form, formation;
conformation.
μόρφωσις, μορφοποιόν formatio, efformatio, figura. ձեւաւորութիւն. նմանութիւն. կազմութիւն.
Քան զնիւթեղէն կերպաւորութիւնս վերագոյն. Անվրէպ նմանութեամբ կերպաւորութիւն։ Հրեշտակականացն կերպաւորութեանց (յերեւման իւրեանց). (Դիոն. երկն.։)
Զոր հանդերձելոցն ճառից լուսաբանեն կերպաւորութիւնք։ Կերպաւորութիւն պատկերի բանին յոբայ. (Նար. ՟Գ եւ Նար. առաք.։)
to disguise oneself.
μεταμορφοῦμαι transformor. Փոխակերպիլ. փոխիլ յայլ կերպաւան եւ ի ձեւ.
Ասի զպրովտեայ կերպափոխիլ առ հանդիպեալսն պէսպէս՝ բայց ի սպիտակէ։ Արեսի յաղբիս կերպափոխեալ. (Նոննոս.։)
Կերպափոխեալ ի փախչելի տեսակ (խոզի). (Վրդն. լս.։)
fabric, construction, edifice.
existence, life;
health.
to cause to live, to vivify, to give life to, to animate, to prolong life, to bring to life again, to reanimate, to revive, to revivify;
to save;
հաւատք քո կեցուցին զքեզ, thy faith hath saved thee.
ζωοποιέω, ζάω, σώζω , σώω vivifico, salvo, servo. Կենդանի առնել եւ պահել. փրկել. ապրեցուցանել. կենանացուցանել, եւ առողջացուցանել. կեանք տալ, ապրեցուցանել, խալըսել, ողջնցընել, առողջացնել.
Տէր մեռուցանէ, եւ կեցուցանէ։ Խօսեցաւ եղիսէէ ընդ կնոջն, զորոյ կեցոյց զորդին։ Ի Ճանապարհս քո, կամ յարդարութեան, կամ յանուան քում կեցո՛ զիս։ Կեցո՛ զիս աջով քով։ Կեցոյց զնոսա ի ձեռաց ատելեաց նոցա։ Հաւատք քո կեցուցին զքեզ։ Կեցո՛ զմեզ տէր, եւ կեցցուք.եւ այլն։
Կեցուսջի՛ր զմեռեալս նոցա. (Եզնիկ.։)
Բազում ծառայք կեցուցին զտեարսն, եւ զստացուածսն եւ զբոլոր բնակութիւնսն սոցա. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Աղարտել եւ հայհոյել եւ չարցարել զկեցուցանողն աշխարհի. (Պիտառ.։)
Աղաչել զկեցուցանողն երես. (Պիտ.։)
Ապաքէն կեցուցանօղ զօրութեամբ տեառն փրկեալք լինէաք. (Յհ. կթ.։)
Կեցուցանօղ կաթուած, կամ օրհնութիւնք։ Ոտիզդ կեցուցանողաց. (Նար.։)
giving life;
saviour, deliverer.
σωτήρ salvator, servator. Կեցուցանօղ. փրկիչ. փրկագործ. կենարար. ազատարար. փրկական.
Արարիչ եւ կեցուցիչ։ Կեանք եւ կեցուցիչ. (Ագաթ.։ Յճխ.։)
Ի խնամակալութենէ կամաց կեցուցչիդ։ Կենդանի եւ կեցուցիչ կամաց։ Զաջդ կեցուցիչ. Ի մասանցդ քո կեցուցչաց. (Նար.։)
Կեանք ի կանաց յայտնեցաւ մեզ՝ կեցուցիչ եւ փրկիչ. (Շ. տաղ.։)
Մեծամեծ եւ կեցուցիչ բարութիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Կեցուցիչն խոնարհութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Կետադրութիւն.
whaler.
tottering;
staggering;
lingering, languishing, languid, feeble, weak.
παραλελυμμένος dissolutus. Իբր Գթոտ, որ ստէպ գթէ. գայթ. դիւրագլոր. տկար. թոյլ. լուծեալ. լքեալ. կթուցեալ. կթատեալ.
Զձեռս լքեալս, եւ զծունկս կթոտս հաստատեցէք. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Զօրացարուք ձեռք լքեալք, եւ ծունկք կթոտք. (եւս. Պտմ. ՟Ժ։)
to totter, to languish, to grow weak;
կթոտէին բարձք նորա, he could hardly keep on his legs;
կթոտէին դողդոջուն ծունկք նորա, his trembling knees sank beneath him, or failed under him.
fruit-basket.
Աման՝ յոր ժողովեն զկութս այգեաց. կողով կթելոյ զխաղաղ եւ զպտուղս. (Վստկ.։)
Լի ողկուզօք էր կթոց երկրագործին. (Վանակ. յոբ.։)
Պարունակ, (որպէս) կթոցն զընդունելութիւն պտղոյն. (Երզն. քեր.։)
Որպէս ի կթոցէ թափէին սեաւքն զմեղս կնոջն ի տումարէն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
feeble, weak.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Վեցօր. զ. էջ 121 «Յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման և կթուիթն առիջոյն»։ ՆՀԲ մեկնում է «կթոտ, տկար, անոյժ». նոյնպէս նաև ՋԲ և ԱԲ, միացնե-լով կթոտ բառին։ Իմ Գաւառական բառա-րանում, էջ 568բ կայ կթուիթ Երև. «շատ բարակ թելերով հիւսուածք», բայց իբրև կասկածելի բառ. (աղբիւրը անծանօթ է)։
ἁδρανής infirmus. Իբր Կթոտ. տկար. անոյժ.
Սարգի ոստայնի, բարակաման եւ կթուիթն առիջոյն. (Վեցօր. ՟Զ։)
milky kernel of fresh nuts.
to enervate, to weaken, to enfeeble, to emasculate.
cf. Կթոտ;
— ծունկք, feeble, tottering knees.
Ծնունդք կթուցեալք։ Ծնգաց կթուցելոց. (Ես. ՟Լ՟Ե. 3. Յոբ. ՟Դ. 4։)
Ի ծարաւս իւրեանց կթուցեալք սատակէին. (Յհ. կթ.։)
burning, sharp, caustic;
inflammable;
combustible.
cf. Կիզողութիւն.
Հուր կիզանողութեամբն, եւ ջուր առագելովն. (Լմբ. իմ.։)
combustible, fit or liable to burn.
Անբովանդակելի եւ կիզելի հրովն ոչ այրիմք կիզանուտ մարմնովք. (Նար. երգ.։)
cf. Կիզում.
Զծով մեղացն ցամաքեցուցանէ, եւ զգետն անօրէնութեան կիզեցուսցէ. (Ագաթ.։)
cf. Կիզիչ.
incentive;
caustic.
Ունօղ զզօրութիւն կիզելոյ. կիզիչ. որ եւ ԿԻԶԱՆՈՂԱԿԱՆ. ԿԻԶԱԿԱՆ.
Կիզողական հուր, կամ զօրութիւն, կամ փորձութիւն. (Շ. եդես.։ Գր. հր.։ Լմբ. պտրգ.։ Զքր. կթ.։)
causticity;
ignition;
combustion;
burning;
conflagration.
καῦσις, κατάκαυσις ustio, combustio եւ այլն. Կիզուլն, մանաւանդ կիզանիլն. այրումն. տոչորումն.
Ըզճարպ հրոյն կիզման. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 14։)
Անքուն որդանցն, եւ կիզման հրոյն. (Յճխ. ՟Ի։)
Մատնեցի զմարմինս իմ ի կիզումն տանջանացն. (Ագաթ.։)
Կորստեան կիզմամբն։ Անզովանալի կիզումն։ Զտաճարին կիզումն։ Կիզմամբ ախտից։ Ի խորովակսկիծ կիզմանէ. Կամ Յարեգակնայինն տապացաւ կիցմանէ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ժ՟Թ։ Մխ. երեմ. Յիսուս որդի.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
Ոչ զգայր զկիզումն մատանցն՝ ի կիզմանէ ցանկութեան սրտին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
ԿԻԶՈՒՄՆ. որպէս Հրային երեւոյթ յօդս. cf. ՊՌԵՍՏԵՐ. πρηστήρ.
Որոտմունք եւ փայլատակմունք, կիզմունք, եւ ամպահարութիւնք. (Արիստ. աշխ.։)
cf. Կիզումն.
πρηστήριον incendium. Կիզիչն գոլ. կիզողական զօրութիւն. որ եւ ԿԻԶԱՆՈՂՈՒԹԻՒՆ.
Սերովբէին համանունութեամբ կոչելն՝ յաղագս կիզողութեանն ասացելոց՝ ի մեղացն ջնջումն. (Դիոն. երկն.։)
Զի արգելցէ զկիզողութիւն հրեղէն երկնից։ Ի բնութենէ չունին կիզողութիւն, այլ հրամանաւ աստուծոյ. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ.։)
to burn, to set on fire, to set fire to, to fire;
— արեգական, to tan, to brown, to make swarthy.
ԿԻԶՈՒՄ ἑπυρίζω, κατακαίω incendo, uro, comburo. որ եւ ԿԻԶԱՆԵՄ, ԿԻԶԵՄ. Այրել. տոչորել. Խանձել. հրդեհել. լափել հրոյ. էրել.
Որպէս բոց, զի կիզու զլերինս։ Զգիրս ... Հուրբ կիզուին. (Սղ. ՟Ձ՟Բ. 15։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 59։)
Իջոյց եղիա հուր, եւ եկեզ զյիսուն զօրականսն. (նխ. ՟Դ. Թագ.։)
Աստուածային բարկութեամբ հրոյ քո քրիստոս կիզեր զդժոխս. (Շար.։)
Ոչ կիզեր զբերանս լցեալ նանրութեամբ. (Նար. ՟Ե.)
Զարմանամ, թէ զիա՛րդ ոչ կիզում. իմա՛ կ. ոչ կիզանիմ։
Անհաւատն այն կիզեալ անյուսութեամբն իւրով՝ ոչ աշխատի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cinnamon.
• , ո հլ. «դարիճենիկ, կա-սիա, դարչին» ՍԳր. Նար. երգ. 310 կամ նաև կրճատ ձևով՝ կինամոն Վրդն. ել. և ան-թառամ (սեռ. կինամոնաց Շար. էջ 427ա) որից կինամոմոնաբեր Խոր. աշխ. 598։
• = άն, κινναμωμον (տաղաչափութեան մէջ ϰιναμωμον), յետնաբար (սղմամբ) ϰίνναμον, որից փոխառեալ են նաև լտ. cinnamum, Finamomum. ֆրանս. cinname, ռուս. ки-гамомъ ևն, բոլորն էլ նոյն նշանակու-թեամբ։ Յոյն բառը ծագում է եբր. [hebrew word] սի (Գ. 111) փիւնիկեան ծագում ու-նի. հմմտ. նաև առամ [hebrew word] qon-nāmā, մալայ. kaǰii-mānis։-Յոյն բառը ըստ տառադարձութեան ստացել է նախ *ϰιννάμωνον ձևը, բայց յետոյ՝ ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ ազդուելով յն. ἄμωμον «համեմ, cissus vitiginea L» բա-ւից, դարձել է ϰιννάμωμον (Boisacq 457 և 59)։-Հիւբշ. 356։
• Ուռեո մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ԿԻՆԱՄՈՄՈՆ կամ ԿԻՆԱՄՈՆ. Բառ եբր. գիննէմոն. որ եւ գանաթօպ . եղէգն ընտիր. κωνάμωμον, κινάμωμον cinnamo, -mum;
cinamomum. իտ. canella. Նոյն ըստ Կասիա (զոր տեսցես), եւ ընդ Դարիճենիկ. դարչին։ (Ել. ՟Լ. 23։ Երգ. ՟Դ. 14։ Առակ. ՟Ե. 17։ Երեմ. ՟Զ. 20։)
Կինամոն ... կինամոմոն ... Զկինամոմոնէ ասեն, թէ եւ այլն. (Նար. երգ.։)
Կիամոմոն արմատ է բանջարոյ, որ լինի ի տմորիս հայոց։ Ի խնկենեաց ոստսն տեսանեն ... Կինամոնս ելեալ. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. յանթառամն.։)
Մի ի խառնուածոցն խնկոց կինամոմոն է՝ պտուղ բանջարոյ, որ եւ գտանի ի տմորիս հայոց, եւ յայլ աշխարհ. եւ ոչ միայն անուշահոտ է, այլ գոյ եւ գիտական զօրութիւն ի նմա. զի ընդ քուն խօսել տայ, եւ յայտնէ զծածուկս սրտի։
cf. Կինամոմոն.
hemicycle, semicircle, half-circle.
ἠμίκυκλος, ἠμικύκλιος semicirculus, -laris. կէս բոլորի կամ բոլորակի. կէս կլոր.
Նստաւ յայտնապէս նոցին ժողովն ի թատերս եւ ի թէատրոնս ի կիսաբոլոր աստիճանս աթոռաց (ի դատել զվկայս). (Լմբ. առակ.։)
Իբր կարակնակերտ կիսաբոլոր. (Ուռպ.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն՝ տասն. (Ոսկիփոր.։)
ԿԻՍԱԲՈԼՈՐ. ἠμιόλιος, -ον sescuplus, sesquialterum. Քանակ կամ թիւ, որ ունի ի վերայ երկմասնեայ բոլորին իւրոյ եւ զկէսն բոլորին. որպէս ի ՟ժե կայ ՟ժ, եւ կէս նորա է.
Զերրորդն՝ կիսաբոլոր երկրորդին, եւ եռապատիկ առաջնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
Եթէ դարձեալ պարտեսցի, զկիսաբոլորն գնոյն բացատրիցէ (այսինքն ի բաց տացէ)։ Պարտեալ՝ որպէս ասացաք, զկիսաբոլորն. եւ որ հալածէն, զկէսն գնոյն հատուսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Ի կիսաբոլորին՝ երեք առ երկուս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երաժշտականն խնդրէ, եթէ ո՞ր է՝ որ զերկպատիկ բան ունի, եւ ո՞ր է՝ որ զկիսաբոլոր. եւ ո՞ր զմակեռակն, եւ ո՞ր զմակաքառակն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Երզն. քեր.։)
cf. Կիսաբոլոր.
half done, imperfect.
Ըստ մասին եւ թերապէս գործեալ, կամ մշակեալ. անկատար. պակասաւոր.
Կիսագործ՝ ապականացու։ Դու զմեզ երկիրս կիսագործ թողեր. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Զամենայն կամելով նորոգել՝ զամենայն էառ, զի մի՛ կիսագործ իցէ տնօրէնութիւնն. (Ոսկիփոր.։)
half-sphere, hemisphere.
ἠμισφαίριον dimidiata sphaera, dimidium globi. որ եւ ԿԻՍԱԳՈՒՆՏ. Կէսն գնտոյ կամ շրջանակի երկնի, երկրի, աշխարհի.
Զերկին ի կիսագունդսերկուս բաժանեալ։ Հա՛րկ է կիսագնդիցն. Ցոյց են կիսագնդացն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. քհ.։)
Բարձրագոյն քան զերկնից երկինս, եւ խոշորագոյն քան զներքին կիսագունդն. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ի հարաւային կիսագնդէն. (Խոր. աշխարհ.։)
Ձեւ բոլոր շրջանային բաժակի յերկուս կիսագունդս։ հայեցուածք երկուց կիսագնդիցն. (Շիր.։)
Արեգական (լուսոյն) գիշերաւ ծածկիլ, ի ներքնումն գոլով կիսագնդին. (Սարկ. հանգ.։)
Որչափ արեգակն ի վերին կիսագունդս կայցէ. (Խոսր.։)
Պաշտեցին՝ կէսք զերկու կիսագունդս երկնից, եւ մանկունս զրուանայ կարդացին. (Տօնակ.։)
Մեղաւորք այլ ոչ եւս ելցեն ի վեր ի կիսագունդս երկրի. (Մխ. ապար.։)
ԿԻՍԱԳՈՒՆԴ. ա. որպէս Կիսաբոլոր. կէս կլոր.
Լուսին՝ մանգաղաձեւ, կիսագունդ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
paying half for pension or board;
on half-pay
half-luminous
Ըստ կիսոյն լուսաւոր կամ լուսատու.
Լուսին՝ մանգաղաձեւ, կիսագունդ, կիսալոյս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
having the throat half cut;
half killed.
ἠμισφαγής semimactatus. Կէս մի խողխողեալ. կիսամեռ. կիսամահ.
Սուսեր հանեալ՝ կիսախողխող զքարշօղսն առնէին. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Հարկանէր, կիսախողխող յերիվարացն յերկիր կործանէր. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Զամենեսեան անդ բազմեալսն կիսախողխող առնէր։ Այլք կիսախողխող մարմինքն անկեալ դնէին յերկրի՝ ներկեալք յարիւն. (Պտմ. աղեքս.։)
half a jug or jarful.
Չափ կէս կժոյ.
Գոզն լաւ այգեացն քան զաղբն, որ յամէն տունկքն կիսակուժ մի լնես ի տակքն. (Վստկ.։)
cut in two, in half;
cut off at the middle, divided in halves or in two, bipartite.
ἠμίτομος, ἠμιτμήτος dimidiatus. Կարեալ կիսով չափ. ընդ մէջ հատեալ. եւ Անկատար. թերատ. խեղ.
Կիսագօս գոլով. ասէ. գթա՛ ո՛վ թագաւոր ի կիսակտուր շնականս. (Սահմ. ՟Թ։)
Գունդ կիսակտուր՝ հեցի օրինակաւ բարձրացեալ ի վեր, եւ կորացեալ. (Պիսիդ.։ եւ Վրդն. ծն.։)
Իւրովի արարեալ սուսերաւ կիսակտուր զգլուխ նորա. (Խոր. ՟Գ. 39։)
Կիսակտուր կենօք։ Կիսակտուր ոչ թողլով. (Յհ. կթ.։)
Ի հարկանել զհեծեալն կամ զերիվարն կիսակտուր կործանէին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
Կիսակտուր պրծեալ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
mitten.
mutilated (word).
Թերի անուամբ. կրճատեալ բառիւ կամ հնչմամբ. (որպէս գրի (Ծն. Ել. Մտթ. Մրկ. եւ այլն))
Զանուանս անգամ զգրոյն չհամարձակի երկրորդել՝ որ ուսուցանելն կամիցի, այլ խեցխեղեփօք կիսանուն եւ բեկբեկելով. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
subdeaconate;
subdeaconry.
cf. Կիսադիք.
Որպէս թէ Անկատար աստուածութեամբ.
կիսամարդ, կիսաստուած համարիս. (Սանահն.։)
Իցեն քոյով բանիւդ ի կիսածոցն, որչափ ի տրովադա վախճանեցան մատիւ. (Պղատ. սոկր.։)
իսկ զկիսաստուածսն, ըստ որում այս եւ մեծին ծաղու արժանի է, եւ այլն. (Փիլ. տեսական.։)
prime of life.
Ժամանակն՝ որ ի կէս աւուրց ուրուք, կամ ի հասարակել հասակին.
Զկիսաւուրցն կազմէք որոգայթ սատակման. ըստ այնմ, թէ որ ամբարէ զմեծութիւն առանց իրաւանց, ի կէս աւուրց իւրոց լքցէ զնա. (Կանոն.։)
octant;
eighth part.
half-sister.
semi-tone.
half, in part, by halves.
կիսով չափ. ըստ կիսոյն.
Այս անէծք եհատ զարմատս տնկոյն, եւ չորացոյց կիսովին զայն. (Վրդն. ծն.։)
cube.
• «խորանարդ, վեցանիստ» Յայտ. իա. 16. ուրիշ վկայութիւն չկայ. սխալմամբ գրուած է նաև կիվօս, կիվաւս։
• = Յն. ϰὸβος «վէգ. 2. խորանարդ», որից փոխառեալ են նաև լտ. cubus, ֆրանս. cu-be, ռուս. куbъ «խորանարդ»։-Հիւբշ. 357։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ԿԻՎՈՍ կամ ԿԻՎՕՍ. (զի գրի Կիվաւս) Բառ յն. κύβος cubus որ եւ ասի Քուեայ, քուէ. Կիբիկոն. ըստ հյ. ԽՈՐԱՆԱՐԴ. Մարմին քառակուսի համակողմեան, որ ի վեց կողմանց է քառանկիւն հաւասար. զար, քէպ, քեապ.
Երկայնութիւն նորա, եւ լայնութիւն նորա եւ բարձրութիւն միաչափ՝ կիվոս. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 16։)
swallowed by a whale (Jonah).
cf. Կետոս.
ԿԻՏՈՍ որ եւ ԿԵՏՈՍ. κῆτος cetus. այս ինքն վիշապ ձուկն մեծ.
Կղզի է ասէ, եւ կիտոս էր. (Պտմ. աղեքս.։)
Առեալ կիտոսին զյովնան։ Մարգարէն ընդ աչս կիտին տեսանէր եւ այլն. (Անան. ի յովնան.։)
Լեւիտթանն անուանեալ կիտոսիւ. (Նար. մծբ.։)
dotting, pointing;
embroidery;
enamel.
στίγμα punctuatio, distinctio, nota. Կէտ կէտ յօրինուած, անկուած նկար, գործած. պուտ պուտ՝ գունզգուն բանուածք.
Նմանութիւն ոսկւոյ արասցուք քեզ հանդերձ կիտուածովք արծաթոյ. (Երգ. ՟Ա. 10։)
Յեռեալ անդ մարգարիտս, եւ ընդ կիտուածս արծաթոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
embroiderer;
enameller.
cedrat, citron.
• «մի տեսակ պտուղ է. տճի. ա ռաճ ռամունու, լտ. malum citrium» Ագաթ. նոր գրականում յաճախ գործածւում է իբրև «լիմոն»։
• = Յն. ϰιτρον, ϰιτριον, որ նշանակել է նախ «կիտրոն, cédrat, աղաճ գավունու (բա-ռացի «ծառի սեխ») և յետոյ «լիմոն»։ Յու-նարէնից անցել է շատ ուրիշ լեզուների, ինչ. գերմ. Zitrone, իտալ. citrone, ֆրանս. citron, հունգ. czitrom, սերբ. čidrun, ռում. citru, kitru ևն, բոլորն էլ «լիմոն» իմաս-տով։ Յոյն բառը ծագել է լտ. citrus «կիտ-բոն» բառից, որ սակայն ինքն էլ աղաւա-ղուած է յն. ϰέδρος «գիհի, ǰuniperus. 2 մայրի, cêdre, լտ. pinus cedrus L» բառից (Boisacq 461)։ Ըստ այսմ բառիս ձևի և նշանակութեան զարգացման ընթացքն է յն. ϰέδρος «գիհի» > «մայրի» > լտ. citrus >յն. ϰίτρον «կիտրոն»> «լիմոն» > հյ. կիտրոն, ո-րի բուն իմաստը պահուած է դեռ արևմտա-հայ գրականում, մինչ արևելեանի մէջ եղել է «լիմոն» (ըստ որում բուն կիտրոնի պը-տուղը չկայ և գործածական չէ Կովկասում) -Հիւբշ. 357։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ.
κίτριον, κιτρία malum citrium, citromela, arbor citria. Ծառ, եւ պտուղ նորա՝ որպէս խոշոր լիմոն, կամ իբր վարունգ թանձր. եւ որպէս սեխ փոքր. աղաճ գավունու.
Արմաւն եւ թուզն ... կիտրոնն, եւ սերկեւիլն. (Ագաթ.։)
nimble, moveable, light, lithe, active, free.
εὑκίνητος mobilis, agilis, pronus, expeditus Որ դիւրաւ շարժի, բերի, փոփոխի. շարժուն.
Նուրբ, դիւրաշարժ. (Իմ. ՟Է. 22։)
Գունդք (գնտակք) դիւրաշարժք են. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Յամենայն տեղ՝ ուր եւ նստցիս, մի՛ դիւրաշարժ լիցիս. (Վրք. հց. ձ։)
Մի՛ անհաստատք, եւ առ քննութիւնս (դատմունս) դիւրաշարժք. (Բրս. հց.։)
Ձեռք առ արուեստս եւ տուրեւառութիւնս պատրաստք եւ դիւրաշարժք եղիցին. (Սարկ. քհ.։)
Եղէգն դիւրաշարժ ի հողմոյ. (Իգն.։)
Տրամադրութիւնք ասին, որ են դիւրաշարժք եւ արագափոխք. հիկէն, ջերմութիւն եւ ցրտութիւն. (Արիստ. որակ.։)
Ըստ կանացի եւ կնատ բնութեանն դիւրաշարժք. (Պիտ.։)
Ցուցցի դիւրաշարժ առաջարկութիւն ձեր. այսինքն անհաստատ, փուտ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մեղք դիւրաշարժք. այսինքն ի դոյզն իրաց առթեալք. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Ջուրք ի հաստատուն վիմաց բղխեն, եւ ոչ ի դիւրաշարժից. (Լմբ. սղ.։)
Յամենայն տեղ՝ ուր եւ նստցիս, մի՛ դիւրաշարժ լիցիս. (Վրք. հց. ձ։)
that deceives himself easily;
easily deceived.
Դիւրապատիր մարմին, կամք, բնութիւն, եւայ, կանայք, մարդիկ. (Նար. ՟Խ՟Ը։ Լմբ. պտրգ.։ Վրդն. ծն.։ Սանահն.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
active, prompt, nimble, resolute.
Առ ձեռն պատրաստ. մերձաւոր. եւ Յօժարամիտ.
Անհնարիցդ ամենից դիւրապատրաստ հնարաւորութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
expugnable, that can be easily taken.
ԴԻՒՐԱՌ եւ ԴԻՒՐԱՌԻԿ. Դիւրին յառնուլ. իբր ախորժելի, կամ զբռամբ ածելի.
Յորժամ մեղաց դառըն պատառ, մեզ երեւի քաղցր եւ դիւրառ. (Շ. այբուբ. ՟Բ։)
cf. Դիւրառ.
ԴԻՒՐԱՌ եւ ԴԻՒՐԱՌԻԿ. Դիւրին յառնուլ. իբր ախորժելի, կամ զբռամբ ածելի.
Յորժամ մեղաց դառըն պատառ, մեզ երեւի քաղցր եւ դիւրառ. (Շ. այբուբ. ՟Բ։)
slippery;
fragile, weak.
Մեք տկարք, եւ դիւրասաղապ բնութիւնս. (Ի գիրս խոսր.։)
Դիւրասայթաք բնութիւն. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Դիւրասաղապ.
Մեք տկարք, եւ դիւրասաղապ բնութիւնս. (Ի գիրս խոսր.։)
Դիւրասայթաք բնութիւն. (Սկեւռ. աղ.։)
easy to miss or mistake.
Դիւրասխալ բնութիւն, անդամք (կամ զգայարանք). (Իգն.։ Շ. յկ. ՟Ժ՟Թ։)
easy to gain, to acquire.
Զհարկաւորսն մեզ դիւրաստացս արար. իսկ զդժուարաստացսն ո՛չ հարկաւոր. (Ոսկիփոր.։)
delicate, sinsible.
ԴԻՒՐԱՎՆԱՍ ԴԻՒՐԱՎՆԱՍԵԼԻ. Որ դիւրաւ կամ փութով մարթի վնասիլ. եղծանելի. դիւրագլոր.
Դիւրավնաս է բնութիւնս ի մեղս։ Արտաքին եւ դիւրավնասելի ... ներքին եւ հաստատուն. (Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ ՟Դ։)
Մազ մի՝ որ դիւրավնասելին է. (Իգն.։)
light;
portable;
condescending.
Եւ ահա պարզաբար ասացեալ դիւրատար լուսաւորութեամբ յականջս ամենեցուն. (Եղիշ. ՟Բ։)
very vile, very despicable.
ԴԻՒՐԱՐՀԱՄԱՐՀ ԴԻՒՐԱՐՀԱՄԱՐՀԵԼԻ. Դիւրաւ արհամարհելի, անգոսնելի. որ ասի եւ ԴԻՒՐԱԽՈՇՏԱՆԳ.
Կարի յոյժ փոքր, եւ դիւրարհամարհ լինի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։)
easily, with facility, at pleasure;
pliantly;
currently.
εὑχερῶς, ῤᾳδίως faciliter, facile (Ի բառէս դիւր). որ եւ ԴԻՒՐՈՎ. ԴԻՒՐԵԱՒ. ԴԻՒՐԱԲԱՐ. ԴԻՒՐԱՊԷՍ. Հեշտեաւ. առանց դժուարութեան. անաշխատ. եւ Յօժարութեամբ. մտադիւր. անխտիր. համարձակ.
Դիւրաւ երեւի սիրողաց իւրոց. (Իմ. ՟Զ. 13։)
Եւ զհանճար առ յիմաստնոց դիւրաւ (գտցես). (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 6։)
Դիւրաւ հասանելին ամենայն՝ դիւրաւ արհամարհելի։ Ոչխար դրոշմեալ ոչ դիւրաւ դաւաճանի. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
Զայսոսիկ լութեալ՝ եւ այլքն դիւրաւ իմասցին. (Աթ. ՟Ա։)
Դիւրաւ ձգին, եւ դիւրաւ ածեալ լինին առ ի յառաքինութիւն միտք կուսին. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Որ զիւր պակասամտութիւնն եւ զդառնամաղձութիւնն իմանայ, դիւրաւ ներէ ընկերին. (Կլիմաք.։)
Զկնի դժուարագունին զդիւրաւն յարմարեաց. (Եպիփ. յար. մեռ.։)
Աղօթիւք քո արդ եւս դիւրաւ եմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
very dissoluble.
ԴԻՒՐԱՔԱԿ ԴԻՒՐԱՔԱԿԵԼԻ. εὑδιάλυτος, εὑκαθαίρετος facile dissolubilis Որ դիւրաւ քակի, քակտի, կործանի, լուծանի, ցրուի.
Դիւրաքակ բարձրութիւնն (մարդ). (Ոսկ. սղ.։)
Մոխիր ասաց, զի զդիւրաքակն անձն երեւեցուցանել մարթասցէ. (Կոչ. ՟Զ։)
easy, commodious;
that walks easily;
currently.
Դիւրին ի քայլել. դիւրակոխ. դիւրագնալի.
Որպէս սակաւ ինչ եւ զնուրբ միջոց՝ դիւրաքայլ համարեցաւ. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Դիւրաւ.
cf. Դիւրաւ, եւ հեշտեաւ։ (Փիլ. լին. ՟Դ. 24։ Ագաթ.։ Փարպ.։ Խոսր. պտրգ.։)
easily cancelled or soon effaced.
Եւ որ եւս է նուազական առակեալն սարդն .. եւ ոստայն նորա դիւրեղծ. (Համամ առակ.։)
to facilitate, to make easy;
to accommodate;
to allay, to solace, to relax, to soften;
to unravel;
to level;
to defer;
to untie;
to abate.
ἁγαθοποιέω, εὑεργετέω, εὑλογέω prosum, benignus sum Դիւրութիւն առնել. անդորրութիւն տալ. հանգուցանել. եւ Դիւրացուցանել. բարեգործել, օգտել.
Դիւրել բարի առնել։ Դիւրել անձանց։ Դիւրեցեր ժողովրդեան քում. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 33։ Ես. ՟Լ՟Զ. 16։ Իմ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
Ամենեցուն դիւրեաց։ Դիւրել վտանգելոյ, կամ մարմնոց ախտացելոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։ Խոսր.։)
Դիւրէր սաւուղի ի լուր երգոց ի չարչարանաց այսոցն. այսինքն դիւրեալ լինէր. (Լմբ. պտրգ.։)
Դիւրեաց զերկիրն արքունական. (որ ասի եւ ԴԻՒՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Ճ. ՟Բ.։)
Զմեղացն թակարդ դիւրել ի խորհուրդս. (Լմբ. սղ. ՟Ժ՟Ը։)
Զերկոսին խնդիրսն դիւրէ մովսէսի. (Վրդն. թուոց.։)
ԴԻՒՐԵԼ. որպէս Հարթել. դուրել։ Վստկ. ՟հա. ՟հզ։ Ըստ իմիք եւ այն.
Դիւրեալ եւ պատրաստեալ են ճանապարհք աստուածապաշտաց. (Ես. ՟Ի՟Զ. 7։ (յն. լոկ՝ պատրաստեալ)։)
tolerable, supportable.
Դժուարակիրս եւ ծանունս զդիւրըմբերսն եւ թեթեւագոյնս ստեղծանելով յանձանց. (Սարկ.։)
easy to take;
easy to understand.
εὑάλωτος captu facilis Զոր դիւրին է ըմբռնել, զբռամբ ածել, որսալ, ստանալ, եւ պատրել.
Չիք ինչ դիւրըմբռնելի սատանայի քան զաներկիւղսն յաստուծոյ. (Խոսր.։)
Դիւրըմբռնելի նորա ձագքն էին. (Բրս. մկրտ.։)
Ձագու փոքու դիւրըմբռնելւոյ. (Նար. առաք.։)
Անդրոշմն (ոչխար) գողոց դիւրըմբռնելի է։ Եւ ոչ զմանկամարդսն՝ յաղագս դիւրըմբռնելի հասակին. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. յայտն.։)
Զայրիսն, որոց պօղոս թուլացուցանէ զայն վասն դիւրըմբռնելի հասակին. (Լծ. ածաբ.։)
cf. Դիւրաքայլ.
Աստեղբ դիւրընթացիւ պատմի. ա՛յլ ձ. աստեղատիւ ընթացիւք. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
susceptible, sensible, easy to understand, acceptable.
Որպէս Դիւրաւ ընդունօղ.
Մոմ դիւրընկալ (կնքոյ)։ Դիւրընկալ լսելիք։ Դիւրընկալ եղեն բանին։ Յամլութենէ մտաց առ դիւրընկալ փոփոխելով։ Այնու զնոսա դիւրընկալս առնիցէ։ Օդ դիւրընկալ բնութեամբն, եւ զամենեսեան պարունակելովն. (Բրս. հց.։ Դիոն.։ Շ. բարձր.։ Փիլ.։ Նանայ.։ Ի գիրս խոսր.։)
Առ ի դիւրընկալ գործել զնոսա (զժողովուրդն) առ քարոզութիւնն յովհաննու։ Զի դիւրընկալ զնոսա կազմեսցէ առ բարձրագոյն վարդապետութիւնն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԴԻՒՐԸՆԿԱԼ որպէս կր. Դիւրար ընդունելի. հեշտալուր. դիւրիմաց.
Դիւրընկալ առնել կամ ընծայեցուցանել զբանն. (Ոսկ. մ. ստեպ։)
Դիւրընկալ գործել զիրս, կամ պատշաճել, աւանդել. (Անյաղթ բարձր.։ Լմբ. սղ.։ Երզն. քեր.։)
Դիւրընկալ լինիցի խորհուրդն, կամ առ ի հաւատալ, կամ ի միտս, կամ արարածոց. (Ոսկ. մտթ.։ Շ. բարձր.։ ՃՃ.։)
Զի եւ՛ս դիւրընկալ լսողացն լինիցի. (Կիւրղ. ղկ.։)
easy, light, gentle, commodious;
flat.
ἑχερής, ῤᾴδιος, εὕκολος, κοῦφος facilis, levis եւ այլն. Ուր գոյ դիւրութիւն, կամ չիք դժուարութիւն. դիւր. անաշխատ. անարգել. անխափան. հեշտ. հեշտին. թեթեւ.
Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիջիք։ Բանք քո բարի են եւ դիւրինք։ Էր դիւրին նոցա արգելուլ զնոսա։ Զի՞նչ դիւրին է, ասե՞լ .. թէ ասել ... Դիւրին է մալխոյ. եւ այլն։
Լաւ իցէ այս, այսինքն թեթեւ եւ դիւրին. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Նախ յառաջնոցն եւ դիւրնոցն սկիզբն արասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Զդիւրինն յառաքինութիւն դիւրաւ ի չարիսն դարձոյց. (Մաշկ.։)
Որք զցանկութիւն եւ զդիւրինս մարմնոյ իբրեւ զբարեպաշտութիւն համարէին. (Շ. յուդ. ՟Թ։)
Ոչ առնել պահանջէ զփոքրն եւ զդիւրինն մարմնոյ. (Մխ. երեմ.։)
Վարդապետութիւն նորա ականջաց դիւրին էր. (Եփր. համաբ.։)
Կանանց ազգ դիւրին է առ պատրանս. (Ոսկ. կոր.։)
յորմէ եւ (Տօնակ.)
ԴԻՒՐԻՆ. Հարթ. ողորկ. որ եւ ԴԻՒՐ. դուր, դուրան
Զշաւիղս արդարութեան զդիւրինս. (Առակ. ՟Բ. 20։)
Եղիցին ամենայն դժուարինքն ի դիւրինս. (Ես. ՟Խ. 4։)
Երկնչէին գազանք յորսողաց ի դիւրին տեղիսն իջանել. (Լմբ. սղ. ՟Ճ՟Գ։)
Դիւրին տնօրինի այժմ կեցուցանելն. (Լմբ. սղ.։)
that makes easy.
Որ դիւրէ. դիւրացուցիչ. հեշտալի.
hero
ἤρως heros, ἠμίθεος semideus Դի՛ցազն համարեալ, իբր յազգէ չաստուածոց կամ քաջաց. կիսաստուած՝ որպէս անմահ եւ սրբազան ըստ հեթանոսաց. եւ Կարի ազնիւ եւ առաքինի.
Սովոր են յոյնք զքաջս առ դիւցազունս ունել. (Եզնիկ.։)
Դիւցազունք անուանեալ՝ գեր ի վերոյ մարդկայնոյս համբառնային բնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Սկայիցն եւ դիւցազանց։ Հնազանդել դիւցազինն. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ 9։)
Դից իմն, եւ այլոց ոմանց դիւցազանց առասպելս տողեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի խիզախել դիւցազանն։ Զդիւցազինսն պատուասիրել. (Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Պատէր ազնուագոյնս զքաղաքն պարսպօք եւ զդրունսն զարդարէր դիւցազունս. (Եւս. քր. ՟Ա.) իմա՛ դիւցազնաբար. յն. սրբազանավայելչաբար.
heroically
Զողբերգութիւնն դիւցազնաբար վերծանեսցուք. (Թր. քեր.։)
Ոչ էր բնաւորեալ խաշնարած երբէք լինել, դիւցազնաբար տածեաց. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Դիւցազնաբար զօրութեամբ. (իբր դիւցազնական. Պիտ.։)
heroic;
epic.
Չորից դիւցազնական տաղից. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Դիւցազնականն աղեքսանդրոս, ատեան, եւ այլն. (Պիտ.։)
Դիւցազնական մանկան դիպեալ, յարշակունոյ զարմէ սերեալ. (Շ. վիպ.։)
that is become a hero, heroic.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. իմա՛, հեթանոսական։
cf. Դիւցազնային.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։ Իսկ Կաղանկտ.)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (իմա՛, հեթանոսական։)
cf. Դիւցազնային.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Զչքնաղագեղըն կոյս առեալ, ըզսաթենիկըն դիւցազնեալ. (Շ. վիպ.։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (Կաղանկտ.) իմա՛, հեթանոսական։
deified, placed in the number of heroes or gods;
heroic.
Խառն ընդ դիս ազգակցութեամբ.
sacrificer to idols.
Կատարիչ զոհից դիցն. քուրմ.
cf. Դիցապաշտ.
Իբր Դիցապաշտ. կռապաշտ. պաշտօնասէր չաստուածոց. որ ըստ հելլենացւոց՝ աստուածապաշտ. θεοσεβής religiosus
Պարտ է նոցա դիւցապաշտս լինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մոլորութիւն դիւաց խաբեաց զդիւցապաշտս հայոց. (Եզնիկ.։)
Ի ստամբակ գոռոզութենէ դիւցապաշտ ինքնակալութեան. (Նար. խչ.։)
Կամին դիւցապաշտ կախարդութեամբ զարհուրեցուցանել զիս իբրեւ զայլս. (Կաղանկտ.։)
cf. Դիւցընկէց՞՞՞բարձունք.
divinity, false god;
idol;
կարգել ընդ դիս, to deify, to place in the number of gods;
գաշտային —, the rural gods.
Որպէս թէ դիոսք, կամ դեւք, կամ դիակունք. այսինքն Կուռք. սուտ աստուածք. չաստուածք երկրորդականք առ հելլենս. θεοί dii, δαιμόνες daemones (ըստ եբր. էլօհիմ, որ է աստուած, աստուածք, դիք).
Դից զոհել, կամ ծառայել։ Պաշտել զդիս։ Դնել ուխտ ընդ դիս։ Անուանք դից նոցա մի՛ անուանեսցի ի միջի ձերում.եւ այլն։
Նզովեաց այլազգին զդաւիթ դիօքն իւրովք. այսինքն երդուեալ ի դիս իւր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 43։)
Տաճարս առ վաճառարանն սրբազանել աստուածոցն իսկ, եւ հետեւողացն աստուծոյցն՝ դիցն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Մարտակիցք մեր աստուածք՝ համանգամայն եւ դիք. եւ մեք իսկ ստացուածք աստուածոց եւ դից. (անդ. ՟Ժ։)
Մարմնաւո՞րք էին արդեօք դիքն, թէ անմարմինք։ Զմարդկան ուրուականս ի պաշտօն առեալ՝ դիս անուանէին. (Եզնիկ.։)
Զդիս դիակունս։ Դից դիականց. (Մծբ.։ եւ Եփր.։)
ԴԻՔ. իբր եզական. Չաստուած ոմն, կամ դեւ. ոգի. θεός, δαίμων տէվ.
Դիցն այնմիկ հատանել զիւր գլուխ։ Դից իրիք մտեալ կալեալ զմիտսն (նաբուգոդոնոսորայ). (Եւս. քր. ՟Ա։)
to discontinue, to cease.
ԴԼԱՄ կամ ԴՂԱՄ. Դուլ եւ դադար առնուլ. հանդարտիլ. դադար կենալ, դադրիլ.
Ամենեւին ոչ տային դլալ (կամ դղալ), եւ դադարել նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
shock, sion, agitation;
disturbance.
ԴՂՈՐԴՈՒՄՆ ԴՂՐԴԻՒՆ ԴՂՐԴՈՒՄՆ. Դղորդելն. դղրդիլն. դղորդ. շարժլումն. սասանումն. խախտումն. վրդովումն, պակուցումն.
Շարժեցաւ սաստիկ կամ սաստկապէս դղորդմամբ։ Բազում եւ խիստ թագաւորօք դղորդմունք յայսմ հետէ լինելոց են յաշխարհիս։ Գերութիւնք եւ դղրդմունք. (Փարպ.։)
Դղրդումն ծովու. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
Զամենայն բանակն ի դղորդումն կացուցանէին. (Եղիշ. դտ.։)
Ահագին դղրդիւն ի վերայ երկրի առնէին շահատակելովն. (Խոր. ՟Ա. 10։)
to make a noise;
to murmur, to grumble;
cf. Հնչեմ.
ԴՆԴՉԵՄ կամ ԴՆԴՉԻՄ. որ եւ ԴԴԸՉԱԼ. Ձայն շարժման հանել ջրոց եւ բուսոց, եւ այլն, հեզիկ հնչմամբ. խոխոչել, դռնչել, շչել.
Ձորք երկրի առ հասարակ կանաչացեալք դալարով դնդչէին. (Վեցօր. ՟Ի։)
Մարգարէն զիւր ինչ ոչ տայ հրաման, բայց զոր հնչեալն լինի (յաստուծոյ), դնդչէ բանիւք. (Փիլ. լին. ՟Ա. 3։)
ԴԴԸՉԱԼ կամ ԴԸԴԸՆՉԵԼ. չ. որ եւ Դնդչել. Շարժիլ շշնչմամբ. խոխոջել.
Ընդ աղբերակունս երկնապող դդչացեալ եւ ի վեր գայ. (Վրդն. ծն.։ (այլ ձ. դըդընչէ)։)
to place one's self;
to become;
եդաւ դուռն, the door was shut;
եդաւ զթագ, he crowned himself.
farm, land, field;
country, village;
— տեղիք, rural or country places.
ἁγρός, ἕπαυλις ager, villa ըստ եբր. ակէլ։ Գետին բացօթեայ մշակեալ, ուր արտորայք են, եւ սակաւ բնակութիւն. որ եւ Անդաստան, Անդ. արտեր. չիքթլիփ.
Որ է ի վիճակի ագարակի իւրոյ։ Հրձիգ արար զամենայն անդս եւ զագարակս նոցա։ Որ գայր յագարակէ (կամ յանդէ)։ Յագարակս եւ ի գիւղս։ Զագարակս նորա եւ զաւանս նորա։ Ի վերայ ագարակացն, եւ այլն. (ստէպ ի սուրբ գիրս։)
Կալուած գետնոյ շուրջ զքաղաքօք եւ զգեղիւք. արփալըգ.
Հրամայէ զսահմանս գիւղից եւ ագարակաց որոշել։ Որում տուեալ զաւանն Տատեանս հանդերձ ագարակօք. (Խոր. ՟Բ. 53. 59։)
Կարգեաց չորս չորս հողս երդոց յամենայն ագարակ տեղիս. (Ագաթ.։)
farm-guardian, inspector.
ἁγρονόμος, magistratus, aedilia ruris Վերակացու ագարակաց. ոստիկան անդաստանաց. շիֆթլիք ուստասը.
Դարմանօղք գոլ այսոցիկ ամենեցունց՝ ագարակաբաշխացն։ Օրինապահք, եւ ագարակաբաշխքն, եւ քաղաքօրէնքն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
agrarian;
rural, rustic, country;
— օրէնք, agrarian law.
Սահման ասի ի փոխաբերութենէ գիւղից, եւ ագարակային սահմանաց. (Սահմ. ՟Դ։)
to be deserted, unpeopled.
small field.
Փոքր կամ անպիտան ագարակ. անդ փոքրիկ. արտիկ. չիքթճիյէզ.
Փոքրիկ ագարակիկ մի ի փռիւգիա. (Կոչ. ԺԴ։)
Նուաստ ագարակիկ մի. (Տօնակ.։)
the under part of the tail.
Ներքոյք ագւոյ կենդանւոյն. պոչին տակը. գույրուգ աչթը։ Վստկ. ուր ռամկօրէն հոլովի Ագետըկի, տկէն։
raven, crow;
cf. Կռնչեմ;
cf. Կռչեմ.
κόραξ, corvus Թռչուն սեաւ՝ սրակտուց՝ գիշակեր. գարկա.
Արձակեաց զագռաւն։ Իբրեւ ագռաւ միայնացեալ։ Ձագուց ագռաւուց. (Ծն.։ Երեմ.։ Սղմ. եւ այլն։)
Ագռաւուց գնալն. (Եզնիկ.։)
Տային ի ձեռս ագռաւաց ... Ի բերանոյ ագռաւոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
Մտեմ ի բոյնն աղաւնի, եւ անտուստ ագռաւ ելանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Որ ինչ ագռաւ, նա եւ սեաւ. այլ ո՛չ որ ինչ սեաւ՝ նա ագռաւ. (Անյաղթ պորփ.։)
ագռաւ դնի ի մեզ եւ իբր Գիշերագռաւ ըստ յն. որ եւ Բու, եւ Հաւապատիր։ (Օրին. ՟Ժ՟Դ. 16։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Ագռաւ ընդ պիղծ թռչունս համարեալ ըստ օրինաց։ (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
Յառասպելս հեթանոսաց՝ երբեմն սիրելի ապողոնի վասն սպիտակն գոլոյ, այլ յետոյ փոխեալ ի սեւութիւն. եւ վասն յամելոյն ի բերել ջուր՝ փոխադրեալ յաստեղս ի ներքոյ աստեղատան Առիւծուն եւ Կուսին՝ դէպ յԸմպանակն, առ տտամբ Վիշապին։ (Շիր.։)
adamantine;
hard;
magnetic.
Ադամանդեայ պարիսպ. (Ամովս. ՟Է. 7։)
Վէմ անդամանդեայ. (Արծր. ՟Թ։ Լծ. կոչ.։)
Դրունք անդամանդեայ. (Ճառընտ. ՟Ժ։)
Իբրեւ զլեառն ինչ անդամանդեայ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Փոխաբերութեամբ, իբր Յոյժ կարծր. կարծրակուռ. կարի խիստ, հաստապինդ. դիմացկուն. ելմաս կիպի փէք.
Յովբ՝ որ ադամանդեայն էր, եւ քան զվէմ եւս հաստատուն։ Ամուր վառեաց զնոսա, եւ երկաթիս անդամանդեայս գործեաց. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 15։ եւ ՟Բ. 8։)
Բաւական էր ապա եւ զանձինս անդամանդեայս դարձուցանել. (Ոսկ. յհ.։)
Ադամանդեայ կարծրութեամբ սպառազինեալ. (Պիտ.։)
Արժան էր ստանալ զգօնութիւն, թէեւ ադամանտեայ եւ վիմեղէն ոք ունէր հոգի. (Սարկ. հանգ.։)
Նմա նմանեսցուք՝ արիագունին այնմիկ եւ անդամանդեայ հոգւոյն. (Ոսկ. գծ.։)
to grow dry or lean, to fade, to wither.
ξηρόομαι, λεπτόομαι, aresco, macresco Ազազիլ. ազազուն լինել. չորանալ. ցամաքիլ. նուազիլ. չորանալ. գուրումագ.
Այգի տնկէ ... ամենեցուն ազազացելոց եւ ապականեցելոց՝ որ յերկրի էին. (Փիլ. լին. ՟Բ. 67։)
to cause to fade, to tarnish, to dry.
ξηρόω, λεπτόω, arefacio, attenuo Չորացուցանել. ցամաքեցուցանել. չորցընել. գուրութմագ.
Ի չորացուցանել եւ յազազել առաւել փութան զմարդատունկս. (Սարգ. յուդ. շ ՟Բ։)
Հալեաց զսառնն կռապաշտութեան, եւ ազազեաց զջրշեղջսն ուրացութեանն. (Ճառընտ. ՟Բ։)
cf. Ազազանամ.
Չորացան ազազեցան բուրաստանք ծաղկոցաց նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)