stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
• , ի հլ. «կոշտ, անհարթ, խորտու-բորտ, հաստ» Պղատ. Նիւս. Փիլ. Պիտ. «թանձր, կոպիտ, հաստ (զգեստ)» Ոսկ. Բ, կոր. «թաւ, կոշտ, հաստ (ձայն)» Սարգ. Սահմ. Պրպմ. 238. «խիստ ճգնական (կեանք)» Տաթև. ձմ. ժզ. «ցուրտ, սառն» Տիմոթ. էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 82), որից խոշորա-գոյն Կորիւն. Ոսկ. Ագաթ. խոշորավար Իւա-գըր. խոշորեցուցանել Ոսկ. Ա. կոր. խոշո-րութիւն Ոսկ. յհ. ա. 3, Բ. կոր. ժդ. Վեցօր. 97. յետնաբար «սխալ», հմմտ. Վրդն. սղ. յռջ. (Ամն կրկին էր գրած, սրբեցին. զխոշո-րութիւն եօթանասունքն «Տարին երկու անռամ էր գրած, սխալը ուղղեցին»).-անխոշոր «որ կոպիտ չէ» ԱԲ. խոշորշի (մասնիկի համար հմմտ. լայնշի, բոլորշի) Փիլ. իմաստ. էջ 94 (նորագիւտ բառ).-խոշոր՝ գրուած է նաև խաշար Փիլ. Բրս. հց. Մագ. թղ. 204, խաշոր Տիմոթ. կուզ, էջ 32 (ճանապարհի անհար-թութեան համար ասուած)։-Գաւառական-ների և արդի գրական լեզուի մէջ խոշոր նշանակում է «մեծ, աւելի՝ կոպիտ կերպով մեծ»։ Բառիս հետ նոյն են խոժոռ (տե՛ս այս բառը առանձին), խշուր «փշրանք, մանրուք» ՀՀԲ. «փոքր, սակաւ, քիչ» Բառ. երեմ. էջ 142 և 146. «բոյսերի սէզ կամ ճիլ՝ որով փաթաթում են նոր պատուաստուած տուն-կերը» Վստկ. 130, 138 (երկուսն էլ գըծ. խշրով, որից էլ Վաստակոց գրոց հրատա-րակիչը՝ էջ 247 և ՀԲուս. § 998 դնում են ուղ. խշր! մինչդեռ խշուր ձևը գտնում ենք հենց գաւառականների մէջ). խշրել «փշրել, մանրել» ՀՀԲ. «կոխել, փշրել» Բառ. երեմ. էջ 146. թերևս նաև խեշերանք «բեկորներ» Յհ. իմ. պաւլ։
• = Բառիս հետ նոյն են վրաց. ხომორი խո-շորի կամ ხუმური խուշուրի «ոչ մեծ, ոչ փոքր, այլ միջակ մեծութեամբ. 2. բռնկցնե-լու նիւթ, տաշեղ, կպչան, Յ. քարի մանը կտորներ, խիճ. 4. ո՛չ հաստ ոլորած թել», ხვიმერი խվիշերի «կտոր կտոր կոտրտած». ხვიჟირი խվիժիրի «խոշոր ջարդած կտոր-ներ, աղի կռոճ ևն (=Պլ. խոշոր աղ)», დახ-ვიჟრვა դախվիժրվա «քար կամ աղ կոտրա-տել», ღახააჯς, ծախվիժրա «ճանապարհի համար քար ջարդել», սվան. խոշա «խոշոր, մեծ, երէց», պրս. [arabic word] xušā̄ra «փշրանք. որ ի սեղանի ի կերակրոյ և ի հացէ թափի»։ արաբ. [arabic word] xuš̌ar, [arabic word] ❇šara «սե-ղանից աւելացած փշրանք, առհասարակ ա-ւելորդ և դէն գցելու բան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 839). [arabic word] xarāš̌a «տաշեղի նման թափթփուք», [arabic word] xaraš «մանրուք իրեր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 325). բայց յայտնի չէ թէ ի՞նչպէս պէտք է կապել այս բոլորը իրար հետ և ո՛րն է նրանց նախնա-կան աղբիւրը։ Հիմնական նշանակութիւնն է անշուշտ «ջարդոտած կտորներ», ինչ որ յա-րաբերական գաղափար է և կարող է ըմբըռ, նուել ըստ տեղւոյն «մանր, փշուր, փշրանք» և կամ «խոշոր, մեծ կռոճներով». այս վեր-չինից էլ կբխի «կոպիտ, կոշտ կամ անհարթ (խոժոռ)» գաղափարը։-Աճ.
• Հիւնք. խոշոր բառը հանում է խերևէջ քմանր փող» բառից։-Մառ, Hoвыи Bосток 1924, л 5, էջ 319 կցում է սվան-խոշա և վրաց. խոշոր(ի) բառերին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօշօր, Տիգ. խօշուր, Ակն. Հմշ. խօշէօր, Սեբ. խօշէր, Ասլ. խէօշօ՜՝ր, Զթ. խիւշիւյ, խիւշիւր, Հճ. խուշոյ, Տփ. խօժօր (տե՛ս և խոժոռ բա-ռի տակ). այս բոլորը նշանակում են «մեծ. խիստ մեծ» և այս իմաստով էլ ընդունուած է արդի գրական լեզուի մէջ. որի համեմատ էլ կազմուած է խոշորացոյց բառը։ Շատ ճետաքրքրական ձև է Ղրբ. խա՛շար «լայն ծակերով հիւսուած (շոր, քամիչ ևն)», որ ներկայացնում է հին հայերէնի խաշար գըր-չութիւնը։-Այս բառից կազմուած նոր ձևեր են խոշորիկ, խոշորկեկ, խոշրիլ, խոշրուկ, խոշրուկապուր, խոշորտանք, խսշրտուք, խոշրունք, խոշրունքոտ ևն։-Նոյն արմա-տին յարակից ձևեր են նաև՝ խշուր Երև. Լ Ղզ. Ղրբ. «ցախի՝ փայտի մանր կտորներ՝ որ կպչան են անում», Ղրբ. «պտուղ ուտե-լու ժամանակ՝ հաւաքուած կեղևները և կր-ճեպները», Ալշ. Մշ. «փշրանք», խշուր-մշուր, խշուր-փշուր «խռիւ, փայտի կտորտանք». խշուր-փշուր լինել Ղզ. «փշրուիլ», խշրել Ալշ. Մշ. «մանր ջարդել», Ղզ. «փշրել, ման-բել», Երև. «վատնել, փչացնել», խրշել Սվ «մանրել», խշրիլ Եւդ. «մանրւիլ, փշրուիլ», խշրուք Ալշ. Եւդ. Մղ. «մանրուք, կտոր-տանք», խշրտուիլ Վն. «փշրուիլ, փշուր փը-շուր լինել», խժռել Երև. Լ. Ղրբ. Տփ. «ջար-ղել, բրդել. 2. կրծել, ծամել. 3. վատնել, փճացնել», խժռանք Երև. «մեծ կտորներ (աղի ևն)»։
• ՓՈԽ.-Կալ կիրգիզ. [arabic word] kožur «խո-շոր, վիթխարի (քար)». ունի Будaговъ 2, 412. թուի թէ պատահական նմանութեւն ու-նի և կամ ուրիշ ճամբով յառաչացած։
Համբերէ խոշոր բանի. (Արշ.։)
Ի վեր է քան զմեր կարողութիւնս յաղագս տգիտութեան եւ խոշոր բանիս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
τραχύς asper, scaber, durus. Անողորկ. կոշտ. անհարթ. խորտաբորտ. հաստ. խիստ. եւ կարծր. լայնաբար Անշուք. տձեւ. դժուարուտ. դժուարին. դժնդակ. անախորժ. խոժոռ. կոշտուպլոշտ, լիկոկած, խորթ, հաստկեկ, պինդ.
Թեթեւ, ծանր ... ողորկ, եւ խոշոր. (Պղատ. տիմ.։)
Խոշորն եւ ողորկն, եւ սուրն եւ բութ՝ հասարակաց է շօշափելեաց եւ տեսանելեաց։ Սեռ է ողորկին եւ խոշորին. (Նիւս. բն.։)
Դառն հակառակ է քաղցրին, եւ խոշորն ողորկին. (Դամասկ.։)
Զկակուղն եւ խոշոր։ Ի խոշորէն եւ ի կակղոյ։ Ի ձեռն կակղոց խստից, եւ խոշորիցն եւ ողորկիցն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Ուղեգնացացն զխոշոր ճանապարհ գնացելոց եւ զդժուարակոխ. (Բրս. մախ.։)
ոչ միայն զանօսրն եւ զկակուղն. այլ եւ զխտացեալ թանձրահողն, եւ զխոշոր ապառաժուտն. (Պիտ.։)
Մերկ մարմնովն պնդեալ ի խոշոր եւ ի դժնդակակիրն այն ապաշխարան (խաչի). (Նար. խչ.։)
Յոյժ դառնագոյն եւ խոշորէ կեղեւ նռանն. (Լծ. կոչ.։)
Ստէպ ասի զգծուծ եւ զանշուք զգեստուց. եւ զպարենից կամ զվիճակէ կենաց. գապա.
Խոշոր հանդերձս ագանել. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ընդ խոշոր զգեստիւն. (Շ. մտթ.։)
Ի զգեստս խարազն, եւ խոշոր. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Խարազանազգեաց զձեզ ի մարդկանէ ոք տեսանիցէ, եկ գծուծս եւ խոշորս. (Յհ. կթ.։)
Բնակէր յանապատի խոշոր եւ անվայելուչ կենօք. (Զքր. կթ.։)
Խոշոր եւ նուրբ վարք. (Ոսկիփոր.։)
Եւ զանախորժ զձայնից, եւ զտառից, եւ զբանից՝ որ չիցեն կոկ եւ հարթ.
Ձայն խոշոր եւ թիւր. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
են (տառք՝) որք խոշոր եւ թաւք են, որպէս թոյ, եւ փիւր։ Սահմանականն ի ներկայն վերաբերի իբր թէ կուկոփեմ, կու գրեմ. զի այս կու՝ թէպէտ խոշոր է, եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
ձայն է բացակատարումն գանչեցելոյի մեզ հագագի, երիւրեցելոյ ընդ խոշոր (այսինքն՝ խոշորաձայն) շնչափողն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա.)
Յոյժ խոշորէ բանս, զի բազում ինչ ախտանայ յինքեանզանտեղութիւնս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Պատասխանի առնէ խոշոր ձայնիւ, եւ գոռոզ բանիւք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԽՈՇՈՐ կամ ԽՈՇՈՐՍ. մ. Խոշոր եղանակաւ. անախորժ օրինակաւ.
ԼԻ բարկութեամբ խոշո՛ր զձայն արձակէր. (ՃՃ.։)
Աւաղսձայնից լքուցանողաց ի փողս շնչոյս խոշո՛րս հնչի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Անուսումնութեամբ ո՞չ բամբասես, զի խոշորս քեզ թուիմ եւվայրենիս բարբառել. (Առ որս. ՟Ը։)
rude, rough, unpolished.
Խոշոր բարուք. խորթաբարոյ.
ձառագէմք, խոշորաբարք, խեռաբարոյ. (Երզն. քեր.։)
coarse featured, hard-favoured, ugly.
Տգեղ. անշուք գեղով. ձառագեմ. ահագնատեսիլ. խոժոռադեմ.
Կին ոմն՝ անձամբ խարստի, եւ խոշորագեղ. (Խոր. ՟Բ. 34։)
very rude, very coarse;
խոշորագոյնս, rudely, coarsely.
τραχύτερος asperior. Առաւել կամ կարի խոշոր՝ ըստ ամենայն առման. զոր եւ ընտրէ ի միմեանց զխոշորագոյնսն եւ զողորկսն. (Գր. հր.։)
հորդեն ճանապարհ ի խոշորագունից ընթացից ընդդիմակաց. (Շ. մտթ.։)
Պտուղն թզենոյն է քան զայլոցն քաղցրագոյն, եւ տերեւն խոշորագոյն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)
Այլք այլոց լինիմք խոշորագոյն պատահմամբ ժամանակացն վարելով։ Ըստ իւրաքանչիւր ուրուք կենցաղոյս խոշորագոյն շուրջ արկածք. (Բրս. սղ. եւ Բրս. չար.։)
Խոշորագոյն, եւ նուազ խոշորագոյն. (Պղատ. տիմ.։)
Ըստ ՟բ. Յովաննէս՝ անապատին սննդակիցն՝ խոշորագունիւքն խնդայր զգեստիւք. (ՃՃ.։)
Եցոյց նմա զխոշորագոյն փորձն։ Շփեցէք խոշորագունիւք (խորգովք) զհարուածսդ, զի այնպիսին առաւել կսկծեսցի. (Ասող. ՟Բ. 2։ ՃՃ.։)
Զերծ յինէն զադամայ մաշկեակն, զերկեղ մահու եւ դժոխոց զեւս խոշորագոյն հաց չարացեալ ուտէր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Առաւել ջերանէր սրտմտութեամբ, մինչեւ խոշորագոյն զձայնն հանէր. (Վրք. ոսկ.։)
Վասն խեցբեկագոյն եւ խոշորագոյն լեզուին. (Կորիւն.։)
Եւ իմ բանս ծանրաշարժ եւ խոշորագոյն. (Արշ.։)
Ոչ եւս յաւելից զխոշորագոյնս (ի բանից՝ յանդիմանութեամբ). վասն զի ի մանկունսն խնայել՝հարց օրէնք են. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Խիստ է բանդ այդ։ Զի՞նչ իցէ խիստն. խոշորագոյն, ցաւագին, յոյժ դժուարութիւն ունի։ Բազումք բուռն հարկանեն զտեղւոյս զայսմանէ՝ իբրեւ զկարի իսկ խոշորագունէ, թէ ցարբեցօղն ընդ արուագիտին դնիցէ։ Երեւի պթէ խոշորագոյն եւ դժուարագոյն ինչ ասելոց էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Չխուժադուժ կողմանս աշակերտեալ՝ զխոշորագոյն եւ զխեցկեկագոյն զբար հեթանոսութեան. (Ագաթ.։)
to grow up;
to become stout or bulky;
to grow rude or rough.
τραχύνομαι asperor. Խոշոր լինել. կոշտանալ. խստանալ. կորուստանալ զողորկութիւն կամ զփափկութիւն եւ զլաւութիւն.
Մարմինն փչանայ, եւ լեզուն խոշորանայ. (Մխ. բժիշկ.։)
Ի լճի քարն ծանրութեամբն ի խորսն իջանէ. բայց շուրջ զնովաւ ալիք խոշորանան խոշորակաձեւք. (Նիւս. կուս.։)
ԽՈՇՈՐԱՆԱԼ. τρυφάω delicate vivo. Սոնքանալ գիրութեամբ եւ փափկութեամբ.
Ծուլութեամբ պարարեալ կենդանւոյն գրեթէ յայլմէ յափշտակիլ կենդանւոյ, յայնցանէ որ խոշորացեալ իցեն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Մանրացոյց.
to magnify, to increase, to make larger.
τραχόω durum, asperum reddo;
exaspero. Խստացուցանել կամ սաստկացուցանել (զբանն). կամ Խոժոռացուցանել յանդիմանութեամբ (զլսօղս).
Քանզի մեծամեծս բարբառեցաւ, եւ զամբաստանութիւնն աճեցոյց՝ կռապաշտութիւն կոչելով (զշուայտութիւն), զի մի՛ թուեսցի խոշորեցուցանել, հանդերձ գովութեամբն նստուցանէ զնոսա դատաւորս. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Եւ ի հողայինսն՝ խոշորեցուցանելով. յն. հալեցուցանելով։
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
τραχύτης, τὸ τραχύ asperitas. Անողարկութիւն. անհարթութիւն. Խոշորն գոլ ըստ ամենայն առման։ Ըստ ՟ա.
Խտութիւն ընդ անհաւասարութեանխառնեալ՝ ցութիւն առնէ, իսկ հաւասարութիւն ընդ խտութեան՝ ողորկութիւն. (Նիւս. բն.։)
Խոշորութեամբ, եւ ողորկութեամբ։ Ողորկ, եւ առանց խոշորութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Յիշեաց եւ յաղագս հոծութեան եւ անգայտութեան, ողորկութեան եւ խոշորութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Նախ առաջին ի խոշորութենէն յղէ զտախտակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Բոլորովին յանհաղթ խոշորութեանն առնելով ի յարդարումն։ Ի ճահ սապարիսել ի հնրթնրդակ դաշտսն, եւ ի յարդարեալսն համայն ի խափանիչ խոշորութեան. (Ածաբ. կարկտ.։)
Զէշ խոշորութիւն ճանապարհին փորձէ, եւ զքաջամիտ բարեկանմ սուգ եւ տրտմւոթիւնք ընտրեն. (Պիտառ.։)
Խոշորութեանն եւ սխալանաց մի՛ մեղադրեր. (Յիշատ.։)
Կամ նմանութեամբ.
Խոշորութիւն վշտաց կամ գերութեանց։ Սրբել զամենայն խոշորութիւն դժուարութեանց։ Զչարաչար կիրս եւ զխոշորութիւնս համբերութեամբ ի բաց տանել. (Երզն. ՟ժ. խորան.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Պահք որ կարգեցան, վասն խոնարհութեան մարմնոյ է, եւ խոշորութեան. (Տօնակ.։)
Որ աստուծոյ գովութիւնն է, ըստ ամենայն խոշորութիւն անցեալ՝ մեծամեծ օգուտս գովեցելոցն մատուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զզօրութիւն հրոյնշիջուցեր, զխոշորութիւն կայծականց ի կակղութիւն վարդի փոխեցար. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Թերեւս արդեօք եւ զեստուս իմոյ զխոշորութիւն ստուգանես. (Առ որս. ՟Ը։)
Մերկացան զառաջին զտխրական խոշորութիւն. (Զքր. կթ.։)
Քննութիւն վասն նոցա չարաձայնութեան եղեւ, զի խոշորութիւն ինչ ի նոսա ծանուցեալ եղեւ. (Երզն. քեր.։)
Ամենայն զգուշութեամբ գիտել զխոշորութիւն բանիցս. (Նախ. յոբ.։)
Խոշորութեամբն առաւել յայտնէ (բանն) (Արշ. ՟Ժ՟Է։)
Մի ինդ խոշորութեամբ յաղագս այսոցիկ ընկալիցին զբանս. (Առ որս. ՟Ա։)
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեան խոշորութիւն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Դ։)
Զահեղութիւն եւ զխոշորութիւն սրտին վաղվաղակի ի բաց թողոյր. (ՃՃ.։)
cf. Կաղամ.
ԽՈՇՏԱՄ կամ ԽՈՇՏԱՆԱՄ. Կթոտիլ խոստաց ոտից. ծնգիլ. կաղալ.
Խոշտացաքկաղացաք. (Կոչ. ՟Բ. յն. լոկ, կնղ եղաք։)
cf. Կաղամ.
ԽՈՇՏԱՄ կամ ԽՈՇՏԱՆԱՄ. Կթոտիլ խոստաց ոտից. ծնգիլ. կաղալ.
Խոշտացաքկաղացաք. (Կոչ. ՟Բ. յն. լոկ, կնղ եղաք։)
tormenting, torturing
Լի խոշտանգանօք. չարաչար տանջանօք.
Մերկս ըմբռնեալ զմեզ՝ խոշտանգալից սատակեսցէ. (Պտմ. աղեքս.։)
torture, torment, punishment, rack, pain.
μάστιξ flagellum βασανισμός tormenta, cruciatus τιμωρία punitio, ultio, exploratio. իբր խիստ տանջանք, կամ գան սաստիկ. հարուած գանից. ձաղկանք. կոշկողանք. տագնապ. բռնութիւն ի տալ խոտովան լինել. ծեծ, քետ.
Ի խոշտանգանս գանի տագնապէինուտել խոզենի. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 1։)
Ի մեզ է զխոշտանգանսն ի գգուանս դարձուցանել. (Յճխ. ՟Է։)
Սաստիկ խոշտանգանօք եւ չարչարանօք. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ զոք խոշտանգանօք ածել ի քրիստոնէութիւն, այլ հոգեւոր վարդապետութեամբ եւ սիրովն քրիստոսի. (Վրք. սեղբ.։)
առ վտանգի խոշտանգանս արկանէին զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12. յն. տագնապ մահու։)
Եւ այս լինէր, զի դատաւորացն բացմութիւն եւ տիրողացն ցուցցէ զխոշտանգանս ճշմարտութեանն. իմա՛ տանջանք առ ի խոստովան լինել զճշմարիտն։
to pain, to torment, to torture;
to thrash, to beat.
ԽՈՇՏԱՆԳԵՄ κολάζω plecto, castigo, punio μαστιγόω, μαστίζω flagello βασανίζω torqueo ad eruendam veritatem, exploro ἑτάζω examino. որ եւ ԽՈՇՏԱՆԿԵԼ. Խիստ տանջել. հարկանել. տագնապել գանիւք. կտտել. չարչարել. կոշկոճել. պատժել. բռնադատել ի խոստովան լինել. Ծեծել, չարչարկել.
Կախեսցի խոշտանգեսցի։ Պատուհասել եւ խոշտանգել։ Թշնամանօք եւ գանիւք խոշտանգեսցուք զնա. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 32. ՟Ը. 27։ Իմ. ՟Բ. 19։)
Զմիոյ զլեզուն հատեալ ... եւ այլ ոչ իւիք խոշտանգէ. (Խոր. ՟Բ. 13։)
Եւ խոշտանգեալ զդասս հրէից. (Շար.։)
Մի՛ ոք ի ձերոց այտի ոմի՛ խոշտանգեսցէ զմեզ դառնալ ի հաւատոց մերոց. (Ղեւոնդ.։)
Խոստովան եղեւ, զանձն խոշտանգեաց. (Ոսկ. ես.։)
Յողբալն (զմերս՝) խոշտանգին եւ յանդիմանին միտքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
boy, son;
pupil.
• տե՛ս Խոստաև։
ԽՈՇՏԱՐ կամ ԽՈՍՏԱՐ. որ եւ ԽՈՍՏԱԿ. Մանուկ. տղայ. զաւակ. սան. համբակ. ժառանգ որբեցեալ. cf. ԽՈՍՏԱԿԴԱՐ.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)
cf. Խոշտար.
ԽՈՇՏԱՐ կամ ԽՈՍՏԱՐ. որ եւ ԽՈՍՏԱԿ. Մանուկ. տղայ. զաւակ. սան. համբակ. ժառանգ որբեցեալ. cf. ԽՈՍՏԱԿԴԱՐ.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)
obstacle, opposition;
embarrassment, inconvenience, difficulty, hitch, hinderance, clog;
the spines of the hedgehog;
— խափանարար, great obstacle, impossibility;
ահա — անկոխելի, there is an insurmountable difficulty;
— եւ խութ լինել, to hinder, to clog, to embarrass, to prevent, to be a bar to;
տապալել զամենայն զխոչ եւ զխութ, to surmount the greatest obstacles;
cf. Խութ.
ԽՈՉ σκῶλον offendiculum, impedimentum in via occurrens, lignum praeacutum σκόλοψ, σκόλωψ palus aculeatus, sudes. որ եւ ԽՈՒԹ. ԽԱՅԹ՝ խոցոտիչ. Քար կամ փայտ սրածայր՝ արգել եւ վնասիչ ոտից, որպէս եւ խթիչ աչաց. քար գայթագղութեան. ցից. խափան. որագայթ. կոճ. փայտ կամ քար սուր. Արգելք. փուչ.
Մինչեւ յե՞րբ իցէ մեզ խոչդ այդ. արձակեա՛ զմարդիկն։ Խոչ ի գարշապարսձեր։ Խոչ յական ձերում։ Ոչ պնշտեսցես զդիս նոցա, զի՛ խոչ է այն քեզ։ Նոքա եղեն նմա խոչ եւ այլն իսրայէլ։ Ոչ եւս եղիցիս տանն իսրայէլի խոչ գառնութեան։ Ի բա՛ց արարէք զխոչ եւ զխութ ի ճանապարհէ ժողովրդեան իմոյ. (Ել. ՟Ժ. 7։ Յես. ՟Ի՟Գ. 13։ Թուոց. ՟Լ՟Գ. 55։ Օր. ՟Է. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 23։ Ես. ՟Ծ՟Է. 14։)
Զի ոչ այնչափ փչոց եւ խոչոց հարուածք կարիցեն զձեռս ապականել, որպէս մեղացն խայթոցք. (Ոսկ. ես.։)
Խոչ հարեալ ի նա կուրացոյց զաչս նորա. (Մխ. առակ.։)
Մաքրեա՛ զոտս մեր ի խոչիցն չարեաց. (Փարպ.։)
Խոչ եւ գայթագղութիւն լինելոց են իշխանութեան մերոյ։ Այլոց խոչ գայթագղութեան լինէին. (Ղեւոնդ.։ Երզն. մտթ.։)
ԽՈՉ. Փուշ ոզնւոյ, եւ որ ինչ մնան է նմին.
Ոզնին՝ յորժամ ողկոյզն ելանէ այգւոյն. արկանէզպտուղն ի խոնարհ, եւ ինքն թաւալի ի վերոյ, եւ կառչին պտուղքն ի խոչսն, եւ առեալ տանի ի խոչս՝ ձագուցն. (Եպիփ. բարոյ.։)
to go lame, to hobble.
Իբրու Խիթ որովայնի կամ ցաւ ինչ արջառոց. (Վստկ.։)
impediment to the sight;
— լինել, to put a stop to, to hinder.
σκῶλον Խոչ հանդիպեալ ական կամ աչաց, իրօք կամ նմանութեամբ.
Խոնդակն եղեր ինձ. (Դտ. ՟Ժ՟Ա. 36։)
Խոչնդակն ինչ լինիցի ի ժամանակի աղօթիցն։ Միշտ խոչընդակն գայթակղակից եղեալ քեզ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Եւագր. ՟Դ։)
obstacle, stop, hinderance, embarrassment;
— լինել, to oppose, to hinder, to clog, to embarrass.
σκῶλον . Խոչ ընդառաջ ելեալ ոտից.
Ի բա՛յ արարէք զամենայն խոչընդոտն եւ զգայթակղութիւն, ի դիւրաւ գնալ մարթասջիք առ ի կեանս յաւիտենից. (Կոչ. ՟Գ։)
cf. Խոչընդոտն.
Եղեւ խոչնդակն եւ խոչոտն երկրինհայոց. (Բուզ. ՟Դ. 25։)
to leap or frisk about.
Ընդ խոպացողի գազանին (կիտի) կաքաւեցի, եւ ընդ ղուղակին ընթանայի։ Խոպալով (փիղն) եւ ընդվզելով եւ՛ յուղիսն եւ՛ ի զօրուն անըմբռնելի էր. (Փիլ. յովն. եւ լիւս։)
Ի Հին բռ. դնին որպէս փաղանուն,
Խաղալ, խոպալ, խայտալ, խնդալ։
uncultivated;
waste land, desert;
ի —ի, waste, fallow.
• (սեռ. -ի) «չբանած՝ կոշտ ու կորդ երկիր, անմշակ տեղ» Ես. ե. 6, է. 25. Մանդ. «անպիտան, խոտան» Գէ. ես. Մարթին. Դերն. որից խոպանանալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 19. խոպանացումն Նար. խոպանիլ Ոսկ. գծ. 578. Մարթին. Երզն. խրատ. Մագ. խոպա-նումն Յհ. կթ. խոպանութիւն Կիւրղ. գնձ. յետնաբար գրուած ունինք նաև խուպան Մանդ. էջ 46, Արձ. 956 թուից (Վիմ. տար. 5). խուպանիլ, խուպանեալ, խուպանումն «խանգարուիլ, ապականիլ, խոպանանալ» Սոկր. 165, Պղատ. օրին. 176. Մագ. թզ. 21. Օրբ. Վրք. հց. Բ. 598։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եապան «վայրի» և հյ խափանեալ։ Հիւնք. անխոփ կամ խա-փանեալ ձևից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ասոր. [syriac word] kubana «փշոտ»։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խոպան, Մկ. Վն. խօպան, Խրբ. Մշ. Սեբ. Տիգ. խօբան.-(Խրբ. նշանա-կում է նաև «պարապ, դատարկ». օր. Խո-պան խոպան ոլրուիլ. 2. «տգէտ, բիրտ». օր. Խոպան տղաք)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xupān «անապատ անմշակ տեղ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 162) կայ և խոպան ձևով. ինչ. Շառակի չէ տը պու, Մալազկէրէ խոպան լը տավէ աշէ «Մի կռիւ եղաւ խոպան Մանազկերտի ձորում՝ ջաղացքի բերան» (Ազդակ 1909 թ., էջ 429), Տէրսիմի բարբառով խոպան «խոպան արտ» (Հայաստան 1917 թ. л 90), Ս. Գրքի քրդ. բարգմանութեան մէջ՝ խօփան պու «աւերե-ցաւ» Յայտ. ժը. 19. Զիրա լը եէք սաթտա-խօփան պու (Չի ի միում ժամու աւերեցաւ)։
(լծ. թ. եապան, եւ հյ. խափանեալ). χέρσος inculta terra, solitudo ἕρημος eremus, desertus, destitutus. Ամայի, կորդ, եւ անգործ երկիր. չբանած՝ կոշտ երկիր, խըռ տեղ. գըռ չեօլ. (յն. խե՛ռսօս, եւ ե՛ռիմօս).
Բուսցի ի նմա փուշ իբրեւ ի խոպանի։ Եղիցի ի խոպանէնեւ իփչոյ յարօտ գառին. (Ես. ՟Ե. 6։ ՟Է. 25։)
ոչվայրապար ի խոպանսն եւ յանտառացեալսն փշօք զպատուական սերմն ցանիցեն. (Մանդ. ՟Ը։)
Մի՛ զանդաստան հոգւոյդ թողցես որպէս խոպան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Նմանութեամբ Անպտան. յետնեալ. անապատացեալ. օտարացեալ. Խարապ, մահրում.
Զայգին գոս եւ խոպան առնելով. (Գէ. ես.։)
Ոտն խոպան գոյր ի ցաւէն. (Մարթին.։)
Խոպանս լինել յաստուծոյ, եւ յիւրեանց միամտութենէն արտաքս անկեալս. (Դիոն. ածայ.։)
to become desert, uncultivated;
to lie waste or fallow;
to spoil, to deteriorate, to go to ruin.
χερσόομαι, χέρσος εἱμι desolor, exsiccor, sterilesco. որ եւ ԽԱՓԱՆԻԼ. Խոպան լինել. ամայանալ. կորդանալ. անպիտանանալ. անբեր կամ փչաբեր լինել.
Իբրեւ զայգի այր պակասամիտ. եթէ թողուս ըզնա, խոպանանայ։ Ամենայն տեղի խոպանասցի, եւ իփուչ դարձցի։ Ոյր ի վկայութիւն չարութեանն ծխեալ կայ խոպանացեալ։ Մինչեւ իսպառ խոպանասցին (ամբարիշտք). (Առակ. ՟Ի՟Դ. 31։ Ես. ՟Է. 23։ Իմ. ՟Ժ. 7. եւ ՟Դ. 19։)
Իբրեւ զանապատ անջրդի խոպանացեալ։ Եկեղեցի քրիստոսի խոպանացեալ եղեւ. (Յհ. կթ.։)
Եթող զտունն, ապա եւ ժողովուրդն խոպանացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։)
Խոպանացեալ միտք, կամ սիրտ։ Խոպանացելոցս ի բարեծնութենէ. (Յճխ. ՟Զ։ Նար. ՟Հ՟Գ։ Խոսր.։)
Ամենայն թագաւորութիւն բաժանեալ յինքն՝ խոպանանայ. (Աթ. ՟Ը.) (իբր ռմկ. խարապ կըլլայ, կաւըրվի։)
to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
ԽՈՊԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՊԱՆԵՄ. χερσόω desero, desolo, incultum relinquo. Խոպան կացուցանել. աւերել. անպիտանացուցանել. Խարապ էթմէք.
Խոպանացուցանել զերկիր հայոց. (ՃՃ.։)
Գազանք ապականիչք եւ խոզք անտառաց մտեալ խոպանեսցեա զնա. (Ճ. ՟Դ.։)
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
Մի՛ երկնչիր ասէ (ի սօղոսէ). խոպանեալ է, եւ աղօթս առնէ. գուցէ խուպանեալ, իբր ռմկ. խպնեալ, պատկառեալ։
cf. Խոպանացուցանեմ.
ԽՈՊԱՆԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԽՈՊԱՆԵՄ. χερσόω desero, desolo, incultum relinquo. Խոպան կացուցանել. աւերել. անպիտանացուցանել. Խարապ էթմէք.
Խոպանացուցանել զերկիր հայոց. (ՃՃ.։)
Գազանք ապականիչք եւ խոզք անտառաց մտեալ խոպանեսցեա զնա. (Ճ. ՟Դ.։)
Խոպանել եւ կորուսանել զամենայն գիրս։ Խոտեալ խոպանեաց։ Ծերանալն, եւ խոպանիլ զգայարանաց. (Մարթին.։)
Թէ ի բարի ուսմանէ անխրատ է միտքն, խոպանի. եւ որպէս խոպան երկիր փուշս եւ անպիտան բերս բուսացանէ. (Երզն. խրատ.։)
Խողխողեալքդ ի խարդաւանօղ խաւարասէր խոպանողացն, եւ ցանկապատառ հետեւողաց նորա. (Մագ. ՟Բ։)
Մի՛ երկնչիր ասէ (ի սօղոսէ). խոպանեալ է, եւ աղօթս առնէ. գուցէ խուպանեալ, իբր ռմկ. խպնեալ, պատկառեալ։
"cf. Խոպոպիք."
• «գանգուր՝ ոլորուած մազ» Լասա. որից խոպոպիք «մազերի հիւսք» Նխ. ղևտ Խոր. Վրդն. ղևտ. և Թուոց խոպոպել «մա-զերը ոլորել» Ճառընտ. իբրև ածական գոր. ծածուած է Կիւրղ. թգ. «գանգրաւոր, ծայբը ոլոր ոլոր» նշանակութեամբ (կաղանչան բոյսի համար է ասուած)։ Գրուած է նաև հոպոպիք, ինչպէս երբեմն գործածւում է նաև արդի գրական լեզուի մէջ։ ԱԲ ունի խոպ «ոլրած մազ» ձևն էլ, որ գտնում եմ գործա-ծուած Տաղ. հրտր. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 71 «Խոպ խոպ խոպոպին վայր վաւռե-նի ջոկիցն». եթէ ստոյգ է նշանակութիւնը, կարող է ներկայացնել բառի արմատական ձևը։
• Հիւնք. յոպոպ թռչունի անունից։
• ԳԻՌ.-Շմ. խօպօպ «գռուզ» (մազեր -Մշ. կայ խօբօբիք «կախուած ծամեր». ինչ. «Հարսներ խօբօբիք է կախեր»։
Եւ խոպոպք վարսիցն փաղփեալք ի վերայ ճակատուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
to curf, to frizz, to put in ringlets, to crisp.
ԽՈՊՈՊԵԼ. Կազմել խոպոպիս. պճնել զհերս.
Ունէր լմայր պճնօղ, որ հանապազ զհերսն խոպոպեալ կազմէր. (ՃՃ.։)
to curl one's hair;
to tall into curl, to curl of itself.
curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.
Գանգուր. հիւսկեն.
Կաղանչանն թէպէտ եւ փոքր է, այլ նման է ձեւով եղեւին ծառոյ. եւ ծայրն խոպոպի է. (Կիւրղ. թագ.։)
ԽՈՊՈՊԻՔ, պեաց. գ. σισόη cincinnus. Հիւսք հերաց. կամ դալարք վարսից. գանգուրք. քեաքիւլ.
Զվարսիցն փետեալ զխոպոպիս՝ հրամայէ քարշել. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ցցունս վարսից, ծամս կամ խոպոպիսմօրուաց չառնել. (Նախ. ղեւտ.։)
Մի՛ ապականէքզտես մօրուաց. ծամս առնել, կա խոպոպիս։ Զծամս, խոպոպիս ի ներս առնուն ներքոյ ականջացն. (Վրդն. ղեւտ. եւ Վրդն. թուոց.։)
iva.
• «ծակ, փոս, ծերպ, պարիսպի վրայ բացուած խրամ» (չունի ՆՀԲ) Լաստ. ժզ. տպ. 1844, էջ 69. «պակասաւոր, թերի» Վոռն. առակ. էջ 199 (ատամների համար է ասում, որ իբր թէ հանուելով՝ ծակ, փոս մնացած լինի). Ոսկիփ. «փոս տեղ, ձորակ, fosse». այս վերջին իմաստը չունին բառա-րանները. բայց ահա նրա վկայութիւնները, բոլորն էլ Օրբելեանից.-«Հաս ի խոռն Անձ-նատու, որ է յարևմտից կոյս եկեղեցւոյն, իբրև ձայնընկէց մի» (էջ 31). «Իսկ շնաբա-րոյքն այն գաղտ պահեալ զճանապարհն, որ անցանէ ընդ խոռն Յուրայ, յարեան ի վերայ և սպանին զեպիսկոպոսն» (էջ 183). «Զսա ևառծեմ սպանեալ դաւաճանութեամր հռւ. ոացեաց, ի վերայ խոռոյն Յուրայ» (էջ 215). «Եւ այս իսկ են գաւառք վիճակեալք հօտի նոցա. Սիւնիք... Վայոց ձոր խաչերոյ խո-ռովն...» (էջ 227) «Հատանէ և զսահման Աղ ուանից Ըռըմբի խոռն...» (էջ 227). «Երկու գիւղ... զԱղուերծ և զՅուբական խոռ» (էջ 196). «Ընձաւեգի... զՅուբականխոռ, զոր դնեալ էի ի յԱրտաւազդայ» (էջ 196), «Սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթա-փովն մինչ ի խոռին ճանապարհն» (էջ 169). «Անցեալ ընդ գետն՝ փոքր ձորակովն որ ելա-նէ յԱւազեաց խոռ ի խոզաց բլուրակովն» (էջ 169). «Եւ այս են սահմանք... և անտի ջրթա-փաւն յՍտերջաց գաւակ և բնասեռիւդ ի Վարգանայ մարգի խոռն... Հարժիք, որ ի ճանապարհէդ ի խոռդ ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ» (էջ 149-150). «Ջրաթափովն ի մեծ խոռն» (էջ 169)։ (Այս բառը Տաշեան ՀԱ 1926, 73 մեկնում է «կիրճ, կապան». տե՛ս նաև Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 143)։ Այս արմատից են խոռել «պատի վրայ ծակ՝ խրամ բանալ» Լաստ. «մարմնի վրայ վէրք՝ փոս բանալ» Վրք. հց. Ա. 266. Տաթև. ձմ. ժ «յանցաւորին ի պատիժ՝ մարմինը խեղել» Սմբ. դատ. 105, 163. «խանգարել, ձևահան անել» Վստկ. 177. խոռեալ «վէրքի պատճա-ռով տեղը փոս մնացած» Վրք. հց. Ա. 169. խոռոչ (կամ խոռոջ, խորոջ) «փոս, ծակ» Վեցօր. էջ 55, 69. Վրք. հց. խոռոչանալ Ա-զաթ. անխոռ «անեղծ, ամբողջական» Սարգ. ա. պետր. է, էջ 293։ Այս արմատից է դար. ձեալ խոռնոքիլ «մարմինը որևէ հարուածով վնասուիլ, խեղիլ» (մասնիկի համար հմմտ. բարւոք). այս բառը յիշում է միայն ՀՀԲ «սպանել, կտրատել, խողխողել» նշանակու-թեամբ՝ առանց վկայութեան. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. յնվ. 18, Թէոդոս թագաւորի պատմութեան մէջ. «15 հառար արք խոցեցան, 7000 մեռան և 8000 խոռնոքեցան և խեղեցան»։
• -Արամ. [hebrew word] xora, ասոր. [arabic word] ϰura «ծաև». ասուր. hurru «ծակ, խոռոչ», եբր. [hebrew word] xōr, xur «ծակ», [hebrew word] xon «ծակ, բացուածք (աչքի, պատուհանի), խո-ռոչ, փապար, քարայր, որջ», [hebrew word] xur «ծակ», ջրշունի որջը, աչքի փոսը», նոր եբր. [hebrew word] xarār «ասեղի ծակ», արաբ. *. xurr «ծակել»։-Աճ
• ՆՀԲ իրար է կցում խոռ, խորեալ, խո-ռոչացեալ։ Վարդանեան ՀԱ 1912, 636 գւռ. խոռ ձևի հետ միացնում է խորել։
• ԳՒՌ.-Մշ. խոռ «ամբողջութիւնից մի կտոր կտրած հանած», Երև. խօռ «պատի մէջ քանդուածք, անցնելու համար շինուած բա-ցուածք, մասնաւորապէս այգիների պատի վրայ բացուած մեծ ծակ, որից ջուր են ներս թողնում կամ մարդիկ անցուդարձ են ա-նում», Պլ. Սեբ. խօռ «տձև, ձևահան եղած», Սեբ. «գիւղի կամ աւանի այն մուտքը՝ որ աւելի կիրճի բերան է», Խտջ. «լեռան մէջ-տեղից բացուած նեղ անցք». որից խոռատ Խտջ. Մշ. «կիսատ, կամ մէկ կողմը կոտ-րած», խոռել Ախք. Երև. «պատի մէկ մասը քանդել, փլցնել», Երև. «մէկի սիրտը կոտ-րել», Ապլ. Խրբ. Ալշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. «ամբող-ջից մի մաս կտրել հանելով՝ եղծել, ձևահան անել», Մն. «պասը քանդել», խոռուածք Երև «պատի վրայ բացուածք», խոռուկ Բլ. «բե-րանը կոտրած (աման)», խոռուիլ Երև. «փը-ճանալ, վնասուիլ», խոռճակ Բլ. (հնչւում է խօռջակ «քարերի հիւսուածքի միջև մնա-ցած ծերպերը, արանքները», խոռսիրտ Բլ. «սիրտը կոտրած, սգահար», խոռճել Մշ. Երզ. «փոս բանալ», խոռճիլ Երզ. «փոս բացուիլ», խոռճկել Վն. «թաղել» (իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հորել «թաղել», հոր բառից). նոյն բառն է դարձեալ խոռն, որ ՆՀԲ մեկնում է «զնստեալ մասն լերին ի մէջ գագաթան, և կողմնական ափափայից և ան-դորգանաց», որից խոռնացնել Լ. «խորաց-նել (փոսը, հողը ևն)»։-Պէտք չէ շփոթել բառս թրք. (<պրս.) [arabic word] xor «անարգ, թշուառ, արհամարհ» բառի հետ, որ ազդել է բարբառների վրայ. այսպէս թրք. xor baq-maq «արհամարհել, վրան վատ աչքով նա-յիլ» և Ակն. Պլ. Ռ. Վն. խօռ նայիլ «խեթիւ նայիլ», Ակն. խօռն ի խօռը «աչքերը խոժո-ռելով, խեթիւ»։
• ՓՈԽ.-Գռ. խոռատ «կոտրած» ձևից՝ փո-խառեալ եմ կարծում թրք. [arabic word] qurada «հին ու մին անպէտք բաներ», ռմկ. խուռա-տա, որ գտնւում է միայն տաճկերէնի մէջ (չունի Будaговъ)։
• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ ռռռծածուած խոռ խառնել «հիւան-դի մահուան դուռը հասնիլ» ոճի մէջ՝ Ոսկ. ա. պօղ. 316 «Քանզի ընդ բժիշկն յայն-ժամ զարմանամք, յորժամ ամենևին յոյս ի մտացն մերժեալ իցէ և ոչ միում ինչ օգնա-կանութեան ակն կայցէ, այլ երթեալ ի խոռ խառնեալ և ոչ ունիցի ակն ապրելոյ և ածի-ցէ զայնպիսին յառողջութիւն»։
• «ժլատ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բրս. մրկ, 81 «Բազումք ո՛չ վասն Աստուծոյ, այլ յա-ղագս ընչասիրութեանն և խոռ և ռիշտ բա-րուցն՝ յաղթեցին հեշտութեան մարմնոյ և փափուկ կենաց»։
• (գրուած նաև խուռ) «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ. մեկնւում է ըստ ՆՀԲ և ՋԲ «յն. γαμαιπιτύς, լտ. humi-lin pinus», ըստ Ստ. Ռոշքեան «ւտ. chama-epitis կամ լերդախոտ», ըստ Բժշ. «դաղձ կամ վայրի անանուխ», ըստ Բառ. երեմ. էջ 144 և 330 «ուրձ կամ քարցանձ» ըստ ԱԲ «ճանկխոտ»։ Սրանից են կազմուած խոռիճ «անջրդի դաղձը» Բժշ. (ՀԲուս. § 1117), ի-շախոռն «Ononis procurrens Wallr». ըստ ՀԲուս. § 861 և Տիրացուեան, Contributo § 225, եզնախոռ «stachys silvatica L» Տի-րացուեան, Contributo § 451։
• ԳՒՌ.-Լ. Շշ. խօռ, Մժ. խօռն, Ղրբ. խօ՛ո-նը, Գնձ. խիւռնը «ծոթրին բոյսը»։
ԽՈՌ կամ ԽՈՌՆ. χαμαιπιτύς humilis pinus. Խոտ նման տերեւոց սարոյ ծառոյն (յն. խամէբիդի՛ս, իբրու գետնասարոյ։) (Գաղիան.։)
ԽՈՌ 3 ա. Առաւել ռմկ. իբր Խորհեալ խոռոչացեալ, կամ Տձեւ, անշնորհ. պակասաւոր. թերի.
Մի դիհի ատամունքն խոռ են. (Վրդն. առակ.։)
Աշխարհիս օրէնք մարմնոյ կարեացս օրէնք, ամէնն կաղ է, ու խոռ ու անցաւոր է. (Ոսկիփոր.։)
cf. Խոռ.
• (գրուած նաև խուռ) «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ. մեկնւում է ըստ ՆՀԲ և ՋԲ «յն. γαμαιπιτύς, լտ. humi-lin pinus», ըստ Ստ. Ռոշքեան «ւտ. chama-epitis կամ լերդախոտ», ըստ Բժշ. «դաղձ կամ վայրի անանուխ», ըստ Բառ. երեմ. էջ 144 և 330 «ուրձ կամ քարցանձ» ըստ ԱԲ «ճանկխոտ»։ Սրանից են կազմուած խոռիճ «անջրդի դաղձը» Բժշ. (ՀԲուս. § 1117), ի-շախոռն «Ononis procurrens Wallr». ըստ ՀԲուս. § 861 և Տիրացուեան, Contributo § 225, եզնախոռ «stachys silvatica L» Տի-րացուեան, Contributo § 451։
• ԳՒՌ.-Լ. Շշ. խօռ, Մժ. խօռն, Ղրբ. խօ՛ո-նը, Գնձ. խիւռնը «ծոթրին բոյսը»։
ԽՈՌ կամ ԽՈՌՆ. χαμαιπιτύς humilis pinus. Խոտ նման տերեւոց սարոյ ծառոյն (յն. խամէբիդի՛ս, իբրու գետնասարոյ։) Գաղիան.։
prime minister.
• «կիւրապաղատ, իշխան յար-քունիս». մէկ անգամ գործածում է Բ. թագ. ը. 18. սրանից է բարդուած շահխոռապետ «արքայական իշխան» Եղիշ. ե. (այս վեր-ջինը ՆՀԲ ուղղում է շահ ախոռապետ, մինչ Մոսկուայի տպագրութիւնը պահում է ա-ռաջին ընթերցուածը)։
• = Անշուշտ պարսկերէնից փոխառեալ բառ է, բայց մայր ձևը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 160։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 183 պրս. [arabic word] xūr, [arabic word] xura «վեհութիւն, վսե-մութիւն» բառից։ Վարդանեան ՀԱ 1924, 68 հասեանում է «ախոռապետ» և նռան է կցում խոռակալ հոմանիշը ինչպէս կարդում է Բուզանդի սորակալ բառը. այսպէսով խոռ դառնում է ախոռ բառի մէկ ուրիշ ձևը. բայց այսպիսի ձև չկայ ո՛չ հայերէնի մէջ և ո՛չ էլ իրանեան որևէ լեզուի մէջ. Նահապետեան, Բազմ. 1924, 199 շահխորապետ հասկանում է «ար-քունի դպրապետ»՝ կապելով խուրի բառին, որ տե՛ս։
Որդիքդաւթիխոռապետք էին. (՟Բ. Թագ. ՟Ը. 18։)
αὑλάρχης aulae princeps. Կուրապաղատ. իշխան յարքունիս. փոխանորդ արքայի.
to hollow out, to excavate.
Որպէս թէ խոռոչ առնել. կամ խորել. Բառնալ եւ պակասեցուցանել զմասն մի ամբողջիրի. ծակ եւ ծերպ բանալ. խրամատել.
Որ դիպեալ ի պարիսպն ուժգնակի՝ փլոյց, եւ խոռեաց զնա. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Պատառեաց իբրեւ սուսերաւ զլեարդ իմ ... եղեւ ողջացեալ խոռեալ տեղին վիրացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
hollow, cavity, cave, hole;
cavern, den.
• տե՛ս Խոռ։
• ՆՀԲ խոր բառից։ Հիւնք. խորշ-ից է հանում։
ԽՈՌՈՉ կամ ԽՈՌՈՋ. գրի եւ ԽՈՐՈՋ. Խորեալ եւ փապարեալ մասունք հողոյ, երկրի, լերանց, գբոյ. քոս. գօվուգ.
Խոխոջանք խոռոջաց, որ բղխեն իջանեն ի գլխոց լերանց։ Պատառեաց իբրեւսուսերւ զլեարդ իմ ... եւ եղեւ ողջացեալ խոռեալ տեղին վիրացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
to become hollow, empty, void.
ԽՈՌՈՉԱՆԱՄ կամ ԽՈՌՈՋԱՆԱՄ. ԽՈՌՈՉԻՄ կամ ԽՈՌՈՋԻՄ. Խոռո լինել. լինել որպէս զփապար. փոս բանալ. եւ Ձայն հանել ջուրց խոխոջելոց ընդ խոռոչս.
Գետոց երագագունից ... խոխոջելով խոռոչացեալ. (Յհ. կթ.։)
Խոռոջացեալ խորոցն անբաւից. (Անան. եկեղ։)
Ի խորոցն յանդնդոցն լցեալ խոռոչեալխոռոջելովն. (Ագաթ.։)
cf. Խոռոչանամ.
ԽՈՌՈՉԱՆԱՄ կամ ԽՈՌՈՋԱՆԱՄ. ԽՈՌՈՉԻՄ կամ ԽՈՌՈՋԻՄ. Խոռո լինել. լինել որպէս զփապար. փոս բանալ. եւ Ձայն հանել ջուրց խոխոջելոց ընդ խոռոչս.
Գետոց երագագունից ... խոխոջելով խոռոչացեալ. (Յհ. կթ.։)
Խոռոջացեալ խորոցն անբաւից. (Անան. եկեղ։)
Ի խորոցն յանդնդոցն լցեալ խոռոչեալխոռոջելովն. (Ագաթ.։)
confession;
promise;
ի — ածել, to cause to confess;
ի — գալ, to confess, to tell the truth;
— լինել, to confess one's sins.
• «խոստում, ուխտ» Վրդն. առ. էջ 94 (Չէ՛ պարտ զխոստն մոռանալ). ոճով աս-ւում է խոստ լինել «խօսք տալ, խոստանալ» Գոր. և շմ. 79. յետնաբար՝ ի խոստ ածել «խոստովանեցնել, մի բան խոստանալով ռառտնեօը ասել տալ» Մաղաք. աբ. 28. ի խոստ գալ «խոստովանիլ, յայտնել» Ուոհ. t︎ 320. Կոստ. երզն. 100. Մաղար. առ. 18 Վրդռն. առակ. որից խոստանալ «խօսք տալ» ՍԳր. Ագաթ. «խոստովանիլ» Սեբեր. «սպառ-նալ» Ագաթ. «հարս լինելու խօսք տալ» Մծբ. խոստումն Եսթ. դ. 7. Ագաթ. Սեբեր. ի խոս-տումն ածել «խոստովանեցնել» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40. խոստութիւն «խոստում, Տիմոթ. կուզ, էջ 237. աստուածախոստ Սհկ, կթ. արմաւ. խոստաբանութիւն Բուզ. Արծր. խոստուկ լինել «խոստովանիլ» Կղնկատ. խոստմնադրուժ, խոստմնազանց, խոստմնա-պահ, անխոստմնապահ (նոր բառեր). այս-տեղ է պատկանում նաև ոսկեդարեան գե-ղեցիկ բառս խոստաւոր «ուխտի նուէր», որ գործածուած է միայն նորագիւտ Ա. մնաց. իթ. 4 «Եթէ իցէ ոք յօժար խոստատրս բե-րել»։ Այս արմատի հետ նոյն է նաև խռսսո-վաճ, որ տե՛ս առանձին։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պհլ. xustūk xustavān, xvastūkik «խոստովա-նող», պազենդ. xustuheδ «խոստովանեալ է», xvastuī «խոստովանող», պրս. ❇ xust «խոստովանութիւն», [arabic word] xustu «խոստովանող», [arabic word] hastu կամ [arabic word] xastu «խոստովանութիւն, խոստովանող», [arabic word] xustuvān «խոստովանողք» (Horn § 485)։ Այս բոլորի պարզական արմատը դրւում է stu «գովել, օրհնա-բանել», որից a մասնիկով ունինք զնդ. aš-tav «օրհնաբանել. 2. հանդիսաւորապէս խոստանալ, 3. երդուել», āstavana «օրհնա-բանեալ, գովաբանեալ, խոստովանեալ», apa-մասնիկով՝ զնդ. apastav «խոստմնա-զանց՝ երդմնադրուժ լինել» (Bartholomae 1593-4), պհլ. āštuvān «հաստատուն, լիա-հաւատ», astuvanih «հաւատք», պրս. [arabic word] ustuvān «հաստատուն. 2. հա-ւատք»։ Նոյն արմատից xva-մասնիկով ձե-ւացած է xvast-, որից հյ. խոստ. սրանից -uk մասնիկով՝ պհլ. xvastūk, որից հյ. խոստուկ և պրս. xustu. և վերջապէս ana, an մասնիկով՝ զնդ. *xvastavana, պհլ. *xvastavān կամ *xvastuvān, պրս. xustu-van, որից հյ. խոստովան։ (Պարզ stu ար-մատի բնիկ հայ համապատասխանութեանո վրայ տե՛ս թովել)։-Հիւբշ. 161։
• Առաջին ուղիղ մեկնիչն է ԳԴ, որ հա-մեմատում է պրս. խիւսթու, խիւսթիւ-վան ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. խուստու, որպէս թէ խօսք տալն։ (Այսպէս են հաս-կացել նաև ոմանք գրականագէտներ. որոնք և գրում են ըստ այսմ խօստա-նալ՝ օ-ով)։ Spiegel, Comment. 1, 398
• պհլ. [arabic word] և պրս. xastū, xustū= հյ. խոստակ։ Նոյն, Huzw. Gram. 187 պհլ. xvastuk, պրս. xastu=հյ. խոստո-վանել։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 21 խոս-տովան=սանս. sva+stu, պրս. sutū-dan «գովել», հմմտ. պրս. xastū (մաս-նիկն համարելով vant)։ Տէրվ. Altarm. 97 և Նախալ. 72 սանս. çans, զնդ. sanh, հպրս. tha, հայ. խօսիլ, խօսք բառերի հետ՝ խոստանալ= հնխ. cas, çans արմատից,-Հիւնք. բոլորն էլ ու ղիղ պրս. ձևերից։
• ԳՒՌ-Ոոմ. Ջղ. Վն. խոստանալ, Կր. Ննխ Շմ Տե. խօստանալ, Սչ. խօսդ'անալ, Ախց. Մշ. խօստընալ, Հճ. խօսդանօլ, Զթ. խըսդա-նօլ, խսդանոլ։ Նոր բառեր են խոստ անել «խոստանալ», խոստիկ «վանքի կամ սուրբի ուխտ արած»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. խօստօվան «խոստովա-նանք», խոստօվանբէսուն «խոստով։ նեցնել», խօստօվանբաքսուն «խոստովա-նիլ»։
Որպէս խոստումն, եւ Խոստովանութիւն. պ. Խուստուչ իքրար. (որպէս թէ Խոսք տալն)։ ուստի Ի ԽՈՍՏ ԱԾԵԼ՝ է Հաւանեցուցանել խոստմամբք պարգեւաց, կամ տալ խոստովան լինել.
Ըմբռնեալ երէց մի, եւ ի նոսա ածեալ, եգիտ զաջ սրբոյ առաքելոյն բարդողիմէոսի. (Մաղաք. աբեղ.։)
Ի ԽՈՍՏ ԳԱԼ. Խոստովան լինել.
Հրամայեաց ցուցանել զգանձս իւրեանց, եւ նոքա պնդեալ՝ ոչ գային ի խոստ. եւ սկսան ի խոշտանգանս արկանել զնոսա. (Ուռհ.։)
Այր մի ըմբռնեցին վասն գողութեան. երկու շաբաթ խիստ եկն ... գոչեացհայրն, եւ ի խոստ եկն ըզգողութիւն. (Վրդն. առակ.։)
ԽՈՍՏ 2 (ի, խոստք, տաց.) cf. ԽՈՏՈՒՑ։
promise
Խոստումն բանիւ կամ գրով. եւ Նախայիշատակութիւն կամ յառաջաբանութիւն ճառելի բանից.
Գրել զպատասխանի թղթոյն, եւ զխոստաբանութիւն՝ զթադէոս առաքել. (Արծր. ՟Ա. 9։)
Յուշ լիցի քեզ սպառնալիք եւ խոստաբանութիւնք փրկչին. (Ճ. ՟Ա.։)
Խոստաբանութիւն, զոր ասելոց եմ. (Բուզ. յռջբ. եւ ՟Դ։)
descendants, posterity.
to promise, to engage, to pledge ones word;
to vow;
to protest;
to offer, to proffer;
to propose.
ὐπισχνέομαι promitto, polliceor ἑπαγγέλλω, -ομαι promitto եւ denuncio եւ ὀμολογέω confiteor. Խոստ կամ խոստումն կամ խօսք տալ. յանձն առնուլ կատարել եւ առնել ինչ մի. ուխտել. յոյս կամ աւետիս իմն տալ. եւ Խոստովան լինել. ... իսկ յն. էբանղե՛լլօ է նաեւ աւետարանել. ուստի աւետիս եւ խոստումն ստէպ զնոյն ցուցանեն ըստ գրոց.
Խոստանային զարհաւիրս եւ զխոստովանութիւնս հալածել յանձնէ ախտացելոց. Խոստացաւ տալ յարքունիս վաթսուն քանաքար։ Խոստացան եւս խաչինս տալ նոցա։ Սկիզբն արասցուք բանիցդ խոստանալոց։ Զայն ինչ՝ որ թագաւորին խոստացեալ էր, ողջ ոչ կարէր առնել։ Զխոստումն՝ զոր խոստացավ համան արքայի։ Երդմամբ խոստացաւ տալ նմա (յն. խոստովան եղեւ)։ Բայց զայս խոստանամ քեզ (յն. խոստովանիմ)։ Խոստովան գիտել զաստուած (յն. խոստովանին)։ Խոստան տալ նմա արծաթ։ Խոստացաւ տալ նմա զսա ի բնակութիւն. եւ այլն։
Ազգի ազգի պարգեւս խոստանայր։ Պատիւս բզում ճոխութեան խոստանային. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Առ դիտմունս խոստացելոյն վայելս. (Նար. ՟Ե. ՟Զ։)
Լայնաբար՝ նաեւ Սպառնալ. ահ առաջի դնել. Սպառնալիք մահու, եւ արհաւիրք ահից խոստանայր ինձ. (Մագ. ՟իզ։)
Յաւիտենից տանջանս խոստացաւ (անհնազանդից)։ Ապրեսջիք ի խոստացեալ դատաստանացն. (Ագաթ.։)
Զիա՞րդ բեէզեբուղ հանէր, եւ խոստանայր նմա գեհեն. (Եփր. համաբ.։)
ԽՈՍՏԱՆԱԼ. Խօսել զանձն ի հարսնութիւն.
կուսանքսուրբք, որք խոստանան զանձինս իւեանց քրիստոսի։ Ո՛վ կուսանք, որ խոստանայք զանձինս ձեր քրիստոսի. (Մծբ. ՟Զ.) (տպ. խօսեցան, խօսեցայք։)
ԽՈՍՏԱՆԱԼ. որպէս Խոստովանել.
Քրիստոսազգեացս կոչեմ նոսա վասն անուանն զոր խոստանան։ Հնազանդ մտօք խոստանայ զախմարութիւնն. (Սեբեր. ՟Ե։)
to confess, to own, to acknowledge;
tomake confession, to confess, to go to confession.
cf. Խոստովան՞՞՞առնել.
confessedly, avowedly;
in confession.
Խոստովան լինելով. որպէս Գոհանալով. գոհութեամբ. փառս տալով.
Որ յոչէից ի լինելութիւն էած, տիրապէս արժանի է խոստովանաբար հանապազ փառաբանութեան. (Խոսր.։)
Նոքա խոստովանաբար քրհնեն զնա. (Լմբ. սղ.։)
Որպէս Դաւանելով.
Տէր զնա ասելով եւ աստուած խոստովանաբար, փառակից ընդ հօր. (Խոսր.։)
Որպէս Պատմելով զմեղս անձին.
Ըզգործեցեալ մեղսն ասաց խոստովանաբար. (Ոսկ. ի փարիսեցին.։)
Խոստովանաբար զկիրս իմ եդի առաջի։ Պօղոս զիւր հալածիչն լինել եւ զհայհոյիչն խոստովանաբար պատմէ. (Սարգ. յկ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
Որպէս Հաւանելի գոլով ամենեցուն. իբրու ընդունելի՝ ստոյգ՝ աներկբայ. (ըստ յն. ոճոյ)
Ոմանք աներկբայաբար ունին զգոյութիւնն. որպէս՝ մարդ, ձի, արծուի, որք խոստովանաբար գոն։ Բժիշկն առնու խոստովանաբար, եթէ ի չորից տարերց բաղկացեալ գոյմարմին. (Սահմ. ՟Ա. ՟Է։)
Գոյքն եւ ձեւքն, եւ ի նոսին ցանկութիւնքն անմարմինք են խոստովանաբար. (Լմբ. սղ.։)
penitent.
Կին մարդ կամ օրիորդ խոստովանօղզմեղս իւր մասնաւոր քահանայի. Մի՛ ստանար քեզ խոստովանադուստր, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
bribe for confession.
Դրամ առեալ վասն խոստովանութիւն լսելոյ.
սիմոնական ախտ. Որպէս խոստովանադրամ, հաղորդադրամ, կամ պսակադրամ. (Կիր. Երզն. խր.։)
confessor, director of one's conscience.
Հայր խոստովանութեան. քահանայ՝ որում լինի խոստովանել զմեղս.
Թողութեան իշխանութիւն եւ այլն ... ո՛չ օտար ոք խոստովանահայր. (Շ. ընդհ.։)
Գնալ եւ առ խոստովանահնրս՝ խոստովանել զմեղս. (Գր. հր.։)
confessional.
to confess, to hear confession.
Տալ խոստովանել զմեղս. լսել զխոստովանութիւն. խոստովանցընել.
Խոստովանեցուցէ՛ք զկատարեալսն հասակաւ. (Շ. թղթ.։)
cf. Խոստովանիմ.
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵՄ ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ ὀομολογέω, -γέομαι , ἑξομολογέομαι confiteor. Արմատն է Խոստ, խոստանալ. կամ խօսք տալ. ուստի Խոստովան լինել. (լծ. եւ պ. խիւսթ, խիւսթիւվան) իքրար էթմէք. Հռչակել անպատրուակ զերախտիս բարերարին, եւ գոհանալ.
Խոստովան եղէց քեզ օրհնութեամբ ... յուսա՛ առ աստուած, խոստովանեա՛ նմա, փրկիչ երեսաց իմոց աստուած է. (Սղ. ՟Խ՟Բ. 5։)
Խոստովանել է հռչակել զպարգեւսն, եւ գոհանալ զտուողէն։ Խոստովանեսցուք զբարերարին մերոյ քրիստոսի զողորմածութեամբ վասն մերզմահն աղաղակաւ երգոց. (Լմբ. սղ.։)
Շնորհս խոստովանէր, եւ ասէր, ողորմութիւն մեծ արար ընդ իս տէր աղօթիւք քո. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Դաւանել զճշմարտութիւն հաւատոյ, կամ զստուգութիւն իրաց. հաստատել, ընդունել.
Խոստովանեսցեսբերանով քո տէր յիսուս, եւ հաւաստասցես ի սրտի քում։ Զի սրտիւ հաւատայք յարդարութիւն, եւ բերանով խոստովանիք ի փրկութիւն։ Հեծեծութեամբ խոստովանել, զի նա միայն է աստուած։ Ամենայն որ խոստովանեսցի յիս առաջի մարդկան, խոստովանեցից եւ ես զնմանէ առաջի հօր իմոյ։ Եթէ ոքխոստովանեցէզնա քրիստոս, ի բաց կացցէ ի ժողովրդենէն։ Խոստովանեցայց զանուն նորա ցին զերկոսեան։ Զպտուղ շրթանց խոստովանելոց յանուն նորա.եւ այլն։
Գիտեմ զինչ խոստովանեցի, եւ յումմէ հրաժարեցի (ի մկրտութեան). (Առ որս. ՟Ը։)
Խոստովանէ զճշմարտութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
Որդի խոստովանեմք զնա. (Կիւրղ. գանձ.։)
Խոստովանեցին մի որդի աստուծոյ զտէրմեր յիսուս քրիստոս. (Խոր. ՟Գ. 61։)
Ուախացաւ, եւ խոստովանեաց. (Եփր. համաբ.։)
Որ խոստովանի ի հայր, խոստովանի եւ յորդի։ Խոստովանէին ի սուրբ աւետարանն. (Կոչ. ՟Է։ Եղիշ. ՟Գ։)
Ամենայն ոք խոստովանի, թէ աստուած բարի է. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Ստորասել, եւ հաստատել զստուգութիւն ո՛ր է եւ իրաց. յանձն առնուլ. ընդունել.
Սպասաւորքն յայտնապէս խոստովանեցին զեղեալսն. (Ոսկ. գծ.։)
Զտգիտութիւն խոստովանեաց հռետորն. (Խոր. ՟Գ. 53։)
Ճարտարս զնոսա խոստովանեցեր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Երկոքին կողմանքն զպարտւթիւն խոստովանէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
Կամ կր. Ընդունելի լինել. յանձն առեալ լինել, աներկբայ ճանաչիլ.
Ոչ քան զընչիցդ այլ ին ահա լեալ խոստովանի պատճառք կենդանութեանս մերոյ։ Այսքանեօք մոլեկան ախտիւք խոստովանեցաւ կատաղութիւն։ Խոստովանեցի յամենեցունց զօրաւորագոյն բնութիւն։ Այսմ նհա քաջայայտ խոստովանեցելոյիրագործութեան. (Պիտ.։)
Խոստովանեալ է այս մերում տկարութեան անմերձանալիգոլ. (Իգն.։)
Աւելորդ է ի խոստովանեալսն յերկարել զբանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ոչ լուայ խոստովանեալ եւ երկրպագեալ գովեալ քո բանիդ։ Խոստովանեալդ քո տենչանաց. (Նար. ՟Ծ. ՟Հ՟Դ։)
Յարիոսէ արարած խոստովանի որպէս զմարմին. (Լծ. ածաբ.։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. որ եւ ԽՈՍՏՈՎԱՆ ԼԻՆԵԼ. Պատմել զմեղս անձին բեկեալ սրտիւ. կատարել զխորհուրդ ապաշխարութեան.
Խոստովանել զյանցանսն, եւզղջանալ. (Յճխ. ՟Զ։)
Հաճոյ եղեւ նմա այն՝ որ խոստովանեացն զմեղս իւր, քան զայն՝ որ խոստովանեացզարդարութիւն իւր. (Եփր. համաբ.։)
Խոստովանեցայց զվերստին զմնացել չարութեանցն զբիծս. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Մեղք՝ որ խոստովանին, նուազագոյն լինին. եւ որ ոչ խոստովանին եւս քանզեւս թանձրանան. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա. եւ այլն։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Իբր Խոստանալ. Խօսք տալ.
Լաւագոյն է ո ուխտեալն քեզ, եւ ոչ խոստովանել ինչ գործել. (Ածաբ. ժղ.։)
to own to, to acknowledge, to confess;
to protest;
to profess;
to confess, to make confession;
պարտ է —, it must be acknowledged;
— զմեղս, to confess one's sins;
— զյանցանս, to acknowledge one's faults;
զպարտութիւն —, to acknowledge oneself overcome.
jaw;
cheek;
edge;
frieze;
brim;
cornice;
parapet, breastwork;
ապտակ ածել ի —սն, հարկանել զ—ս ուրուք, to slap the face, to box the ear;
cf. Իջանեմ.
σιαγών, γνάθος maxilla, mala, gena, mentum. ծամելիքն ողջոյն, ներքոյ եւ արտաքոյ. ոսկրն ատամնաշար, եւ տեղի մօրուաց. երեսք. այտք. կզակ. կլափ.
Տացէ քահանային զերին եւ զծնօտսն։ Ետու զծնօտսն իմ յապտակս։ Գեղեցկացան ծնօտք քո։ Եդեալ ձեռն ի ծնօտի։ Արտասուք իւր ի վերայ ծնօտից իւրոց։ Եգիտ ծնօտ մի իշոյ։ Ծնօտիւ իշոյ.եւ այլն։
Արտասուք ընդ ծնօտս նոցա թորէին. (Յհ. կթ.։)
Զօդուած ծնօտիցն բաժանեցեր։ ձեռն ի ծնօտի եդեալ՝ արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար.։)
Զարմացեալ հիանայր ձեռս եդեալ ի ծնօտի. (Ոսկիփոր.։)
Կորզեցին հանին զկզակս ծնօտիցն. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 40։)
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ վարդափթիթ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
Բոլորեալ զծնօտիւն թխագոյն մորուացն շուրջանակի. (Ճ. ՟Ը.։)
Որոյ չեւ եւս էր փաղփաղեալ բողբոջեալ մրադիր բոյսք մօրուացն ընդ ծնօղսն. (Յհ. կթ.։)
Տեսեալ ի բացուստ զերուսաղէմ՝ ապտակէք զծնօղս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս (դուք հրէայք. (Պիտառ.։)
ԾՆՕՏ ասի նմանութեամբ եւ Զարդն շուրջանակի իբրեւ գօտի իւրաց. ծիր. եբր. զէր. թ. զէրնիզան. κυμάτιον (որպէս փոքր ալիք, ծածանումն) cymatium կամ -cium, limbus.
Արասցես (տապանակին, եւ սեղանոյն, եւ պսակին) ծնօտս ոսկիս շուրջ շրջանակաւ. (Ել. ՟Ի՟Ե. 11. 24. 25։ ՟Լ՟Է. 2. 11. 27։)
ԾՆՕՏ. Շրթունք եւ եզերք իրաց. ... γεῖσσος margo, labrum.
Ծնօտս ուղկեանս քանդակագործս։ Պսակ շուրջ զծնօտիւք նորա շուրջանակի թզաւ մի։ Եւ ծնօտքն պատուածոյք. (Եզեկ. ՟Խ 43։ ՟Խ՟Գ. 13. 17։)
Շուրջ զծնօտիւք սկուտեղն. (Փարպ.։)
to envelop;
to pack;
to wrap up;
to roll;
— զվաճառս, to pack up;
զխրոխտ գագա թունս յամպս ծրարէին, they reared their proud heads to the skies;
որոյ գագաթն յամպս ծրարի, whose top cleaves the skies.
ἑνδέω, ἁποδέω, δεσμεύω ligo, alligo, illigo, connecto. Դնել ի ծրար. կապել. ամփոփել. պատել. բակձաձել. եւ Կնքել. փաթութել.
Ծրարել զզանգուածս ի կտաւս. կամ տաղանդս արծաթոյ ի պարկս. զմնաս ի վարշամակի. հերս ի մեկնոցի. հուր ի գոգ եւ այլն։ Խունկ անուշահոտ ի հանդերձս ծրարել։ Զառաքինութիւն ի մեզ ծրարեսցուք. (Նիւս. երգ.։)
Զինչսն ագահութեամբ ծրարէ. (Լմբ. ժղ.։)
Ոչ մայն զի լսելով լուիցես, այլ զի եւ հաւատովք կնքիցես ծրարեալ ի սրտի քում. յն. վերակնքիցես. (Կոչ. ՟Ա։)
Ծրարեաց եւ կնքեաց, թէ արդարեւ ճշմարիտ աստուած է. (Ագաթ.։)
Իսկապէս ծրարեցաւ յորովայնի կուսին։ Ի խօսուն արարածս անվնաս ծրարեցաւ. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
Պատկառէ, զմրի, ծրարի. իմա՛, կծկի, գումարի յաձն. կըփ աշուի կծկըտի։
cf. Ծփիմ;
— ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to fluctuate between hope & fear.
Որ ընդ ծովու ալեաց ծփան։ Ի վերայ ալեաց ծփելով. (Շ. յիշատ. եւ Շ. բարձր.։)
Ծփայր ի խորհուրդս իւր իբրեւ զծով։ Միտքն անկայուն է եւ մշտաշարժ, եւ անյագ ի ծփելոյ ի զանազան խորհուրդս. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ծուփ;
surging of the sea;
wave, billow, swell;
trouble, care, perturbation;
— հերաց, hair floating in the breeze;
ի —նի, afloat;
in trouble;
ի —նի կալ, to waver, to fluctuate, to be agitated, billowy, vacillating.
περιφορά circumlatio եւ այլն. Ծուփք. ծփումն. յուզմունք ալեաց ծովու, կամ ծովու յերեսաց ալեաց. յոյզք եւ վարանք. հոգք, զբօսանք, զբաղանք. տատանումն.
Գիտել զամպարշտի ... զծփանս։ Մեծաւ ծփանօք մտախոհ ակի առ քեզ. (Ժղ. ՟Է. 26։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Համտարած ծով ծփանաց։ ընդ ծփանս ալեաց ծովու ծփիցին. (Եւս. քր.։ Ոսկ. յհ.։)
Ապրեալ ի ծփանաց։ Ըստ սաստկութեան ծփանաց. (Ագաթ.։)
Ի յոյժ յանդնդային ծփանացն։ Ալէկոծի անհնարին ծփանօք. (Պիտ.։)
Ծով է ինձ ծփանաց՝ կենցաղոյս բերմունք։ Անդորրութիւն ծփանացս։ Խաղաղութիւն ծփանաց։ Ի հեղձմանէ ծփանաց մեղաց. (Նար.։)
Ի ԾՓԱՆԻ ԿԱԼ. Ի ծուփս լնել, ծփիլ.
Հանապազ ի խռովութեան եւ ի ծփանի կան. (Վեցօր. ՟Գ։)
cf. Ծուղակ.
Անկանին ի ծօղակս դժոխոց. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Որոգայթք եւ ծօղակք նենգաւորին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
apparatus;
preparing, preparation;
goods, furniture, household effects;
moveables, utensils;
equipage;
armour;
cf. Կազմութիւն;
— մարմնոյ, constitution, temper;
- պատերազմականք, military stores;
- ձիոյ, harness, caparisons, trappings;
— նաւու, rigging;
astronomical instruments.
ԿԱԶՄԱԾ որ եւ ԿԱԶՄՈՒԱԾ. Ի վերացեալն՝ կազմութիւն, շինութիւն. հանդերձանք. պատրաստութիւն. շէնք, կազմուածք. յն. եւ լտ. պէսպէս.
Զգործեալն իւրեանց բերէին յամենայն կազմած գործոյն. (Ել. ՟Լ՟Զ. 7։)
Մերոց իրաց կազմած. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 17։)
Ոչ գունով զպայծառագոյնն խնդրել (հանդերձ), եւ ոչ կազմածով զբարակն եւ զկակուղն. (Բրս. յուդիտ.։)
Կազմէր զկազմած իւր ի վերայ երաքարիւրոցն. (Կիւրղ. թագ.։)
Մինչեւ ցտաճարին կազմած։ Տաճարին կազմածոյ. (Եւս. քր.։)
Պայման կազմածոյ արարածոց. (Եզնիկ.։)
Կազմածոյն յօրինուածոց արարածոց։ Արարածոց կազմածոց. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է։)
Մարդոյն կազմածի խորհուրդ։ Յետ սոցայն կազմածի՝ մարդն։ Կրկնակ իմն է բնութեանս մերոյ կազմած. (Նիւս. կազմ.։)
Կարգ եւ կազմած ճակատուն յարդարիցի. (Ոսկ. եբր.։)
ի բնութեան կազմածից քանդակեալ եւ կերպարան սկզբնատպին. (Երզն. մտթ.։)
Աստուածընկալ սուրբ խաչին խնդիր արարեալ՝ կարացին գտանել նովիմբ կազմածաւ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Առին զյակոբ հայրն իւրեանց, եւ զկազմած։ Զկազմածն եւ ղաւարն։ Զսուսերն իմ եւ զկազմած իմ։ Ձիովք եւ ամենայն խաչամբք, եւ ամենայն կազմածովք իւրեանց։ Ամենայն կահիւ եւ կազմածով իւրեանց։ Այս է կազմած աշտանակին։ Զկազմածդ զայդ, ոսկի, արծաթ.եւ այլն։
Նաւ գործել, եւ ամենայն կազմածովք պատրաստ լինել ի նաւարկել։ Կահիւ եւ կազմածով խաղային. (Եւս. քր.։)
Առեալ զզէնն իւր, եւ զկազմած ձիոյն. (Խոր. ՟Բ. 76։)
Այլովքն կազմածովքն զինուց կամ հանդերձից. (Պիտ.։)
Գոգք ամփոփման ծոցոյն կազմածոյ անարգեցան. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ընկէց զինքն ի վերայ արծաթապատ կազմածին, որ տապանաձեւ յօրինեալ կայր. (Ճ. ՟Ա.։)
Տեսանէր զօրօք շուրջ պատեալ զերուսաղէմ, եւ զայլ զարհուրեցուցիչ զկազմածս. (Մխ. երեմ.։)
Կապեմ, եւ ապա զկազմած նորին յափշտակեմ. (Երզն. մտթ.։)
Թէ երէցն զկազմած կնքոյն (զսպաս մկրտութեան) չունի, եւ զկազմածէ ուրեք երթալ չէ ձեռնահաս. (Կանոն.։)
book-binders shop;
cf. Գործարան.
Աման եւ կազմարան բնութեանս յարգանդի մօր. (Վրդն. սղ.։)
to form, to mode, to fashion;
to construct, to erect, to build;
to furnish, to provide, to supply;
to fit up, to arrange, to set in order;
to adjust, to put in repair;
to adorn, to embellish;
to get ready, to prepaire;
to equip;
to arm;
գունդս —, to enrol soldiers;
— զկառս, to harness the horses;
պարս ուրախութեան —, to give a ball;
— գորս, to bind books.
κατασκευάζω, παρασκευάζω, ἐτοιμάζω , ἑπισάσσω, -ττω, ἀρμόζω եւ այլն. paro, apparo, struo, orno եւ այլն. Կազմս եւ կազմածս առնել. կա՛զմ գործել. յօրինել. յարդարել. զարդարել. կերտել. շինել. նորոգել. կարգել. յարմարել. առթել. հանդերձել. պատրաստել. հաստել. ստեղծանել. հաստատել. ամրացուցանել. սպառազինել. վառել. շինել. շտկտել. խորդել.
Իմաստութեամբ քով կազմեցեր զմարդն։ Որ կազմեացն զնոսա։ Ի կաւոյ կազմեալ ես եւ դու իբրեւ զիս։ Կազմել զտուն, զգրունս, զբեմ, զբեդեկ տանն, զտապանն, ղէնս, աղեղունս։ Կազմել զէշն, զերիվարս, զկառս. ջնար, կռիւս։ Կազմեցին զյորդանան առաջի արքայի։ մուրթքէ դարմանէր եւ կազմէր զտուն թագաւորին. եւ այլն։
Զիարդ կազմեցիս երիվարս։ Կազմէր՝ լինել զօրաժողով։ Կազմեցարո՛ւք։ Վառեալք եւ կազմեալք։ Ժողովուրդ կազմեալ.եւ այլն։
Մարդ որ այլում չար կազմէ, իւրում իսկ լերդին կազմէ. (Պտմ. աղեքս.։)
Հրճուի, եւ հրճուանս այռոց կազմէ. (Խոսր.։)
Զօրենս ամուսնութեան փութացար կազմել. (Պիտ.։)
Կազմել զհետեւույթի հարկաւորին. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Կազմէ այնուհետեւ զառաքեալսն՝ զօրանալ ի վերայ դիւաց. (Իգն.։)
Եթէ ի բնութեան ծառոյն կայր կազմեալ ուտելեացն գիտել զբարին եւ զչար։ Միթէ զբութիւնն փոխե՞լ կարէր, զի անխօսին խօսել կազմիցէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Անդրէն ի չափս իւր կազմեցաւ (գետն. որ յարիւն էր դարձեալ). (Կիւրղ. ծն.։)
Տեսուչ եւ մատակարար կազմեցար. (Կանոն.։)
Ընդ աստուծոյ կազմեցին զանձինս ի կռիւ. (Ոսկ. գղ.։)
Յորոյ հաստատութիւն կազմեաց զբանս։ Աղերսիւ զբանն կազմեաց. (Երզն. մտթ.։)
Կազմէ խոնարհաբար (զբանն) վասն տկարութեան լսողացն։ Կազմեաց զառաջինն՝ մեծ լինել քան զաբրահամ, եւ այլն. Ոսկ. յհ. իբր կազմակերպել։
Այսու եւ այնմ եւս համարձակութիւն կազմեաց. (Ոսկ. մտթ.։)
to drop, to flow drop by drop;
to trickle, to run down;
to distil;
անձրեւ ոչ եւս կաթեաց յերկիր, not a drop of rain fell;
— լուսոյ, to shine forth, to appear.
(ար. գութուր, թէգէթթուր ). στάζω stillo. Ծորիլ որպէս զկաթիլ. շիթ առ շիթ իջանել. ցողել. անձրեւել. ի վերայ անկանիլ. հոսիլ. կաթկթիլ. տամլամագ.
Անցրեւ ոչ եւս կաթեաց յերկիր։ Կաթեաց ի վերայ նոցա ջուր յերկնից։ Ի դատարկութենէ ձեռաց կաթեսցէ տուն։ Մեղր կաթէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի։ Կաթեաց ի քեզ գինի եւ արբեցութիւն։ Կաթեսցէ կամ կաթեաց սրտմտութիւն.եւ այլն։
Իբրեւ զկաթ մի ի դուղէ, որ ի ներքոյ կաթիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Ակն իմ կաթեսցէ ի վերայ անձին իմոյ. իմա՛ զարտասուս, եւ այն իբրեւ քամեալ ի հնձանէ. ղի յն. եւ եբր. է կթել, եւ հնձան հարկանել։
Արիւն ասի կաթել ընդ արտասուացն. (Խոսր.։)
Աւիշքն՝ որ անտի կաթեալ ի ջետլ էր. (Յհ. կթ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Թէ ոչ լուր համբաւոյ նոցա կաթեաց յականջս նոցա երբէք։ Եւ զի կաթեաց ի լսելիս նոցա բարբառն հանգստեան. (Եփր. համաբ.։)
ԿԱԹԵԼ՝ լուսոյ, շողոյ. իբր ռմկ. ցաթել.
Լոյս ամպեղէն խաչանման կաթեաց ի սուրբ պատկերն. (Խոր. առ արծր.։ եւ Թղթ. դաշ.։)
Շողն կաթէ ի նմանէ. եւ ուր կաթէ, լուցանէ. (Շիր.։)
Յորում կաթեաց շողն երկնային. (յորմէ Շողակաթ) (Շ. եդես.։)
cf. Կաթնատու.
ԿԱԹՆԱՁԻՐ ԿԱԹՆԱՄԱՏՈՅՑ. Որ ձրի տայ կամ մատուցանէ զկաթն զաւակի իւրում. կաթնաջամբ. կաթնատու.
Նմին կաթնաձիր մայր ցուցեալ ծանուցար։ Մայր կաթնամատոյց բնաւից ստեղծողին. (Նար. կուս.։)
cf. Կաթնատու.
Որ ջամբէ զկաթն. կաթնամատոյց. կաթնասնոյց.
Մայր կաթնաջամբ անկարօտ բնութեանն անեզին. (Տօնակ.։)
ԿԱԹՆԱՋԱՄԲ ԼԻՆԵԼՆ. իբր յն. կաթնասնունութիւն. γαλακτοτροφία lactatus, lacte nutritio.
cf. Կաթնարբու.
ԿԱԹՆԱՐԲՈՒ ԿԱԹՆԿԵՐ. cf. ԿԱԹՆԱԿԵՐ. Այլ յարակայ նուազեցին, մինչ կաթնարբու զիս արարին. (Յիսուս որդի.։)
Ամենայն՝ որ կաթնկեր է ... տղայ է. (Եբր. ՟Ե. 13. յն. այսինքն հաղորդ կաթին։)
counterpoise;
— գոլ, to counterbalance.
ՀԱԿԱԿՇԻՌ ԳՈԼ. ἁντερίζω (իբր մաքառիլ) Ի կշիռ գալ ընդ այլում. զուգակշիռ գտանիլ, կամ ջանալ յաղթել. contendo per emulationem
Այր հաւատարիմ՝ ոսկւոյ եւ արծաթոյ հակակշիռ գոլ արժանագոյն, ի դժուարագոյն հակառակութեանն ճողոպրելով. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
Ամենայն ինչ հակառակ է անզգամի։ Զբազում ինչ հակառակ անուանն յիսուսի նազովրեցւոյ գործել։ Ամենայն մարդկան հակառակ եղեն. եւ այլն։
Եդաւ չար հակառակ բարւոյ, եւ խաւար հակառակ լուսոյ. (Մծբ. ՟Թ։)
Առաքինեացն, եւ սոցա հակառակի՝ անխնայ արարողացն չար։ Ի հակառակէն ճանաչի։ Յերկուց հակառակաց խառնեալ՝ ի բարւոյ եւ ի չարէ. (Պիտ.։)
Ո՛չ է ծայրագունիցն հակառակից միանգամայն հաղորդիլ. (Դիոն. եկեղ.։)
Ի հակառակիցն բազում են վարձք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի բարկութենէ, կամ յայլ իմեքէ ինչ ի հակառակիցն կրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
σατάν, Satan. Հակառակորդ. սատան. սատանայ. սաթան. թ. շէյթան. տիւշմէն.
Յարոյց տէր սատան սողոմոնի ղռաղոն, եւ եղեւ հակառակ իսրայէլի զամենայն աւուրս սողոմոնի. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 23=25։)
Ամենայն որ բարւոյ հակառակ կայ, սատանայ անուանի. (Յճխ. ՟Ի։)
Զհակառակ չարն ունիք ձեզ հայր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Յաւելու ղուկաս եւ այլ իմն ի բանս հակառակին (այսինքն սատանային). (Շ. մտթ.։)
Ընդդիմամարտ գոլով նոցին՝ զհակառակսըն վանէին. (Շ. եդես.։)
Հակառակ իմ է։ Հակառակ յիսուսի։ Հակառակ ժողովրդեանն։ Ո՞վ իցէ մեր հակառակ, եւ այլն։
Հակառակ քո համբարձելոյն. (Նար. ԺԶ։)
Կամ տր. եւ այլ խնդ. (զօրութեամբ բային)
Որ ո՛չն է ընդ մեզ հակառակ. (Մրկ. ՟Թ. 49։)
Եւ ո՛չ էութիւն հակառակ նմա. (Եզնիկ.։)
Զնոյնս հակառակ ընդդէմ քեզ եդից. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Արդ հակառակ եւս դի՛ր միածնին որդիութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թագ նմա կապեալ, եւ հակառակ թագաւորացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
ՀԱԿԱՌԱԿ ԿԱԼ. ἁντίστημι, ἁντίκειμαι, ἑναντιόμαι, resisto, adversor. Ընդդէմ կալ. հակառակիլ. դէմ կենալ, կայնիլ. գարշը տուրմագ.
Հակառակ կան աջոյ քո։ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ։ Որ կայցեն ձեզ հակառակ։ Եկաց հակառակ եղբօր իւրում։ Հակառակ կացից նմա։ Մեղք մեր հակառակ կացին մեզ։ Հակառակ կացին գործոց մերոց, եւ այլն։
Կամ որպէս Ի հանդիպոյ կալ. ἑξεναντίας, ex adverso դէմը, դիմացէն. գարշը գարշը.
Յօրէ յորմէ կացեր հակառակ. (Աբդ. 11։)
Իշխան թագաւորութեան պարսից կայր հակառակ ինձ. (Դան. ՟Ժ. 13։)
ԸՆԴ ՀԱԿԱՌԱԿՍ կամ Ի ՀԱԿԱՌԱԿՍ ելանել. կամ մտանել, գործել, կամ ընթանալ, կամ լինել, է Հակառակ կալ, հակառակիլ, բերիլ ի հակառակութիւն. եւ Դէմ ընդդէմ ճգնիլ. մրցիլ. καθίσταμαι եւ այլն.
Սիմովն ընդ հակառակս ել քահանայահետին. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 4։)
Լաւն քաջութեամբ ընդ վատթարիկն ի հակառակս ելեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Մի՛ ընդ հակառակս ելանել հրամանին. (Վրք. ոսկ.։)
Ընդ հակառակս ելանել աստուածայնոյն խորհեցար գրոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զսքանչելիսն տեսեալ՝ ընդ հակառակս ելանէին։ Ընդ հակառակս հանիցեն զնա մովսեսի. (Երզն. մտթ.։)
Եւ աշակայ ոչ ի հակառակս մտեալ՝ ղօղէր. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Զամենայն ընդ հակառակս եղբօրն հրամանաց յանդգնութեամբ գործէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Բայց նոքա իւրեանց փրկութեանն ընդ հակառակս եղեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
Այսօր վիմին հաւատոյ եւ յովհաննու սիրելւոյ ընդ հակառակս ընթացեալ ի գերեզման յարուցելոյն. (Շար.) այսինքն մի քան զմի եագելով, կամ մին որպէս ծեր, եւ միւսն որպէս երիտասարդ, եւ այլն։
ԶՆՈՐԻՆ ՀԱԿԱՌԱԿՆ, կամ ՆՄԻՆ կամ ՆՈՑԻՆ ՀԱԿԱՌԱԿ. կամ Ի ՀԱԿԱՌԱԿԷՆ. (առանց բառի) Ո՛չ այսպէս, այլ այնպէս. ասոր դէմ, մէկալ կողմանէ, ատոր ներհակը. τ’ουναμτίον, εἱς ἑναντία ex adverso, contra եւ այլն.
Այնպիսի ինչ ոչ զգացուցին. այլ զնորին հակառակն՝ իբրեւ տեսին ... ձեռն ետուն. (Գաղ. ՟Բ. 7։)
Այսուհետեւ նմին հակառակ՝ մանաւանդ շնորհեալ նմա. (Բ. Կոր. ՟Բ 7։)
Սրբութեանցն ինչ սպասաւորութեան անօթ, կամ թէ գործոյից, կամ թէ ամենեւին նոցին հակառակ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
Զիւրեանց պաշտպանութիւն իմանային, եւ զթշնամեացն՝ զնորին հակառակն՝ զկործանումն։ Տան երբեմն զբարի, եւ երբեմն զնորին հակառակն՝ տարակոյս կորստեան։ Այլ զհակառակն եւ այլն. (Պիտ.։)
Երանի՜ թէ յանօգուտ միայն (վարէիք զլեզու), նա աւանիկ զնորին հակառակն՝ եւ ի վնասակարս եւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի սորին հակառակէ, նոյն անցանէ եւ ընդ արեգակն. (Շիր.։)
cf. Խոտորնակի.
ἑναλάξ, ἑνηλλαγμένος praeposterus, -re. Դէմ ընդդէմ. ընդ հակառակս. խառնակ. խոտորնակի.
Եթէ հակառակադէմ զինեսցէ ոք, որպէս թէ ծածկիցէ զդէմսն, եւ յետս կոյս դարձուցանիցէ զգագաթն սաղաւարտին. (Նիւս. կուս.։)
cf. Հաճարուկ.
ՀԱՃԱՐԻ ՀԱՃԱՐՈՒԿ Անուն ծառոյ.
Զհաճարի եւ զփիճի. զի ոչ են բազմոստք, եւ ոչ ընդդիմանալ հողմոց կարեն՝ ի խոր արմատս ոչ ունելով. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Բ։)
Մուրան եւ ընկոյզն եւ նուշն, եւ քնարուկն, եւ հաճարուկն. (Ագաթ.։)
cf. Հաճեցուցանեմ.
πείθω suadeo, persuadeo ἰκανόω satisfacio δυσωπέω flecto, exoro Համոզել. ամոքել. հաւանեցուցանել. հաշտ առնել. զիջուցանել. կամակատար լինել՝ առ ի հաճոյ լինել. շատացուցանել. լնուլ վճարել.
Հաճել զմիտս թագաւորին, իշխանին, ամբոխին, զդատաւորն, զարս եւ այլն։ Մովսէս հաճէր զմիտս աստուծոյ. (Կոչ. ՟Բ։)
Հաճել եւ հաւանեցուցանել զմարդիկ, զժողովս։ զամենեսեան. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 10. 11։ Ճ. ՟Բ.։)
Հաճլե զպարտս վտանգի լծոյ ծառայութեանն թագաւորաց. (Ագաթ.։)
Իմաստութեամբ զամենայն իրս քաղաքաց հաճիցեն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Համալուծ.
ՀԱՄԱԼԾԱԿԻՑ ՀԱՄԱԼԾՈՐԴ ՀԱՄԱԼՈՒԾ. ὀμόζυγος, ὀμοζυγής qui sub eodem jugo est. Լծակից, իբր ամոլակից. ամոլք. գործակից.
Եւ մեք հաւատացաք (ասէ). համալծակից առնու զաշակերտսն, քանզի կատարեալ էին ի հաւատս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Զ։)
Համալծակից առնու իւր զմարմինն արդարութեամբ։ Իբր համալծակից պաշտօնեայք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Երկու միջնորդաց համալծակցաց՝ բարի գործակցաց. (Նար. խչ.։)
Եւ մարդիկք համալծորդ նոցունց եղեալ՝ միեղինաբար փառք ի բարձունս վերաձայնեն։ Ինքն եւ մանկունք իւր համալծորդք յորջորջին ի մարգարէութենէն դուստր սիոնի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Հալածմունք եւ համագնացք մարմինքն սրբազանիցն անձանց. (Դիոն. եկեղ.։)
Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի. (Մագ. ՟Ժ։)
to affect, to fill with, to immerse;
cf. Թուխ.
Համակ շուրջ պատել.
Զգլուխս եւ զոտս ի թուխս համակեն. (Ոսկ. ես.։)
to be affected, filled or covered with, immersed, sunk in;
to array, clothe or invest oneself with, to bury oneself in;
յոսկի — եւ ի քարինս պատուականս, to be completely covered with gold and precious stones;
ի թախծութիւն, ի խոր տրտմութիւն —, to give oneself up to melancholy, to be filled with sadness;
— ի սուգ, to dress in mourning;
cf. Թուխ;
պաճարք —կեալք ի գիրութեան, fatted cattle.
Համակ շուրջ պատիլ. բոլորովին ընկղմիլ, դեգերիլ, շաղիլ, զգածիլ. զգենուլ. թաթխուիլ.
Շուրջանակի կուռ յոսկի համակիս։ Ոչ յոսկի համակել։ Յոսկի համակիցի եւ ի քարինս պատուականս։ Ի ցաւս մեղաց կամ յորդունս համակեալ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։ Ճ. ՟Գ.։)
Ի մշտնջենամռունչ սաղմոսս համակէր։ Համակէր միշտ ի չար խորհուրդս։ Համակեալ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Լերինքն զանասուն պաճարացուցանեն համակեալս ի գիրութեան. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Որք անյագութիւնն համակեալք՝ ոսկւով եւ մարգարտով կտպեն եւ այլն. (Փարպ.։)
born of the same father, consanguineous;
— եղբայր քոյր, half-brother, half-sister, by the father's side.
ὀμόπατρος, ὀμόπατριος eiusdem patris (filius), germanus (frater). Միոյ հօր զաւակ. հարազատք ի նոյն հօրէ. մէկ հօրմէ.
Վաղենտինիանոս մանուկ համահայր. (Սոկր.։)
Զիա՞րդ համահարք միամօր որչիք երկպառակք լինիցին, եւ ոչ միաբանք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եղբայր նորա դեմետրէ՝ համահայր, եւ ոչ համամայր. (Պտմ. վր.։)
of the same mind or opinion, unanimous;
— լինել ումեք, to perfectly agree with, to enter into the views of;
— են ցանգ, they always agree in opinion.
ὀμόφρων, ὀμονοίος ejusdem mentis, sententiae;
unanimis. Որոց նոյն են միտք, դիտաւորութիւն, եւ սիրտ. համախորհուրդ. համակամ. մէկ սիրտ մէկ հոգի.
Աշխարհաւերք, ծառայից համամիտք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Իբրեւ զհամամիտ գործակից։ Լաւակամ համամիտ համախորհուրդ. (Յհ. կթ.։)
Համամիտ ընտանեացն գործակցութեամբ։ Ճշմարտութիւն բերանոյն համամիտ առ հաւատոյն խոստովանութիւն (այսինքն համաձայն). (Արծր. ՟Դ. 11։ եւ ՟Գ. 6։)
destroying, exterminating all;
— կործանումն, entire destruction, extermination;
— առնել, to exterminate, to root out, to utterly destroy;
— լինել, to be totally exterminated.
Համայն ջնջօղ, ջնջեալ, ջնջելով. որ եւ ՀԱՄԱՋՈՒՆՋ.
Համաշխարհական համաջինջ ջուրցն հեղեղ, կամ բարկութիւն աստուծոյ. (Գանձ.։ Արծր. ՟Ա. 1։)
Սատակէին զամենեսեան համաջինջ։ Ամենայն համաջինջ սատակէր յեղիմացւոց ճակատուն։ Համաջինջ ի միջոյ զօրինաց բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Զենոբ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
briefly traced, succinct;
— բովանդակութիւն, an abridgement;
— պատկեր, sketch, short notice, cursory view.
Ի սոյն համառօտագիծ մատենի։ Դուն ինչ դրութիւնս համառօտագիր դրուատից. (Նար. յիշ. եւ Նար. խչ.։)
to abridge, to diminish, to shorten;
to digest, to resume, to recapitulate;
to reduce, to contract, to extract;
ուղիղ —, to understand thoroughly and cause to be perfectly well understood;
— զօրէնս, to transgress, to break a law;
— քորեպիսկոպոսին զեկեղեցիս, to make a visitation of the diocese.
συντέμνω concido, brevio. Կարճ առնել. բովանդակել. ամփոփել. կարճել. քաղել. ի համառօտն վերածել. ի կարճոյ առաջի դնել. անվրէպ սահմանել կամ ուսուցանել.
Համառօտէ զերախտիսն աստուծոյ առ նոսա. (Նախ. օրին.։)
Համառօտել զպատմութիւնն ի ստոյգ հնոցն ընթերցուածոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քոյ ... մինչեւ ի վախճան պատերազմին համառօտելոյ. (Դան. ՟Թ. 24. 26։)
Զոյց միանգամայն համառօտելով եւ այլն։ Համառօտելով զամենաբարի իրս. (Պիտ.։)
Թէ զաւուրցս հարստութիւն համառօտեսցես։ Եւ զի մի՛ տաղտկացայց յամեալ ի բանիս, ի համառօտել զսոյն փութացայց. (Նար.։)
ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. Քաղելով բովանդակել, եւ աւարտել.
Քարոզէ սարկաւագն, խնդրեսցուք հաւատով. եւ եպիսկոպոսն օրհնութիւն եւ փառս համառօտէ հօր եւ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ յաւիտեանս յաւիտենից. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Համառօտել զօրէնս։ Համառօտեալս յուսոյ. (Նար.։)
ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. Զննեզ այցելութեամբ. աչքէ անցընել.
Տեսուչ քորեպիսկոպոսն պարտի համառօտել զամենայն եկեղեցիս. (Կանոն.։)
ՈՒՂԻՂ ՀԱՄԱՌՕՏԵԼ. ὁρθοτομέω recte sentio, et explico. Ուղիղ իմանալ եւ իմացուցանել. (որպէս ռմկ. խելքը կտրել, խելքին կտրել տալ շիտակը. )
Ուղիղ համառօտել զբանն ճշմարտութեանն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 15։)
Վարդապետաց քանոն հաւատոյ. քանոն՝ զուղիղ եւ զճշմարիտ համառօտելն կոչէ՝ վարդապետութեամբ. (Շ. բարձր.։)
cf. Կալանաւոր.
soda;
alkali;
— կայուն, ցնդական, fixed, volatile alkali.
ԿԱԼԱՔԱՐ կամ ԿԱԼԷՔԱՐ Մոխիր խոտոյ իրիք՝ քարացեալ որպէս աղ. վարի իբր աճառ, եւ դեռ խածուածոյ օձից. աղ ալքալի, ղալլի, խալիա, կէլէքէր, քարէքար, շիխար։ Բժշկարան.։ լտ. ալքա՛լի, քա՛լի. իտ. սօ՛տա։ Կամ ըստ Լեհ. որպէս կապոյտ ներկ. լտ. կլա՛սդում, իսա՛դիս։
gibbet, gallows;
հանել ի —, to hang by the neck, to hang up a criminal;
արժանի —ի, that deserves hanging;
criminal;
գործ —աւ, hanging, suspended or pensile work.
ξύλον, σταυρός, ἰππάριον lignum, crux, patibulus, equulus, equuleus (իբրու Կախարան. գրի եւ ԿԱԽԱՆ) Տանջանարան կախման. տեղի կամ գործի կախելոյ. որպէս ծառ, փայտ, խաչ. մեքենայ քերանաց եւ լլկանաց. պրկոց. եւ Կախումն.
Թողուլ այնպես ի կախաղանին զդիակունս. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Ի խեղդ կախաղանի։ Ո՛չ կախաղանք եւ ոչ քերանք. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Կախաղանօք սրբոցն ոտին՝ զընթացս ուղղեա՛լ առ քեզ յերկին. (Յիսուս որդի.։)
Նմանութեամբ, Ի կախ կալն մտաց. վարանք.
Զսատանայ՝ զամենայն աւուրս տնօրէնութեան քրիստոսի՝ ի հնարավորութիւն եւ ի կախաղանի եւ ի տարակուսանս պահեաց մինչեւ ի խաչն. (Լծ. կոչ.։)
ԿԱԽԱՂԱՆԱՒ՝ ԳՈՐԾ կամ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. իբր Ի կախ կազմեալ ինչ. կախուած շէնք՝ բանուածք.
Արար երկուս եւս վանդակս՝ ծածկել զերկրորդ խոյակն, գործ կախաղանաւ։ Նռնաձեւ պղինձս ի վանդակապատսն՝ գործ կախաղանաւ. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 17. 18։)
Կազմեաց զանուանեալ բուրաստան կախաղանաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Կակղացուցանեմ.
Կակղել զերեսս երկրի, կամ զերկիր. զխստագոյնս անդաստանաց, զխոշոր ապառաժուտն, զխոպանացեալսն. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25։ Փիլ.։ Խոսր.։ Պիտ.։)
Կակղել զսիրտ քարեղէն, զկարծր բռնութիւն մարմնոյս գառոզութեան. զանընտել կամ զանհամբոյր գազանն. զմիասն. (Յհ. կթ.։ Նար, ՟Հ՟Զ։ Բրսղ. մրկ.։ Ոսկ. մտթ. ՟Գ։ եւ Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Զխիստ եւ զնահնազանդ հոգի ոչինչ կարէ կակղել. (Ոսկ. գծ.։)
Զլուսինն եդ աստուած լոյս տալ ի գիշերի, եւ զխաւարի զմթագինն կակղել. այսինքն մեղմել. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Կահաւորեմ.
ԿԱՀԱՒՈՐԵՄ ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ, ԿԱՀԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ՀԱՄԱՐԻՄ, ԿԱՀԵՄ ԿԱՀԻՄ. κατασκευάζω, -ομαι paro, instruo, -or. Հանդերձել կազմել՝ զիրս եւ զանձն իւր. Ճահաւոր եւ կարեւոր համարել. ջանալ. հնտրիլ. յարմարել. կազմել.
Ի պարոյկս բանին կահաւորելով. (Երզն. քեր.։)
Վասն զի բազում իրս պղատոն աստուածաբանէ, եւ վասն աստուածաբանութեանն կահաւորի. իսկ ուսումնականն կահաւորի վասն այնոցիկ, որք ենթակայութեամբ նիւթաւորք գոն. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Կահաւորութիւն համարեցայ, մանաւանդ թէ օգուտ իսկ, եւ կարեւոր պէտս՝ համառօտիւք զամենեսին ի կիր արկանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անտաղտուկ կահիցէ զիմաստութեան վարդապետութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Կահեմ զկարգս կահաւորելոց. (Երզն. քեր.։)
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
to limp, to be or go lame, to halt, to hobble;
to hesitate, to water;
յերկուս հետս —, to halt between two opinions
ԿԱՂԱՄ որ եւ ԿԱՂԱՆԱԼ. χωλαίνω, ἑπισκάζω claudico. Կաղ լինել. որպէս զկաղ քայլել. տկարանալ յնթացս. յետնիլ. տատանիլ ոտիւք կամ մտօք.
Անկաւ, եւ կաղացաւ։ Մինչեւ ցե՞րբ կաղայք յերկուս հետս։ Կաղայր ի զըստէ անտի։ Կաղացան ի շաւղաց իւրեանց. (՟Բ. Թագ. ՟Դ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 21։ Ծն. ՟Լ՟Բ. 31։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 45։)
Յերկուս կողմանս եւ յերկուս միտս կաղաս. (Մանդ. ՟Ա։)
Ի յերկուս հետս երկմտութեան կրկին կաղացի. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Յարուեստիցս յայսցանէ կաղացեալ եմք. (Մագ. քեր.։)
Զի մի՛ կաղասցէ ի կատարելութենէ. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Կրկին հաւատս ցուցանէին, զի կաղալոց եւ սողալով եւս ի լեառնն ելանէին։ Վասն յարութեանն բան կաղայր առ նոսա. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Որ ըստ հաւատոցն կաղայ. (Բրսղ. մրկ.։)
seller;
cf. Թթուուտ.
Ի շինականութեան կերպարանս ի կաղամբավաճառի օրինի մտանէր ի բանակն պարսից. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
թլպատեսցես զորդիսն իսրայէլի կրկնակի. (Յես. ՟Ե. 2։)
Ի կրկնակի թագաւորելն։ Դառնայ կրկնակի. (Յհ. կթ.։)
Կրկնակի ծննդեամբ. (շար. այսինքն ի մկրտութեան, որ եւ վերստին ծնունդ աւազանին։)
ԿՐԿՆԱԿԻ. δίς bis. Երկիցս անգամ. երկու անգամ.
Եթէ ոչ էր արբեալ կրկնակի քացախ զանգեալ ընդ լեղւոյ. (Նար.։)
Ըստ կրկնակի ծննդեան յարգանդի մարց, եւ ի ջուրս հոգեւոր սուրբ աւազանին. (Խոսր.։)
ԿՐԿՆԱԿԻ διπλῆ, διχῆ dupliciter. կրկին օրինակաւ. երկակի. երկպատկաբար. երկու կերպով.
կոչելդ՝ կրկնակի իմանի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Ունի ենթակայ, ունի եւ կատարումն. եւ զիւրաքանչիւր ոք ի դոցանէ կրկնակի. (Սահմ. ՟Ե։)
Կրկնակի դնէ զօրութիւն սորա. (Շ. բարձր.։)
Կրկնակի զբան սիրոյն առաջի դնելով. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Կրկնակի բարդեալ. (Իբր երկու խաթ. Նար. ՟Ի։)
ԿՐԿՆԱԿԻ. ա. διπλοῦς duplex, duplus. Կրկին. երկեակ. եւ Կրկնապատիկ. երկու, երկու կերպ.
զկրկնակի ընթացս կենաց մերոց։ Ըստ կրկնակի վտանգից. (Խոսր.։)
Կրկնակի ողբումն։ Դէմքկրկնակի կերպից. (Նար. ՟Ժ՟Է. լ։)
Յիսունքն կրկնակի՝ կիզանին (առ եղիայիւ). (Մագ. լ։)
կրկնակի սփոփանք։ Կրկնակի իրաւամբք. (Պիտ.։)
Եկն ել ի խաչ յիսուս. բայց ո՛չ մեկնահանդերձ էր. կրկնակի մի զիւրեւ ունէր. բաժանեցին զկրկնոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
to double, to redouble, to increase;
to fold, to plait, to turn down or in;
to tell or say again, to repeat, to reiterate;
to reply, to rejoin, to resume;
ստէպ — զբանն, to inculcate;
— ցաւոց, to relapse.
διπλασιάζω, διπλόω, ἑπιδιπλόω duplico δευτερόω secundo facio, intero ἑπικάμπτω, ἁνακάμπτω flecto, reflecto եւ այլն. Կրկին առնել զմիակն. երկպատկել զնոյն թիւ, կամ զիր. ծածել. ոլորել. բարդել. յաւելուլ. երկրորդել զնոյն զգործ. երկու խաթ ընել, վրայ բերալ, նորէն ընել կամ ըսել.
Կրկնել զփեղկն, կամ զսուր, կամ զձայն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 9։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 14։ ՟Խ՟Գ. 2։)
Վասն կրկնելոյ երազոյն փարաւոնի եր կիցս անգամ. (Ծն. ՟Խ՟Ա. 32։)
հարից զսա գեղարդեամբս յերկիր միանգամ, եւ ոչ կրկնեցից. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի 10։)
Հեղէք ի վերայ ողջակիզիդ. կրկնեցէք, եւ կրկնեցին։ Կրկնել զճանապարհս։ Կրկնեցան՝ ելին ընդ ճանապարհն ի բասան։ Անդրէն կրկնեսջի՛ք (կր), որպէս կթող յոճ իւր։ Ելանիցեն (յարգանդէ), եւ անդրէն ոչ կրկնիցին (իբր դարձ առնել)։ Ծունր կրկնել։ Ի կարմրոյ կրկնելոյ (այսինքն կրկին ներկելոյ, կամ ոլորելոյ)։ Դարձեալ կրկնէր՝ լինէր զօրաժողով (յն. յաւել)։ Մի՛ կրկնեսցին ի վերայ նոցա նոյն չարիք։ Յայն ձայն գոչման՝ առ հասարակ լերինք եւ հովիտք կրկնեալ բարբառով ընդդէմ հնչեցին. եւ այլն։
Զոր ջեռուցեալ՝ կրկնեաց, բոլորեալ որպէս պսակ. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Կրկնեալ պարանոց։ Ծունր պաղատանաց կրկնեցի։ Զկապն երեքկին սովիմբ կրկնեցեր։ Կրկնեսցի ի նոյն կարգ բանի։ Զի մի՛ կրկնեսցին կրկին քեզ չարիք. (Նար.։)
կրկնէր եւ երեքկնէր զսուտ (կամ զանսուտ) երդումն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զանընդել գազանն ի խոտորմանէն կրկնել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
նոսին կրկնեսցին նետք իւրեանց. այսինքն՝ որ երթեալն էր նա. կրկնեցաւ եկն նա յաղեքսանդրիա. այսինքն դարձաւ. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 16։)
ԿՐԿՆԵԼ. ἁπολαμβάνω respondeo. Երկրորդել զպատասխանի. պատասխանել.
Կրկնեաց անդրէն սատանայ եւ ասէ ցտէր։ Կրկնեալ անդրէն յոբայ՝ ասէ։ Դարձեալ կրկնեալ տեառն յամպոյն՝ ասէ զյոբ.եւ այլն։
Կրկնեալն, այսինքն է պատասխանեալ. քանզի ոմանք ի թարգմանացն այսպէս եդին։ Բայց կրկնեալ յիրաւի եւ ի բարիոք ժամու ասացաւ. վասն զի իբրեւ ի մրցմանաց ի տեղ դնէ զպատասխանիս ... պատասխանէ ճգնութեամբ. (Իսիւք.։)
Եբաց զբերանն կրկնել ոչ կարաց (այսինքն տալ պատասխանի). (Կաղանկտ.։)
to castrate;
to circumcise;
to cut off, to amputate, to mutilate, to crop, to dock, to curtail, to maim;
— զձայնաւոր, to make an elision, to elide, to cut out.
հատանել զթլփատն, կամ զերկուորիս. թլփատել. մանաւանդ Ներքինացուցանել.
Որ կրճատեաց զինքն մի՛ եղիցի ժառանգաւոր։ Եթէ ոք ժառանգաւոր զինքն կրճատեաց, լուծցի Կանոն.։ cf. Կրճատեալ։
Առաւել լայնաբար, Հատանելով իմն կարճել. յապաւել. ծայրատել. խեղել. զենուլ. բառնալ ի կենաց կամ ի միջոյ. կիսակտուր ընել, կտրել.
Ընդդէմ եկաց քեզ ի ճանապարհին, եւ կրճատեաց զվերջն քո. (յն. զպոչ քո)։ Ելանէին յամենայն քաղաքաց, եւ կրճատէին զնա. (Օր. ՟Ի՟Ե. 18։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 46։)
Եթէ կրճատեսցի երկոտանին. այսինքն կարեսցին կամ ծայրաքաղ լիցին ոտք նորա. (Պորփ.։)
Զպարարտսդ կրճատէք. այսինքն զենուք. (Մծբ. ՟Ժ։)
Մարկիոնացիքն շուրջ կրճատեցին զպատգամս հնոյ կտակարանաց ի նորոց կտակարանաց աստի. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. յն. պարաբարձին։)
Զմարդկայինն ի բաց կրճատեալ եհան ի մարմնոյն քրիստոսի զբանական հոգին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ո՛չ համայնաջինջ եւ ամենասպառ զսերմն ծննդոցն կրճատեցեր։ Որպէս ի հատումն եւ ի նուազութիւն միոյ յանդամոցս՝ կրճատեալ իմն է յօրինուած կազմութեան մարմնոյ։ Սահմանաւն սիրոյ զպարտեաց արմատ կրճատեաց. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Զ։ Նար. կ.։)
Ոչ յանդիմանիմք կամ ի բանէն կամ ի մարմնոյն նորին կրճատել զմասն ինչ կենդանական զօրութեանն. (Խոսրովիկ.։)
to gnash, to grind, to grate, to snap, to chatter;
— ատամանց, gnashing, grinding of the teeth;
— զատամունս, to gnash one's teeth.
ԿՐՃԵՄ βρύχομαι frendo, strideo. կամ Կրճել՝ իբր անուն, βρυγμός stridor. որ եւ ԿՐՃՏԵԼ. Կը՛րճ կը՛րճ ձայն հանել ատամանց, կամ շօշափել զմիմեանս բաբախմամբ. մանաւանդ յերեսաց սառնամանեաց. կճռտալ, կճռտացընել.
Հեծիցեմք, եւ զատամունս կրճիցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Զի մի՛ կրճեսցի (կամ կճնեսցի) մարդկային ոգւոցն բազմութիւն. իմա՛ ըստ յն. կրճատեսցի։
cf. Կրճեմ;
— զատամունս ի վերայ ուրուք, to gnash the teeth at, to threaten.
կրճել զատամունս, շփել ընդ միմեանս, եւ որպէս թէ սրել ի նշանակ քինու ցասման. ակռա կճռտացընել, սրել, մրմռալ.
կրճտել զատամունս ի վերայ եւայն. (Տե՛ս Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 10։ Սղ. ՟Լ՟Դ. 16։ լզ. 12։ ՟ճժա. 10։ Ողբ. ՟Բ. 16։ Գծ. ՟Ե. 54։) որպէս եւ յայլ գիրս։
Զկաթն ուտէք, զփափուկս ադանիք, զպարարտս կրճտէք, եւ զխաչինս իմ ոչ արածէք. (Եփր. աւետար.) իմա՛ կամ ընթերցիր, կրճատել, իբր զենուլ։
religion, faith;
religious order, monastic life;
law, right, custom, usage;
manners conduct, life;
sect;
— աստուածպաշտութեան, the true faith.
Ի բարի կրօնս զգեստուս. (Նար.։)
ԿՐՕՆ ԿՐՕՆՔ. (որպէս թէ կրեալ եւ պահեալ, կամ կրելի օրինօք) πρόσταγμα, θεσμός, ἕθος ordo, ritus, mos νόμος, νόμισμα, δικαίωμα , κρίμα lex, jus θρησκεία religio δόγμα doctrina. Կարգ եւ կանոն եւ օրէնք. պատուէր. բարեկարգութիւն. հաւատք. աստուածապաշտութիւն. Դեն. աղանդ. վարդապետութիւն. պաշտօն. արարողութիւն. սովորութիւն. կերպ կելոյ. կեանք եւ վարք. եւ Միանձնական կարգ. վիճակ կրելոյ կամ համբերութեան.
Եղեւ ի կրօնս ի մէջ իսրայէլի՝ ողբալ զդուստրն յեփիթայեայ։ Ըստ կրօնից ազգացն։ Զկրօնս աստուծոյ երկրին։ Այլոց կրօնից։ Կրօնք նոցա յօտարոտիս համարեցան։ Ըստ ճշմարտագոյն կրօնից օրինաց մերոց կեցեալ եմ փարիսեցի։ Կրօնիւք եւ այլն։ Կրօնք ասի հաւատք, եւ վարք ուղիղ։ Կրօնք՝ վարուցն եւ կարգացն կոչէ. (Խոսր.։)
Նախ վասն կրօնից, եւ ապա վասն վարուցն ցուցանէ. (Ոսկ. գաղ.։)
ՓԲարձրագոյն կրօնիւք լի է թուղթս. (Ոսկ. եփես.։)
Թողին զկրօն առաքելական եկեղեցեացն. (Բուզ. ՟Զ. 2։)
Ի բաց թողուլ զաղտեղի դիցն զոհամատոյց կրօն. (Կաղանկտ.։)
Որով վարժէ եւ յարմարէ զմերս կրօն անանջրպետ դաստիարակութեամբ. (Նար. խչ.։)
Այլ են բազում կրօնք փիլիսոփայից։ Ետ կրօնս պիթագորաս զշնչաւորաց միս չճաշակել. (Եզնիկ.։)
Բազում ցանկալի կրօնիւք որոշեալ ազգ մարդկան յանասնական սեռից։ Պէսպէս կրօնիւք բարելաւութեան։ Օրինաւոր կրօնիւք։ Բարեպաշտութեան կրօնից. (Պիտ.։)
Եթէ մովսէսի ասացեալ էր զայս կամ այլոյ մարգարէի, ի դէպ էր ի խնդիր եւ ի կրօնս առնուլ ... եւ զկարծիսն չէ պարտ ի կրօնս առնուլ։ Թէ մարգարէութիւն էր, ի դէպ էր զասացեալս ի կրօնս առնուլ. իսկ եթէ պատմութեամբ ասացաւ, եւ այլն. (Կիւրղ. թագ.։)
Մեծ կրօնս դնէ նոցա մարգարէն։ Լեառն զեկեղեցի կոչէ, եւ զկրօնիցն ամրութիւն։ Կրօնս լսէին, եւ ոչ անսային. (Ոսկ. ես. իմա՛ որպէս յն.)
Խարազանաւոր կրօնիւք. (Մաշտ. սքեմ.։)
Հան զկրօնաւորական զգեստն, եւ եդ մեկուսի, զի մի՛ անարգեսցի կրօնքն յանօրինացն։ Առին զխաչս իւրեանց եւ գնացին կրօնօք զկնի քրիստոսի. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Բ. եւ Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Է.։)
Կրօնք, կիր կամ համբերութիւն. (Հին բռ. իմա որպէս լտ. ռելիճիօ։)
Զբարձրագոյն կրօնիցն բուռն հարկանել. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Յետ հաւատոցն՝ կրօնս ըստ արժանի հաւատոցն՝ կրօնս ըստ արժանի հաւատոյն ցուցեալ. (Արծր. ՟Թ. 7։)
to be stingy, miserly, covetous;
— զատամունս, to grind the teeth at, to threaten.
կցիր առնել. կծկեալ կացոկցանել, կամ պահել. կծկել, սեղմել զձեռս ագահութեամբ, եւ զատամունս սպառնալեօք, որ եւ Կրճտել.
Սփռեա՛ (զողորմութիւն). մի՛ կցեալ ունիր, այլ հան, զի պահիցես. յն. պինդ ունել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Ջանայիք տառապէիք ժողովէիք, ի վերա կցրէիք. (Ոսկ. ես.։)
այլ եւ խրոքտայր եւս, եւ զատամունսն կցրէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զարանց զգեստ ինչ հագաւ. (Կանոն.։)
Իբրեւ հագաւ զհողաթափ իւր, ետես զայլ եղբայր՝ որ հագաւ զսանդալ իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
ՀԱԳԱՆԻՄ հագուցեալ. հ.
Զմաշեալ եւ զհատուցեալ (ռմկ. հագած) զգեստն ոչ դարձուցանէ . . . եթէ ագաւ, եւ մաշեաց. (Մխ. դտ.։)
to cough;
անդադար —, to do nothing but cough;
հազաց զգիշերն ողջոյն, he coughed all night.
ՀԱԶԱՄ կամ ՀԱԶԵՄ. βήττω, χελόττω tussis. Գրգռիլ փողոյ կամ թոքոց, եւ ի դուրս տալ թնդմամբ զշունչ կամ զխուխ.
Եթէ հազայ ի վերայ սեղանոյն ... ի ձգել զխուխ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անհնարին ցաւովք հազելոյ կոտորեալ լինէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ (ըստ յն. եւ Ճ. ՟Գ. գրելի, հազոյ։))
melting;
smelting;
fusion;
— առնուլ, to melt;
to smelt;
to thaw.
ՀԱԼ ՀԱԼՔ. Արմատ Հալելոյ, իբր Հալումն. հալօղ. եւ այլն. (լծ. թ. խալլ. որ է հալումն եւ զտումն)
Սկսանի յարեգունի տեղսին հալ առնուլ ձիւնն. (Ոսկիփոր.։)
Ի հալ անկեալ ապառաժ վէմ քարածերպ այրոյն, եւ պաղեալ կախեալ կան իբրեւ զսառն պաղեալ. (Վրդն. ել.։)
Թեման, որ այժմ կոչի բիւրհալք. իբր թէ հալք եւ մարզիչք բազում գոյութեանց պատուական նիւթոց. (Նար. խչ.։)
ՀԱԼ ԵՒ ՄԱՇ. գ. որ եւ ՀԱԼՈՒՄԱՇ. φθίσις, ἐκτικόν phthisis, hecticon իտ. etica. Բարակ ցաւ հալիչ եւ մաշիչ.
Բարակ ջերմն. որ է հալ եւ մաշ։ Դեկ, որ թարգմանի հալ եւ մաշ. եւ այլ ոմանք սեղմ ասեն, եւ հայք բարակ ասեն։ Զայս ջերմս՝ զոր անուանէ հոռոմն ըկտիկոն. զոր տաճիկն՝ դըկ. որ թարգմանի հալ եւ մաշ։ Հալէ զճրագուն, մաշէ, հատցնէ զմիսն. վասն այդր պատճառանացդ անուանեցին զնա հալ եւ մաշ. (Մխ. բժիշկ.։)
persecuted, expelled, fugitive;
— առնուլ, տանել, արկանել, to persecute, to pursue, to expel, to chase, to give chase to, to thrust or push back or aside, to scatter, to dislodge, to drive out or away, cf. Հալածեմ, cf. Վարեմ, cf. Քշեմ;
— լինել, երթալ, to be persecuted, driven away, expelled, to flee, to flee away, to take to flight.
Հալածական մշակացդ վասն բանին կենաց։ Զենոբ.։
Ատելի հալածական յամենեցունց. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 8։)
Պտղոմէոս հալածականն ի մօրէ հօրն իւրոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զայս թեկղ զհալածական օտարաշխարհիկ։ Կոչել զաստուած յօգնութիւն, զոր հալածական կինն պաշտէր. (Ճ. ՟Ա.։ Սոկր.։)
Զիա՞րդ մարթ էր լինել ի միում բազմականին զօրութիւն հալածիչ, եւ բորոտութիւն հալածական. (Եփր. համաբ.։)
ՀԱԼԱԾԱԿԱՆ ԱՌՆԵԼ, ՏԱՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ. կամ ԼԻՆԵԼ, ԵՐԹԱԼ, եւ այլն. διώκω καταδιώκω, -ομαι persaequor, expello, -or Հալածել, վարել, իլ. քշել, քշուիլ. ... Տե՛ս (Յես. ՟Ժ՟Ա. 8։ ՟Ա. Մակ. ՟Բ. 47։ ՟Ե. 21։ ՟Ժ՟Ա. 73։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 4։ Առակ. ՟Է. 23։)
Վարշամակ խրտանց նոցա ... զդեւսն հալածական առնէր. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Բաւական է միայն երեւելն լուսոյ հալածական առնել զխաւար. (Ոսկ. ես.։)
Հալածական տանէին մինչեւ ի սահմանս յունաց. (Ագաթ.։)
Հալածական արկանէր. (Խոր. ՟Ա. 13։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Հալածական եղեաք, եւ ոչ գտաք հանգիստ. (Ողբ. ՟Ե. 5։)
cf. Ղամբարանշոյլ.
ՂԱՄԲԱՐԱՓԱՅԼ ՂԱՄՊԱՐԱՓԱՅԼ. Փայլեալ որպէս զղամբար. լուսափայլ. պայծառ.
Ջահազարդեցան ղամբարափայլ անշէջ լուսով. (Յհ. կթ.։)
Ղամբարափայլ լուսով ջահացուցանել ընդ ոլորտս տիեզերաց զյիշատակ սրբոցն. (Սիսիան.։)
Ղամբարափայլ շինեաց տաճար. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
Ղամպարափայլ ջահաւորութիւն, կամ տօնախմբութիւնք. (Մագ. խչ. եւ Մագ. թղթ. ՟Ա։)
Ձայնիւ սուրբ փեսային գալոյ սպասողք՝ ղամպարափայլ լապտերօք հաւատոյ. (Տաղ.։)
Ղամպարափայլ ի ձեւ լուսոյ բոցատեսակ՝ յօտար լեզուս տայր բարբառել ընտրեալ հօտին. (Տաղ.։)
cf. Ղօղանջութիւն.
ՂՕՂԱՆՋԻՒՆ ՂՕՂԱՆՋՈՒՄՆ. որ եւ ՂՕՂԱՆՋ, ՂՕՂԱՆՋԱՆՔ. Ղօղանջելն. հնչիւն. հաչիւն. աղաղակ աննշան. շաղփաղփութիւն. բարբանջ.
Սոսկ ղօղանջիւն իմն, որ նշանակիցէ բան ինչ. (Գէ. ես.։)
զշատախօս դիւականին, եւ զղօղանջիւն դիմագրաւին. (Յիսուս որդի.։)
Զբանիցն ղօղանջումն, զկաքաւս ոտիցն։ Թողցուք զղօղանջուն առասպելական բանից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 20։)
Դարձուցանեն զմիտս իւրանց եւ զփոյթ ի տունս (եռմոսաց) եւ ի ղօղանջմունսն յայնոսիկ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to predestine, to destine, to doom, to fate;
յանմահութիւն —գրեալ, born or destined to immortality.
ՃԱԿԱՏԱԳՐԵԼ. Սահմանել ըստ ճակատագրի հեթանոսաց.
Զյօժարութեան զելսն ճակատագրեն։ Եւ այս ճակատագրեալ է. (Նիւս. բն. ՟Լ՟Զ։)
Յանմահութիւն ճակատագրեալ. (Խոր. ՟Գ. 15։)
cf. Ճակատեցուցանեմ.
Եւ այս իսկ սատանայի խարդախութեանն գործ է, ընդդէմ ճշմարտութեան զմոլորութիւնն ճակատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց ընդդէմ ասորւոց։ Զզօրսն սփռեաց ճակատեցոյց ի մարտ պատերազմի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 33։)
beet, beet-root;
cf. Բազուկ.
σευτλίον, -τλον, τευτλίον, -λον beta rubra . վր. ճակունտէլի. Բոյս, որոյ արմատն է գնդակ կարմիր՝ անոյշ. իսկ որոյ արմատն է տկար, տերեւքն են պարարտագոյն. առաջինն կոչի եւ Բանջար. բանճար .... իսկ երկրորդն՝ Բազուկ. պազուկ .... Ըստ առաջնոցն առաւել ասի.
Կարգեցաւ ճակնդեղ ի վերայ բանջարոց՝ իբրեւ զտեւող յամարայնի ի կերակուր մարդկան. (Մխ. առակ. ՟Ծ։)
Ճակնդեղ անխարշ, տակն։ Ճակնդեղ ոմանք ասեն, թէ չքնդուրն է, եւ ոմանք թէ բազուկն. (Բժշկարան.։)
Վասն ճակնդեղի, որ է բազուկ. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Գ։)
ճահ. ի ճահ. զճահ. ա. Դիպող. վայելչական. պատշաճ. յարմար.
Ի լեզուաց ոմանց ճարտարաց ի ճահ ճեմութեանց։ Անդէն՝ ընդ նմին կարգի ի ճահ փոխադրութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
cf. Ճահեցուցանեմ.
Ճահաւորել. յարմարել ի դէպ. կր. յարմարիլ, ի դէպ գալ. յարմարցընել, յարմար գալ.
Բարւոք իմն ճահէ զգնացս գարշապարացն։ Եւ զայս հինգ ազգաց ճահիցես. (Ոսկ. եփես.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Պատշաճին բանքն (ի տէր մեր). ապա թէ ոչ՝ ոչ ճահին (այլում). (Կիւրղ. թագ.։)
cf. Ճաճանչաւոր.
Գեղեցկաճաճանչ. պայծառափայլ. նշուլագեղ.
Լոյս ճաճանչագեղ ի խաւարն սեւացեալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)