wave-tossed or tempest-tossed.
side, rib, flank;
part;
woman;
wife;
ընդ կողաց, aside, awry, sidelong;
առ ի —, cf. Զառ՞՞՞ի՞՞՞կող;
անդէն ի —ի, directly, at once, forthwith;
ի — լինել, to stretch or lay oneself down, to lie down, to go to bed;
—ք գրեանց, cover or binding of a book.
• , ի հլ. (Բ. թագ. ժզ. 13 կայ կո-դաց. յետնաբար ս հլ. կայ նաև Եզեկ. լդ. 21 կողամբք, Զքր. կթ. կողունս, որոնք են-թադրում են *կողն ուղղականը) «կուշտը, ռնակուշտ» ՍԳր. «մի տեղի կամ մի բանի մօտը, քովը, լեռան լանջը ևն» Բ. թագ. ժզ. 13. Ա. մակ. ժգ. 29. Բուզ. դ. 18. «ան-կեան մի կողմը» Եւկլիդ. «կին, ամուսին, կողակից» Եփր. դտ. Վրդ. պտմ. էջ 90. որից զառիկող, զառիկողեալ «շեղ, զառիվայր» Պիտ. Նիւս. ի կողի «կռացած, մինչև կողր կախուած (լուացուելու ժամանակ)» Բուզ. 132. կողաքակ «կուսակցութիւնից բաժա-նուած» Բուզ. կողակից «ամուսինը, կինը» (այսպիսի կազմութեամբ է նաև պրս. [arabic word] hampahlū հոմանիշը) Վրք. հց. (որի երկ-րորդ ձևն է կողաբաղ՝ բաղ «կից» բառից Անյ. քեր. Երզն. նչ.). կողահերձ Նար. կո-ղահոս Շար. Սարգ. կողամայր «մի տեսակ ձուկ» Վրդն. ծն. հարստակող Փիլ. Պիտ. մի-ջակող Նիւս. բն. պատկողանոց «նաւի ներ-քին կողափայտերը» Ոսկ. կողոս. կողեդ «ուժով կողեր ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 196. Հարց. 276. կողոսկր, կո-ղիկ (նոր բառեր)։-Կողն հնագոյն ձևից պահուած է՝ բացի գըծ. կողամբք և հյց. կո-դունս ձևերից, նաև սեռ. կողին, որից կազ-մուած են՝ կողինաւոր «կողը զրահապատ» Ոսկ. մ. գ. էջ 66 (Հացունի, Պատմ. տարա-զին 154 արմատը դնում է կողէնք, իբր յն. ϰόλλησις «զօդ, կապ», և համարում է «մի տեսակ զրահ»). անկողին (որ և գրուած է ընկողին, ընգողին, անգողին) «պառկելու տեղ» ՍԳր. և բայաձև ընկողնիլ «պառկիլ» Ոսկ. եբր. որ և կողնիլ «պառկիլ» ԱԲ. (ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. ի կող լինել (>Շտ. կողլել) «պառկիլ, ընկողմա-նիլ» ԱԲ. և կողմն բառից՝ ընկողմանիլ «պառկիլ» Փիլ. (երկուսը կողք կողքի գոր-ծածուած ունի Բուզ. դ. 10. «Եւ ինքն ի նիստ եղեալ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն»)։ Անկողին բառից է գետնանկողին «գետինը փռուած անկողին» Եղիշ. է. էջ 97։-Նոյն արմատից -մն մասնիկով կազմուած է
• = Բնիկ հայ բառ, որի նախաձևն է հնխ։ gol-. ցեղակիցներից ունինք միայն Թոխար. kalymi «կողմ» հոմանիշը։
• Böttich. Arica 73, 181 սանս. kulya «ոսկոր»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 կողք և կողր կցում է սանս. valka, valkala բառերի հետ։ Մառ ЗВO 5. 317 զնդ. karana, պհլ. և պրս. kanar «եզերք»։ Հիւնք. կողմն բառից։ Bugge KZ 32, 10 համեմատում է կապադովկ. ϰϰχε «կող» բառի հետ։ Seheftelovitz BВ 28, 303 հ. անգլ. heal «անկիւն», սերբ. klánac «կիրճ» ևն։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 հնխ. gol-«պառկիլ» ար-մատից. հմմտ. յն. γωλεός, լիթ. gն lis «որջ»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 կող, անկողին և գւռ. կողինք կը-ցում է գալլ. cilcet, արմօր. golched, իռլ. colcait, լտ. culcita «պաստառ» բառերին։ Petersson LDA 1915, 35 (չեմ տեսած) լտ. vola «բուռ», հյ. կա-լում, յն. γὸαλον «փոս» ևն բառերի հետ (տե՛ս Pokorny 1, 640)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 17, 204 (ծանօթ.)։
• ԳՒՌ.-Այշ. Մշ. Ջղ. Վն. կող, Սլմ. կող, կոխք, Հճ. գող, Ախց. Կր. կօղ, Խրբ. գօղ. Սչ. գօղ, գօխք, Գոր. Ղրբ. կօխք, Երև. Շմ. կօխկ, Պլ. գօխգ, Սեբ. գէօղ, Ասլ. գէօ՞ղք, Մկ. Ոզմ. կուղ, Ագլ. Տփ. կուխկ, Զթ. գիւղ.-նոր բառեր են առիկող կամ առկող, կողա-ռար. կողախառն, կողել, կողայրեաց, կո-ղինայ, կողկուշտ, կողքալեղ, կողքահան, կողքաճաղ, կողքապինդ, կողքափայտ, կող-քափիչ. կողանոց։-Իսկ անկողին և կողմն բառերի գաւառական ձևերը տե՛ս նոյն բա-ռերի տակ։
• ՓՈԽ.-Karolides, Iλ. σ-ϰρ. 88 կապա-ռովկ. ϰάχε «կող, չորս կողմը» բառի հետ կցում է հյ. կող, կողմ.. սակայն ձայնաւորի տարբերութիւնը կասկածելի է դարձնում այս համեմատութիւնը։
(յորմէ կողմն) πλευρά, πλευρόν costa (լծ. կուշտ), latus Կողմանք լանջաց կամ միջաց կենդանւոյ. ոսկերք աղխաղխեալք վանդակակերպ ըստ թիկնամէջս եւ ընդ կուրծս. կող, կողեր, քովեր, կուշտ.
Մի ի կողից նորա։ Զկողն՝ զոր առ յադամայ։ Նետք ի կողս ձեր։ Սուր ի կողս ընկերի իւրոյ։ Անցցէ սուր զօրաց իմոց ընդ կողս քո։ Առնուցուն զանկողինս քո՝ որ ըստ կողիւք քովք կայցեն։ Տիգաւ խոցեաց զկողս նորա։ Մխեա՛ ի կողս իմ։ Ճշմարտութեամբ պատեալ զկողս իւր։ Խթեաց զկողսն պետրոսի.եւ այլն։
Թարտ եկ պատշաճ էր կողն ընդ կողոյն։ Եբաց գեղարդեամբ զկող մի ի կողիցն. (Զքր. կթ.։)
Ի կողէ անտի ադամայ մահ, եւ ի կողէ անտի տեառն մերոյ կեանք. (Եփր. համաբ.։)
Կենարար կողիդ։ Տէգ զինու մխելոյն ի կող ստեղծչին ադամայ. (Նար.։)
Կողք երեք ի բերան նորա ի մէջ ժանեաց նորա. (Դան. ՟Է. 5։)
կողամբք (կամ կողամբք) եւ ուսովք ձերովքգըրթցէիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։)
Զօրէն պաղմինիդեան շան, որ ի կամուրջն ելեալ, եւ կոչ ի բերանն իւր կալեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
ԿՈՂ. որպէս Կողմն տեղեաց եւ իրաց. կողմ, քովը. քովերը.
Երթայր ընդ կողաց լերին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Եդ զկոզիւք վանդակին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 29։)
անդէն ի կողի սպանանէին զնա. որ եւ կոչի անդ, ունջ բերդին. (Բուզ. ՟Դ. 18։)
Ի տիկսն փչեալ ուռուցեալ հեռաւորէ զկողունսն. (Զքր. կթ. աւագ ՟Բ՟Զ. (գրածն, զկողունձն)։)
ԿՈՂ. որպէս Կողմն անկիւնաւոր ձեւոց ըստ երկրաչափից.
Եւ որ զերիսն ունին կոյս. է՛ ի նոցանէ՝ որ երեք կողքն հաւասար են ... Եւ ի մոյն ձեւս՝ որ երիս ունին կողս, կայ երեք անկիւն. եւ այլն. (Եւկղիդ.։)
ԿՈՂ. որպէս Կողակից, լծակից, ամուսին. կին. մանաւանդ Եւայ՝ որ ի կողէն ադամայ.
Կողիւն վիրաւորեալ նախահայրն։ Կողին պատրանօք. (Շար.։)
Զկողին պարտակից. (Նար. խչ.։)
Պարտաւորեցաւ ի ձեռն կողին. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Բարեպարիշտ կողն իւր խոսրովանոյշ. (Վրդն. պտմ.։)
Ի ձեռն զածած կողին (այսինքն տկար կնոջ) սատակեաց աստուած զսիսարա. (Եփր. դտ.։)
pleuropneumony.
pleurisy.
ԿՈՂԱԽԻԹ ՋԵՐՄՆ. Տենդ՝ որ պատճառէ խիթ ի կողս. կողացաւ. սաթլիճան.
Դեղել զհիւանդոտս՝ որք (ի) իմեռիականն կողախիթ ջերմանն. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
produced from a rib (Eve).
Ծնեալն ի կողէ ադամայ (եւայ). կողաբոյս.
ԵՒ ի յերրորդ ժամ զկողածինն ի յօգնութիւն ետ հողածնին։ Զհողածնին ջնջեաց զմեղս. (Շար.։)
Աղբիւր բղխեաց ի սուրբ կողին, վասն վիրացըն կողածնին։ Յիսուս որդի.։
Գեղապաճոյճ փառօք զարդարեալ կողածնաւն ի դրախտն ադենայ. (Շ. գանձ վերափոխ.։)
Ի լուացումն մեղաց կողածնին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
consort, wife, spouse.
որ եւ ԿՈՂԱԲԱՂ, եւ ԿՈՂ ասի. Լծակից. ամուսին. կին.
Գերի կողակիցն երանելւոյն։ Եկեալ կողակից սրբոյն՝ ընկէց զմատանին առ սրբոյն ալեքսիոս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
flowing or issuing from one side.
Հոսեալ ի կողէն քրիստոսի. կողակայլակ.
Ի կողահոս արեան աղբերէն։ Բանայր զկողահոս աղբիւրն. (Շար.։)
Զկողահոս արիւնն կենարարին. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
Բե՛ց ըզբերան իմ վըտակին՝ քո սուրբ արեան կողահոսին. (Յիսուս որդի.։)
pleura.
colia, or -s (fish).
Անուն ձկան. κολίας colia.
Ձուկն անքիլոս, որ կոչի կողամայր, որովայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս եւ մերկ կողերս. ուստի կոտորատեալ տնկէ եւ առնէ զաւակս. (Վրդն. ծն.։)
pleurisy.
ԿՈՂԱՑԱՒ եւ ԿՈՂԱՑԱՒՈՒԹԻՒՆ. Ցաւ կողից. կշտացաւ, կշտի ցաւ. cf. Կողախիթ ջերմն.
Կողացաւ ... քովացաւ. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ը։)
Է դարձեալ այլ ցաւ, զոր կողացաւութիւն կոչեն. (Կանոն.)
Թէ խարտեաշ մաղձն յինքն ժողովի, կողացաւույիւն առնէ. (Բժշկարան.։)
cf. Կողացաւ.
ԿՈՂԱՑԱՒ եւ ԿՈՂԱՑԱՒՈՒԹԻՒՆ. Ցաւ կողից. կշտացաւ, կշտի ցաւ. cf. Կողախիթ ջերմն.
Կողացաւ ... քովացաւ. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ը։)
Է դարձեալ այլ ցաւ, զոր կողացաւութիւն կոչեն. (Կանոն.)
Թէ խարտեաշ մաղձն յինքն ժողովի, կողացաւույիւն առնէ. (Բժշկարան.։)
strong-sided, heavy-flanked, robust.
Որ ունի կողս զօրաւորս. տոկուն. քաջակորով.
կողաւոր եւ հարստակող կողամք զըմբիշս։ (Վրդն.ծն.։)
to cease being a partisan or adherent, to quit or abandon any one's party, to be disaffected.
ԿՈՂԱՔԱԿ ԼԻՆԵԼ. Քակիչ ի կուսակցութենէ, ի սիրոյ բարեկամութեան.
Գուցէ ստեսցէ ի սիրոյն նորա, եւ լիցի միաբան ընդ կայսերն յունաց, եւ կամ կողաքակ ինչ լիցի ի նմանէ. (Բուզ. ՟Դ. 16։)
leaning or inclining to one side.
ԿՈՂԵԱԼ ԱՌ Ի ԿՈՂԵԱԼ. Առ մի կող կամ կողմն մի շեղեալ.
Սակաւ ինչ առ ի կողեալ հիւսիսոյ. (Խոր. ՟Ա. 15։)
armed with a cuirass;
iron-clad
Ունօղ զպահպանակ կողից կամ զլանջապանակ.
Կողինաւորք եւ զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
bread-crust.
cf. Խղունջն.
• (կամ կողղինչ) «խղունչ», ունին միայն ՀՀԲ, ՓԲ և ԱԲ (վերջինը խղունջ բա-ռի տակ՝ իբրև գաւառական ձև). Նորայր (Բառ. ֆր. limace ձևի տակ) յիշում է միջ. հայ. կոխլանջ<կողլանջ, կողինջ։
• Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայնե-րի լծորդութեան օրէնքով միացնում է խղունջն բառի հետ, որ տե՛ս։
groaning, moaning, wailing;
plaintive, mournful, querulous;
lamentable, sorrowful;
painfully, sorrowfully, most sadly, lamentably, pitiably.
Որ յոյժ կողկողի, եւ կողկողելով. Լալագին. ողորմագին. ցաւագին. կղկաթելով, եւ նախանձաբեկ լինելով.
Հայեսցիս ստէպ կողկողագին յամենայն բարութիւնս. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 3։)
Զորս տեսատէին կողկողագին միշտ եւ արտօսրաբուղխս. (Փարպ.։)
Աչս կողկողագինս արտասուօք ողբոց։ Կողկողագին թախծանք, կամ հառաչանք, կամ հեծեծանք, կամ հեծութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Գ. ՟Ի՟Է. լ. ՟Կ՟Զ։)
Եւ պաղատանք յոյժ կողկողագին. (Գանձ.։)
Միայն յերկինս ամբառնային՝ զաչըս մտաց կողկողագին. (Շ. եդես.։)
Ահա տառապիմ կողկողագին, եւ ոչ ոք ողորմի. (Մաշկ.։)
Հեթանոսք որդիանան, եւ նոքա շունք լինին, եւ ղօղանջեն կողկողագին. (Տօնակ.։)
cf. Կողկողագին.
Ուր իցէ ձայն կողկողանաց.
Ի կողկողաձայն եւ յանդադար փողոյն փրկեա՛ զնս տէր. (Ոսկիփոր.։)
whining, groaning, tears, lamentation, complaint;
compassion, pity.
ԿՈՂԿՈՂԱՆՔ որ եւ ԿՈՂԿՈՂՈՒՄՆ. Կողկողիլն. ցաւագնումն, պաղատանք. եւ Կարեկցութիւն.
Յորդորելով միոյն զմիւսն առ ի կողկողանս եւ յողբումն մեռեալ մանկանցն. (Նիւս. ի մկ. բեթղ.։)
Ի գութ կողկողանաց եղբօր չտայ խոնարհել. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Ըստ ձայնից կողկողանացն եւ զբանիցն յարմարութիւն հանդերձեն։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս հեծութեան։ Ի հառաչանս կողկողանաց այսր հեծութեան. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Ա. ՟Ղ։)
ծանօթ առեալ (կուսին) զտէրդ րաբունեան որդեակդ յոյժ կողկողանօք. (Տաղ յար.։)
to excite pity or compassion.
տալ կողկողիլ. յն. հալել մաշել.
Զակն այրոյ ոչ կողկողեցուցի. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 16։)
chin;
cf. Սոսորդ.
• «կզակ, կլափ» Նիւս. կազմ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• Բառ. երեմ. էջ 166 մեկնում է «ի ստորոտ յորովայն տեղի է գոգաձև»։
ἁνθερεών mentum. Կզակ. կլափ, ըստ ստորին կամ ներքին կողման. cf. ՍՈՍՈՐԴ.
Ըմբռնեցելոյն յօրանչման՝ շնչոյն, յորժամ կողկողիթն ի ստորագոյնն կողմ խռչափողիւքն գոգանայ. (Նիւս. կազմ.։)
to groan, to moan, to wail, to bewail, to bemoan, to complain, to lament;
to beseech, to implore, to entreat.
Ողորմ եւ ցաւագին աչօք հայել, լալ. հեծել, պաղատիլ. հալիլ, մաշիլ. ողիկ ողիկ գալ .... թերեւս ի կող, կամ ողն բառէ, եւ այլն. յն. այլազգ. κολαβρίζομαι disrumpor, conteror.
Կողկողեսցին առ դրունս վատթարաց. (Յոբ. ՟Ե. 4։)
Ամպարիշտք կողկողեսցին (առ Համամայ. կողկողեցան) առ դրունս արդարոց. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 19։)
Լային եւ կողկողէին առաջի նորա (ՃՃ.։)
կողկողել, եւ ոչ ողորմել (այսինքն չգտանել ողորմութիւն)։ Կողկողիմ եւ ես։ Մինչ աչացս ողորմագին հայեցուածս ի բարձրունս կողկողիցի. (Նար. ՟Բ. ՟Ի՟Բ. ՟Հ՟Գ։)
Առ որ եւ կողկողիմք ձայնիւ, պահեա՛ զմեզ տէր. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կողկողանք.
նայեա՛ց եւ յերեսս մեր, այսինքն ի կողկողումն մտաց. (Լմբ. սղ.։)
Տուեալ զինքն կողկողման եւ լալեաց. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Կողմնակալ.
ԿՈՂՄԱԿԱԼ եւ ԿՈՂՄԱՆԱԿԱԼ. cf. կաղմնակալ, կուսակալ.
Կուսակալք՝ կողմնակալք. (Բուզ. ՟Դ. 51։)
Կողմակալն հիւսիսի. (Վրդն. պտմ.։)
Եւ առ այլ իշխանս եւ կողմանակալս. (Փարպ.։)
Արեւելեան կողմնակալս բիւրաւորս։ Կարգեցաւ բիւրաւոր կողմնակալ. (Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Կողմնակալ.
ԿՈՂՄԱԿԱԼ եւ ԿՈՂՄԱՆԱԿԱԼ. cf. կաղմնակալ, կուսակալ.
Կուսակալք՝ կողմնակալք. (Բուզ. ՟Դ. 51։)
Կողմակալն հիւսիսի. (Վրդն. պտմ.։)
Եւ առ այլ իշխանս եւ կողմանակալս. (Փարպ.։)
Արեւելեան կողմնակալս բիւրաւորս։ Կարգեցաւ բիւրաւոր կողմնակալ. (Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Կողմնակի.
Կողմանեալ. շեղեալ ի մի կողմն. եւ Որ ինչ հայի ի մի եւեթ կողմն կամ ի մասն մասնաւոր.
Առ շեղ նոցա կողմանակի հարուածքն լինէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Յօրն յայն յետին աւարտին կողմանակի կամք եւ ներգործութիւնք մարդկան. (Տօնակ.։)
Բերկրել զառաքինութեան կողմանակի կիրս նշանակէ։ Նոր պատմութիւնս ո՛չ եթէ կողմնակի է, որպէս թէ ի նմա կամ ի ձեզ, այլ ի նմանէ ի ձեզ, եւ ի ձէնջ ի համացեղսն մեր եւ յեղբարս. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ա. ՟Գ։)
Ըստ խորհրդոցն կողմանակի նշանակի. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Կողմնակի.
Երթիցուք ի կողմանաւոր վայրս ուրեք. (Յհ. կթ.։)
cf. ԿՈՂՄԱՆԱԿԻ. πλάγιος obliquus, transversus եւ μερικός particularis. Իբր հակեալ ի մի կողմն, կամ եւ այլ կողմն. խոտորնական. զառ ի կող. զառ ի վայր. եւ Ի մի կողմն եւեթ եղեալ. եւ Մասնաւոր, որպէս կուսակից միոյ կողման.
Ձորք եւ ծործորք եւ սարք, եւ ամենայն որ ինչ միանգամ կողմանաւոր է, եւ զառ ի կող. (Նիւս. կազմ.։)
կողմանաւոր յարմարացելովքն ոստանանկութեան արուեստ զպատմուճաննն առնէ. (Նիւս. երգ.։)
Իբր յաղբերէն յայնմանէ վիժելով կողմանաւոր, եւ ոչ դէպ ուղիղ. (Փիլ. լին.։)
Յամօթ որք ասեն կողմանաւոր ընկերս. (Բրս. ճգն.։)
walking laterally.
"cf. Ի կող լինիմ."
κοιμάομαι cubo, dormio. Կողմանիլ, ընկողմանիլ, պառկիլ.
Յայրս կողմանեալ ննջէին. յն. մի բայ. (Ես. ՟Կ՟Ե. 4։)
Յետ աղօթիցն ծերունիքն կողմանին. (Փիլ. տեսական.։)
the jutting or projecting part of a building.
Կողմնական մասն շինուածոյ. որ եւ Կողք՝ ըստ եբր. որպէս եւ յն. πλευρά costa, latera. ռմկ. Գապուրզա. տե՛ս (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 5. 16։ ՟Ե. 4. 20։)
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
• = Կառմուած է կող արմատից՝ -մն մաս նիկով, հմմտ. ջեր և ջերմն, սերիլ և սերմն. մինչև այսօր էլ Նոր-Ջուղայի բարբառում կող գործածւում է թէ՛ «կող» և թէ «կողմ» նշանակութեամբ. ինչ. Կողս զաւում ա. ին կողից յեկավ։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. čóte «կողքը, կող», coté «կողմ», արաբ. [arabic word] janib «կող» և «կողմ»։-Հիւբշ. 422։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։
ԿՈՂՄՆ կամ ԿՈՂՄ. κλίτος latus. Որ ասի եւ ԿՈՂ. եւ ԿՈՅՍ. (յորմէ ռմկ. քով, քովը. պ. գույ, գըյ ). մասն եւ դիրք տեղեաց, աշխարհաց, եւ իրաց. մասնաւոր վայր, կամ բաժին. կողմն կողից. որ ինչ անկանի յաջ կամ յահեակ, յառաջոյ կամ զկնի դիտողին.
Անկցին ի կողմանէ քումմէ Հազարք։ Ընդ չորս կողմանս սրահին։ Յաջմէ կողմանէ տաճարին։ Ի կողմն արեւելից։ Յարեւելից կողմանէ։ Ընդ կողմն հիւսիսի։ Ի հարաւոյ կողմանէ։ Ի չորեցունց կողմանց նորա։ Ի կողմանս տապանակին.եւ այլն։
Ոչ հպէին նոքա բնաւ ընդ կողմն ծառոյն. (Եփր. ծն.։)
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. գլի՛մա, կամ կլիմա. κλίμα regio, tractus.
Ի կողմանցն ծուրայ։ Ի կողմանս յայսոսիկ։ Ի կողմանս աքայեցւոց։ Եկի ի կողմանս ասորւոց եւ կիւլիկեցւոց.եւ այլն։
Կողմանք ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. ՟Դ. ՟Զ.) յն. Κοιλή Συρία, Κοιλοσύρια . նոյն է՝ որ այլուր Ստորին ասորիք դնի, կամ Կլեսուր։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. մէ՛րօս (ուստի թ. միրաս ). μέρος pars, portio. (լծ. թ. փարչի, փարէ ). Մասն, բաժին.
Յամենայն կողմանց շուրջանակի։ Գնաց ի կողմանս գալիլեյացւոց։ Հասին ի կողմն փիւնիկեցւոց։ Շրջեալ զվերին կողմամբքն։ Ի ստորին կողմ երկրի։ Ի չորեսին կողմանս իւրեանց գնային։ Ի կողմանէ փեղկին։ զայս կողմն լերինն, զայն կողմն լերինն.եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. որպէս Գաւառ շրջակայ. περὶ χωράς, περίχωρον circumjacens regio.
իշխանկողմանցն, կամ կիսոյ կողմանն։ յամենայն կողմանս յորդանանու.եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. πλευρά costa latus. Կող.
Որպէս ադամն. զի առաւ կինն ի կողմանէ անտի նորա. (Եփր. համաբ.։)
Առ կողմամբ լերինն։ Ի կողմանէ իկողմ։ Յերեկոցունց կողմանց սեղանոյն.եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. πλάγιον . իբր Խոտորնակ կողմն. կողմն մի.
Զդուրս տապանին ի կողմանէ արասցես։ Ի կողմանց սեղանոյն։ Ի կողմանէ խորանին կամ տապանակին։ Նստաւ ի կողմանէ հնձողացն, կամ սաւուղայ։ Ի կողմանց դրանն։ Քարինս ի կողմանէ նոցա ընկենոյր, եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. Ընտիր հայկաբանութեամբ դնի ի մեզ, ուր ի յն. չիք. զոր օրինակ՞
նոքա կողմանքն երկոքին։ Անկան ի կողմանցն նիկանովրայ։ Ի կողմ հարաւոյ։ Յոր կողմ եւ յուսացեալ իցէ։ Յո՛ր կողմն դիմէր հողմն։ Ոչ ինչ հոգայ ի տանէ կողմանէ այր նորա։ Եղիցի յինէն կողմանէ այոն այո, աւ ոչն ոչ։ Ի ձեր կողմն է։ Դարձեալ ի կինն կողմն։ Ամպ մեծ ի կողման նմա (կամ նորա)։ Որք ոչ ի տեառն կողմն լինէին.եւ այլն։
Նոյնպիսի ոճով ասին եւ յայլ գիրս.
Զամենայն անձն քո փոխեա՛ ի տէր կողմ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ի թշնամեաց կողմ եղիցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Յերից կողմանց ազգակցութեան, ի վեր, ի խոնարհ, եւ յառ ի կողմ. (Նախ. ղեւտ.։)
Յամենայն իսկ կողմանց յայտ է. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որք ի կորճէից, եւ որք ի մերմէս կողմանէ. (Խոր. ՟Բ. 64։)
Ի կողմանց կողմանց քրիստոնեայքն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի խոնարհ կողմ երկրի ձգտէին (այսինքն ի վայր կոյս). (Փարպ.։)
Առ պատուանդանիս, այսինքն ի ներքին կողմ, ի խոնարհ տեղին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ի պարգեւականէն զրկեցեալ՝ յողորմութեանն կողմն նայիմ. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Յոր կողմ եւ միտեմք կամովք, նորին լինիմք ընդունակք. (Լմբ. սղ.։)
Արգամայ առեալ զբազմութիւն հետեւակացն ի կողմ ելանէր. այսինքն ի միւս կողմն անցանէր, կամ կուսակից լինէր. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Ի ԿՈՂՄՆ ԼԻՆԵԼ, կամ ԱՆԿԱՆԻԼ. Որպէս Կողմնիլ, ընկողմանիլ. պառկիլ.
նստեալ ի վերայ անկողնոյն, եւ կամէր լինել ի կողմն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի կողմն եղեալ՝ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յոտն կալ ոչ կարէր վասն դիւացն հարուածոց, այլ ի կողմ անկեալ կայր. (Աթ. անտ.)
chorography.
partisan.
Որ զկողմն ունի ուրուք, որպէս թեկնածու, կուսակից. ջատագով. կողմը բռնօղ.
Աշակերտ նեստորի էին, եւ կողմնածուք նորին աղանդոյ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Կուսակալ.
Ունօղ արքունի իշխանութեամբ զմի կողմն կամ զգաւառ տէրութեան. կուսկալ. բդեաշխ. պեյ, փաշա, միւսէլլիմ.
Մեծաց կողմնակալաց. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Կացուցանէ կողմնակալս. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Գ. 2։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Կուսակալութիւն.
Իշխանութիւն կողմնակալի. կուսակալութիւն։ Հիւսիսոյ կողմանն կարգէ կողմնակալութիւն հիւսիսային լերանց. (Խոր. ՟Բ. 7. եւ 10։)
bare-footed.
ՄԵՐԿՈՏՆ ԼԻՆԵԼ. γυμνοποδέω nudis pedibus sum, vel iter facio. Մերկ ոտիւք լինել. բոկոտն կամ բոկ գնալ.
Եւ միով պատմուճանաւ, եւ մերկոտն եւս լինել. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
nakedness;
the naked part.
γύμνωσις, γυμνότης nuditas. Մերկ գոլն.
Ծածկեցին զմերկութիւն հօրն իւրեանց։ Ի սով եւ ի ծարաւ եւ ի մերկութիւն.եւ այլն։
Ընդ ապականել մարմնոցն՝ ոչ ինչ հոգ տանի մերկութեն ոսկերացն. (Իսիւք.։)
naked, bare, quite naked, nakedly.
ՄԵՐԿՈՒՑ կամ Ի ՄԵՐԿՈՒՑ. ἑπὶ γυμνοῦ super nudo. Մերկ գոլով. ի մերկութենէ. ի վերայ մերկ մարմնոյն.
Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի ի մերկուց. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 51։)
Այծիս զգեցեալ էր թագաւորն մերկուց ի վերայ մարմնոյն. (Ուռհ. ՟Լ՟Ե։)
near, nigh, next;
neighbouring, bordering on, adjacent, contiguous;
approximate;
akin, consanguineous;
neighbour, friend, acquaintance;
relation;
— ազգական, near relation.
ἑγγίζων, ὀ ἑγγύς, ἕγγιστα, ἑγγίστατος, παρών appropinquans, praesens. Որ ոք կամ որ ինչ մերձ է տեղեաւ եւ ժամանակաւ. մօտաւոր. հպաւոր. առաջիկայ. մօտիկ.
Լա՛ւ է բարեկամ մերձաւոր՝ քան եղբայր ի հեռաստանէ բնակեալ։ Մերձաւորաց եւ հեռաւորաց։ Հայեցայ ես շուրջ զմեօք ի մերձաւորս արքայութեան մերոյ։ Աստուած մերձաւոր եմ ես.եւ այլն։
Ահ սրբութեան նորա անկեալ էր զհեռաւորօք եւ զմերձաւորօք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անմատչելի հեռաւոր, եւ անընդմիջելի մերձաւոր. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Զօրութեամբ հեռաւոր խոստմանցն յաղթեցին մերձաւոր տանջանացն. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Ընդ մերձաւոր կեանքս շաղախիմք. (Բրսղ. մրկ.։)
Զգաստ առ մերձաւորս, նախատես առ հանդերձեալսն. (Բրս. հց.։)
Կերա՛յք մերձաւորք իմ։ Այն է եղբօրորդին իմ, եւ ա՛յն է մերձաւոր իմ։ Մի՛ լինիցի կին մեռելոյն արտաքոյ առն ումեք, որ մերձաւոր չիցէ նորա. Բարեկամք իմ, եւ մերձաւորք իմ։ Մերձաւոր արեան. եւ այլն. ստէպ ի սուրբ գիրս։
approximately, approximatively.
Հրոյ հաղորդիմք, երբեմն մերձաւորապէս ի նմանէ ջեռեալք, եւ երբեմն ի ձեռն միջնորդից. ըստ նմին օրինակի եւ զօդս մերձաւորապէս ունիմք. (Նիւս. բն.։)
Եւ ինքն իսկ մերձաւորապէս կցորդ եղեւ նոցունց. (Աթ. ՟Դ։)
cf. Մերձաւորիչ.
Ոչ գոյ բաց ի քէն մերձաւորարար. (Հռութ. ՟Դ. 4։)
cf. Մերձաւորեցուցանեմ.
ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՄ ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁγχιστεύω jure propinquitatis peto, redimo . Մերձաւոր առնել, մերձեցուցանել. իւրացուցանել զինչս կամ զկին. սեպհականել. իրաւամբք ազգականութեան առնուլ կամ ստանալ. տէր ելլալ, տէր կայնիլ, իրեն ընել.
Մերձաւորեա՛ դու քեզ զմերձաւորութիւն իմ։ Տայր ցընկեր իւր, որ մերձաւորելոց էր զմերձաւորութիւն նորա։ Եթէ մերձաւորեցուսցէ զքեզ մերձաւորիչն քո, բարի է. ապա թէ ոչ կամիցի մերձաւորեցուցանել զքեզ, ես մերձաւորեցուցից զքեզ։ Ոչ կարեմ մերձաւորեցուցանել ես ինձ. (Հռութ. ՟Դ. 6. 7։)
Մերձաւորեցուսցեն որդիքն իսրայէլի զիւրաքանչիւր հայրենի ժառանգութիւն իւր. (Թուոց. ՟Լ՟Զ. 8։)
Թէեւ հեռաւոր իցէ, իշխան է վարդապետն եւ մերձաւորի մերձաւորիչ (կամ մերձաւոր ինչ) մերձաւորեցուցանել. (Կանոն.։)
to approach, to draw or bring near;
to hold, take, possess, inherit or appropriate any thing in right of relationship.
ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՄ ՄԵՐՁԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ἁγχιστεύω jure propinquitatis peto, redimo. Մերձաւոր առնել, մերձեցուցանել. իւրացուցանել զինչս կամ զկին. սեպհականել. իրաւամբք ազգականութեան առնուլ կամ ստանալ. տէր ելլալ, տէր կայնիլ, իրեն ընել.
Մերձաւորեա՛ դու քեզ զմերձաւորութիւն իմ։ Տայր ցընկեր իւր, որ մերձաւորելոց էր զմերձաւորութիւն նորա։ Եթէ մերձաւորեցուսցէ զքեզ մերձաւորիչն քո, բարի է. ապա թէ ոչ կամիցի մերձաւորեցուցանել զքեզ, ես մերձաւորեցուցից զքեզ։ Ոչ կարեմ մերձաւորեցուցանել ես ինձ. (Հռութ. ՟Դ. 6. 7։)
Մերձաւորեցուսցեն որդիքն իսրայէլի զիւրաքանչիւր հայրենի ժառանգութիւն իւր. (Թուոց. ՟Լ՟Զ. 8։)
Թէեւ հեռաւոր իցէ, իշխան է վարդապետն եւ մերձաւորի մերձաւորիչ (կամ մերձաւոր ինչ) մերձաւորեցուցանել. (Կանոն.։)
to approach, to go or come near, or towards, to go closer to;
to be allied, related by marriage, to intermarry with, to marry into.
Ընկա՛լ զմեզ զմերձաւորեալքս սրբոյ քում սեղանոյս ըստ բազում գթութեանդ քում. (Բրս. պտրգ.։)
προσεγγίζω accedo. Մերձենալ. մատչիլ. յարիլ. զհետ երթալ. մօտեւորիլ, մօտենալ, քովը մօտիկնալ.
Զի էր աշակերտ քրիստոսի, որ մերձաւորեալ էր գառինն աստուծոյ, ո՛ւր եւ երթայր. (Եւս. պտմ. ՟Է. 1։)
Հեզութիւն մերձաւորի քրիստոսի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ ἁγχιστεύω propinquus fio. Մերձաւոր ազգական լինել.
Այլեւ եկաւոր հարազատութեամբ մերձաւորեսցին խնամութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 55։)
Ի սեւութենէ մեղացն, զոր ունէիր յառաջ քան յիս մերձաւորիլն. (Նար. երգ.։)
Եւ σύνειμι coeo, convenio. Զուգիլ ըստ մարմնոյ. գալ առ միմեանս. գիտենալ.
Առաքեցաւ առ կոյս խօսեալ առն. խօսեալ, բայց ոչ մերձաւորեալ. խօսել, բայց պահեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
near relation.
ἁγχιστεύων, ἁγχιστεύς propinquus, cognatus. որ եւ ՄԵՐՁԱՒՈՐԱՐԱՐ. Մերձաւոր արեան. ազգական՝ որ ունի իրաւունս ժառանգելոյ կամ ստանալոյ.
Վաճառեսցէ ի կալուածոց իւրոց. եւ եկեսցէ մերձաւորիչն՝ որ մերձաւոր իցէ նորա. ապա թէ չիցէ ուրուք մերձաւորիչ. եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 25։ Տե՛ս եւ Թուոց. ՟Ե. 8։ Հռութ. ՟Գ. 9. 12։ ՟Դ. 1=14։)
Եւ Մերձեցուցիչ. մօտեցնօղ.
Օտարացուցիչ է ամենայն դժնդակաց, եւ մերձաւորիչ յուսոյ կենացն յաւիտենից. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
proximity, neighbourhood, contiguity;
approximation;
familiarity;
affinity, alliance by marriage;
relationship, kindred;
copulation.
ἁγχιστεία propinquitas. Մերձաւորն գո, եւ մերձաւորիլն. մօտաւորութիւն. ներկայութիւն. ընտանութիւն. կենակցութիւն. եւ Ազգակցութիւն. խնամութիւն.
Քեզ իսկ է անկ ըստ մերձաւորութեան առնուլ ի ստացուած։ Եւ ինքն իսկ մերձաւորութեամբ (յն. մերձաւորապէս. παραπλησίως ) կցորդ եղեւ նոցունց. (Երեմ. ՟Լ՟Բ. 7։ եւ Հռութ. ՟Դ. 6. 7։ Եբր. ՟Բ. 14։)
Ապա եթէ առ նովաւ այլ (կին) առնուցու, զօրէնն եւ զհանդերձ նորա եւ զմերձաւորութիւն (կենակցութեան) մի՛ հատցէ ի նմանէ. (Ել. ՟Ի՟Ա. 10։)
Ի ձեռն այսպիսւոյ մերձաւորութեան (խնամութեան) սէր հաստատուն առ տիգրան ունել. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Ի ձեռն այսպիսեաց ինչ մերձաւորութեանց ընդ միմեանս հարեալք. (Յհ. կթ.։)
Երանի՛ մեզ վասն սոցա մերձաւորութեանս առ մեզ. (Եղիշ. ՟Ը։)
ՄԵՐՁԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. ὀμιλία conversatio. Զուգաւորութիւն ըստ մարմնոյ.
Հեշտութիւնք՝ մարմնականք կոչին, որպէս կերակուրք, եւ մերձաւորութիւնք։ Ըստ օրինացն մերձաւորութիւնն. (Նիւս. բն.։)
Եհարց, եթէ յետ քանի՞ աւուր կնոջ առ այր մերձաւորութեան՝ արժա՛ն է մտանել ի տէրունիսն. (Պիտ.։)
Ասեն զօձէ, եթէ ընդ միւռինէս զեռնոյ՝ որ ի ծովու է, ի խառնակումն մերձաւորութեան գայ. (Ղեւոնդ.։)
ՄԵՐՁԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ παρουσία praesentia, adventus. Ընտանութիւն եւ յարակցութիւն բարոյական.
Մանաւանդ ի մերձաւորութիւնդ անուանէ ամենեւին հրաժարիմք. զի չէ բաւական նշանակել զմիութիւնն (այսինքն զֆիզիգական միաւորութիւն). (Պրպմ. ՟Խ՟Ե։)
Ոչ իբրեւ մերձաւորութեամբ ինչ լոկ պատուոյ միաւորութիւն. (անդ։)
approaching, approachment.
ἅφιξις, πρόσοδος accessio, accessus. Մերձենալն. մատչելն. հպումն. մերձումն.
Թողութիւն մեղաց լիցի մեզ մերձեցումն ի սա. (Խոսր. պտրգ.։)
to approach, to draw near, to advance towards;
to apply, to appropriate.
ἑγγίζω, προσεγγίζω appropinquo ἑπισπάω attraho. Տալ մերձենալ. մերձ կացուցանել. եւ Առ ինքն ձգել. մօտեցնել.
Մերձեցուցից զարդարութիւն իմ։ Մերձեցուցին յիս հալածիչք իմ զանօրէնութիւն։ Եթէ ոչ առցուք զմարդդ, եւ մերձեցուսցուք առ մեզ.եւ այլն։
Որք (հերձուածողք) աղանդ մերձեցուցանեն ի գլուխ նորա, այսինքն յաստուածութիւնն. (Երզն. մտթ.։)
approach, access, admission.
Եւ ոչ սրբութիւն՝ առանց խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան ի հոգեւոր հուրն մերձումն. (Խոսր. պտրգ.։)
to change into lute or mud.
ԿԱՒԱՆԱԼ. πηλοῦμαι lutesco. Լինել որպէս կաւ կամ շաղախ. եւ Շաղախիլ.
Ջուր թանձրացեալ եւ կաւացեալ՝ լինի երկիր. Իսկ ջեռեալ եւ շոգացեալ՝ լինի օդ. (Նիւս. բն.։)
argil mixed with silver.
նիւթ կաւեղէն արծաթափայլ, որպէս ապակի, բիւրեղ, կամ ազգ ինչ հանքաց նման նոցին.
Ծնանի հուր յերկաթոյ եւ ի քարէ. Լինի ի կաւարծաթոյ հուր, յորժամ ընդդէմ արեգական ոք շողացուցեալ դիցէ. (Փարպ.։)
made of elay, argillaceous, clayey, clayish.
Դա է ի ներքոյ կաւեայ, եւ արտաքոյ պղնձի. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 6։)
cf. Կաւեայ.
ԿԱՒԵՂԷՆ որ եւ ԿԱՒԵԱՅ. πήλινος luteus, caenosus եւ ὁστράκινος testaceus. Ի կաւոյ կազմեալ. կաւակերտ. հողեղէն. խեցեղէն. կաւէ, հողէ.
Տուն, կամ մարմին կաւեղէն. (Յոբ. ՟Դ. 19։ ՟Ժ՟Գ. 12։)
Բնակութիւն կաւեղէն. (Նար. ՟Ժ՟Ե։)
Օրհնութիւն վերաբերեսցի ի շրթանց կաւեղինացս. (Ճ. ՟Բ.։)
Կաւեղէնքն ի կաւոյ շինէին ամրոցս. (Վրդն. ծն.։)
to tear in pieces.
Որ ծանրն է քան զամենայն չարիս մարդասպանութեանն, գրեթէ ատամամբ կափատեն զխողխողեալսն. (Մեկն. ղեւտ.։)
stone cover for wells or tombs;
valve;
— սկւոյ, square pasteboard covering the chalice, pale.
to stick, to cling to, to hold fast by, to adhere.
Երկրիս թանձրահող ծանրութեամբ ի վայր կալով՝ կափչի հւղն յիրեարս. (Շիր.։)
like a dauce;
dancing, skipping;
— պար, dance, ball.
Ի ձեւ կաքաւման. կաքաւելով.
Վասն կաքաւաձեւ պարուցն՞ որ զուարճացեալ գայր առաջի տապակին խաղայր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Յաշտիճան ոտին կաքաւաձեւ բախելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. յն. զկաքաւ ոտամբ բախելով։)
cf. Կաքաւ.
Կաքաւանացն՝ սպառազինական եւ խաղաղական ներդաշնակութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ելին ընդ առաջ իմ դեւքն, ոմանք կաքաւանօք. (Ճ. ՟Ա. ի մակար.։)
ball-room or dancing-room.
ὁρχήστρα, ὁρχήστριον orchestra;
pars theatri, in qua chorus saltabat. Տեղի կաքաւելոյ եւ պարուց ի թատրոնի.
Զայսոսիկ բազում դրամաւ (կամ դրամօք) ի կաքաւարանն վարեաց իբր ի ձիընթացս մարտիկ ոք. (Փիլ. լիւս.։)
to dance, to skip;
to bound;
to laugh at, to deride;
cf. Կռիւ.
ὁρχέομαι tripudio, salto παίζω, παιδίζω , πομπεύω ludo, pompam ago, insolesco. Խաղալ ոստոստմամբ իբրեւ զկաքաւ հաւն. կայթել. պարել. խայտալ. պար ցայթկել, նախըլ խաղալ. (Ժող. ՟Գ. 4։ ՟Բ. Թագ. 6. 16. 21. 22։ Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Դ. 6։ Իսկ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13. յն. թմբրկահարել։ եւ ՟Բ. Մակ. ՟զ 7. յն. հանդէս առնել, կամ խենեշանալ եւ այլն։)
Յօնիւքն ակնրկէին, եւ ոտիւքն կաքաւէին (յն. խաղային)։ Անդ դեւք կաքաւեսցեն. (Ես. ՟Գ. 16։ ՟Ժ՟Գ. 21։)
ԿԱՔԱՒԵԼ. κατορχέομαι salto contra aliquem, illudo, insulto. Խաղալ զայլով, խաղ առնել. ձաղել, յարձակիլ, ի վեր եւ ի վերայվազել. հարկանել, խոցել. լլկել.
Հայեսցին առ իս փոխանակ կաքաւելոյն. (Զաք. ՟Ի՟Բ. 10))
որ ի (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 37.) ասի.
Հայեսցին ի նա՝ յոր խոցեցին։
Օր կաքաւելոյ յայտ է թէ այն էր, զոր ի ժամ չարչարանաց նորա կաքաւէին, եւ այպանելով նախատէին. (Լմբ. զքր.։)
Որպէս ի միջէ միաբանութենէ յամենեսեան կաքաւեաց սատանայ. (Երզն. մտթ.։)
Այր ընդ առն ի կռիւ կաքաւեալ։ Գունդ կազմեալ՝ ի կռիւ ընդ արքայի կաքաւեալ։ Գունդ կազմեալ ի կռիւ ընդ արքայի կաքաւէր. (Յհ. կթ.։)
dancer.
ὁρχούμενος, -νη, ὁρχηστής, ὁρχηστρίς saltator, -trix. այր կամ կին՝ որ կաքաւէ. ցաթկըտօղ, խաղցօղ.
Մի ոք ի կաքաւչաց։ Բաշխոյս կաքաւչաց կարկաչեն. (Խոսր.։)
Հարկ է խնդակից լինել, եւ կաքաւչացն կցորդել. (Լմբ. ժղ.։)
to cling to, to crawl on the ground.
Իբր նոյն ընդ Կափչիլ. կբչիլ, փակչիլ.
(Տունկ որթոյ) առաւել ես տարածեալ կբնի յիւրացման զնստագոյն եւ յոյժ խորին վայրս երկրի. (Պիտ.։)
cf. Կեղակարծ.
Կեղակարծելի եւ երկմտելի եւ անյայտ է ծնունդն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զի ընդունիցի զկեղակարծելի խորհուրդս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
Որպէս ճշմարտիւ, եւ ո՛չ կեղակարծելի. (Անյաղթ բարձր.։)
to doubt, to have doubts about;
to suspect, to surmise, to distrust.
ἁμφιβάλλω ambigo, dubito. Կեղակարծ լինել. կասկածել. խիթալ. երկուանալ. տարակուսիլ. երկբայել.
Եւ զի այլ է (միտքն) քան զզգայութիւնս, ոչ զոք կարծեմ յիմաստնոցն կեղակարծել. (Նիւս. կազմ.։)
Ապա թէ կեղակարծես, զօրինակէ բուռն հար։ Իսկ եթէ կեղակարծես առ ի սոյն հաւատ, ե՛կ եւ այլն։ Մինչեւ ի գալուստն քրիստոսի մարդիկ կեղակարծէին ի փրկութենէ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ. (ուր լինի ընթեռնուլ, կեղակարծ ես, էին։))
doubt, misgiving, uncertainty, suspicion, mistrust.
ԿԵՂԱԿԱՐԾԻՔ ԿԵՂԱԿԱՐԾՈՒԹԻՒՆ. Խեղ կամ կաղ կարծիք. կասկած. երկիւղ. երկբայութիւն. տարակոյս. վէճ.
Ո՛չ ջրով միայն. այսինքն՝ զի թէ ի մկրտութիւնն միայն էր վկայութիւնն, գոյր ինչ կեղակարծիք. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ձ՟Է։)
Պետրոս երթայր զհետ կեղակարծեօք. (Սեբեր. ՟Ժ՟Դ։)
Զանուանս նահապետացն կեղակարծութեամբք. (այլաբանել. Արծր. ՟Ա. 2։)
Կեղակարծութեան տայ կարծիս. (Սկեւռ. յար.։)
Վկայութեանցն կեղակարծութիւն. (Լմբ. սղ. (այսինքն երկբայիլն ընդ վկայութիւնս)։)
Յորժամ նուազութիւն իցէ յայտնի ցուցից կամ բանիւք կամ գրովք, ի վկայս ապաստանին՝ որք զկեղակարծութիւնս ունին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
gangrene or fistula (of ureter).
ἔλκος եւ այլն. ulcera որպէս gangrena, fistula. ազգ կեղոյ յերաստանս կամ յառականս՝ փտեցուցիչ անդամոց. (իբր մաթիա)
Յանդամս ծածուկս որովայնի նորա եղեւ նմա արգել, եւ յետ այսր ցաւ խորութեամբ. Զի էր նա կեղանկ. եւ եղեւ ճարակ կեղոյ առանց բժշկութեան յաղիս նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
to wound, to hurt;
to embitter, to gall, to ulcerate, to vex, to torment.
Որպէս թէ Կեղով տանջել, կամ կեղեքել, եւ նեղել յոյժ. լլկել. եւ իբրու խեղդել եւ քաղել զոգին. չարչրկել. ... որպէս ἐλκόω ulcero, exulcero.
Նոքա ի մնոյն կեղեալք, եւ սոքա անհոգ. (Լմբ. իմ.։)
զաղքատութիւնն (այսինքն զաղքատսն) կեղել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
կեղէին զնոսա ի գործ խիստ կաւոյ եւ աղիւսակի. (Ել. ՟Ա. 14։)
Միշտ կեղէր զանազան հնարիւք եւ փորձանօք. (Սոկր.։)
Որ պարտոյ տէրն էր, նեղէր կեղէր դարձուցանել անդրէն զպարտսն. (Ճ. ՟Թ.։)
Եւ այնպէս չարալլուկ կտտանօք կեղէին զկեանս նոցա. (տպ. կեղեքէին. Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
celestin;
— կուսան, nun.
plaintive.
իբր յն. γογγυστικός եւ γογγυσμός . Գանգանական. տրտնջական. կամ Ցաւագին. աւաղական. եւ Տրտունջ. քրթմնջիւն.
Կեղերջական տրտունջ տոչորեալ սրտի։ Զհօրէն իւր գրէր բանս կեղերջականս։ Բազում տարակուսանս եւ կեղերջականս։ Ոչ անտեղի գտանէ զկեղեջականս՝ որք ի նմանէ ասացեալք յաղագս հալածչաց իւրոց. (Մագ. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
scale;
shell;
cf. Կեղեւ.
λεπίς, λέπος squama, lamina. Կեղեւք, թեփք, կամ թիթղունք իրաց. քոս. (ռրպէս չորացեալ կեղեւք բորոյ)
Անկան յաչաց նորա իբրեւ կեղեւանք. (Գծ. ՟Թ. 18։)
to bark;
to peel, to pare;
to shell;
to scale.
λεπίζω decortico, desquamo. Մերկել ի կեղեւոյ. հանել զկեղեւ, զկեղեւանս, զթեփս. քերծուլ. կորզել.
Առ յակոբ գաւազան, եւ կեղեւեաց զնոսա. (Ծն. ՟Լ. 37։)
Տուբիթայ կեղեւել զլուսն յաչաց նորա։ Կեղեւեցան եւ անկան լուսունքն յաչաց նորա. (Տոբ. ՟Գ. 25։ ՟Ժ՟Ա. 14։)
Կեղեւեաց ձուլեաց զամենայն, եւ առ նա զարծաթն եւ զոսկին (որ էր պատեալ զամենայն վայրօք տաճարին). (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 24։)
excoriation, scratch.
Կեղեքեալ մասունք. քեղրթած տեղուածքը.
Ողջացաւ կեղեքածք մարմնոյն. (Մամբր.։)
to excoriate, to scratch;
to tear, to rend, to lacerate, to flay, to wound;
to afflict, to vex, to harass, to oppress;
— զսիրտ, to rend, to harrow, to break the heart;
— զմիմեանս, to tear each other;
to revile or malign each other;
— զկէրս to rip up old sores, to open wounds afresh.
ուր եւ ՟Ծ. իբր նմանութեամբ ասի.
διασπάω distraho, discerpo Ճեղքելով կեղել. կեղ կեղ առնել, կամ կեղեւել զմարմինն. քանցել. խզել. գզել. գիշատել. յօշատել. պատառոտել. մերկել. քեղրթել, քաշկռտելով՝ պատըռտել, բղիկ բղիկ ընել.
Գազանք վայրի կեղեքեսցեն զնոսա. (Ովս. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Կեղեքել եւ քանցել զբեկեալն, զգիշատեալն։ Ցտեալն կեղեքէ չարաչար զամենայն մարմին. (Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Ի՟Գ։ Արծր. ՟Բ. 6։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Եփր. պհ.։ Խոսր.։ Նար.։ Լմբ.։)
համբերեալ գելարանաց եւ հալուածոց, մինչ զի առ հասարակ կեղեքեալ լինէին մարմինք նոցա. (Յհ. կթ.։)
Զկեղեքեալն եւ զբրդգզեալն ոչ յանձանձեցէք. (Խոսր.։)
Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Անմեղ գառինք, որք ի գայլոցն պատառողաց ոչ կեղեքեցան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Սակս ի քրիստոս հաւատոցն կային ի վիշտն, եւ կեղեքեալ լինէին աղքատութեամբն։ cf. ԿԵՂԵՄ։
to feign, to dissemble, to mask, to disguise, to hide, to conceal, to cloak, to cover;
to counterfeit, to simulate;
to pretend, to forge, to invent;
չ— ինչ, to conceal nothing, to deal all fair & above-board;
խօթութիւն —, to sham illness, to play the invalid;
մեռանել —, to counterfeit death.
dissimulation, feint, sham, fiction, counterfeit, forgery, fable, idle fancy, crotchet, fantasy, chimera;
կեղծեօք, fictitiously.
ԿԵՂԾԻՔ որ եւ ԿԵՂԾՔ, ծիւք. ὐπόκρισις simulatio προσωπεῖον larva, res simulata. Կեղծաւորութիւն. արտաքին ցոյցք. ձեւ. երեւոյթ. պատրուակ. եւ Պատրանք. խաբէութիւն. նենգ
ի կեղծիս բարեկամութեան կեղծաւորեալ. (Եզնիկ.։)
Զկեղծեացն քօղարկութիւն։ Զպատրուակն կեղծեաց. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Կ՟Ե։)
Մի՛ ասիցես, եթէ կեղծիք եւ ի խաղոյ է գործն. Զի այն կեղծիք զբազումս շնացօղս գործեցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
Զկեղծիս կեղծաւորացն. (Անդ. 20։)
կեղծիւք առ արդարս ունէին զինքեանս. (Համամ առակ.։)
Սիրով կոչեցի զնոսա, եւ առանց կեղծեաց։ Ստութիւն եւ դաւաճանութիւն կեղծեացն սատանայի. (Լմբ. ովս. եւ Լմբ. սղ.։)
որ կարծեօք կեղծեօք (կամ կարծիւք կերծիւք) մարդ նիցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Կեղծիւք եւ դաւող խոստմամբ։ Ճշմարտութեամբ կարդան առ նա, եւ ոչ կեղծիւք. (Սամ. երէց.։ Վրդն. սղ.։)
full of spots or stains.
Լցեալ կեղտիւ. լի աղտեղութեամբ. աղտոտ կեղտոտ.
Իբրեւ զգեստ կեղտալից շաղախեալ զկեանս գնացիցն. (Շ. յուդ. ՟Ի՟Բ։)
cf. Քաղցկեղ.
Նոյն ընդ Քաղցկեղ.
Կամ ո՞ր կեղցաւ, զոր ժանգն անուանեն, գիտէ այնպէս փաղաղել ուտել զմարմինն, որպէս անօրէնութիւնն զհոգին. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
grass-rope;
rush-mat.
ԿԵՄ (որ եւ ԿԵԱՄ) Հիւուած պրտուեղէն, խոտեղէն, որպէս չուան, որ եւ ասի Սիրայ.
Մոյգս անգամ ոչ ագանէր, այլ զամառն հեսկով պատէր (զոտըս), եւ զձմեռն կեմով. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
Կարկատուն կեմովքն կաշկանդեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
Փշեղէն պսակն ո՞րպէս էր. կեմ ոլորեցին, եւ յամէն ազգ փշէ ի ներքս հարին. (Վանակ. հց.։)
murderous, killing, mortal, deadly, lethal.
զրաւօղ ի կենաց. մահացուցիչ.
Կենազրաւ հիքութեամբ յուզարկէք, եւ այլն. (Պիտ.։)
comrade, companion, partaker;
husband, wife, married couple;
— լինել, to live together, to cohabit, to keep company with, to get intimate, to frequent, to converse;
չկամիմ բնաւ — առնդ լինել, I will have no manner of conversation, no dealing with that man.
συζώων, συμβιόων , բայիւ συζάω, συμβιόω una vivens, conviva կամ σύνοικος, συνών cohabitans, contubernalis πλησίον proximus. Կենակցորդ, ի միասին ապրօղ. բնակակից. ընտանի. կենցաղակից.
Իցեմք արդարութեանն կենակից. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 24։)
Եթէ ունիցիս ինչ, կենակից քո լինի սուտ բարեկամն. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Չէ պարտ կրօնաւորի՝ մանկանց կենակից լինել. (Նեղոս.։)
Սոքա չարութեանն կենակիցք գոլով. (Նչ. եզեկ.։)
Ողորմիլ եղբարց կենակցաց մերոց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Չարի կենակցիս։ Հրեշտակն պահպանողական կենակից։ Ցուրին առընթեր կենակից նմին. (Նար.։)
Պահք կենակիցք սրբոց. (Խոսրովիկ.։)
Որ այլ ազգաց վիճակեցաք կենակիցս։ Ի չար կենակցաց կամ ի չար խրատուց. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. առակ.։)
Ի հասարակաց յարութեանն զկենակից մարմինն առնու յերկրէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
լե՛ր կենակից քեզ. այսինքն խորհրդակից կենաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Կենակցօք վարելով. (Փիլ. իմաստն.։)
Զի կենակցացն վնասս։ Ի միաբանութիւն ածել զկենակիցսն (ի վանս)։ Առ ի հաստատութիւն կենակցացն. (Բրս. հց.։)
Քուն բազում՝ կենակից անիրաւ. (Կլիմաք.։)
ԿԵՆԱԿԻՑ. որպէս Լծակից. կողակից. ամուսին.
կինն զսպասաւորի առեալ զկարգ՝ ցուցեալ է հաւանօղ գոլ կենակցին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 29։)
Յիշատակօք կենակցացն (վախճանելոցն) ամենայնի համբերեն. (Նիւս. կուս.։)
Կենակից ամուսին։ Մանկանց, եւ կենակիցն ամուսնի։ Ընդ առն զուգիլ յետ մահուան կենակցին. (Պիտ.։)
Օրհնութեամբ ամուսնութեանն ընդգրկել զկենակիցն. (Լմբ. ժող.։)
to breed, to multiply, to increase.
Ծովածին կենասերքերամախմբեալք. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
Առ նոյիւն յոգնախումբ հոյլս պաճարեղէն անասնոցն կենասերեալ պահիւր առ ի յապառնիսն ամանակացն լինել սերմ սերելոյ. (Անան. եկեղ։)
life-loving.
Զանգիտեալ խուսափէի, եթէ կենասէր լեալ էի. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
vivifying, vivifical;
Saviour, Redeemer;
chamœdrys
ζωοποιός, ζωοποιοῦν vivificus, -cans σωτήρ Servator, salvator, salutaris եւ այլն. որ եւ ԿԵՆԴԱՆԱՐԱՐ. Կենագործ. անմահացուցիչ. փրկիչ. փրկարար. կենսատու. կենսառիթ. կեցուցիչ. յարուցիչ.
Աստուած մեր՝ աստուած կենարար. (Սղ. ՟Կ՟Է. 21։)
Յորժամ եկեալ կենարարն ի գերազմանն ղազարու. (Ժմ.։)
Կենարարին մերոյ առաքեալք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կենարար վարդապետութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կենարար քոց կրից, կամ կողիդ, կամ օծմամբ. (Նար.։)
Խաչիւդ քո կենարարաւ։ Կենարար իջմամբ բանին հօր ի յարգանդ կուսին. (Շար.։)
Արարչին կենարար արուեստիւք։ Կենարար երանութեամբքն։ Ի կենարար խրատսն. (Յճխ.։)
Քրիստոս որ յանձինս նոցա զարթոյց զկամս (իւր) կենարարս. (Յհ. կթ.։)
Ի կենարար այգոցն. (Աթ. ՟Ը։)
լոյս կենարար. (Եզնիկ.։)
ԿԵՆԱՐԱՐ, Ըստ Բժշկարան. անուն խոտոյ. cf. ԼԵՐԴԱԽՏ։
constellation, sign of the zodiac.
ζώδιον, ζωδιακός signum coeleste in zodiaco, signifer, zodiacus. Կենդանատեսակ նմանութիւն երկոտասան աստեղատանց մտածեալ յաստեղաբաշխից. կենդանակերպ. եւ Կամար կենդանակերպից. ըստ յն. զօ՛տիօն, եւ զոտիագօ՛ս.
Որ ի վերայ լանջացն երկոտասան ակունքն ... առ ի ցոյցս կենդանակին. քանզի եւ նա յերկոտասանից ի մի վայր եկեալ գոյանայ կենդանացն։ Իւրաքանչիւր ումեք (ի ՟Ժ՟Բ նահատակաց) կենդակ մի բաշխել, եւ այլն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ել.։)
Ի խոյն կոչեցեալ դարձցի կենդակ. (Պիտ.։)
distributing, giving life.
Բաշխօղ կենդանութեան. կենսաբաշխ.
Հացդ կենդանի ... ի վերայ կենդանաբաշխ սեղանոյն. (Սկեւռ. աղ.։)
life-bringing, vital, vivifying;
zodiac.
Կենացն փայտ կենդանաբեր պտղաբերութեամբն. (Պիտ.։)
Զկենդանաբեր տապանին զփայտն. (Թէոդոր. խչ.։)
Կամ տեսանիլ նշանակեալ անպարտելի զօրութեանն, կամ սուրբ եւ կենդանաբեր. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Ողջունեցին զկենդանաբեր զգարշապարս յարուցելոյն ի մեռելոց. (Գանձ.։)
ԿԵՆԴԱՆԱԲԵՐ գ. ζωοφόρος, ζωδιοφόρος signifer orbis, zodiacus. Կամար կենդանակերպից. զոդիակոս.
Գլուխ կենդանաբերին կոչեն զխոյն։ Կենդանաբերն եղեալ գոյացաւ երկոտասան կենդանաց։ Ըստ կենդանաբերն ի դուրս ելեալ արեգակն՝ գնայ ընդ ծիրսն. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. նխ.։)
Ի գլուխ կենդանաբեր խոյին. (Պիտ.։)
Լուսինն ի գիշերի ընթանայ հանդերձ կենդանաբերօքն։ Ընթանալով յերկոտասան պարս կենդանաբերացդ. (Անան. ի յհ. մկ.։)
to take or paint a portrait, to paint;
to pourtray, to depict, to paint;
to imprint, to figure.
ζωγραφέω pingo. Կենդանի գրել. նկարել զպատկեր կենդանի. նկարագրել. ստուգել. օրինակել. տպաւորել. յօրինել.
Յիս զքոյդ կենդանագրեցի անհպելի գեղեցկութիւն. (Խոր. հռիփս.։)
Զկենդանագրեալ զպատկեր մարդեղութեանն քրիստոսի. (Ղեւոնդ.։)
Դնի ընդ հարս իւր, եւ կենդանագրի ի քաւարանի սրբում. (Յհ. կթ.։)
Կենդանագրեա՛ բարեխնամ քոյինաստեղծ պատկերիս փչումն կրկին. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Է տեասնել ի միտսն զբանն, եւ ի բանին զմիտսն. եւ զերկաքանչիւրսն զնոսա յերկաքանչիւրումն կենդանագրեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զմեծութիւն կենդանագրեալ. (ՃՃ.։)
Լաւագոյն է ինձ գեղեցկութիւն դիմաց տեսեալ՝ քան բանիւ կենդանագրեալն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Աղօթք սրբոցն կենդանագրեալք ցուցանեն որպէս առաջի աչաց՝ որում աղերսենն. (Լծ. ածաբ.։)
Եւ այժմ է նա կենդանագրեալ յերկինս ի ձեռն աստեղաց. այսինքն ձեւացեալ որպէս կենդանակերպ. (Նոննոս.։)
viviparous, mammiferous.
ζωγονοῦν, ζωογενής ab animali procreatus, animalis. Կենդանի ծնեալն. ի կենդանւոյ ծնեալն առ ի կեալ. կենդանի.
Խելամուտ առնել զորդիսն իսրայէլի ի մէջ ուտելեացն կենդանծնաց եւ ի մէջ չուտելեացն անասնոց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 47։)
Ամենայն հոյլք կենդանածնաց անասնոց պաճարաց. (Անան. եկեղ։)
Կերպարանս կենդանածինս ունել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԿԵՆԴԱՆԱԾԻՆ. ζωογόνος, ζωοτόκος vivum animal generans, viviparus, et Genitrix vitae. Կենդանի ծնօղ կենդանւոյ. եւ Ծնօղ կենաց կամ կենդանութեան.
Գերագոյն կեանք, եւ կենդանապետական կեանք է, եւ ամենայն կենաց է պատճառ, եւ կենդանածին. (Դիոն. ածայ.։)
Կենդանածինն, գեղեցկածինն, աստուածածինն ... կոյսն մայր. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Զերկիր ի վերայ ոչնչի սերտէ, եւ զկենդանածինս նորա զերկունս՝ անեղծս պահէ. (Դիոն. ածայ.։)
prolific, procreating.
Որ ինչ հայի ի ծնունդ կենդանւոյ. ծնողական. ծննդական.
Զփանէս (չաստուածն) ի ներքս ածէ, զոր ասեն վերատեսուչ կենդանածնական զօրութեան. (Նոննոս.։)
to litter or bring forth;
to breed, to give rise to;
to vivify, to give life to.
ζωογονέω vivum gigno, vivifico. Կենդանի ծնանե, եւ պահել. կենդանացուցանել. նորագել ի կեանս.
(Արեգակն) ջերմութեամբ ցածնէ զամենայն գոյացեալս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հոգի անեղ, որ ի վերայ ջուրցն շրջելով՝ արարչագործէիր եւ կենդանածնէիր զգոյակքս ամենայն. (Խոսր.։)
Կենդանածնեաց զբոլորիցս տեսակ. (Բենիկ.։)
Կենդանածնիլ թռչնոց եւ ձկանց ի ջուրցն. (Լաստ. ընթերց.։)
cf. Կենդակ.
cf. ԿԵՆԴԱԿ, որպէս Կենդանակերպ.
Զժամանակ (այսինքն զեղանակ մի) տարւոյն կատարէ ի ձեռն երից կենդանակացն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 77։)
Յորժամ վեցիւք կենդանակօք են հեռաստան ... Սոյն եւ ի կարգ կենդանակացըդ տողական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
vital, vivifical;
animal, living;
sign of the zodiac.
Տունգք աճեցմամբն եւ շնչաբոյս. (Շ. բարձր.։)
ζωτικός vitalis, vivens, vivificus, salutaris. Ուր գոյ կենդանութիւն. կենսական. կենդանի. առոյգ. կեցօղ. եւ Կենդանարար. կեցուցիչ. եւ Առողջարար.
Որ փչեացն ի նա հոգի կենդանական. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 22։)
Առ ի կենդանականացս երախտաւորութեանց (ասիուծոյ). (Աթ. ՟Դ։)
Կանդանական բանիւք սւորբ գրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
կենդանական սէր, կամ գործք բարեաց, ձայն. (Յճխ.։ Շար.։ Շ. խոստ.։)
կենդանական շունչ, զօրութիւն։ Ի ժամանակս կենդանականս (գարնանոյ)։ Կենդանարան զօրուն գումարտակ. (Նար.։)
Կենդանական օդք, սերմանք, բարբառք, պահապանք (հրեշտակք)։ Շնչելով կենդանականաւ. (Պիտ.։)
Հոգին է առաջնորդական եւ կենդանական մարմնոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ. ζωτικός vegetabilis. Տնկական. բուսական. ունօղ զաստիճան ինչ կելոյ ի ձեռն աճման.
Կենդանականք՝ որք բուսանին, եւ անկենդանք՝ որ ոչ չարժին. (Յիսուս որդի.։)
Տունկք ամենայն եւ բոյսք զկենդանականն միայն հաստումն ունին եւ այլն. (Մաքս. ի դիոն.։)
sign of the zodiac;
— պատկեր, portrait.
ζώδιον signum celeste in zodiaco. որ եւ կենդանատեսակ. Կենդակ. Կենդանակ. այսինքն Աստեղատուն ի կերպարանս կենդանւոյ իրիք նշանակեալ աստեղաբաշխից, որպէս Խոյ, Ցուլ, եւ այլն, թուով երկոտասան, ի վերայ զոդիակոս կոչեցեալ գօտւոյ երկնից, ընդ որ խաղայ արեգակն ամսոյ յամիս.
Եթէ կամիցիս գիտել, թէ արեգակն յորու՞մ կենդանակերպի է։ Կենդանակերպքըն են այսոքիկ. (խոյ, ցուլ, երկաւոր եւ այլն. Տօմար.։ Որպէս եւ Շիր.։ Նչ. եզեկ.։)
Հրատն երկու ամ եւ կէս կայ ի կանդանակերպսն. արեգակն երեսուն օր կայ ի կենդանակերպսըն. (Մխ. այրիվ.։)
Կենդանակերպ ծաղկամամբքն՝ արուեստիւ պատկերագրեալ. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
containing life.
Կրօղ յինքեան զկենդանին եւ զկենդանարարն զքրիստոս.
Ի կնքելն զշիրիմին փականս կենդանակիր քո գերեզմանին. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
life-giving.
Մատուցեալ առ կենդանաձիր ոտից գարշապարդ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to revive, to live again, to come to life again, to be resuscitated;
to brighten up, to become animated, to glow.
ἁναβιόω, ἁναζάω revivisco, ad vitam redeo ζωοποιέομαι vivificor ἁνασφάλλω, ἁνίσταμαι resurgo. Դառնալ ի կենդանութիւն. վերստին կենդանի լինել. նորոգիլ, յառնել մեռելոց, կամ վերականգնիլ. ողջննալ. (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 22։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 6. 22։ Հռ. ՟Է. 9. ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Է. 22. 36։)
Մեռեալդ ի ձեռն մեռելոյս կենդանանայք. (Ագաթ.։)
Ընդ որում մեք մեռանիմք, ընդ նմին եւ կենդանանամք. (Եղիշ. ՟Է։)
Կենդանանայ յանդ երանութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Կենդանանամք զանմահ կենդանութիւն. (Խոսր.։)
Մահացայ կենացն, եւ կենդանացայ կորստեանն. (Նար.։ անսովոր է գրեալն. Պրպմ. ձձ. ՟Լ՟Ա.)
Մարգոյն ուրեմն բնութեանպարտ էր վերստին կենդանանիլ առ առաջինն. (տպ. կանգնիլ։)
conserving life.
Պահպանիչ կենդանութեան. տէր կենաց.
Չիշխէ արգելուլ զկենդանութիւնն առանց հրամանի կենդանապահին. Եզնիկ.։
granting life.
Կենդանաձիր. պարգեւիչ կամ պատճառ կենդանութեան.
Ի սպանողաց մարմնոց կենդանապարգեւք հոգւոց. (Նար. մծբ.։)
cf. Կենդանածին.
Ի կենդանեաց կենդանի սերեալ, որպէս կենդանակազմ, կամ կենդանածին.
Խանտալով ընդ համատոհմիցս կենդանասեր բազմամարդութիւն. (Պիտ.։)