to calcine.
passively.
passive;
— բայ, — verb;
— քուեայ, — voice.
Կրօղ կամ ունօղ յինքեան զիմն. որպէս φόρων gerens, gestans, habens.
Սկաւառակքկրկին կրաւորականք համոց։ Կրաւորական երկկերպեան պատկերաց երկնի եւ երկրի էութեան. (Նար. լ. եւ Նար. խչ.։)
Ըստ քերականաց՝ Նշանակիչ կրից կամ կրողի. որ եւ Կիր ասի՝ հակադրեալ ներգործութեան. παθητικός passivus, passioni obnoxius.
Կրաւորական կոփիմ, կոփիս, կոփի, եւ այլն. (Թրակ. քեր.։)
Լինի ձայնն կրաւորական, եւ իրքն ներգործական, որպէս տանիմ. եւ կամ ձայնն ներգործական, եւ իրքն կրաւորական (իմա, նշանակ կրելոյ զիմն ի վերայ իւր), որպէս, զգենում. (Երզն. քեր.։)
lime-kiln.
cf. Կրթութիւն.
ἅσκησις studium, institutio. Վարժութիւն. Հմտութիւն. փոյթ. ուսումն. ճարտարութիւն.
Ընթերցասէր կրթականութեամբ. (Պիտ.։)
Բժշկական կրթականութեան, եւ այլն. (Նար.։)
exercise, practice discipline, instruction;
հոգեւոր —, spiritual exercises;
— մարմնոյ, gymnastics.
γυμνασία, μελέτη, ἅσκησις exercitatio, exercitium, cura, industria, studium. Կրթելն. կրթանք. մարզք. հրահանգ, մրցանք. ճիգն. փոյթ. հոգ. վարժութիւն, որպէս հմտութիւն, ուսումն, եւ սովորութիւն, ընտրութիւն.
Մարմնոյ կրթութիւն առ սակաւ ինչ օգտակար է։ Ի կրթութեան խօսից նոր հանճար. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 8։ Իմ. ՟Ը. 18։)
Ի հրահանգս կրթութեան վարժեցին զնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Բազում կրթութեամբքն յաղթեսցէ թշնամւոյն սատանայի։ Վասն բազում կրթութեանն որոգինեսի յուսումն յունաց. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։ ՟Զ. 19։)
Ի ձեռն հանապազորդ կրթութեանցն միայնամարտութեամբն։ Արիստոտէլի կրթութեամբքն հրահանգեալ։ Բանական կրթութեանց։ Ի տղայականն տիս կրթութեամբ վարեցեալ՝ զբանական ստանայ շնորհ. (Պիտ.։)
Կրթութեան յոյժ պէտք են գրոց սրբոց. (Խոսր.։)
Մահացու կրթութիւնք (ջանք դիւին)։ Կործանական կրթութիւն, մոլորապատիր վարժութիւն։ Անընտիր գտեալ կրթութեան վայելման լուսոյ. (Նար.։)
pectoral, breast-plate;
— քահանայապետին, —, — of the high-priest;
— կանանց, stays.
περιστήθιον pectorale λογεῖον rationale. ռմկ. կրծեալ, կրծքկալ. թ. ... Պահպանակ կրծոց. լանջապանակ. եւ Տախտակն դատաստանաց ի լանջս քահանայապետին. որ եւ կոչի բանակ.
Ի տախտակն դատաստանաց ի լանջս քահանայապետին որ եւ կոչի ԲԱՆԱԿ.
Ի տախտակն դատաստանի, որ է կրծանոց. (Նախ. ել.։)
Եւ որ առ լանջօքն, զոր կրծանոց անուանեաց։ Վերագոյն՝ յորում տեղւոջ ակունքն, որ կոչի կրծանոց, արկնի նմանութիւն ունի. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. քհ.։)
pain in the breast.
Ցաւ կրծոց. կուրծքի ցաւ.
Հիւանդութիւն, ջերմ, եւ ծաղիկ, եւ կրծացաւութիւն. (Շիր.։)
hierarchy;
supreme or highest order;
generalship.
ταξιαρχία primordialis ordo, ordinatio, hierarchia. Դասապետութիւն. դասակարգութիւն. անտեսութիւն սրբազան. քահանայապետութիւն.
Այս օրէն սահմանի առ ի յամենեցունց դերագունէն էութեամբ կարգապետութենէ։ Այս իսկ է բոլորովիմբ աստուածայնոցն կարգապետութեանց աստուածավայելչաբար օրինադրեալն. (Դիոն. երկն.։)
Իմացականացն կարգապետութիւնս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Աստուած փառաւորեալ ի վերնայնոց կարգապետութեանց. (Մաշտ.։)
Փառաւորիս յերկնային խմբաւորութեանց, եւ ի ստորայնոցս կարգապետութեանց. (Ճշ. ձ։)
Կարգի ամենայն բարեզարդութեան երեւելի եւ աներեւութի կարգապետութիւն. (Նչ. եզեկ.։)
Ի տասն որոշեալ կարգապետութիւն դասուց. (Վրդն. երգ.։)
succession.
Յաջորդութիւն կարգաւ. փոխանակութիւն.
Որպէս եղելութիւն լուսոյն՝ կարգառութեամբ տուընջեան եւ գիշերւոյ՝ ի բաւանդակութեան աւուրն. (Արշ.։)
well ordered, regular, methodical;
ecclesiastic, clergyman.
τεταγμένος, εὕτακτος ordinatus, moderatus ἁκόλουθος, -ων, -ον consequens, consentaneus, conveniens. Ուր գոյ կարգ. կարգաւորեալ. բարեկարգ. բարեվայելուչ. պատշաճաւոր. յանկաւոր. դիպող.
Հաստատուն եւ կարգաւոր շարժութեամբք վարելով. (Արիստ. առաք.։)
Որք կարգաւորքն են ի վարս իւրեանց, սոքա երանեսցին. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զամենեսեան կարգաւորս առնէ խաղաղութիւն եւ սրբութիւն. (Ոսկ. եբր.։)
Կարգաւոր բան, կամ օրէնք, ճանապարհ, մահ, քննութիւն, շարադրութիւն. (Լմբ. սղ. ժղ. պտրգ։ Տօնակ.։ Պիտ.։ Երզն. մտթ.։)
Զայս ամենայն յայսպիսիս պահել կարգաւո՛ր կարծեմ։ Կարգաւոր վարկայ երկրորդել։ Զոր կարգաւոր համարեցայ ըստ կարի խուզողութեամբ եւս փեռեկել. (Բրս. հց.։ Պիտ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Կարգաւոր ուրեմն (է) եւ ըստ մտացն գօրծակցութեան զհրամայեալս լսել. այսինքն ի դէպ է ըստ կարգի. յն. մնայ. (Բրս. հայեաց.։)
Ի տեղիս տեղիս աւազանս կարգաւոր ոչ ունին. (Կանոն.։)
ԿԱՐԳԱՒՈՐ. գ. Ունող զկարգ եկեղեցական. քահանայ.
Որք են կարգաւորք ի չարախօսաացն, ըստ կանոնաց լուծցին ի կարգաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Կարգաւորք եւ քարոզք (բանին)։ Աշխարհական ժողովուրդք, կամ կարգաւորք։ Երզն. (մտթ.։)
Որ չվայելէ քրիստոնէի, թո՛ղ թէ գիտուն կարգաւորի. (Ոսկիփոր.։)
orderly, regularly, suitably, methodically.
Կարգաւորաբար անդադար շարժութիւն ունի։ Շփոթեալ եւ ոչ կարգաւորաբար։ Ոչ կարգաւորաբար յարդարէր զկարգ աշխարհիս. (Արծր. ՟Ա. 3. 15։)
Կամարաձեւ էած զերկինս կարգաւորաբար հանդերձ զարդուն իւրով։ Կարգաւորաբար կայցէ ի բանս բարեձեւ. (Սարգ. յկ. ՟Է. եւ ՟Ը։)
Կարգաւորաբար ծանոյցն զամենայն. (Սկեւռ. ես.։)
Հոգիդ քաջողջութեամբ առ ի յիւրն մեծութիւն բարձրացեալ, կարգաւորաբար մարմնոյս ունակութիւնք թառամին. (Բրս. հայեաց. յն. այնուհետեւ մնայ, կամ հետեւաբար։)
Ի նոյն միտս ասի.
Կարգաւորապէս յետ հոգեկան պատհմանցն յիշէ եւ զմարմնոյս կենաց. (Լմբ. ժղ.։)
Կարգաւորապէս ապա եւ ի շօշափելիսն իրաւացի է անցանել բանիւ. (Գր. հր.։)
Կարգաւորապէս սպասաւորել, կամ ուսանել, բերել (զկարգ բանին). (Փարպ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Կարգաւորաբար.
Կարգաւորաբար անդադար շարժութիւն ունի։ Շփոթեալ եւ ոչ կարգաւորաբար։ Ոչ կարգաւորաբար յարդարէր զկարգ աշխարհիս. (Արծր. ՟Ա. 3. 15։)
Կամարաձեւ էած զերկինս կարգաւորաբար հանդերձ զարդուն իւրով։ Կարգաւորաբար կայցէ ի բանս բարեձեւ. (Սարգ. յկ. ՟Է. եւ ՟Ը։)
Կարգաւորաբար ծանոյցն զամենայն. (Սկեւռ. ես.։)
Հոգիդ քաջողջութեամբ առ ի յիւրն մեծութիւն բարձրացեալ, կարգաւորաբար մարմնոյս ունակութիւնք թառամին. (Բրս. հայեաց. յն. այնուհետեւ մնայ, կամ հետեւաբար։)
Ի նոյն միտս ասի.
Կարգաւորապէս յետ հոգեկան պատհմանցն յիշէ եւ զմարմնոյս կենաց. (Լմբ. ժղ.։)
Կարգաւորապէս ապա եւ ի շօշափելիսն իրաւացի է անցանել բանիւ. (Գր. հր.։)
Կարգաւորապէս սպասաւորել, կամ ուսանել, բերել (զկարգ բանին). (Փարպ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to order, to set in order or to rights, to regulate, to arrange, to array, to dispose.
συντάσσω, -ττω ordino, compono διοικέω rego, administro եւ այլն. Ի կարգի դնել. բարեկարգել. ուղղել. տնտեսել. վարել. յարդարել.
Կարգաւորել ուղղափառութեամբ, կամ բարեպաշտութեամբ. կամ ըստ բախտի. կամ անարժանութեամբ. (Շար.։ Շ. վիպ.։ Ոսկ. յհ.։)
Զիա՛րդ պարտ էկարգաւորիլ քաղաքի. (Սահմ. ՟Ի։)
Կարգաւորել զդասս զօրաց, կամ զանձինս մեր, կամ կնոջ զայր իւր. (Խոսր.։ Ոսկ. յհ.։)
Վասն է՞ր կարգաւորեաց սողովմոն զմրջիւնն. իմա՛, եդ կամ յիշեաց ի կարգի բանիցն։
regularity, order, method;
arrangement regulation;
— հասարակաց աղօթից, office, divine service.
εὕθυνσις, διοίκησις directio, administratio ἁκολουθία ministerium, ordo, officium. Կարգաւորելն, եւ Կարգաւոր գոլն. կարգ. օրէնք. տնտեսութիւն, կարգադրութիւն. եւ Պաշտօն քաղաքական եւ եկեղեցական.
Կարգաւորութիւն տան, քաղաքի նախարարութեանց։ Կարգաւորութիւն բնական, ամուսնական, յարմարական, ուղիղ. (Սահմ. Խոր. ՟Բ. 65. Պիտ.։)
Ընտրեսցէ՝ եթէ ճահաւո՞ր է կարգաւորութիւն բանիս, եթէ ոչ. (Պղատ. տիմ.։)
Հրեշտակացն կարգաւորացն կարգաւորութիւն է յարքայից արքայէն. յորդորէ եւ զմարդիկ ի հրեշտակային կարգաւորութիւնս։ Հրեշտակային կամ հրեշտակական կարգաւորութիւն (եկեղեցւոյ, եւ կրօնաւորաց). (Ագաթ.։ ժմ։ Խոսր.։)
Բարեզարդ կարգաւորութիւն. (Շ. ընդհանր.։)
Կարգաւորութիւն հասարակաց աղոթից։ Զբուանդակ կարգաւորութիւնս պաշտաման ժամուց։ Կարգաւորութիւն եւ հրահանգ տէրունական տօնից։ Այս ամենայն կարգաւորութիւն արտաքոյ եկեղեցւոյն կատարի։ Զողորմեայն փառս տալով չաւարտեն, որպէս կարգաւորութիւն է. (Ժմ.։ Յհ. կթ.։ Տօնացույց։ Մաշտ.։ Խոսր.։)
Տեսանեմք բացեալ մեզ զդրունսն, այլ մտցուք ամենայն կարգաւորութեամբ. յն. բարեկարգութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
degradation, dismissal.
lecture.
ԿԱՐԴԱՑՈՂՈՒԹԻՒՆ ԿԱՐԴԱՑՈՒԹԻՒՆ ԿԱՐԴԱՑՈՒՄՆ. ἁνάγνωσις, ἁνάγνωσμα lectio. ընթերցողութիւն. ընթերցումն. ընթերցուած.
Ըստ առոգանութեան, որով եւ կարդացողութիւն վայելչանայ. (Նչ. քեր.։)
Կարդացութիւն մարգարէութեանցն յառաջ գուշակութիւն է վասն եկեղեցւոյ. (Սիւն. եկեղ։ եւ Ոսկիփոր.։)
Խորհիցի գիրս ուսանել, եւ կարդացման ուշ դնիցէ. (Բրս. հց.։)
Յառաջ եւս մատո՛ զկարդացումն. (Եղիշ. ՟Ա։)
երկարէր զկարդացմունսն։ Կարդացմունք գրոց. (Փարպ.։ որպէս եւ Ճ. ՟Բ.։ Վրք. հց. ՟Է։ Խոսր.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
cardinalship.
compassion, pity;
շարժել ի —, to move one's compassion, to excite pity.
συμπάθεια, ἕλεος coomiseratio. Կարեկիցն լինել. վշտակցութիւն. ախտկցութիւն. մարդասիրութիւն. եւ Ընդակցութիւն. գութ ազգակցութեան։
Մարդ զքեզ վարկանելով՝ կարեկցութեամբ մեզ հաւասարել. (Խոր. ՟Գ. 65.)
Ի յարգահատանս գթոյ կարեկցութիւն։ Բնութեան կարեկցութիւն։ Բռնագոյն կարեկցութեան գրաւականք (ազգակցութիւնք). (Պիտ.։)
Գելումն սրտին խոնարհեցուցանէ որպէս պարտապան ի կարեկցութիւն. (Խոսր.։)
Ոչ բարձրացար յօրինմամբ այսքանեօք վեհիւք, որչափ առ իմս կարեկցութիւն. (Նար. ՟Խ՟Թ։)
Նշանակէ ցորեանն զկարեկցութիւն հարկաւորացն պիտոյից ըստ մարմնոյ աղքատաց. (Շ. մտթ.։)
necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.
ἁναγκαῖος, ἑπάναγκης necessarius. Կարի պիտանի. որում կարիս ունիմք. հարկաւոր. հարկեցուցիչ. եւ որոյ կարն է զօրաւոր. բուռն. սաստիկ. ծայրագոյն. չարաչար. սերտ. որպէս թէ անխտիր ածանցեալ ի բառիցս՝ կարիք կարի, կար. (լծ. եւ թ. կէրէքլի, կէրէք ).
Կարեւոր ցանկութիւն կերակրոյ։ Կարեւոր անդամք։ Զցաւս չարաչարս եւ զկարեւորս։ Չարիք բազում եւ կարեւորք։ Ի կարեւորացս յայսոցիկ։ կարեւոր համարել։ Իպետս կարեւորս.եւ այլն։
Իբաց ընկեսցուք զհպարտութիւն զամենայն, եւ զմեղս կարեւորս. յն. εὑπερίστατος իբր յարակից, յամառ. ռմկ. կպած, կպչուն. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Կարեւոր պարէնք, կամ յորդորմունք, վտանգք։ Առաջին ի կարեւորացն. (Պիտ.։)
Կարեւոր աղօթից պետք են, եւ բազում արտասուաց. (Ոսկ. եբր. ՟Թ։)
Ի ծաղկանցն զկարեւորսն ի մաղուոցն բերեն. (Յճխ. ՟Զ։)
Ոչ ինչ կարեւոր համարել. (Մանդ. ՟Ա։)
Մեծ է սէր քո քրիստոս, եւկարեւոր է գութ քո աստուած մեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Կարեւոր կապանք, կամ վնասք, կամ վերք. (Փարպ.։)
Զձմերունս կարեւորս. (Եզնիկ.։)
(Աղօթքն) կարեւոր է, եւ յամենայն իրս պիտանի. (Խոսր.։)
Կարեւո՛ր էխոստովանել։ Իկարեւորացն զրկեցայ։ Լալումն կարեւոր։ Կարեւոր կործանմանս։ Զմի ի կարեւորոցն մեղաց. (Նար.։)
ԿԱՐԵՒՈՐ. ἁναγκαῖος necessarius, sicut necessitudine conjunctus πιστός fidelis. Կարի ընտանի. մերձաւոր (ազգակից կամ բարեկամ) մտրիմ. սերտիւ սիրելի.
Զազգատոհմն իւր, եւ զկարեւոր բարեկամն. (Գծ. ՟Ժ. 24։)
Հանդերձ ազգականօք, եւ կարեւոր բարեկամօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կամ զայլ ոք ի կարեւոր բարեկամաց տեսանէիր մեռեալ. (Փարպ.։)
Որք կամին ամուսնանա, կարեւորք չլինին, կամ կնքաւորք. (Երզն. խրատ.։)
Այս կարի կարեւոր է աստուծոյ, եւ առաւել քան զամենայն առաքինութիւն։ Մեծ էողորմութիւն, եւ կարեւոր աստուծոյ. (Մանդ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
ԿԱՐԵՒՈՐՔ. գ. Կարեւոր անդամք. ամօթոյք.
Կարեւորք նորա բժշկութիւն է։ Կարէ զկարեւորսն, եւ ընկենու յորսորդսն։ Զկարեւորս արուին կարէ. (Եպիփ. բարոյ.։)
ԿԱՐԵՒՈՐ. մ. իբր Յոյժ. ոգւով չափ.
Դաւիթ արքայ կարեւոր սիրէր զմանուկն. (Ոսկ. կողոս.։)
very necessary, important.
Առաւել կամ յոյժ կարեւոր.
Այն իսկ էր կարեւրագոյն (ճանաչել զարարիչն). (Ագաթ.։)
Թողլով զոչ կարեւորոգոյնսն ի բանից. (Խոր. ՟Ա. 20.)
Քեզ դիւրագոյն, եւ ինձ պարտաւորիս կարեւորագոյն. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Չափով մերձենալ ի կարեւորագայնսն. (Իգն.։)
necessity;
importance, urgency.
ἁναγκαία, -αῖον necessitas. իսկ ἁναγκαιότης necessitudo, propinquitas. Հարկաւորութիւն. կարիք. պէտք.
Յայտ առնէր զկարեւորութիւն իրացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1.)
Տենչամք արեգակնային եւ արփիականն բաղկացուցանելոյ զյոքնականն կարեւորութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
to hamstring, to hough, to cut the houghs of.
cancer.
πέρνα, πετασών perna, petaso. Անուն խեցեմորթի յաստեղատան.
Carthusian convent.
Carthusian monk.
cf. Պինասպաս.
• «մի տեսակ փոքր խեցեմորթ. պզինասպաս». մէկ անգամ ունի Վեցօր. է (էջ 152) «Ոչ զի քան զկարիտոս և զմենդոս մեծամեծք են»։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Յն. ϰαρίς, սեռ. ϰαριδος «մի տեսակ ծովային խեցեմորթ», որից նաև թրք. ka-tides. ըստ այսմ մեր բառը ուղղելի է կա-րիդոս, ինչպէս դնում է նաև Վեցօրէից Վե-նետիկեան հրատարակիչը։-Հիւբշ. 355։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Բառ յն. գառի՛ս, սեռ. գառի՛դօս. καρίς squilla. Փոքրիկ խեցեմորթ, որ եւ Պինատպաս ասի, զի էպահապան պինայի։ (Վեցօր. ՟Է։)
docetism.
to cause to believe, to persuade.
Տալ կարծել. տալ համարել. երեւեցուցանել. կեղծել. ցուցանել. թուեցուցանել այլոց կամ անձին.
Կարծեցուցանելով լաւագոյն զլութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կարծեցուցանէր, թէ պատկերս շարժունս առնիցէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զօգտակարսն նմա վնասկարս թելադրեալ կարծեցուցանիցէ. (Եզնիկ.։)
Չար է, եւ բարի կարծեցուցանէ. (Խոսր.։)
Ի թագաւորել ճշմարտութեան լռեսցէ կարծեցուցանօղ զօրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Կարծեցուցանեն զինքեանս՝ յորժամ ի դիւրութեան իցեն, եթէ համբերօղք են. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
cf. Կարծական;
— զօրութիւն, imaginative faculty, power of thought.
Կարծողական՝ զիսկն գիտելոյ։ Ապաւինութիւնք կարծողականք, մինն դոնէ, եւ միւսն թերեւս։ Անցեալն անյայտ, եւ ապառնին կարծողական. (Նար. ՟Ժ՟Է. չ. ՟Ծ՟Ե։)
Ոչ կարծողականս ինչ. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Զկարծողականս զմոդակրօն զիղձս. (Անան. եկեղ։)
Կարծողականբանիւ հակառակիլ ընդդեմ ամենայն ճշմարտութենէ. (Մխ. ապար.։)
firm, solid, hard, dense, compact, close.
very hard to cut or, chisel (stone).
of a hard or laborious calling, or occupation.
Որոյ արուեստն է կազմել զերկաթի եւ զպղնձի իրս. կամ քաջ արուեստ.
Հեփեստոս արուեստիւ դարբին այլ կարծրարուեստ կոչեն զնա քերթողքն, քանզի փառաւոր առնէր զարուեստն զդարբնական. (Նոննոս.։)
to harden, to make or render hard, to temper, to make dense, firm, solid.
στερεόω, κατισχύω solidum, firmum reddo, obduro. Խստացուցանել. պնդացուցանել. պնդել. կարծրացնել, պնտացընել.
Կարծրացուցին զերեսս իւրեանց քան զվէմ։ Կարծրացոյց զսիրտ նորա, կամ զսիրտ իւր. (Երեմ. ՟Ե. 3։ Օր. ՟Բ. 30։ ՟Բ. Մակ. ՟Լ՟Զ. 13։)
Եւ ըզբնութիւն լուծականին՝ կարծրացուցեր իբր արձանին. (Յիսուս որդի.։)
Հաստատեաց զնոսա աստուածային ողջունիւն, եւ կարծրացոյց իբրեւ զվէմս անդամանդեայս։ Զլուծութիւն մտացն պնդեալ կարծրացոյց. (Սարգ. յկ. ՟Բ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
hardness, firmness, solidity;
asperity, roughness, inflexibility.
σκληρία, στερέωμα durities, soliditas, firmitas. Խստութիւն, պնդուփիւն. ամրութիւն. սերտութիւն.
Կարծրութիւն նիւթոյ, կամ վիմաց, սմբակաց, արձանաց, յատակի. (Խոր.։ Պիտ.։ Նար.։)
Կարծրութիւն սծտի, յուսոյ, հաւատոց. (Նար.։ Սարգ.։)
Անդամանդեայ կարծրութեամբ սպառազինեալ. (Պիտ.։)
Քարինք եւ երկաթ ի կարծրութիւն եւ յամրութիւն իւրեանց գտանին փառաբանիչք աստուծոյ. (Խոսր.։)
Թէ գիտիցէ ոք զանձին կարծրութիւն ընդ սատանայի մարտնչել. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զարեացն եւ զանարեացն կարծրութիւն եւ զթուլամորթութիւն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ընդ յօժարութիւնեւ ընդ կարծրութիւն համբերութեամբն է զարմանալ։ Ոչ կարացին խախտել զկարծրութիւն հաստատուն հաւատոյ նորա։ Չարաբարոյ եւ ապառում կարծրութեամբ գոլով. (ՃՃ.։)
cf. Կարկամեմ.
ԿԱՐԿԱՄԵՄ ԿԱՐԿԱՄԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Կարկամ առնել. կորացուցանել. կծկել (զինքն կամ զձեռս).
Ծունկք կթուցեալք, զորս կարկամեաց բանսարկուն. (Զքր. կթ.։)
Կարկամիցէ մարդ զպրանոց իւր. (Ոսկ. ես.։)
Զօրն՝ յորում կարկամացուցանէ մարդ զանձն իւր. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5. խոնարհեցուցանել, կորացուցանել։)
Ի յայլոց ձեռն յուսալ առատագոյն լինել յինչս իւր, եւ զիւրն կարկամեցուցանել. (Շ. ընդհ.։)
bending, curvature;
retraction, retiring, contraction, shrivelling;
tenacity, sordid avarice, niggardliness;
— երեսաց, wrinkle.
յն. պէսպէս, եւ ῤυτίς ruga. Կարկամիլն. կնճռումն. կծկումն. խորշ կամ խորշոմութիւն մորթոյ. եւ պնդութիւն. խստութիւն. արատ. աղտ. եւ Յետնութիւն. տարտամութիւն. եւ ժլատութիւն. կծկըտիլը, քաշուիլը, կռնճմըտիլը, եւ կամկարութիւն, եւ ագահութիւն.
Մի ունիցիմք սպի, եւ մի խորշ ինչ եւ կարկամութիւն. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Առ ի բառնայ զամենայն արատ եւ զբիծ կարկամութեան ի սմանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Պարարտ ծերութեամբ, ոչ ունելով կարկամութիւնս ի դէմսն. (Պիտ.։)
Ոչ արատ, ոչ սպի մեղաց, ոչ կարկամութիւն սեւութեան։ Ի բա՛ց թօթափեցէք զթոշետեսակ կարկամութիւն յոգւոց ձերոց։ Մի իւ իք կարկամութեամբ մեղաց զկնի մկրտութեանն աղտեղանալ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։)
Կարկամութիւնք կռամոլ ախտին՝ ողորմութեամբ խորտակեսցին. (Յիսուս որդի.։)
Նուաղութիւն տեսնելեաց, կարկամութիւն ընթացից, դողդոջումն ձեռին. (Սկեւռ. աղ.։)
Որ արձակեաց զպապանձումն ձայնին զաքարիայ, ընդ նմին համարձակեցոյց զկարկամութիւն իմ՝ գովել զայն, որ գովեցաւ ի տեառնէ. (Ճ. ՟Ժ.։)
noisy;
murmuring;
warbling;
cackling;
chattering, prating, tattling.
rushing or .running with a murmuring noise.
ԿԱՐԿԱՋԱՀՈՍ ԿԱՐԿԱՋԱՍԱՀ. գրի եւ ԿԱՐԿԱՉԱՍԱՀ, ԿԱՐԿԱՃԱՍԱՀ. որ կարկաչէ ի հոսելն, կամ սահի կարկաջիւք. կարկըչան.
Կարկաջահոս վտակ եդեմայ. (Ոսկ. լս.։)
Ծով իւր ալեօքըն ցնծայ՝ կարկաջահոս վտակօք. (Տաղ.։)
Գետս կարկաջասահ ի յարեւմտից ընդ մեջ անցանելով. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ջուր կարկաջասահ հոսեալ՝ յանծայրածաւալ ծուէն. (Շ. տաղ.։)
Եւ ջուրց (ասեմք ի գովութիւն), քաղցրաճաշակ, կարկաջասահ, ականակիտ. (Երզն. քեր.։)
to cause to murmur;
to make a crackling noise.
Տալ կարկաչել. ճռնճեցուցանել. ճարճատել. խըշ խըշ, կամ խըշըր խըշըր ձան հանել տալ.
Զամենայն մարմինն սարսռացուցանելով՝ կարկաջեցուցանէ. (Եւագր. ՟Ի՟Գ։)
heap, mass, pile.
σωρός . Նոյն ընդ կարկառ. այս ինքն կոյտ քարանց.
Ջուրնգկացցէ իբրեւ զկարկառակոյտ մի. (Յես. ՟Գ. 13։)
Փլուզին զդուզնաքեայ պատուար այգեստանեացն, զի էր կարկառակոյտ քարանց առանց հողոյ. (Ղեւոնդ.։)
cf. Կարկառեմ.
mended, repaired, pieced, patched;
botched;
ragged, tattered;
invented, fictitious, false.
ῤαπτός consutus եւ fictus եւ այլն. Կարկատեալ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. կցկցեալ. հնոտի. անպիտան. եւ Յօդեալ. մտացածին. կարկտած, շինծու.
Արարեր քեզ կուռս կարկատունս. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Պարեգօտ կարկատուն. (Ճ. ՟Ա.։)
Կարկատուն կապերտօք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Կարկատուն տերեւով թզենւոյն. (Երզն. մտթ.։ եւ Տօնակ.։)
Կարկատուն անօթ. այսինքն փայտակերտ նաւ. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
Կարկատուն բան, առասպել, կամ ուսումն, Կոչ. (՟Զ։ Վեցօր. ՟Թ։ Մագ.։ Եզնիկ.։ Արծր.։)
Կարկատոտուն բան կատակական.
cf. Կարկեմ.
ԿԱՐԿԵՄ եւ ԿԱՐԿԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἑπιστομίζω, συνέχω , κλείω obturo, inhibeo, claudo ἁποράπτω consuo φιμόω freno եւ այլն. Պապանձեցուցանել. ըմբերանել. ափիբերան առնել, լռեցուցարել. փակել. եւ Սանձել. պապանծեցնել, բերանը կղպել.
Կարկեսցեն թագաւորք զբերանս իւրեանց. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 15։)
Ոչ կարկես զբերանս նոցա։ Զհերձուածողացն կարկէ զբերանս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15. 16. (յն. կարել. գուցէ եւ ի մեզ կարկելն է ի կարելոյ)։)
Զհեթանոսն ի նոցուն առասպելաց անտի կարեսցուք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ո՞վ կարկեսցէ զյանդգնութիւն եւ այլն։ Զաստուածամարտիցն բերանս կարկեաց. (Խոր. ՟Գ. 68։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
Զանդուռն լեզուն կարկեցուցանել։ Կարկեցոյց զհրէայսն։ Կարկեցոյց զիշխանն մահու։ Ըմբերանալ եւ կարկեցուցանել զնոսա. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։ Նար. յովեդ։ Տաղ.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Նմանութեամբ, Ցածուցանել, դադարեցուցանել.
Զալիս կարկեցուցին (տպ. կարկեցին), եւ զհիւանդս բժշկեցին. (Մծբ. ՟Ա։)
Ի միում ժամու իբրեւ յական թօթափել կարկեցոյց (Զբղխումն արեան). (Եփր. համաբ.։)
crab;
cancer, gangrene;
cf. Խեցգետին.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «խեցգետին (անասու-նը)» Վեցօր. 143. Նեմես. բն. էջ 30. «խոլ-խեցգետնի, քաղցկեղ հիւանդութիւնը» Լմբ. Յայսմ.-վերջին իմաստով ունինք սխաչ գրչութեամբ կարկիկան Յայսմ. դեկտ. 16 (Կին մի վիրաւորեալ ի ստինսն, զոր կար-կիկան (այլ ձ. կարիկան) կոչեն)։
• = Յն. ϰαρϰίνος «խեցգետին, խեչափառ. 2. քաղցկեղ հիւանդութիւնը», որից փոխա-ռեալ են նաև ասոր. [syriac word] კ qarqinus (տ. Մառ ЗВО 13, 32), վրաց. კარკინო կարկինո։-Հիւբշ. 355։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ԿԱՐԿԻՆՈՍ որ գրի եւ ԿԱՆԿԵՂՈՆ. Բառ յն. գարգի՛նօս. καρκίνος cancer. Խեցգետի, որպէս թէ մկրատաւոր.
Կարկինոս, որ թարգմանի խեցգետին, ցանկայ ուտել զմիս զեռնոց. (Վեցօր. ՟Է։)
Ամենայն խեցեմորթք, որպէս կարկինոսքն, եւ գաղտակուրք. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
ԿԱՐԿԻՆՈՍ. նմանութեամբ՝ քաղցկեղ. խոլխեցգետի.
Կարկինոս վէրն ի ստինսն ընծայեցաւ. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
Որոյ ի ստինս վէր անբժշկելի ելեալ, զոր կարկինոսն (կամ կարկինկոսն) կոչեն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Է.։)
spherical, circular, round.
ԿԱՐԿՆԱԲՈԼՈՐ ԿԱՐԿՆԱՁԵՒ. Կարկնաւ չափեալ բոլորակ. բոլորշի կարակնաձեւ.
Արար աստուած երկուս լուսաւորս մեծամեծս, երկուս գունդս կարկնաբոլորս. (Եղիշ. ծն. առ Վարդանայ. (ոմանք գրեն վրիպակաւ, կրկնաբոլորս)։)
Ի չորրորդում աւուր ի բոլորակն կարկնաձեւ (եդ զլոյսն). (Զքր. կթ.։)
case of mathematical instruments, compass-box.
hail.
• , ի հլ. «կարկուտ» ՍԳր. Մծբ. որից կարկտեայ Ոսկ. եբր. կարկտաբեր Եփր. պհ. կարկտախառն Եղիշ. յես. Շիր. կարկտածեծ Վստկ. էջ 116. կարկտածու Խոր. կարկտահար Լծ. Կոչ. կարկտահոս Արծր. քարէկարկուտ Նխ. յես։ (Անստոյգ բադեր են կարկտումն Վրդն. սղ. և կարկըտ-չել Փիլ. նխ. 63. այս բառերը ՋԲ չի լիշում. ՆՀԲ մեկնում է կարկտումն «փոխարկումն անձրևոյ ի կարկուտ կամ տեղատարափ կարկտի և կամ սարսռումն», կարկտչել «տեղալ կարկտի, կարկտել, մանաւանդ դո-ղալ ի ցրտոյ՝ որ յերեսաց կարկտի, կամ բաբախել ատամանց ընդ միմեանս»։ Առա-ջինը ըստ այլ ձեռ. կարդալու է կրկտմամբ, իսկ երկրորդը պէտք է ուղղել ըստ իս կար-կաչել «ատամները իրար զարնել, զոփալ». հմմտ. կարկաջումն, ատամնակարկաջ բա-ռերը՝ կարկաչ արմատի տակ։ Տե՛ս նաև վարը կրկիտ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2ag'rōdo-ձևից։ Սրա հետ հմմտ. հսլ. gradu, ռուս. градь, լհ. grad, չեխ. hrád, լտ. grando հոմանիշները և լիթ. gródas «սառած ցեխ»։ Այս բոլորի նա-խաձևն է g2rōd-, որ հայերէնի մէջ կրկնուելով տուել է նախ *կակրուտ, յետոյ շրջմամբ կարկուտ։ Թէև սրանց նման են հնչում, բայց սրանցից տարբեր խումբ են կազմում սանս. hrāduni-«կարկուտ», hradate «աղմկել», յն. [hebrew word] γάλαζα «կարկուտ» և դոր. ϰεχλάδειν «աղմկել» (Walde 351, Boisacq 1047, 1055. Berneker 344, Trautmann 99, Pokorny 1, 658, Ernout-Meillet 413)։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 48?։
• նախ Klaproth. Asia poly. 101 հա-մեմատես սլ. gradú, լտ. grando բա-ռերի հետ։ ՀՀԲ և ՆՀԲ քարէ կուտ։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 82, որից անկա-խաբար յետոյ Meillet MSL 10, 280։ Հիւնք. կարկատել բայից։ Bittner WZKM 14 (1900). 161 պրս. [arabic word] tagark հոմանիշի հետ։ Karst, Յու-շարձ. 420 թթր. kar «ձիւն, եղեամ, սառոյց» և հյ. սառն բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. կարկուտ, Ալշ. Մշ. կարգուդ, Ոզմ. կարկօտ, Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գարգուդ, Տիգ. գmրգուդ, Զթ. գայգուդ, գարգուդ, ճճ. գայգուդ, Սվեդ. զ'արգ'էօդ, Ասլ. գարգիւնդ (վերջինի-մէջ ն ձայնը յիշեցնում է պատահաբար լտ. n, բայց կապ չունի նրա հետ և յառաջացած է ժողովրդական ստուգաբանութեամբ կա-պելով կունդ=գունդ բառին)։ Նոր բառեր են կարկտագիր, կարկտաթակ, կարկտատար. կարկտել «կարկուտի պէս տեղալ (արցուն-քը)», կարկտահատ «կարկուտի հատիկ»։
• ՓՈԽ.-Կարո՞ղ է հայերէնից լինել գնչ. kukkudi «կարկուտ».-Paspati այս բառը համեմատում է յն. ϰόϰϰος «որդան», ϰόϰϰινος «կարմիր» ևն բառերի հետ, որոնք ո՛չ մի յա-րաբերութիւն չունին գնչու ձևի հետ։
χάλαζα grando. (որպէս թէ Քարեղէն կուտ). անձրեւ սառոցեալ գնտաձեւ, որ սաստկութեամբ իջեալ յերկիր՝ ահագին զեան գործէ. ... եբր. եւ ար. պարադ, պէրէդ.
Տեղացից կարկուտ։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Հուր բորբոքեալ ի մէջ կարկտին։ Որ մնացի կարկտէ անտի։ Քարինս կարկտի։ Ի քարանց կարկտին։ Հար կարկտիւ զայգիս նոցա։ Դարձոյց զանձրեւս նոցա ի կարկուտ.եւ այլն։
Սառուցեալ այն, որ գեր ի վերոյ է քան զերկիր, կարկուտ. եւ որ առ երկրաւ է, սառն. (Պղատ. տիմ.։)
Կարկտովն. (Լմբ. իմ.։)
ship, vessel;
boat;
caracore.
• , ի հլ. «նաւակ» Իսիւք. յոբ 142, որ և կարկուրեայ «նաւակ» Եփր. ել. էջ 164 (դրուած է սեռ. կարկուրէից ձևով, որից ՆՀԲ հետևցնում է ուղ. կարկուրէ. բայց աւելի լաւ է անշուշտ դնել համաձայն նախորդին *կարկուրեայ)։
• = Ասոր. ❇ qarqūra «նաւակ» բառից փոխառեալ. սրա հետ նոյն են արաբ [arabic word] qurqūr «նաւակ» և յն. ϰέρϰουρος (Հերոդոտոս 7, 97) «Կիպրացոց յատուկ մի տեսակ թեթև նաւ, երկար յետևով». (վերջի-նըս փոխառեալ է նոյնպէս սեմականից, բայց ձևափոխուած՝ յն. ϰερϰος «պոչ» և ουρά «պոչ» բառերի նմանութեամբ (Boi-sacq 441)։-Հիւբշ. 307։
• ՆՀԲ «լծ. լն. գարա՛վիօն, որ և անուն խեցեմորթի, թրք. գարավիտէս»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տսաւ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), էջ 131։ Նորայր, Բառ. ֆր. 199ա յիշում է մալայերէն քօրա-քօրա և ֆրանս. caracore հոմանիշները։
ԿԱՐԿՈՒՐԱՅ ԿԱՐԿՈՒՐԷ. Նավակ. նաւ. կուր. (լծ. յն. գարա՛վիօն, որ եւ անուն խեցեմորթի. թ. գարավիտէս )
Որպէս ծով ոչ ունի զհետս կարկուրայից, եւ ոչ օդք զարծուոյ. (Իսիւք.։)
Անցին նոքա ընդ ծովն առանց կարկուրէից. (Եփր. ել.։)
cf. Կարկտաբեր.
Ամպք կարկտածուք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Գիջային.
Ի գիջին եւ ի մառախղուտ տեղիս մայրեաց. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Զգաստ միտք լինին ի ցամաքուտ վայրս. իսկ վարք գիջինք ընկղմեն զմիտս. (Նեղոս.։)
Ջուր՝ ցրտին եւ գիջին. օդ՝ ջերմին եւ գիջին. (Լծ. ածաբ.։)
to get humid, to become damp;
to pollute one's self.
Ի լուսնէն գիջանամք. (Լմբ. սղ.։)
ԳԻՋԱՆԱՄ կամ ԳԻՃԱՆԱՄ ὐγραίνομαι, ὐγράζομαι humesco, madesco Խոնաւանալ. տամկանալ. ջրջրկիլ.
Աչք մեր գիճացեալ են արտասուօք ի կծուութենէ ծխոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Գիջացեալ աչօք ոչ իմանայր զոր ընթեռնոյր. (Վրդն. ծն.։)
Օդոց՝ որ ի գիջացեալ յերկրէ շնչեալք լինին. (Արիստ.։)
Գիջացեալ է մարմնով, այլ ոչ անհաւատ հոգւով. (Խոր. ՟Գ. 63։ Փարպ.։)
Պոռնկին եւ գիճանան. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cut or shaved head of hair.
Գերծեալ գիսովք կամ զգէսս.
Ի ձեռն կնոջ զքաջ եւ զառաքինին զսամփսովն գիսագերծ կուրացուցանէր. (Ոսկ. ի հերոդ.։)
dishevelled hair.
Որոյ գէսքի են որպէս զխռիւ. խռուացեալ (հերք, կամ հերօք). փաչատած մազերով.
Ընդ այսակիր անզգայելոցն ... քստմնելի գիսախռիւ հերացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
head of hair, long hair.
Զեօթանեսին գիսակս գլխոյ. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 13 = 19։)
Զի՞նչ է յեօթն մասունս բաժանումն գիսական նորա. (Եղիշ. դտ.։)
Հանդերձ գիսակօքն եւ զզօրութիւն ի բաց եհատ. (Փիլ. սամփս.։)
Ցմօտակայսն հարցանես եւ ցվարսավիրայսն, եթէ գեղեցի՞կս զգիսակսդ յօրինեաց։ Խոնարհութիւն այնր գլխոյ ո՛չ վարսք են, եւ ո՛չ գիսակք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 22։)
Զարդարելով զգլուխ արանց գիսակօք՝ զօրէն կնատ կանանց զարդու. (Սանահն.։)
cf. Հերարձակ.
Հերարձակ. գիսաւոր.
Տեսանելով զհոնս՝ ի ձեւ իգական գիսարձակս. (Կաղանկտ.։)
knowing, wise, experienced.
γνώστης, ἑγνωκώς conscius, cognitor, peritus Գիտօղ. իրագէտ. տեղեակ. գիտուն. գիտցօղ. տե՛ս (Դտ. ՟Բ. 7։ Գծ. ՟Ի՟Զ. 3։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 12։ ՟Բ. Յհ. 1։)
Մարդիկ յայտնեացն են գիտակ. իսկ աստուած եւ անյայտիցն յայտնապէս տեսանօղ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Գիտակն աստուած հարցանէր իբրեւ զանգէտ. գիտակն զգիտակն (խղճին) հարցանէր. (Եփր. ծն.։)
Գիտակ էր ... եւ ոչ իւիք անտեղեակ։ Գիտակ արարին զթագաւորն վասն սրբոյն Գրիգորի. (Ագաթ.։)
Գիտակ արարեալ (այսինքն եղեալ) զհակառակորդին չարէն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Յիրաւի ասեն առակքն, թէ ինքեանց գիտակքն՝ իմաստունք են. (Տօնակ.։)
Զոր գիտակք մի՛ արհամարհեսցես. (Խոսր.։)
conscious, acquainted, confident.
Ոմանց ի գիտակցաց պարկեշտութեան նորա. (Ճ. ՟Գ.։)
Տանջանս կրելով յաղագս զեկուցանելոյ զգիտակիցսն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Գիտակից եմք ամենայն խորհրդոց ձերոց. (Լծ. ածաբ.։)
Գիտակից էր կինն եղելոցն. (Ոսկ. գծ.։)
Գիտակից. իրագէտ. եւ Համախոհ.
to know, to have commerce or intimate relations with some one.
ὁχεύω, ὁχεύομαι, ὀμιλέω coeo, ineo, consuetudinem habeo Զուգիլ խառն անկողնովք. խառնակիլ. տե՛ս եւ ԳԻՏԵԼ, եւ ԳԻՏԵՆԱԼ.
Որ գիջութեամբ պղծութեան վարին, գիտանալով անօրէն խառնակութեամբ։ Յաղագս առ կանայս գիտանալոյ։ Գիտացան ընդ մարսն։ Զսեղսխսն որք գիտացանն (ընդ միմեանս). (Փիլ.։)
Գիտանալով ընդ նմա. (Նոննոս.։)
Ընդ մեծի ումեմն գիտացաւ. եւ վիշապ ծնաւ. (Երզն. քեր.։)
Ռամկական է ասելն ներգործաբար, Գիտացաւ, իբր գիտաց. գիտցաւ.
Ոչ ոք գիտացաւ, թէ ու՛ր իցեն. (Ճ. ՟Գ.։ Այլ առաւել գտանի, Գիտացիր, իբր գիտեա՛. գիտցի՛ր։ Մանդ.։ Մաշկ.։ Կամ Գիտա՛։ Արշ.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ ՃՃ.։ եւ Գիտացօղ. գիտցօղ. իբր գիտօղ.)
Ի ստոյգ գիտացողաց հաստատեալ գրեցաք. (Փարպ.։)
that may be known, perceivable;
—ք, note, remark.
Հնարաւոր կամ յարմար ի գիտել. արժանի գիտելոյ. գիտնալու.
Պա՛րտ է գիտողին պատկանիլ գիտելումն։ Գիտող ասեն զանձն, իսկ գիտելի զենթակայ իրն։ Ամենայն գիտելիքն, եւ այլն. (Սահմ. ՟Ա։)
ԳԻՏԵԼԻ. Արդեն գիտացեալ. ծանուցեալ ինչ. յայտնի. գիտցուած, գիտցած.
Ճառիդ գիտելի եղելոյ՝ այլաբանելի է այսպէս. (Փիլ. լին.։)
Ամենայն գիտելի է նմա (աստուծոյ). (Խոսր.։)
Որ գիտելի է եւ ձերումդ իմաստութեան։ Ի քում գիտելի նետից՝ յետ նախկի գրելոյն հարան յանձին. (Շ. թղթ.։)
Գիտելի էր սրբոցն։ Գիտելի է քեզ։ Վասն ամենեցուն այսպէս գիտելի լինելոյ շնորհիս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. թղթ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
Կամ Ծանուցեալ ոք. ծանօթ. գիտածու, ճանչուոր.
to fatten, to grow fat.
Գիրացաւ ստուարացաւ։ Գիրացան եւ փափկացան ի բարութիւնս մեծամեծս. (Օր. ՟Բ. 15։ Նեեմ. ՟Թ. 25։)
Գիրացեալ լնու զորովայն մարմնոյն։ Որչափ գիրանայ մարմինն, այնչափ նուազի հոգին. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
fat, plump, corpulent;
fertile, abundant.
Գիրութեամբ պարարեալ. գէր եւ պարարտ.
Ի գետինս գիրապարարս արգաւանդահողս. (Նար. խչ.։)
villages, country.
ԳԵՒՂԵԱՆ կամ ԳԻՒՂԵԱՆ. Գիւղք. գիւղորայք. գեղեր.
Բազում գեւղեան շնորհէր. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
cf. Դիւթական.
Գիւտական հարցմունք. յն. հմայք. (Պտմ. աղեքս.։)
in rolling, tumbling down.
Իբրեւ զգիլս թաւալեալ. որպէս զքարինս հոլովեալ.
Որոց դիակունքն գլաթաւալ ի վերայ միմեանց շեղջեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
cylinder.
(լծ. յն. գի՛լինտրօս) κύλινδρος cylindrus Մարմին ողորկ սիւնաձեւ՝ որպէս քար գլելի եւ գլորելի. (լող քարն ողորկիչ տանեաց, եւ օխլավու ի բանալ զխմոր եւ այլն).
Գունդ եւ քուէն եւ երկայն գունդ, եւ գլան. (Արիստ.։)
to become blunted, to get dull.
ԳԼԱՆԱԼ. ռմկ. գլնալ, գուլնալ. Բթանալ, կամ խլանալ.
Ոսոխ էր ըռնգացն ձայն խորդման, յորժամ խորագոյն գլացելոցն լինի. (Փիլ. յովն.։)
whose head is shaven;
barefaced.
Որոյ գերծեալ է գլուխ. եւս է Անպատկառ.
Ազգ առնէ ազգաց՝ գլխագերծաց, եւ գիսաւորաց. (Կաղանկտ.։)
Լցեալ զտունն մոմոսօք, եւ գուսանօք, եւ խնճոյիւք գլխագերծաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
initial, capital letter;
inscription, title.
Գիր դրոշմեալ ի վերայ գլխոյ կամ ի վերոյ քան զգլուխն.
Զմանկաբար խանձարուրսն, զմարդկապէս գլխագիրն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ.) յն. ἁπογραφή կամ ἑπιγραφή
ԳԼԽԱԳԻՐ. Գլխաւոր նշանագիր կամ տառ ի գլխաւոր հատուածս բանի. գլխատառ, մենծ գիր. սիւլուսի.
Ճանաչէ որիշ որիշ զգիրսն գլխագիր. (Արիստակ. գրչ.)
coif, head-dress;
where is the head of a Saint preserved.
ἑπίκρανον, τουπίκρανιον velamen, capitis ligamen, vitta Ծածկոյթ գլխոյ. գլխաշուք կանանց. եւ որ ինչ արկանի զգլխով եւ պարանոցաւ. լաչակ.
Զգլխագիրն ի բաց հանցէ (կինն), զի դատեալ լիցի մերկ գլխով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ծածկոյթն այն գլխադիր ինչ է. (Նոննոս.։ Կամ որպէս յն. վերաձգելին, վերարկու (գլխոյ).)
Առնեն գլխադիրս գլխոյ ամենայն հասակաց։ Պատառեցից զգլխագիրսն ձեր. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 18. 21. եբր. (ըստ ոմանց՝ ուսանոց նման բարձկներոյ)։)
Գլխադիրն ամենասրբուհոյ աստուածածնին։ Զսուրբ գլխադիրն. (Հ=Յ. յուլ. ՟Բ.։)
Օրհնութիւն գլխագրի կուսից. (Մաշտ. ջահկ.։)
Գլխադիրն յակոբայ փառաւորական (յերուսաղէմ). (Գանձ.։)
ԳԼԽԱԴԻՐ. Դիր հանգստեան, ուր պահի գլուխ սրբոյ.
cf. Գլխատեմ.
Եթէ լուծանել յանդգնեսցի, գլխահատեսցի. (Մարթին.։)
Եթէ հրամայող զինուոր զիւր զինուորակիցն սրով հարկանէ, գլխահատեսցի (ա՛յլ ձ. գլխատեսցի). (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
oppressor;
tomahawk.
Հարկանօղ գլխոյ. նեղիչ. բռնաւոր. պատիժ.
Զայնպիսի տէր գլխահար ի վերայ անձին իւրոյ կացուցանիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
poll-tax, capi-tation, head-money.
Հարկ ըստ գլխոյ. եւ Մարդահարկ.
Առաքեցաւ կիւրինոս՝ գրել զազգն հրէից, եւ դնել գլխահարկս. (Միխ. ասոր.։)
ԳԼԽԱՀԱՐԿ որպէս Հարկ ըստ գլխայ, եւ Մարդահարկ.
Զհարկն ի կայսր տայիք, եւ զգլխահարկն յոչ կամաց. (Պիտառ.։)
the heads.
Իբր գլուխք. գլուխներ. գլխըներ.
Ոչ գոյր չափ գլխանոյն ախոյենիցն, զոր բերեալ էր առաջի թագաւրին. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
life-guard.
Պահապան կարգեալ գլխոյ. թիկնապահ. անձնապահապետ.
Գլխապահ լինի թագաւորին. (Վրդն. սղ.։)
turban, head-hand.
Ծածկոյթ՝ որ պատէ զգլուխն. փակեղ. ապարօշ. խոյր. գիշերնոց. գուցէ նաեւ Բարձ. փաթթոց.
Զգլխապատն քակելով, եւ զվարսն հարթելով. (Բրսղ. մրկ. ՟Թ։)
Ներքանոց, եւ վերմակ, եւ գլխապատ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
capital, that de serves capital punishment.
Գլխով չափ պարտաւոր, կամ պարտական գլխատման. մահապարտ.
Առնիցէք (զիս) գլխապարտ թագաւորին. յն. պարտաւոր առնիցէք զգլուխ իմ թագաւորին. (Դան. ՟Ա. 10։)
to decapitate, to behead.
ἁποκεφαλίζω decollo, caput amputo Հատանել զգլուխն. գլուխը կտրել.
Առաքեաց գլխատեաց զյովհաննէս ի բանտի։ Զյովհաննէս ես գլխատեցի. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ։ 10։ Ղկ. ՟Թ. 9։)
Ի հռոմ քաղաքի գլխատեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Գլխատեալ այսօր ի հորովդիայ. (Շար.։)
hat;
cap, bonnet.
Որ ինչ արկանի զգլխով ի ծածկոյթ, խոյր. եւ այլն. եւ գլխադիր.
Օրհնութիւն գլխարկի ... ի խոյրս յայս քահանայական զշնորհս քո ցօղեա՛. (Մաշտ.։)
Առնեն գլխարկ, եւ ուրարք. (Մխ. ապար.։)
Իջցէ օրհնութիւն ի վերայ այսմիկ գլխարկիս, զոր աղախին քո կամի արկանել զգլխով իւրով. (Մաշտ. ջահկ.։)
that has a headache.
κεφαλαλγή, κεφαλαλγός, κεφαλαλγικός cui caput dolet Ունօղ զցաւ գլխոյ. գլխու ցաւ քաշօղ.
Որ գլխացաւ է, ասէ բժշկին զպատճառս գլխացաւութեան. (Մաշկ.։)
Եւ այլ ոչ եւս եղեւ գլխացաւ արքայն. (ՃՃ.։)
Եղեւ գլխացաւ, եւ ի բժշկեաց ոչ եղեւ նմա օգուտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Բ.։)
the head uncovered.
Բացաւ գլխով. գլխաբացեալ. nudo capite
Եկի գլխիբաց եւ բոկոտն. (Վրք. հց.։ եւ Ճ. ՟Բ.։)
the head downwards.
κατὰ κεφαλῆς inverso capite Գլուխն ի վայր գլոլվ, եւ ոտքն ի վեր. Գլխիվար, գլուխնիվար.
Պետրոս խաչեցաւ գլխիվայր։ Պետրոս գլխիվայր լինէր կախեալ. (Եւս. պտմ.։ Ոսկ. յհ.։ Անան. ի պետր.)
Շմաւոն քաջալերեալ երդմնեցոյց, զի գլխիվայր հանցեն զնա ի խաչ. (Եփր. համաբ.։)
Կախել գլխիվայր զմիոյ ոտանէն։ Կայցէ կախեալ գլխիվայր. (Ագաթ.։)
Ի գլխիվայր կախաղանին ընդ աստուծոյ խօսէր. (Նար. երգ.։)
the head upright.
Ի վեր ունելով զգլուխն. գլուխը վեր, շիտակ.
Վասն այնորիկ յաւազանին գլխիվեր մկրտեմք. (Վրդն. պտմ.։)
traced, sketched;
designer;
draught;
drawing;
sketch;
writing, letter.
χαρακτήρ (լծ. հյ. խարան) τύπος, γραμμή character, nota impressa, lineamentum, exemplum, figura որ է ԳԾԱԳՐՈՒԹԻՒՆ, ԾՐԱԳԻՐ. Գծով եւ գրով յօրինեալ պատկեր, կնիք, տառ, դրոշմ. նշանակ. օրինակ, տիպ, նմանութիւն.
Զոր ինչ բանի պատմութիւն ի ձեռն լսելեաց ցուցանէ, զայս գծագիրն լռելով ի ձեռն նմանութեան գուշակէ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Գծագիրն կենդանւոյ եւ ստուերն զպատկերն նշանակէ։ Հին գծագիրն մարմնաւոր նորոգեցաւ Քրիստոսիւ. (Լմբ. սղ.։)
Երկնից թագաւորութեանն որպէս գծագիր եւ նմանութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
Գծագիր առ ի խնամակալութիւն ոգւոյն շնորհելով. (Բրս. հց.։)
Եբրայեցւոցն իմաստնագոյնքն գծագրովքն իւրեանց (կամ իւրովք) զաստուածութիւն պատուեցին. (Առ որս. ՟Է. յն. յատուկ նշաննկօք։)
Տառից եւ գծագրաց եւ սիղոբէից եւ բառից անծանօթից. (Դիոն. ածայ.։)
Ըստ գծագրացն նմանութեան, որ յալփաբետացն. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Օրինակ է մարմնոյ՝ գծագիրն պատկեր, եւ աստուծոյ՝ արեգակն. (Լմբ. պտրգ.։)
Պատկեր գծագիր պարտ եղելոյն ի մեզ միութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Թուղթ գծագիր. (Ճ. ՟Ա.։)
Բարիոք գծագիրն յայնժամ առաւել պատուականագոյն գրեսցէ, յորժամ զգրիչն հետեւեցուցանէ ընդ ուղիղ քանոնական գծին. (Մխ. ապար.։)
to trace, to draw, to delineate, to design;
to project, to describe, to paint;
to sketch;
to write, to form.
διαγράφω describo, ἑγγλύφω insculpo Ծրագրել. ստուերագրել. նկարել. դրոշմել. կերպարանել. տպաւորել. ձեւացուցանել.
Գծագրէ այսոքիւք որպէս պատկերօք. (Դիոն. եկեղ.։)
Պատերազմաց քաջութիւնս ոմանք բանիւ զարդարեն, եւ ոմանք ի տախտակս գծագրեն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Ի փոքր բոլորակի զերկինս գծագրեն շուրջանակի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գծագրեալ է ի սուտակին յուդա. (Փիլ. այլաբ.։)
Յինքն գծագրէ։ Մարմնոյ արդարութեամբք զճշմարտութիւնս գծագրել։ Անկենդան յարացուցին գծագրօղն. (Լմբ.։)
Զպատկեր նախ կապարով գծագրէ արուեստաւորն ի տախտակի. (Տօնակ.։)
Գծագրեա՛ քո արեմբդ զմուտ սեմոց սենեկիս։ Գծագրել զաւետիս, կամ յաւետարանի։ Զամօթն մշտնջենաւոր աստէն գծագրել։ Որ ի սկզբանդ գծագրեցար. եւ այլն. (Նար.։)
Մեծ ճոխութեամբ ի հայս առաքեաց, եւ առ ստահակ նամակ գծագրեաց. (Գանձ.։)
ruled.
Գի՛ր զմատանին զգծած խաչի քո ի մատին աջոյ. (Փարպ.։)
Բանականին գծածք՝ ձայնից են նշանակք, եւ ձայնք՝ իմացմանց, իսկ իմացուածն՝ իրին. (Տօնակ.։)
Եւ են ոմանք գծածք եղականք, եւ ի վերայ բազմաց ասացեալք, հի՛բար, տոհմ, պար, ամբոխ. (Թր. քեր.։)
to strike out;
to erase, to mark with a flourish;
to write;
to cut, to scratch.
χαράσσω, -ττω, ἑγγράφω, ἁναγράφω imprimo, inscribo Գիծ ինչ առնել, նիշ թողուլ. գծգծել.
Ոչ գծեաց անդր երկաթ գործոյն. (Ագաթ.։)
Ուր ոչ գծէին նետք. (Խոր. ՟Բ. 82։)
Ոչ գծեաց ի քար տաճարին մուրճ ինչ գործողի. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Եւ Գծագրել, գրել, արձանագրել. դրոշմել.
Մահուն մուրհակ գծեալ, եւ աւետեացն կտակ եղծեալ. (Նար. ՟Դ։)
Տասն բանից հինգ զառաջին գծեալսն յառաջնում պնակտին։ Միշտ ի նա հայելով՝ յայտնի կերպարանս եւ տիպս ի մերում միտս գծեալ կերպարանեսցուք։ Տէրունեան ի գիրսն գծելոց։ Երգս եւ օրհնութիւնս գծեն. (Փիլ.։)
as a line.
γραμματοειδῶς lineari specie Ըստ օրինի գծի. որպէս զգիծ. բարակ եւ երկայն. գծի պէս.
Զյօշուածս կիտին ... զոմանս գծօրէն կտապս (առնել). (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
to abject, to humble.
ԳՁՁԵՄ ԳՁՁԻՄ. εὑτελίζω, -ομαι floccifacio, vilipendo, contemno, -or Անշքացուցանել. անշքանալ. նուաստացուցանել. նուաստանալ. վատթարիլ.
Յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն (զպղատոնի պատիւն) գձձեսցուք. (Եզնիկ.։)
Անկեալ ի փառացն հանդերձէ հրամանաւ տեանռ գձձեալ, ընդ մուրօղս անկեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 35։)
Գձձեցաւ թագաւորութիւն մեծապէս. (Բուզ. ՟Դ. 50։)
Խստութեամբ (ձմերայնոյ) հարեալք՝ գձձին արմատք ծաղկանցն. Ագաթ.։ Պահք են եւ գձձել առանց լուանալոյ եւ օծանելոյ. (Եփր. պհ.։)
to be debased, to become abject or contemptible.
ԳՁՁԵՄ ԳՁՁԻՄ. εὑτελίζω, -ομαι floccifacio, vilipendo, contemno, -or Անշքացուցանել. անշքանալ. նուաստացուցանել. նուաստանալ. վատթարիլ.
Յորժամ զնորա մեծարոյ կարիսն (զպղատոնի պատիւն) գձձեսցուք. (Եզնիկ.։)
Անկեալ ի փառացն հանդերձէ հրամանաւ տեանռ գձձեալ, ընդ մուրօղս անկեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 35։)
Գձձեցաւ թագաւորութիւն մեծապէս. (Բուզ. ՟Դ. 50։)
Խստութեամբ (ձմերայնոյ) հարեալք՝ գձձին արմատք ծաղկանցն. Ագաթ.։ Պահք են եւ գձձել առանց լուանալոյ եւ օծանելոյ. (Եփր. պհ.։)
clergyman, ecclesiastic.
որ եւ ԿՂԵՐՔ. Բառ յն. գլի՛րօս, κλῆρος clerus Վիճակ. ժառանգութիւն. եւ գլի՛րի. κλῆροι Վիճակք, վիճակաւորք, ժառանգաւորք եկեղեցւոյ. ըստ հյ. Ուխտ, եւ Ուխտի մանկունք.
Գղերք եկեղեցւոյն իւրոյ։ Գղերց ... Գղերիւք եկեղեցւոյ. (Յհ. կթ.։)
to kneel down, to sit squat.
Ի գուճս անկանիլ. ի վերայ ծնգաց նստել. ծունր կրկնել՝ դնել. կճիլ, ճկիլ, չոքիլ. տիզ չէօքմէք.
(Պղատոն զփիղ) հրահանգէր գճիլ ի լսարանին. (Մխ. առակ.։)
Յոտին կանգնի գճեալն. (Մաշտ.։)
Գան ի նոյն տեղին, գճին, եւ ասեն, աստուած յօգնել ինձ նայեա՛ց. (Լմբ. բենեդ.։)
Գճի եւ համբուրէ զոտն սատանայի. (Ոսկիփոր.։)
in the shape of a dome, vaulted, convex.
Ի ձեւ գմբեթի. կամարաձեւ. վրանաձեւ. խորանայարկ.
Ձգեաց զերկինս գմբեթաձեւ հաստատութեամբ. (Ճշ.։)
Երկին գոգեալ գմբեթաձեւ. (Գէ. ես.։)
Գմբեթաձեւ խորանարդ բարձրացեալ (շինուած եկեղեցւոյ). (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Որպէս խորան գումբեթաձեւ եւ կամարակերպ վրանանման բոլորեալ. (Զքր. կթ.։)
Գումբեթաձեւ շինուած։ Եկեղեցիս գումպեթաձեւ. (Ճ. ՟Ա.։ Ուռպ.։)
Սուրբ գեղարդն ... գմբեթաձեւ ի վեր քարշեալ գլուխ նորա, որպէս նիզակի սուր առնեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Զիա՞րդ ջուրն կացցէ ի վերայ գմբեթայարդ գլխոյն երկնց։ Տեսանեմք ի բաղանիսս, զի ի ներքս փորուածն գմբեթայարդ է. (Վեցօր. ՟Գ։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Որոյ յարկն կամ ծածկոյթն է գմբեթ. գմբեթաձեւ.
Գմբեթայարկ խորան. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Որոյ արդն այսինքն ձեւն է գմբեթանման. գմբեթաձեւ.
Գմբեթարդ խորանաձեւ։ Ձգեաց զերկինս իբրեւ զկոնք գմբեթարդ. (Վեցօր. ՟Գ. եւ ՟Ա։)
Գմբեթարդ խորանայարկ։ Եկեղեցի գմբեթարդ։ Գմբեթարդ տաճար։ Ի գլուխս գմբեթարդ տաճարաց. (Անան. եկեղ.։ Ասող. ՟Գ. 9։ Վրդն. ծն.։)
vaulted, wainscotted, that has a ceiling.
κοιλοστάθμος concavus Գմբեթաւոր. գմբեթայարկ. գուպպէլի.
Բնակել ի տունս գմբեթեայս. (Անգ. ՟Ա. 4։)
to lie down.
ԳՄԵՄ կամ ԳՄԵԼԵՄ. Բայ յն. գիմի՛զօ, կամ գիմա՛օ. κοιμίζω, κοιμάω in lecto colloco, sopio, opprimo ՆՆջեցուցանել, տալ քունել. քնացնել. պառկեցնել. ուստի Ակումիտ, անքուն.
Նախ թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ, անդէն եւ ի մէջ ծնգաց իւրոց գմել զնա՝ զքաջ եւ զարի հսկայն. (Եղիշ. դտ.։ այսինքն ննջեցոյց. որպէս դնի Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
cf. Գմեմ.
ԳՄԵՄ կամ ԳՄԵԼԵՄ. Բայ յն. գիմի՛զօ, կամ գիմա՛օ. κοιμίζω, κοιμάω in lecto colloco, sopio, opprimo ՆՆջեցուցանել, տալ քունել. քնացնել. պառկեցնել. ուստի Ակումիտ, անքուն.
Նախ թմբրեցուցեալ զնա անապակաւ, անդէն եւ ի մէջ ծնգաց իւրոց գմել զնա՝ զքաջ եւ զարի հսկայն. (Եղիշ. դտ.։ այսինքն ննջեցոյց. որպէս դնի Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
ambulatory, that walks;
fuggitive;
dying;
deceased.
Գնացօղ. գնայուն. գաղթական. փախստական. ճանապարհորդ. վախճանեալ.
Գնացականքն նաեւ զմահիճսն իսկ բազում սաստկութեամբ շարժիցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Կէսք ( ի կենդանեաց) անշարժք, եւ այլք գնացականք. (Առ որս. է։)
Միւսանգամ գալ գնացականաց, զոր աղբանացիքն արձակեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բազմացեալ են այսօր ծառայք գնացականք իւրաքանչիւր յերեսաց տեառն իւրոյ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ե. 10։)
Եւ դու լա՛ց իբրեւ զայնոսիկ, որք ուղարկեն զգնացականսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Իբրեւ գնացական ոք խօսէր ընդ նմա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)