակաց Կոստ. երզն. 78. նոր բառեր են հաւասարակշռութիւն, անհաւասարակըշ-ռութիւն ևն։
• = Պհլ. hāvsār (կամ hāvasār) բառից, որ ճիշտ հայերէնի պէս ունի կրկնակ «հաւա-սար» և «նման» նշանակութիւնները։ Ճիշտ հայերէնի պէս պահլաւերէն էլ ասւում է hav-sar nē 'ast «չիք հաւասար» (նմանը չկայ), Պհլ. բառը հին գրականութեան մէջ աւանդ-ուած չէր. պատկանում է հիւս. պհլ. բարբա-ռին և երևան եկաւ մանիքէական գրուած-ների մէջ՝ [hebrew word] hāvsar ձևով (տե՛ս Salemann Manichāische Stud. ЗАН հտ. 8 (1908), էջ 81)։ Կազմուած է *hāvat-«նոյն» (հմմտ. զնդ. havat-masō «նոյն մեծու-թեամբ») և sāra «գլուխ» բառերից. հմմտ. պրս. [arabic word] hamsər «համապատիւ, հա-սակակից»՝ կազմուած ham «նոյն» և sar «գլուխ» բառերից։
• ՆՀԲ իբր համ հասարակ, համասա-րաս, լծ. և արաբ. հաշիր, թրք. էջ «նը-ման» և յն. ϊσος, Հիւնք. պրս. hamsar «համապատիւ, հասակակից»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet WSL 14 479 և 17, 247։ Պհլ. բառին է կցում նաև Մառ (տե՛ս ЗAН 8, 81)։ Թիրեառեան Արիահայ բռ. 236 պրս. [arabic word] afsar «ընկեր, զովող»։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Տփ. հավասար, Ննխ. հա-վասար, հավսար, Ագլ. հվա՛սար, Տիգ. հm-վmսmր, Զթ. հավասօյ, հավասոր, Խրբ. Պլ. Սեբ. հաֆսար, Ալշ. Ախց. Կր. հաֆսար, Սլմ. խավասար, Մկ. խmվսար, Ջղ. խօվասար, Ոզմ. խովսար, Ակն. Ալշ. Մշ. հափսար։ Բա-յական ձևով Տփ. հավսըրվիլ, Ագլ. հվըսա՛-րիլ, Խրբ. Պլ. հաֆսըրիլ։ Նշանակում են «հարթ, տափակ, միապաղաղ» և «հարթուիլ, տափականալ, հաւասարուիլ, միապաղաղ ձև ստանալ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] havsar ռհաասար» (Յուշարձան 329), Ակն. havsar «մէկ մեծութեամբ և իրար նման» (օր. պը-տուղները և կամ որևէ երկու ապրանք իրար հաւասար չեն. մէկը խոշոր է, մէկը փոքր է). ևես. bavsar evlemek «միախառնել, միաց-նել». օր. bir buγdaydan, bir čavdardan qat da havsar eyle «մէկ ցորենից, մէկ էլ հաճարից խառնիր և հաւասարի՛ր, միառոո՛ւ» (տե՛ս Բիւր. 1898, 713)։
Զհաւասար թագաւորութեանս իմոյ զսեթեր. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
ἵσος aequalis, par κοινωνός particeps, consors κοινός communis παραπλήσιος proximus եւ այլն. (իբր համ հասարակ, կամ համասարաս. լծ. եւ արաբ. հազիր. թ. էզ. յն. ի՛սօս ) Զուգաչափ, դուգակշիռ. զոյգ. հասարակորդ. հաղորդ. ընկեր. յարմար. համանման. միօրինակ. հասարակաց. հաւսար.
Թէ յաւելու ի հաւասարսն այլ եւս հաւասարս, լինին ամենեքեան հաւասարք. եւ թէ պակասէ ի հաւասարէն հաւասար, որ մնայ՝ հաւասարք են. (Եւկղիդ.։)
Որչափ երկայնութիւն նորա, նոյնչփ եւ լայնութիւն եւ բարձրութիւն հաւասար. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 16։)
Յորժամ հաւասարաւ զհաւասարն ցուցանեմք, յայնժամ յարացոյց կոչի. (Անյաղթ պորփ.։)
Ելեալ արտաքս ի հաւասար միաբանութենէս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ամենայն որ ինչ ըստ աստուածութեանն է, հաւասար է սուրբ երրորդութեանն (այսինքն հասարակ է երից անձանց). (Գէ. ես.։)
Դու մարդ հաւասար իմ. յն. համաշունչ. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 14։)
Քաղաքակիցս իւր՝ հաւասարս աթենացւոց։ Հաւասար հրեշտակաց։ Հաւասար առնէր զանձն աստուծոյ։ Զլինելն հաւասար աստուծոյ.եւ այլն։
Ոչ համարէի լինել հաւասար շանց. յն. արժանի, իբր զուգապատիւ. (Յոբ. ՟Լ. 1։)
Չափեաց հաւասար ձողոյն։ Հաւասար եղբարցն իմոց պատրաստեալ ունիմ. (Եզեկ. խ. 5=9։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 37։)
Եգիպտացիք թուեն հաւասար մովսէսի. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Պահեաց ի կերակրոցն հ դասու արդարոցն գնդի։ Թէ մաքրեմք հաւասար առաջնոցն զանձինս։ Հաւասար մեզ ամբողջ հաւատան. (Լմբ.։)
Եւ գործն հաւասար հրամանին առնոյր զկատարումն. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Յափշտակեցաւ եւ գրեան.. չունելով զհաւասարն. (Լմբ. յիշ.։)
ՀԱՒԱՍԱՐ, կամ ԱՌ ՀԱՒԱՍԱՐ. մ. ἵσως, ὀμοῦ aequaliter, aeque, simul. Հաւասարապէս. միօրինակ. անխտիր. առ հասարակ. միանգամայն. ի միասին. զուգապէս.
Զամենեսեան հաւասար պատուեցէք. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ե։)
Ամենեցուն զձիրն հաւասար ընձեռէ։ Անզգամին եւ իմաստնոյն հաւասար հանդիպի. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ժղ.։)
this, that, be, self, the same;
զսոյն հետայն, cf. Այսուհետեւ, cf. Յայսմ հետէ;
զ— հետայն, afterwards, soon, shortly, directly;
ի —, immediately;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• (հուոմւում է սորին, սմին, սովին կամ սովիմբ, սոքին, սոցին, սոցուն կամ սոցունց, սոքիմբք, սոքումբք կամ սովիմբք) «նոյն այս, էլի այս» Եւս. քր. Խոր. Եղիշ. որից սոյնպէս ՍԳր. սոյն օրին «այսօր իսկ» Հռութ. գ. 18. սոյն օրինակ Գ. մկ. զ. 24. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ. Բուզ. զսոյն հետայն Նիւս. բն. Դիոն. ածաւ.։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ սա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական սո-<հնխ. և'σ ձև ւով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։
• Բառիս ընդարձակ քննութիւնը տե՛ս Meillet MSL 10, 241-271, յատկապէս էջ 257-8, Pedersen, Հայ. ցուց. դեր.։
Առաւել քան զսոյնս։ Սովին հաւատովք։ Հայր սորուն սողովմոնի։ Ասէ սովիմբ մարգարէիւ. (Եղիշ.։ Նար. երգ.։)
Զսոյն զայս առնէ (այսինքն վասն սորին առն)։ Զսմին աւուրբք (այսինքն յաւուրս յայսոսիկ)։ Առ սոյնս եւ զայլոցն. (Նանայ.։ Խոր. ՟Բ։ 25։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Սոյն գունակի (այսինքն սոյնպէս) իմացարուք եւ զայլ եւս բազմազան առաքինութիւն նորա. (Ստեփ. սեւան.։)
ԶՍՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. ա.մ. ἐξῆς, τὰ ἐξῆς deinceps, ex ordine, quae sequuntur. Այսուհետեւ. յայսմ ետէ. ըստ սմանէ. յառաջիկայս. չառաջիկայ. հետագայ. մոտաւոր. ի մօտոյ. կարգաւ. Զսոյն հետայն է ասել։ Զսոյն հետայն սահմանեսցուք։ Զսոյնս հետայն ճառելով։ Գտցէ զսոյն հետայն մերձ. (Նիւս. բն. ՟Բ։ Դիոն. ածայ.։ Մաքս. ի դիոն.։)
Սմին վասն ոչ տայ նոցա վիճակ, զի տէր է բաժին նոցա. (Նախ. թուոց.։)
ՍՈՅՆՕՐԻՆ. մ. σήνμερον hodie. Այսօր, ի սմին աւուր.
Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։ 4)
famine, dearth, scarcity, penury;
hunger;
ի —ու, by famine.
• , ո հլ. (կայ նաև սեռ. սովու Ծն. խա 31, Երեմ. լը. 9) «պարէնի նուազութիւն, հա-ցի պակասութիւն, թանկութիւն, քաղցածու-թիւն» ՍԳր. որից սովիլ «սաստիկ քաղսա-ծանալ» Ծն. խա. 55. Սղ. ծը. 7, 15. Ոսև ա. կոր. սովեցուցանել Եւագր. սովաբեկ Օր. ը. 3. Ոսկ. փիլիպ. սովամահ. Բ. թագ. զ. 29. Առակ. ժ. 3. Ղկ. ժե. 17. Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 13 և մտթ. Սեբեր. սովամահիլ. Ա. մկ. ժգ. 49. սովալլուկ Սարգ. սովասատակ «քաղ-ցից սատկած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. այ-գեկ. 86. սովահար, սովահարութիւն, սովա-մահութիւն (նոր բառեր) ևն։
• ՆՀԲ լծ. սուաղ և սուղ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 վեդ. kšap «սովել»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պհլ. sui։ lusti Zendsp. 310 զնդ. šuda «քաղց», սանս. kšudh ահլ. sōi. sui, բելուճ. šuó ևն։ Հիւնք. նզով բառից։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰοος, ϰόfιλος, ϰοῖλος «սին» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 402
• ռումեր. šuku «քաղց, սով»։-Ըստ այսմ վերի մեկնութեան առաջին հեղինակն է Lagarde, որ անկախաբար մտածելով ա-ռաջարկեցի Meillet-ին. պատասխանեց թէ «la seule possibilité de rapproch-ement est en effet l'emprunt, համե-մատութիւնը կարելի է բացատրել միայն փոխառութեամբ» (նամակ 1931 թ. դեկտ. 18-ից)։
λιμός caritas, difficultas annonae, fames. (լծ. սուաղ, սուղ). Սղութիւն եւ նուազութիւն պարենի. պակասութիւն հացի. քաղցր. եւ Անսուաղութիւն.
Եղեւ սով յերկրին։ Զօրացաւ սով յերկրին։ Եօթն ամ սովոյ։ Յերեսաց սովոյն։ Սպանանել զամենայն ժողովուրդս ի սովոյ, կամ ի սով (յն. ի սովու, այսինքն սովով)։ Մաշեալք սովով։ Կերակրել զնոսա ի սովի։ Ի սովի փրկեսցէ զքեզ ի մահուանէ։ Սովք եւ սրածութիւնք. եւ այլն։
army, troops, warriors, cavalry;
officer;
—ք զօրուն, the officers of an army.
• , ի հլ. «գունդ, զօրք, բանակ» ՍԳր. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. որից սպայազօր Յհ. կթ. սպայակոյտ Յհ. կթ. սպայապետ Կորիւն. սպայասալար Լմբ. առ լև. (յետնաբար կազ-մուած հայերէնի մէջ՝ փխ. սպասալար բառի, որ զուտ իրանեան բարդութիւն է).-բառիս ընթերցման համար կարևոր է սըպայութիւն գրչութիւնը մի ոտանաւորի մէջ՝ Նոր վկ. էջ 509 (Ժէ դարից)։ Նոր գրականում սպայ իր իմաստը փոխելով դարձել է ո՛չ թէ «զօրք կամ բանակ», այլ «զօրքը վարող աստիճա-նաւորներից մին, օֆիցեր, officier», որից և ենթասպայ։
• = Պհլ. [other alphabet] spah, պրս. [arabic word] sipāh, (նաև ispāh, sipah, ispah) «զօրք, բանակ». կնդ. ❇ spāδa-, հպրս. spāda-(պա-հուած միայն Taxmaspāda-յատուկ անու-ան մէջ), օտս. afsād, älsád «խումբ, բանակ, գունդ, բազմութիւն» (Horn § 669)։ Պառս-ևեռէնից են փոխառեալ թրք. sipahi, քրդ. spahi, սերբ. spahija, լեհ. spahi, ռում. spa-hiu, յն. σπάχιδες, ֆրանս. spahi, cipaye։ Հմմտ. նաև սպարապետ, սպասալար։-Հիւբշ. 239։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. սիփահ ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ նոյն է համարում սպայ, սպահ և սեպուհ, ռմկ. սպահի, պրս. սիբահ, սիբահի, եբր. ձապա, սէ-պա, յորմէ սաբաւովթ։ Spiegel Huzμ Gram. 189-190 պրս. sipāh, պհլ. si-pās։ Muller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 107 պրս. sipāh, զնդ. spāδa։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 8 պրս. sipāh։ Justi, Zendsp. էջ 303 զնդ. spāδa ձևի տակ ծանօթ բառերի հետ։ Գարագաշեան, Քնն. պատմ. Բ. 10 սեպուհ բառի մի այլ ձևն է։
• ՓՈԽ.-Վրաց. սպա «բանակ, գունդ» թւում է հայերէնից. իսկ իսպաոբա «աս-պետութիւն», իսպաերադ «ասպետաբար» պարսկերէնից են։ Տարբեր են սեփե «ար-քունի պալատ, տէր, թագաւոր», սեփեծուլի «իշխան, սեպուհ» (որից սեփծուղ Խոր.), նեփոբա, սեփեոբա «իշխանութիւն»։
• «զուսպ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 290։
ՍՊԱՅ որ եւ ՍՊԱՀ, եւ ՍԵՊՈՒՀ. (ռմկ. սպահի. պ. սիբահ, սիբահի. եբր. ձապա, կամ սէպա. յորմէ սաբաւովթ) δύναμις, στρατεία virtus, exercitus, militia. Զօր կամ զօրական. գունդ զօրաց, կամ զինուորական ազատաց. որ եւ զօրութիւն. այրուձի. հեծելազօր. բանակ. ազգ.
Յուդա մակաբէ, եւ եղբարք իւր, եւ ամենայն սպայ (կամ սպահ) հրէաստանեայց։ Գունդ եւ սպայ ազգին հրէաստանեայց. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 20։ ՟Ժ՟Բ. 6։)
Սպայք զօրու նորա ցան եւ ցիր սփռեալ։ Մեծարեալ ի թագաւորէն եւ ի սպայիցն՝ հայրապետն. (Յհ. կթ.։ Լաստ. ՟Բ։)
end, term, consumption;
—, ի —, totally, entirely, quite, all, thoroughly;
մինչեւ ի —, to the last extremity, utterly;
մինչեւ ի — ազգին, արշակունեաց, till the extinction of the dynasty of the Arsacides;
մինչեւ ի — շնչոյն, to the last breath;
— եբարձ զայն ի միջոյ, he achieved its destruction;
ի սպառ, to the end;
finally, at length, at last;
fully, altogether, wholly, entirely, quite.
• «վերջ» Ոսկ. ա. թես. Խոր. գ. 7. որից ի սպառ «բոլորովին, ամբողջովին, ցվերջ» ՍԳր. սպառել «վերջացնել, վատնել, հատցնել» ՍԳր. սպառիչ Վեցօր. սպառազէն «ամբողջովին զինուած» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. եբր. սպառուած Դ. թագ. ժթ. 25. Նևեմ. գ. 21. անսպառ Յոբ. լղ. 26. Ողբ. գ. 22. Ագաթ. Եզն. Կորիւն. անսպառական Ոսկ. մ. գ. 14. Եզն. ոգեսպառ Ագաթ. շնչասպառ Նար. յիշ. կենդանասպառ Նար. կրկնաբար՝ սպառսպուռ, ի սպառսպուռ, սպառ ի սպուռ, ի սպառ ի սպուռ Ա. մկ. թ. 42. Դատ. ե. 26. Առաթ. Եւս. պտմ. ևն։-Կայ նաև սառւո բովանդակ Մծբ. 306. որ ըստ Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 75 ուղղելի է սպառսպուռ։
• = Պհլ. *spar և [arabic word] spur «կատարեալ, լրացած, վերջացած», spurīk «կատարեալ». spurikih «կատարելութիւն», anasparik «ան-կատար», anavispurīk «չլրացած, անկա-տար», հիւս. պհլ. (Թուրֆանի), cispur «կա-տարեալ», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispur (Sa-lemann. Man. Stud ЗAН 8 107) սոռռ spwrn «կատարեալ», պազ. spur. snurī «կատարեալ», պրս. ❇ ︎ siparī, ❇ ispari «վերջ, վախճան, կատարեալ», ❇ siparīdan «կատարել, վերջացնել», զնդ. aspərəna-«լիակատար». կազմուած է par «լցնել» արմատից՝ us-նախդիրով։ Իրա-նեանից է փոխառեալ արամ. [hebrew word] asparnā «ուշադիր, խնամոտ, հոգատար» (բուն նշ. «կատարեալ, հիմնական») Եզր. ե. 8 ևն։-Հիւբշ. 239։
• Lag. Urgesch. 287 մեկնում է par արմատից՝ us մասնիկով և կցում է պրս. և արամ. ձևերի հետ։ Պատկ. Mamen. II. 2 պհլ. spōr «կատարեալ»։ Տէրվ. Նախալ. 114 կասկածով սփռել և փռել ձևերի հետ հնխ. spar «ցրուել, ցանել» արմատից, իբր յն. σπαίρω, σπει-ρω, սանս. sphur։ Հիւնք. ասպար բա-ռից։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 208 պրս. սիփէրի «վերջ, կատարած»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] səfārā և արաբ. ❇ šuir «ծաւր. եղերք, սահման»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სბარაზენი սպարազենի նշանակում է «զօրապետ, գլխաւոր»։
ՍՊԱՌ, Ի ՍՊԱՌ. τέλος, πέρας finis, consummatio, terminus, ora. Սպառումն. սպառուած. լրումն. եզր. աւարտ. վախճան. կատարած.
Հասեալ է ի վերայ նոցա բարկութիւն մինչեւ ի սպառ. զի՞նչ է սպառն. ոչ եւս վախճան, այլ մօտ եկեալ կայ բարկութիւնն. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Որ ինչ յետ սրբոյն տրդատայ մինչեւ ի սպառ արշակունեաց ազգին ի թագաւորութենէն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Փոքր ինչ նուազ՝ եւ սպա՛ռ իսկ ջնջէին. (Սամ. երէց. հին ձ։ Տե՛ս եւ Սպառսպուռ։)
Մնչեւ իսպառումն. մինչ ի կատարած. ցվախճան. յաւէտ. բոլորովին. ամենայն սարօք կամ մասամբք. բնաւին. ինչուան ետքը, բոլորբոլորովին.
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
• , ու հլ. «պաշտօն, ծառայութիւն» ՍԳր. Եզն. Եփր. Ղևտ. Եւագր. Ոսկ. «կահ-կարասիք, աման-չաման, տաճարի սուրբ բաժակ, զարդ, հանդէս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եփես. «սեղան, ճաշ, կերակուր» Վրք. հց. «ապուր» (հմմտ. ոսպնասպաս «ոսպով ապուր» Վրդն. ծն. հմմտ. նաև ասպականա-սպաս որ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան լափ», անշուշտ այս սպաս «ապուր» բառից կար-ծելով). որից սպասել «յուսով կենալ» ՍԳր. Սեբեր. «ծառայել, խնամել, հոգ տանիլ» Մեկն. ծն. Վրք. հց. Շար. Տօնակ. սպասումն եւս. պտմ. սպասաւոր «ծառայ, մատակա-րար» ՍԳր. սպասեակ կամ սպասիկ «խնա-մակալ. պահպանող» Ոսկ. մ. ա. 18 և ա-տիմ. թ. Վեցօր. 85. Եփր. թգ. 451 (որ և սխալմամբ սպահիկ Յհ. կթ. 34). սպասկա-պետութիւն. Ագաթ. սեղանասպաս Ոսկ. ղկ. ռամիկսպաս Բուզ. դրացսպաս Ճառընտ-սուտակասպաս ՍԳր. Ոսկ. եփես. պինաս-պասեակ Փիլ. լիւս. յստակասպաս Կոչ. մե-ծասպաս Վեցօր. նոր բառեր են անսպասելի, սպասարկու, սպառողական, սպասուհի ևն։
• = Պհլ. *spas «ծառայութիւն» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք մանիք. պհլ. [hebrew word] spas (կարդա՛ ispās), սոգդ. špās «հսկել, ծառայել», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispasig «ծառայ, հյ. սպասիկ», (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 106), սոգդ. spāsāk «ծառայ», զնդ. spas-yeiti «լրտեսել, հսկել, պահպանութիւն ա-նել», spas-, spaštar «դետ, լըտես», սանս. spáçati, páçyati «դիտել, նայիլ». spaca-«դէտ, լրտես, պահապան»։ Սրանց պէտք է կցել նաև պհլ. ❇ ︎ spās=պրս. ︎ sipās «շնորհակալութիւն» (Horn § 698) որ անցել է «ծառայութիւն, շնորհակալու-թեան արժանի գործ» իմաստներից։ Հայերէ-նի մէջ «դիտել, նայիլ» իմաստը սովորած կան չէ. բայց նոյնը պահում է յստակա-սպաս «պայծառ տեսութեամբ, յստակ կեր-պով տեսնուած» (Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստտ կասպաս տեսիլն Հօր՝ Որդւոյն միայն պահ-եալ է. կոչ.)։ Այս բառերի նախաձևն է հնխ. spek'-արմատը, որի միւս ժառանգներից են լտ. specto «նայիլ, դիտել, ուշադրութիւն դարձնել, հսկել», specio «նայիլ, տեսնել», species «նայուածք, երևոյթ, տեսք, տեռա-րան, տեսակ, պատկեր, զարդ, առարկայ, կահ-կարասիք», speculum «հայելի», aspec-tus «երևոյթ, ձև», con-spectus «ակներև, հայեացք, ներկայութիւն, քննութիւն, ընդհա-նուր ակնարկ», in-spector «տեսուչ», spec-tarzilrm «տետարան», յն. (շրջմամբ) ἔϰεπτομαι «ուշադրութեամբ նայիլ, դիտել, քննել, խորհիլ, հոգ տանիլ», σϰαπός, «դիտող, հսկող, պահապան, պաշտպան»,. ἐπίσϰοπος «տեսուչ, եպիսկոպոս», հբգ. spéhōn, գերմ. խագուշակել, մարգարէանալ», ալբան. paše «տեսայ»։ Գերմանականից փոխառութեամբ՝ իտալ. spiare, ֆրանս. êpier «լըտեսել», որից իտալ. spione, հֆրանս. espie, ֆրանս. es-nion «լրտես», որից էլ անգլ. spy, հոլլ. spie, գերմ. Spion և սրանից էլ ռուս. шīпiонъ «լրտես» (Kluge 458, 462, Pokorny 2, 59-660, Walde 729, Boisacq 873)։
• ՆՀԲ սպաս՝ լծ. պաշտօն, պաս, պահ, իսկ սպասել՝ լծ. լտ. expecto, պրս. payistan։ Lag. Urg. 544 սանս. spaç, speç արմատների հետ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 յիշում է պրս. sipās և պհլ, spās «շնորհակալութիւն»։ Justi, Zen-dsp. 303 զնդ. spaç ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 71 և Նախալ. 114 վերի ձևերի հետ՝ իբր հնխ. spaç «սպասել» արմա-տից։ Lag. Յն. Ագաթ. էջ 83 ծան. սպասկապետութիւն մեկնում է պրս. šipāhī+պետ, որ կրկնում են Տաշեան, Ագաթ. էջ 68 և Սարգիսեան, Ագաթ. էջ 241, բայց մերժում է Հիւբշ. 239։ Bug-ge KZ 32, 64 ընդունելով որ հնխ. sρ տալիս է հյ. ս՝ չի հաւատում թէ բնիկ է հյ. սպաս և դնում է իրանական փո-խառութիւն։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Meillet. Rey, erit. թրգ. Բազմ. 1898, 119ա ձայնաւորի պատճառաւ։ Հիւբշ. 492 կարծում է որ բնիկ է, որովհետև հւ. ա կարող է երբեմն հնխ. e, o ձալ-ներին համապատասխանել. ինչ. տասն, վաթսուն։ Այժմ ընդհանուր ընդունուած է այն կարծիքը թէ սպաս փոխառու-թիւն է։ Հիւնք. դնում է ս մասնիկով պաս բառից՝ իբր պրս. pās «պահպա-նութիւն գիշերոյ», թրք. baqmaq «նա-ւեւ». beklemek «սպասել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ 51 զ-պաս՝ իբր զ-պահել։ Սանտաւճեան. L'idiome 15 բևեռ. sebas, յն. σέβας «պաշտամունք»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sa'fasa «թանապուր, գւդր սպաս» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 384)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սպաս «ծառայութիւն», Այշ. Մշ. սպասել, Ախց. Ղրբ. Ննխ. սպասէլ, Ագլ. Շմ. սպասիլ «սպասել», Պգ. ըսփասավօր «սպասաւոր» (փոխառեալ գրականից), Երև Ղրբ. սրպաս «թանէ սպաս, թանապուր», որ և Օվ. բասագան, Վն. պաս, թորվան պաս, Ննխ. թանուսպաս, Երև. Ղզ. Տփ. թա-նէսպաս։
σκεῦος, σκεύασμα, διασκευή vas, instrumentum, apparatus, suppellex եւ κειμήλιον cimelium, supellex pretiosa vel sacra, deliciae κυλικεῦον repositorium calicum κύλιξ calix σπονδεῖον libatorium. (Արմատ Սպասելոյ, եւ Սպասաւորելոյ. լծ. եւ պաշտօն. պաս. պահ, եւ այլն) Կահ եւ կազմած ի պէտս սպասաւորութեան, սեղանոյ եւ տան. կարասի. անօթ. նուիրանոց. բաժակ. հանդերձանք. հանդերձ. հանդէս, զարդ. հանգամանք.
Օրինակ խորանի, եւ օրինակ ամենայն սպասուց նորա։ Յոսկւոյ սրբոյ արասցես զայն ամենայն սպաս։ Զամենայն սպաս խորանին։ Թիւ սպասու կահուն տեառն։ Զամենայն սպասն արասցես պղնձի։ Սպաս ոսկեղէն հազար, եւ սպաս արծաթեղէն հազար։ Զսպաս զոսկւոյ եւ զարծաթոյ։ Ետուն յուդթայ զխորանն հողոփեռնեայ, եւ զամենայն զսպասսն զոսկւոյ եւ զարծաթոյ նորա։ Ետ նմա տանել նուագս ոսկիս, եւ սպաս տաճարին.եւ այլն։
Մնացորդ ինչ՝ որ մնացեալ էին ի սպասուէ անտի նորա, յափշտակէին. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ոմանք սպաս նուիրաց ընծայեն եկեղեցւոյ, ոմանք գիրս աստուածաշունչս. (Խոսր. պտրգ.։)
Զսպասն (պատարագին) սրբեմք, եւ ջինջ մաքուր առնեմք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
Ուրա՛խ լեր մարիամ, սպաս ամենայն տիեզերաց. (Կիւրղ. կուս.։)
ՍՊԱՍ. Սեղան, կերակուր. հանդերձանք կերակրոյ.
Յորժամ սպաս առնիցես, դիր զսեղանն առաջի խաչին։ Եկա՛յք տեսէք զեսայի, զի՛ ուտէ սպաս ի սկիտէ։ Եթէ սպաս կերակրիլ խնդրես, գնա՛ յեգիպտոս. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
ՍՊԱՍ. διακονία, ὐπηρεσία, λειτούργημα ministerium, officium, obsequium. Իսկ Սպասք աւուրց, կամ հանապազորդ սպաս6 որպէս ἑφημερία, δίαιτα եւ այլն. .... Պաշտօն. սպասաւորութիւն ի պէտս սեղանոյ. պէտք եւ գործի պաշտելոյ. ծառայութիւն ինչ. կարգ եւ գործ ծառայութեան.
Քոյրդ իմ միայն եթող զիս ի սպասու։ Մարթա զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Ստեղծանէ անօթ առ իւրաքանչիւր ումեք սպասու մերոյ։ Զակումբն մաշկեայ, զոր առ նա ի բագուայ ի հանապազորդ սպաս նմա։ Սպասք աւուրցն (հանապազօրեայ պաշտամունք)։ Զամենայն գործ սպասու (ծառայական) մի՛ գործիցէք ի նմա, եւ այլն։
Իւրովք կամօք զաստուծոյ սպասն խնդրէր առնուլ ի մարդկանէ։ Զի՞արդ պաշտիցեմք զարեգակն, որ կոչի իբրեւ զծառայ առ ի սպասն՝ յոր կարգեցաւ, հասանելոյ. (Եզնիկ.։)
Պաշտօնեայք զուարթութեամբ կատարեսցեն զսպաս վիճակին իւրեանց։ Կայց ի սպասու օրապահացն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Ի սպասուէ անտի պաշտաման մերժէ զնոսա. (Եփր. ղեւտ.։)
Սպաս մի քո մեծ ծանուցանի արարուածքդ առաջի թագաւորին եւ ամենայն արեաց։ Կամէի այսպէս՝ թէ սակաւ մի գործ ցուցանէք եւ սպաս։ Գիտասցեն մարդիկն սպաս ինչ արժանաւորապէս ցուցանել առ մեզ. (Փարպ.։)
Եկն աշխատեալ ի սպասուց հիւանդացն. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զի ընդ քո ունիցի ինձ սպաս ի կապանս աւետարանին։ Որչափ ինչ միանգամ յեփեսոս սպաս կալաւ ինձ. (Փիլիմ. 13։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 18։)
Կայր ի հարկի, եւ ունէր սպաս ամենայն տնտեսութեանն։ Ոչ անձին ինչ սպաս ունէր, այլ ի վերայ վարդապետին դողայր։ Չասեմ, թէ քեզէն սպա՛ս կալ հիւանդին, այլ գոնեայ ծառային հրամայեա՛. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ի ներքս ի սենեկի սպաս կալեալ՝ եւ պահ ունէին նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 4։)
Ծերքն ընդ լերամբն սպաս ունելով յելանել մարգարէին։ Սպաս տանել տաճարին. (Փիլ.։)
Սպաս ունելով կրակի։ Սպաս տանել նոցա իբրեւ հոգեւոր տերանց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Տեառն աստուծոյ միայն սպաս տարցեն. (Ագաթ.։)
Նոյն է սպաս տանել ձուլեալ պատկերի՝ եւ մեղաց ախտի. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Կայր նոցա ի սպասու։ Ի սպասու կայր մարթա. (Ծն. ՟Խ. 4։ Յհ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Յետ երից ամսոց դարձաւ ի տուն իւր, զի մի՛ կացցէ ի սպասու տէրն առաջի ծառային իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
ՍՊԱՍ ԱՌՆԵԼ. εὕκαιρον τηρέω, παρατηρέω, ἑπιτηρέω observo (opportunitatem) եւ այլն. Խնամով սպաս ունել. եւ Պահել. պահ ունել. հոգ եւ խնամ տանել. ուշ ունել. դիտել. սպասել առիթ գտանել.
Սպաս առնել տաճարին բարձիցն պատրաստութեան։ Սպաս արար մարթանօք զհրամանն կատարել. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Ոչինչ կարի ճոխութեամբ, այլ հանդարտութեամբ սպաս առնէր տաճարին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
ՍՊԱՍ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԴՆԵԼ. Պատրաստել յընծծայարանի զնիւթս խորհրդոյ պատարագի. (ուստի եւ Սարկաւագ, է որպէս սպասարկու)։
general of the army;
— գունդ, picked cavalry.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրապետ» Յհ. կթ. Յիշատ. որից սպասալարութիւն Յիշատ. աս-ւում է նաև ասպասալար, վրիպակով՝ սա-պասալար Ուռհ. (ստէպ). հայկական բար-դութեամբ կազմուած՝ սպայասալար Լմբ. առ լև։
• =Սասան. պհլ. [other alphabet] spāh «զօրք, բա-նակ»+ [syriac word] sālār «սալար, զօրագլուխ», պազ. spahsālār, պրս. [arabic word] sipāhsa-lār «զօրագլուխ» (որ և sipahsālār), իրանե-ան հին ձևից էլ վրաց. სბარხალარი սպարսա-լարի «զօրապետ»։-Հիւբշ. 239։
• Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց, ը. էջ 39 սպայ+ պրս. salār բառերից։ Ուղիղ է մեկնում ՆՀԲ։ Dulaurier JAs. I8. 291 դնում է ասպ բառից, իսկ արաբ. is-fahsalār տառադարձուած է հայերէնից։
պ. սիփէհ սալար. Սաղար սպայից. զօրագլուխ. լայնաբար՝ Սեպուհ զօրական. ընտիր ընտիր այրուձի. ազատ.
Ամիր սպասալար շահնշահ զաքարիա։ Աթաբէկ սպասալար պարոն Սաթուն. (Յիշատ.։)
cicatrix, scar, seam, mark;
stain, spot, stigma;
— կեղեքածի, scratch;
ածել զ—ս ի բժշկութիւն, to heal up, to cicatrize, to close.
• (սպւյ, սպեաց) «վէրքի տեղը՝ նը-շանը» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. Եւս. պտմ. Կոչ. 415. որից սպիանալ Եփր. համաբ. Անյ. բրձր. սպի, սպիացուցանել Ոսկ. ղկ. սպևուտ Պիտ ըստ Լեհ.։ .....-.. ︎ ︎
• ՆՀԲ լծ. յն. σπίλος «սպի»։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 140 զնդ. *spaya ձևից, իբր spā «վայր ձգել» արմատից= հյ. սպանանել։ Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), փիծ, պիղծ բառերի հետ կը. ցում է թրք. փիս «աղտոտ» ձևին։
• ՓՈԽ.-Կեսարիոյ թուրքերը ունին esbe čəqarasən «էսպէ՛ հանես» անէծքի ձևը. Տ. Վ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 esbe բառը կցում է հյ. ասփուռ բառի հետ, որ ծանօթ չէ և թրք. ձևին էլ նման չէ։ Արդեօք ուզում է ասել սպի՞։
Եւ մեք աւասիկ յիւրաքանչիւր մարմինս ունիմք վէր եւ սպիս բազումս. (Եղիշ. ՟Է։)
οὑλή cicatrix եւ tuber (որ եւ պալար. ռմկ. ուլ ). συνούλωσις cicatricis obductio τραῦμα vulnus, vibex, vestigium σπίλος (լծ. հյ. սպի). macula, labes, vitiligo. Բիծ կամ նիշ կամ հետք խոցուածոյ, վիրաց, կեղոյ, պալարի՝ մնացեալ յետ բժշկութեան.
Նշան սպւոյ կամ պալար կամ պաղպաջ։ Սպի այրեցածոյն է։ Ածից զսպիսն ի բժշկութիւն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 2. 28։ Երեմ. ՟Լ՟Գ. 6։)
Զի մի ունիցիմք սպի. (Ոսկ. եբր.։)
Եցոյց նոցա զսպիսն, զի ծանուսցէ՝ թէ նոյն ինքն կենդանացաւ. (Եփր. յար.։)
Ո՞ւր արդեօք իցեն մեզ, որք զվէրսն ունին, եւ զսպիսն թշնամանեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Զառ ի մեղացն սպիս ջնջել կարասցուք աշխատասիրութեամբ պարապման աղօթից։ Յումեքէ սպւոյ. (Բրս. հց. եւ Բրս. մախ.։)
Վասն վիրացն՝ որ արարին սպիս ի մարմինսն, արգելուլ զոմանս ի քահանայից (պատուոյ)։ Կան մնան յոգիսն ոչ դուզնաքեայ՝ զղջացելոցն՝ սպիք եւ տիպք եւ գիծք առաջին անիրաւութեանցն. (Փիլ. քհ.։)
cf. Սպրկուկ.
• տե՛ս Սուրբ։
ՍՊՐԿԻԿ կամ ՍՊՐԻԿ ՍՊՐԿՈՒԿ. գրի եւ ՍՐԲԿԻԿ. Մաքուր. ջինջ. յստակ. փայլուն. ողորկ. արծնեալ.
Հարկաւոր է այնոցիկ (սպասուց) սպրկիկ լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
Սպրկիկ եւ կակուղ գետին։ Պարտ է հնձանքն լուանալ սպրիկ։ Կոխողն հնձանի սպրկիկ պիտի յամէն ախտից, ի գոգութենէ, եւ այլն։ Դի՛ր ի սպրկիկ պուտուկ. (Վստկ.։)
Վայրի քօ՛շ մի կայր քարձուկ, անուշահոտ ու սըպըրկուկ. (Շ. առակք.։)
stadium;
furlong;
զվկայութեանն —ն ստանալ, to gain the crown of martyrdom.
• «ասպարէզ, մրցարան, կրկէս» ւս. օր. ա. 288. Սարգ. Պղատ. օրին, «6ՈՈ ստնաչափ կամ 125 քայլ» Արիստ. աշխ. 609. «մրցանակ» Ճառընտ. գրուած է նաև նտառին Եւս. քր. ա. 274, 277, Մծբ. Մագ. (որ և «ճեմարան, բազմութիւն» Մագ. գա-մագտ. ժբ), ստատին Մծբ. 339, 340, ստադի Ճառընտ. ստանդ (իմա՛ ստաղն) Ճառընտ..
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ՍՏԱԴԻՈՆ կամ ՍՏԱԴ. Բառ յն. սդա՛տիօն. στάδιον stadium, curriculum եւ այլն.. Ասպարէզ. որպէս Կայք եւ տեսարան խաղուց ընթանալեաց. կրկէս. մրցարան. թատր.
Զվկայութեանն ստադիոնն ստացաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
Նովին յօժարութեամբ մտանիցեմք ի ստադիոն մարտին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
Առաջին ողոմպիաս. յորում յաղթէր կուռիբոս հեղիացի ի ստագին։ Յաւելաւ ստադիոն մանկաւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
Ստադեացն ի մարտակցութիւն յոյժ կրթեալ է. (Ճ. ՟Ա.։)
Ածել գազանս ի ստանդն, եւ զերանելին մուծանել անդ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զծուլութիւն մարդկան ազգիս իբրեւ մտրակաւ զարթուցանէ ի ստագինս (յայսմիկ)։ Յայսմ ստագին մրցանակի։ Յայսպիսի ստագինս բազմել, զայսպիսի մրցումն տեսանել. (Մագ. ՟Ա. ՟Է. ՟Ժ՟Դ։)
Ցամաքային լայնութիւն է՝ սուղ ինչ պակաս ունելով՝ չորս բիւրս ստադիոն. (Արիստ. աշխ.։)
breast, bosom;
teat;
source, spring;
ի ստեան, at the breast;
մանուկ ի ստեան, sucking-child;
գօտեւորեալ առ ստեամբ, girt about the paps;
կերակրել ստեամբ, to suckle, to give suck, to give the breast to;
դիել զ—ս, to suck, to draw the breast;
cf. Հատուցանեմ;
անկանիլ ստեանցն, forming or rounding of the breasts in adolescence;
եռալ ստեանց, to give milk;
ի ծուծ ստեանցն կախեալ, hanging to her breast;
—ք անկան քեզ, thy breast are fashioned;
յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ, my hope from my mother's womb.
• . սխալ գրչութիւն, որ մէկ անգամ գտնում ենք Խոր. Ա. 11. «Գօտևորեալ զմէջ-սըն և յահեկէ զստինն երկսայրի և նիզակն արի ի ձեռին իւրում աջոյ և յահեկումն վա-հան»։ Ստորագծեալ բառի տեղ ձեռազիբ-ներն ունին զստին, զստինն, զսուինն։ Սո-վորաբար առնուած է մեր մէջ զստին ձևով՝ իբր զիստ բառի սեռականը. բայց ձեռագիր-ների մեծամասնութեան կրկին ն-երը խան-գարում են գործը։ Նոր հրատարակութեան մէջ Աբեղեանը սրբագրել է սուր՝ որ շատ սուր է։ Մառ ЗВО 9, 309 ընդունում է ուղ. ստին, հյց. զստինն և մեկնում է իբր պրս. [arabic word] satī «պողպատ, երկաթ, նիզակ», որ սակայն նոյնպէս անյարմար է, քանի որ այս իրանեան բառը պիտի տար հյ. *սատիկ կամ *սաթիկ։ Լաւագոյնն է կարդալ զսուինն, ինչպէս ունին եօթը ձեռագիր և ինչպէս պատ-շաճում է տեղին, ուր երկսայրի ածականը պահանջում է մի գոյական։ Մեզ պէտք չէ շփոթեցնէ այն, որ զստինն հայցական է, իսկ նիզակ և վահան ուղղական։ Այսպիսի անտրամաբան ձևեր շատ առատ են մեր թէ՛ հին և թէ նոր գրողների մօտ։]
μαστός uber, mamma, mamilla. սանս. սթանա. (Արմատն է Շիթ, կաթն. թ. սիւտ. լծ. եւ ծուծ. ծիծ. որ եւ տիտ) Կաթնաբեր մասունք մարց ի դիեցուցանել զծնունդս. ծիծ.
Վասն օրհնութեանց ստեանց եւ արգանդի։ Յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ։ Ընդէ՞ր դիեցի ես զստինս մօր իմոյ։ Յափշտակեցին զորբն ի ստենէ։ Անջատելոցն ի կաթանէ, հատուցելոցն ի ստենէ.եւ այլն։
Նուազ ստեամբն կերակրիս իբրեւ զսանդիայ. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Ունէր դուստր մի ի ստեան։ Յորժամ ծնցիս որդի, զձախ ստինն մի՛ տացես մանկանն. (Հ. փետր. ՟Ի՟Է. եւ Հ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)
Լայնաբար եւ նմանութեամբ ասի.
Միթէ պակասեսցե՞ն ստինք ի վիմէ. այսինքն աղբերակունք. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Վէմ անծին եւ ապառաժ՝ ստեամբք վտակաց ջուրց արբուցանէ զծարաւիս. (Սարկ. աղ.։)
Մի՛ կորուսաներ զբուժեալս արեամբ քո, եւ զբուծեալս ստեամբ քո գթած։ Ստինս զշտեմարանս սրտին եւ մտացն կոչէ. (Նար. ՟Ծ՟Է. եւ Նար. երգ.։)
Եւ զի՞նչ իցեն առատ ստինքն, եթէ ոչ կտակարանքն աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Անսովոր են գրչութիւնքս.
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
• , ու հլ. «պահելը, պահպանութիւն, 2. գիշերային պահպանութեան մէկ հերթը, որ է երեք ժամ. 3. ժամանակ. 4. բանտ բանտարկութիւն» ՍԳր. Եւս. քր. Սեբեր Բուզ. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. Ագաթ. «մէկ ժամ» (օրը ունենալով 24 պահ) Մխ. բժշ. (տե՛ս Seidel § 170). որից պահ դուռն «կապան, դարբանդ» Եղիշ. պահք (ո հլ. յգ. գրծ. պա-հովք Եփր. համաբ. 192, բայց աւելի պա-հօք) «կերակուրներից ժուժկալութիւն» ՍԳր Կոչ. Ոսկ. պահել «պահել, պահպանել, ծած-կել, զգուշանալ, պաս բռնել» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. պահանք «բանտարգելութիւն» Ոսկ. մ. ա. 14, էջ 207. պահայոյզ «գիշերապահ» Ոսկ. մ. բ. 10. պահանորդ «պահապան» Նեեմ. դ. 9. Ոսկ. յհ, բ. 32. «ուղտապան, ջորեպան» Վրք. հց. «հմայեակ, յուռութք» Յայսմ. պահարկել Ագաթ. պահեստ ՍԳը Ագաթ. պահնակ Յհ. կթ. Մխ. անեզ. 34. ան պահ Սոկր. էջ 274. գիշերապահ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 31. Ագաթ. շաբաթապահ Բ. մն. իգ. 4. Կոչ. Մծբ. դժուարապահ Սեբեր. Ոսկ. եփես. ետեղապահ Բուզ. գանձապահ Ա. մն. իր. 1. անձնապահապետ Ա. թագ. իր. 1. ժամապահ Վեցօր. Մծբ. խորհրդապահ Փարպ. կողմնա-պահ Բ. մկ. ժբ. 32. կենդանապահ Եզն. խո-րանապահ Բուզ. թիկնապահ Խոր. խրամա-պահ Գ. մկ. ե. 24. ցերեկապահ «ցերեկուայ պահակութիւնը» Նորպգիւտ Ա. մնաց. թ. 23. դռնապահ Բ. մկ. ժգ. 15. անվերապահ, ան-վերապահօրէն, անասնապահութիւն (նոր բառեր) ևն. նոր առումով ունինք մհյ. պահ «յղի», պահնալ «յղիանալ» (երկուսն էլ ձիու և շան համար ասուած). Վստկ. 202, 221 առանձեն տե՛ս պահակ, պահապան, պահա-կապան, պահակեր, պահանգ։-Բառիս հնա-գոյն ձևն է պարհ, որ ոսկեդարեան գրաևա-նութեան մնացորդների մէջ էլ մի քանի տեղ պահուած է. այսպէս՝ պարհք «պահք, պաս» Եփր. ա. ևոր. 60, 68, 80. պարհել «պահել» Բ. մկ. գ. I. Յոբ. իդ. 15. Եփր. հռ. 17, 31, 46. ա. կոր. 62, 65, 68. գ. կոր. 117. Կըրկ-նագիր Ագաթ. 75 բ. ուր և ունինք պարհեսցէ 50 բ. պարհեաց 73ա։
• = Պհլ. *pahr ձևից, որ յատուկ էր հիւս. գաւառականին և որի դէմ միւս բարռառնե-րում գտնում ենք pās. այսպէս պհլ. [other alphabet] ) pās «պահպանութիւն», պրս. [arabic word] pās «պահպանութիւն, 2. գիշերային պահ, որ է 3 կամ 11/2 ժամ», սրա հետ նաև պրս.՝ [arabic word] pahr «քառորդ բաժին տունջեան և գիշերոյ», սոգդ. pā9θr «պահպանութիւն, պաշտպանու-թիւն», զնդ. ❇ pā̄ϑra «պահպանու-թիւն» (Horn § 274). բոլորն էլ կազմուած են pā-«պահել» արմատից՝ -ϑra մասնի-կով։-Հիւբշ. 217։
• ՆՀԲ պարհք=պրս. փէրհից։ Win-disch. 15 pā «պահել» արմատին ազ-գական է դնում։ Նոյնը նաև Lag. Ur-gesch. 115։ Muller SWAW 42 256 spaç արմատից. հմմտ. լտ. spec-։ lns-t1, Zendsp. 188 սանս. և զնդ. pā։ Mül
• ler. Kuhns u. Schleich. Beitr. 3, 88 պրս. pās ձևի հետ։ Lag. Gesam. Abhd. 8, 25 և Btrg. bktr. Lex. 58, 74 զնդ. pāϑra և պրս. pās բառերի հետ։ Asco-li-Srhweizer KZ 17, 136 հին իրան. pād արմատից։ Müller SWAW 78, 425 ո՛չ թէ pā, այլ զնդ. pā̄ϑra-բառին պէտք է միացնել։ Այսպէս նաև Lag. Arm. Stud. § 1792, իսկ § 1818 պաս ձևը (որ գրբ. պահս հայցականից է լա-ռաջացած) կցում է պրս. pās-ban «պա-հապան» բառին։ Մորթման ZDMG 26, 528 բևեռ. pakha «պահ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 91 pā «պահել» արմատիզ։-Հիւնք. պրս. բէհրէ, բէհրիյզ։-Karst, Յուշարձան 406 պահ «յղի» կցում է սու-մեր. pah, pag' «առատ՝ բերրի լինել» բային։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 ասում է թէ կապ չունի հաթ. pāimi «պահեմ» բայի հետ։
• ԳՒՌ.-1. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. պահէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. պահիլ, Ալշ. Մշ. պայել, Երև. պհէլ, Ջղ. Սլմ. Վն. պախել, Մրղ. պախէլ, Մկ. պախիլ, Սչ. բահել, Պլ. Ռ. Սեբ. բահէլ, ննխ. բայէլ, Ասլ. բայէ՛լ, Ակն. բայհէլ, Տիգ. բmհէլ, Հճ. բէհել, Զթ. բէհիլ, Խրբ. բէյիլ, Հմշ. բէհուշ, Սվեդ. բիհիլ, Աժտ. փայէլ.-2. Գոր. Ղրբ. Ջղ. պաք, Ակն. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. բաք, Ասլ. բաք, բա*, Տիգ. բmք, Ագլ. պօք, Զթ. բօք, բոք, Հճ. բօք, Սվեդ. բիւք,-Մրղ. Սլմ. Վն. պախս, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Տփ. պաս, Հմշ. Ննխ. Սչ. բաս. -3. Ակն. բօյհ «պահ, մի պահ», Ասլ. բայ մը, բայիգ «պահ մը, պահիկ», Ննխ. բամալ «մի քիչ առաջ» (<պահ մի այլ), մէքբա-հէգէն «մի քիչ յետոյ» (<մէկ պահիկ-էն)։-նոր բառեր են պահարան (որ Ջղ. դարձած է պարան «նամակի ծրար, պահարան՝ ըստ Արևմտահայ գրականի), պահենի. տահես-տէն, պահծու, պահվտիլ (Ննխ. բօհօդվէլ, բօհըդվէլ, բօղօդվէլ, Ակն. բայհմընդիլ), պահկուիլ (Սլմ. փախկվել, որ կարծեմ փախ-ծիլ բայի ազդեցութեամբ նախաձայնը դարձ-ռել է փ), պահման, պահունի, պահուկ, պա-հոցել, պահպհել, պահպրտել, պասակեր, պասահարիլ, պասալուայ, պասահան, պա-սատօն, պասնուտ, պասուց ևն։-էնկիւրեև թրքախօս հայոց մէջ մնում են bak «պահք», bak-baba «մոռմոռոս. ախացել», baharanjə «լուսարար» (որ եկեղեցու պահարանն է արաբախօս քրիստոնեաներն ունին pze «պահէ՛» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
• «քաջ, լլաւ». անստոյգ բառ, որ գըտ-նւում է միայն պահապէս «քաջապէս» ձե-ւի մէջ. այս վերջինն էլ գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 263։
φυλακή, προφυλακή custodia, observatio, excubiae. Արմատ Պահելոյ. Պահպանութիւն. եւ Բաժանումն ժամանակի պահապանաց գիշերոյ, յերիս ժամս՝ մի պահ համարեալ.
Յառաւօտու պահուն։ Ի սկզբան միջնոյ պահուն։ Ել նմա վիճակն (շաբաթաւոր) պահ առ պահ ընդ արեւելս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Որ պահէ զպահս գիշերականս։ Ժամանեցին պահուց աչք իմ։ Որպէս պահ մի գիշերոյ։ Ի պահէ առաւօտու։ Ի պահու իմում կացից։ Ի գլուխ պահուց քոց։ Ի չորրորդում պահու գիշերոյն։ Յորում պահու գող գայ.եւ այլն։
Առաջին եւ երեկոյին պահ՝ մարդոյն մանկութեան հասակն է. երկրորդ՝ երիտասարդականն է. երրորդ՝ ծերականն է. (Մեկն. ղկ.։)
Վասն այնորիկ կարգեցան աւո՛ւրքս այս պահոց. վասն զի եւ ժամանակն՝ իւրեանց բարբառովն ասի պահք. յն. վիճակք. թերեւս առ նմանութեան յն. ձայնիցս՝ ֆրո՛ւրիօն, պահպանութիւն. եւ ֆրուրէ՛, վիճակք։
Դու պահից պատանդ՝ երաշխաւոր տիպ դիմառից։
Պահ գիշերային քերովբն հնչէր՝ փողս հարկանէր. իմա՛ ձայն տուեալ ըստ պահապանաց ի պահէ ի պահ։
ՊԱՀ. φυλακή, φρούριον custodia, carcer, praesidium. Պահեստ. եւ բանտարկութիւն, կամ ի դիպահոջ արկանելն. զգուշութիւն. պաշարումն. ամրութիւն. (առաւել ընդ բայի)
Արկցեն շուրջ զքեւ պահ։ Շուրջ զքեւ պահ դիցէ։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Ի պահ զգուշութեան փակել։ Պահ պատնէշ պաշարումն մատուցանէր. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 24։ ՟Ի՟Զ. 8։ Յոբ. ՟Է. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 7։ ՟Ժ՟Գ. 19։)
Երկիւղ իսկ յումմէ՞ կայր, զի պահ տայր ունել։ Իշխանքն՝ որ զերանելին զՍահակ ի պահ ունէին։ Հրամայեաց պահ ունել ճանապարհին. (Սեբեր.։ Ճ. ՟Գ.։ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Լ.։)
Արք տեղւոյն սկսան զանց ճանապարհին ունել. (Զենոբ.։)
Հրամայէ ի պահ արկանել (զաւուրս ինչ) զոչխար՝ որ պատարագելոցն էր. (Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Գային պահ արկանէին շուրջ զանգեղ զամուր բերդաւն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
Առաքեաց Շաւուղ արս՝ ի պահ առնուլ զնա (այսինքն պաշարեալ պահել). (Եփր. թագ.։)
Բարւոք քեզէն քովին իսկ ձեռօք ետուր ի պահ զմեռեալն. (Ոսկ. ես.։)
Ո՞չ դու քեզէն կացուցեր զինուորս, եւ ի պահ ետուր զմեռեալն. (Գէ. ես.։)
Զպահ պէսպէս աղօթիցն շուրջ զիւրեւ կարգել. (Լմբ. սղ.։)
Պահ եւ ապաւէն զերկրպագեալ ամենեցուն զնոյն նշան կանգնէր. (Ագաթ.։)
ՊԱՀ ԴՈՒՌՆ. Պահակն Ճորայ, դուռն ալանաց.
Զամենայն ազգս հաւաքեա՛, եւ անցո՛ ընդ պահ դուռն ի ներքո։ Անդէն ի ներքոյ պահ դրանն արգելոյր զբազմութիւն այրուձիոյն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։)
keeper, guardian, warden;
guard, garrison;
guard, sentry;
— դուռն, Gates, straits;
pass, defile;
fortress, fortified place;
— մեղաց, մահու, կորստեան, the Genius of death, Satan;
— ունել, վարել, to compel, to constrain, to task, to force to villein service.
• «աահապան, ոստիկան» Բ. թագ. ը. 6, Ագաթ. Եփր. փիլիպ. 156. «պահպա։ նող, խնամակալ» Ոսկ. մ. գ. 14. Եփր. հա-մաբ. «կապան, ամուր կիրճ» Ագաթ. Եղիշ. Փարպ. որից պահակ ունել կամ պահակ վա-րել «բռնի և ձրի աշխատեցնել» Մտթ. իէ. 32. Մրկ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. ա. 18. Սեբեր. պա-հակել «պահպանել» Ոսկ. կողոս. պահակա-փոխ Կոչ. 238. պահականոց (նոր բառ). կրճատմամբ՝ պահկութիւն «բռնի աշխա-տանք» Ոսկ. մ. գ. 8. հին ձևն է պարհակ, ինչպէս որ աւանդուած էլ է պարհակ «բերդ». Նորագիւտ Ա. մնաց. ժը. 6, 13. տարապար-հակ Մտթ. ե. 41. դառնապարհակ Թէոդ. կոյս.։ Այստեղ են պատկանում նաև անպա-հակիլ «հեղգալ, դանդաղիլ» Սեբեր. 185. ըմպահկել «ընդվզիլ, հեստել, անհնազանդ գտնուիլ», որ և գրուած է ըմբահկել, ըմբ-պահկել, ըմպհկել, ըմբհկել, ամպահակել, ըմբահակել, ըմպահակել, ընդպահկել, ըմ-բարհակել, ըմպարհակել) Փիլ. Ոսկիփ. Պիտ. Մառ. գամագտ. ըմպահակոտ «անսանձ. ա-պստամբ» Գիրք Թղ. 189 (նորագիւտ բառ)։
• = Պհլ. *pāhrak բառից, որ է զնդ. ❇ pāϑra-«պահպանութիւն» (տե՛ս պահ բառի տակ). սրանից ունինք հիւս.-արևմ. պհլ. pāhragbed. «պահակապետ, haupt der Wa-he» (գրուած [hebrew word] Թուրֆանի վա-ւերագրերի մէջ՝ Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 108 և MSL 17, 245), պրս. [arabic word] pahra «գիշերապահութիւն», pahradār «պահա-պան», աֆղան. pahra «գիշերապահ, պա-հակ. 2. պահականոց, պահապանի աշտա-րակ», pahradār «պահակ», բելուճ. pahrā «պահպանութիւն» (Horn § 341). տե՛ս նաև յաջորդը։-Հիւբշ. 217։
• Աոհասարակ դրած են պահ արմա-տից՝ իբրև հայկական կազմութեամբ։ Lag. Arm. Stud. § 1793 պրս. nahra։ Պատկ. Maтep I, 13 բաժանելով պահ արմատից՝ կցում է պհլ. pahak «ճամ-բայ» բառին։ Հիւնք. պահակ=պրս. բէ-յիք «սուրհանդակ» բառից, իսկ ըմպահ-կել՝ խմբակից բառից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է թերևս պահկուիլ, պահ-կիլ, պահկտուիլ, պահկուոց, պահկուոցիկ, պահկվուկ ձևերի մէջ։
• ოՈԽ.-Վրաց. Յაჭრაკი պահրակի (Մառ Иппoл. 62 և ЗАН 8, 108), 3არაკად պա-րակադ (Մարկ. ժե. 21) կամ ჭაჭრაკად պահրակադ (Մատթ. իէ. 32) «բռնի, պահակ վարելով», որոնք տառադարձուած են հաւ թարգմանութիւնից, ուր նոյնպէս երկու տե-այլոց Աճառ. Արրտ. 1898, 367բ և յետոյ, Մառ ЗВО 11, 170)։-Իբրև վայրանուն Ճո-րայ կամ Վիրոյ պահակի՝ յիշուած է օտար մատենագիրների մէջ. ինչ. յն. Bιραπαράχ և ասոր. ❇ ︎ Vīrūpahrag (ՀԱ 1922. 157)։
φρουρά custodia, ut praesidium, et custodes φύλαξ custos προστάτης praepositus, praefectus. Որ պահէ պահպանէ. պահապան, վերակացու. պաշտպան. ոստիկան. քեահեա, ուստա, գօրուճու.
Զսատանայ պահակ մեղաց մոլորութեան՝ մարդկութեան կոխան առնել։ Ղօղեալ սարսեաց պահակ մահու. (Ագաթ.։ Շար.։)
ՊԱՀԱԿ. Որ պահէ զոք՝ հոգալով զպէտս նորա. առընթերակայ ոք մտերիմ. օգնական. ձեռնտու, յանձանձիչ. հոգաբարձու. պէտ ընօղ, հիւանդապահ, հոգացօղ քովը կեցօղ մարդ.
Ոչ գոյ իմ պահակ, զի յորժամ ջուրքն յուզին, արկցէ զիս յաւազանն։ Չգուցէ՞ պահակ (յն. մարդ), այլ ունիս զԱստուած. չիցէ՞ ոք՝ որ յաւազան իջուցանէ, այլ կայ այն՝ որ չառնէ կարօտ յաւազան իջուցանելոյ. (Եփր. համաբ.։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
ՊԱՀԱԿ. Ըմբռնեալն յակամայ կամս ի ծառայութիւն ինչ կամ ի ձեռնտուութիւն. ուստի
ՊԱՀԱԿ ՈՒՆԵԼ. ՊԱՀԱԿ ՎԱՐԵԼ. Նոյն է ընդ Տարապարհակ վարել. ունել եւ վարել զոք ի գործ ինչ արտաքոյ դիտաւորութեան նորա, եւ առանց վարձուց. ἁγγαρεύω angario, adigo, impello. անկարիայի բռնել. սիւրթտիւրմէք.
Պահակն վարել այն իսկ է, զուրն փետել, տարապարտուց ձգձգել, եւ յանդէպ վարել խուելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Պահա՞կ ոք վարէ (զքեզ) տարապարտուց, համբե՛ր. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՊԱՀԱԿ. Որպէս Պահ դուռն. Տեղի պահպանութեան. կիրճ կամ դուռն՝ ըստ ինքեան ամուր, եւ ամրացեալ զգուշութեամբ պահապանաց. որպիսի էր կապանն ճորայ՝ երկաթի դուռն կոչեցեալ.
Բանալ զդրունս ալանաց, եւ զիւրոյ պահակին. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Է։ Փարպ.։)