pike.
flight of cranes.
snorer.
cranes.
snoring, snore;
snorting;
rattling, rattle in the throat.
cf. Խորդիւն.
Խորդալն. հնչիւն խորդալոյ.
Ռընդացն ձայն խորդման. (Փիլ. յովն.։)
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
βοθύνω profundum facio, in profundum mergo κατορύττω defodio. Խոր առնել. խորացուցանել. ի խորս իջուցանել. խորունկցընիլ, փոսել.
Փորեաց եւ խորեաց, եւ եդ հիմն։ Խորեցէ՛ք ի նստել բնակիչք հանգրուանիդ. (Ղկ. ՟Զ. 48։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 30։)
Որ շինէ զշինուած իւր ի վերայ ապառաժ վիմի, խորիցէ եւ դիցէ զհիմն նորա. (Մծբ.։)
Եւ ի խորս թաքուցանել, թաղել, պահել ի ծածուկ.
Իբրու ոչ եւս խորել եւ թաքուցանել, այլ յայտնի պատմութեամբ եւ ձեզ վերագրեցի. (Պիտ.։)
Մինչեւ յե՞րբ զկորստական զոսկիս զայս ի վայր խորեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։)
Ոչ գանձել յերկրի՝ ոչ միայն զթաղելն եւ զխորելննշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
Զբանս նորա խորեսցեն ի սրտի. ընթերցի՛ր ըստ յն. խորհեսցին։
ԽՈՐԵԼ. νοσφίζω, -ζομαι surripio, subtraho, subduco πλεονεκτέω fraudo per avaritiam. Խոռել. բառնալ զմասն ինչ յամբողջ իրէ. մեղմով գողանալ.
Խորեաց ի գնոցանտի. (Գծ. ՟Է. 2։)
Զականսն բերեալ, եւ զծանրագոյնսն ի նացունց խորէր. (Մագ. ՟Ժ՟Է։)
Խորեալ էր զանօթսն. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Որ դոյզն ստացուածոց ընկերինխորօղ՝ փորձեցաւ լինել գող. (Պիտ.։)
Հաւատարիմ կոչէզնա, զի չխորեաց ինչ։ Կայէն ագահեաց խորեաց յաստուծոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 24։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Բ։)
Այս է մտերիմ ծառայիցն աստուծոյ գործ. ոչինչ խորել զաստուածայնոց, այլ՝ աստուծոյ ստորագեալ զամենայն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Ոչ եթէ իբրեւ յորդւոյ եւ ի հոգւոյ խորելով ինչ զաստուածութիւն. (Կիւրղ. օրին.։)
Կամ σφετερίζω sibi vindicare, attribuere. Սեպհականել անձին զոչ իւրն.
Որպէս թէ զփառս հօր՝ որ ոչինչ էր (ասեն) նմա անկ, յանձն խորիցէ։ Ո՛չ փառս ինչ՝ որ չիցէ նմա անկ, խորելոյ. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 3. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
Եւ λυμαίνω violo, devasto. Խանգարել. եղծանել. անպիտան կացուցանել.
Խորէ զիւր արդարութիւնն ամբարտաւանութեամբ. (Ոսկ. ղկ.։)
diver.
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
πρόγονος, προγόνη privignus, -na. Որ չէ բուն եւ հարազատ որդի. զաւակ օտարի՝ ոդիացեալ ումեք ի պատճառս ծնողին իւրոյ ամուսնանալոյ ընդ նմա. որ եւ լինի խորթ զաւակին հօրու կամ սօրու.
որդի առ մայր, կամ խորթ առ մօրու։ Զկնոջ իւրոյ դուստր։ Որ է որդւոյն խորթ, կամզխորթունդուստր։ առ իւր խորթուն թոռնիայն. (Նախ. ղեւտ.։)
Խորթքն ընտրեալ լինէին ի ճշմարիտ րդւոց. (Նոննոս.։ տե՛ս եւ Կանոն.։)
ԽՈՐԹ. νόθος nothus, adulterinus, spurius. Աղջկորդի. հարճորդի. պոռնկորդի. փիճ.
Եթէ առանց խրատու լինիցիք, ապա խորթք իցէք, եւ ոչ որդիք. (Եփր. ՟Ժ՟Բ. 8։ Բաժանէզխորթսն եւ զսերտ որդիսն. Ոսկ. եբր.։)
Որպէս յոռեգոյնք կանանցն, որք զխորթսնառաջի արկանեն։ Դիմեցին այժմ հարազատաբար խորթք շուրջ զմեօք. (Բրս. թղթ.։)
Որդւոց բարձրացելոց անարգելով զծնօղսն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զօտար հայրն. (Խոր. ՟Գ. 68։) (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ։)
ԽՈՐԹ. νόθος adulteratus, alienus. Անհարազատ ինչ. խարդախեալ. Օտար կամ սուտ. գալպ.
Խորթ շարագրածութիւնք (որ չեն նորա զոյրանունն կրեն). (Անյաղթ պորփ.։)
Մեր ո՛չ է սովորութիւն գողաբար զայլոցն իմաստասիրութիւն խորթս մեզ ստեղծանել. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Յիշեցուցանէ զնոցա գործս խորթ իմաստութեանն։ Խորթ է աստուածային եւ երկնաւոր վարդապետութեան. (Սարգ. յկ. ՟Թ. եւ ՟Ա. 7. ՟Ը։)
Սա (նիւթն առջին) է առանց զգայութեան շօշափելի, խորթմտածութեամբ հազիւ հաւանելի. (Պղատ. տիմ.) (այսինքն անհանճարից անհաւատալի։)
Մի՛ լինիր խորթ սովորութեամբ։ Փութա՛ ոչ շփոթել զերգս սաղմոսաց քոց խորթ խորհրդով. (Կլիմաք.։)
Հարազատացն եւ խորթիցն ըստ նիւթոյն. (Երզն. քեր.։)
ԽՈՐԹ. փոխանակ գրելոյ Խորդ. այն է կռւնկ թռչունն.
Զիա՞րդ խորթք կան իբրեւ զպահապանս ի պահու. (Վեցօր. ՟ը։)
Խորթք ի թռչելն ձեւացուցանեն կերպարանս գրոյ. (Եւագր. ՟Լ՟Գ։)
Նովին սխալագրութեամբ ասի.
Խորթնհոմանուն է. զի խորթալ՝ քունն, եւ խորթ զաւակն. (Ոսկիփոր.) (փոխանակ գրելոյ Խորդալ։)
unsociable, morose;
capricious, whimsical.
Խորթ եւ վայրենի բարուք. օտարոտի ի գնացս քան զծայգան, խորթաբարոյսքան զգալիլեա։ Սովաւ խորթաբարոյիցն հերձուածողաց բերանք կարկին. (Նար. ՟Բ. ՟Հ՟Ե։)
to be degenerated, estranged, spoiled.
νοθεύομαι alienor, pro adulterio habeor. Խորթ լինել կամ գտանիլ. օտարանալ իբրեւ զխորթ.
Ի ստացօղ դարձի՞ն յուսացայց, յորմէ խորթացայ։ Զաբրահամ ոչ էր յիշել, զի խորթացեալ էր ի նմանէ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ծ՟Ա։)
Եւ Օտարեանալ ի կարգէ. անստոյգ, անհարթ գտանիլ.
Խորթային երկոքեան իրողութիւնքն արիստոտէլի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. (Յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն հարթել զանհարթ ոճն։)
to change the nature of, to adulterate, to corrupt, to debase, to spoil, to impair.
νοθεύω pro adulterino habeo, alieno. Տալ խորթանալ անհարազատ համարել օտարացուցանել (իրօք, կամ նմանութեամբ)
Յաբրահամու հայրութենէն զնոսա խորթացոյց. (Նանայ.։)
Քարոզեաց զերկունս (այսինքն զծնունդն) եւ զազգակցութիւնն ոչ խորթացոյց. (Ոսկ. կուս.։)
Այս է փարթամին, ոչ այլ ումեք պէտս ունել. թէպէտեւ առաջիկայ ժամանակս զայսոսիկ խորթացոյց. (Անյաղթ պորփ.։)
bastardy, adulteration;
degeneracy, corruption;
decay.
Խորթ գոլն. անհարազատութիւն. եւ Տմարդութիւն.
Կամիս զխրթնի խորթութիւն նոցա. (Մագ. ՟Ա։)
Պօղոս վկայէ խորթութեան նոցա. (Վրդն. լս.։)
profouud, impenetrable, inscrutable;
penetrating, profound.
ԽՈՐԻ կամ ԽՈՒՐԻ, կամ ԽՈՐ. որ յօդիւ գրի ի մեզ Խորին. ըստ արաբ. քուրլա, քարրա, գառի, գըրայեթճի . այսինքն Քաջ վերծանօղ. ընթերցօղ եւ մեկնիչ գրոց. (ըստ տճկ. ընթերցօղ կուրանի իւրեանց. զի եւ գուրան, կամ գըրայեթ, է ընթեռնուլ։)
Սրբոյն աբբայ եփրեմի խորին (կամ խուրին, կամ խորն) ասորւոյ. (ՃՃ.։ Յայսմաւ.։ Տօնաց. եւ այլն։)
Քերոտան, վերծանող։
Խոր իմաստիւք, եւ դժուարիմաց.
Առակս խորիմացս. (Ագաթ.։)
deep, high;
impenetrable, ahstruse, obscure, hidden, difficult to understand;
— ականողիք, sunken eyes.
βαθύς profundus. Նոյն ընդ խոր. խորունկ. տէրին.
Ի վիհ մեծ յանտառի խորին յոյժ։ Ե՛կ է՛ջ ի խորս խորինս։ Երկինք բարձր, եւ երկիր խորին (կամ խոր). (՟Բ. Թագ. ՟Թը. 17։ Եզեկ. լբ. 21։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 3։)
Խորին վայրք երկրի. (Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Բանք խորինք։ Խորին խորհուրդք. (Առակ. ՟ա. 6։ ՟բ. մկ. ՟բ. 31։ Ես. ՟լա. 6։ ՟իթ. 15։)
Խորին փիլիսոփայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Դարձեալ եւ այս առանձինբառ է հեբրայեցւոց, եւ խորին. (Կիւրղ. թագ.։)
Խորին խաղաղութիւն, կամ ծերութիւն, խաւար, առաւօտ, անապատ, չարութիւն, կռապաշտութիւն. (Արծր.։ Նար.։ Մագ. Շ. մտթ.։ Խոր.։ Յհ. կթ.։ Յարեաւ ի խորին ժամ առաւօտին՝ ի մէջ գիշերին. Գանձ.։)
peculator.
Որ խորէ մասն ինչ յիրացգող.
Որպէս գողն յուդաս եւ մատնիչ ... ստանայ զնա իբրեւ խորի նենգաւ. (Սարկ. քհ.։)
honey-comb;
honey-cake.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մեղրահաց, մոմով մեղը» Ա. թագ. ժդ. 22. Սղ. ժը. 11. Եփր. դտ. 341. Կոչ. 282. Ոսկ յհ. ա. 1. «մեղրով և իւղով պատրաստուած խմորեղէն է» Ել. ժզ. 31. Թուոց ժա. 8 (հմմտ. Տաթև. ձմ. ճխե. «Ետուն նմա ձկան խորովե-եելոյ մասն և խորիսխ մեղու. ո՛չ թէ ծաղ մեղը, այլ մեղու. այսինքն իւղով և մեղերը գործեալ հաց»), որից մեղրախորիսխ Սե-բեր։
• pictet 1, 440 (սխալմամբ գրելով խորին) kar «անել, շինել» արմատից։ Հիւնք. խարիսխ բառից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ դնելով մասնիկ, խոր կռում է լիթ. koris «մեղրահաց», լեթթ. kāri-tes «մեղրահացերի խաւեր, պան», լն. ϰηρός «մեղրամոմ», ϰηρίον «խո-րիսխ», լտ. čera «մեղրամոմ» բառերին. հին ձևն է *կորիսխ. հմմտ. նաև կա-պադովկ. յն. ϰηρόϰϰο «մեղրահազ»։ Հիւբշ. 455 չի ընդունում այս մեկնու-թիւնը։ Patrubány ՀԱ 1903, 220 kar. q' [other alphabet] r «շինել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խտջ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. խօրիս, Մկ. խուրիս, Ոզմ. խուրէս, Ախց. Երև. Տփ. խօրիզ, Պլ. խօրիձ, Ջղ. Սլմ. խո-րինձ, Հճ. խէլիզ, Ագլ. խրազ, որոնք սովո-րաբար նշանակում են «գաթայի մէջ դնե-լու հայս». -տարբեր նշանակութիւններ են տուած Հմշ. «թզենիի, եղէգի ևն թոյլ միջու-կը», Հմշ. Տր. «ձուի դեղնուց». հմմտ. նաև խորոճ Տր. «մեղրադդումով, սոխով և ուրիշ կանաչեղէններով պատրաստուած մի տեսակ հայս»։
κηρίον favus. (իսկ κηρός cera, է մոմ). Բլիթ կամպան մեղեր հանդերձ մոմովն. բճիճ լի մեղու. մոմով մեղր. կիւմէճ պալը.
Խորիսխ մեղու։ Քաղցր է նա քան զմեղու խորիսխ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։ Սղ. ՟Ժ՟Ը. 11։)
Պատառ մի ի խորսխոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Մեղու շուրջ զխորիսխովն թռուցեալ պատի։ Համս խորսխոյ քաղցրութեան. (Ոսկ. ի մելիտ. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Մեղեր եւ խորսխի յագումն կայ. (Լմբ. սղ.։)
Խորիսխ՝ որ կոկորդն քաղցրացուցանէ, է շնորհք աւետարանին. (Համամ առակ.։)
Ստեղծելով իբրու խորսխով մեղուաց զքաղաք եւ զքաղաքացիս. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
ԽՈՐԻՍԽ. ἕγκρις laganum, placenta. Պան խմորոյ զանգելոյ իւղով եւ մեղու. խիւս. փոխինդ.
Համ նորա իբրեւ զխորիսխ մեղու։ Եփէին ի պուտան, եւ առնէին նկանս. եւ էր քաղցրութիւն նորա իբրեւ զխորիսխ իւղոյ եւ մեղու. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 31։ Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։)
slough;
skin, hide;
shell, bark, rind, peel;
*spittle, phlegm.
• (ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց ունինք միայն յետնաբար սեռ. խորխի) «օձի շապիկ» Փիլ. լին. 24. Եպիփ. բարոյ. Լծ. կոչ. Երզն. մտթ. 236. Ոսկիփ. «խոզի մորթ» Ագաթ. «պտուղի ևամ սերմի կճեպ» ՋԲ. որից խորխանալ «կաշի դառնալ» Ագաթ. խորխաւոր «փեճե-կաւոր (պտուղի կամ սերմի համար ա. ւուած)» Նիւս. կազմ. Ոսկիփ։
• ՆՀԲ լծ. հյ. գրգլեակ, թրք. խըրխա և քիւրք «մուշտակ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] ︎ xirqa «վերարկու», թրք. [arabic word] kurk «մուշտակ»)։ Հիւնք. գործ բառից։ Bug-ge IF 1, 448 հսլ. skora «կաշի, մորթ», լեհ. skorka «հացի, պտուղների կեղև» բառերին է միացնում. հյ. բառը նախա-պէս *խորկ ձևն ունէր, ուր վերջաձայնը նախաձայնին վերածուելով՝ յառաջացե։ է խորխ։ Նոյնը կրկնում է Walde 192՝ կցելով լտ. corium, հիսլ. hogrundr. սանս. krtti-«կաշի, մորթ» ևն բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. խօրխ «ծառի կեղև, ծաղկախ-տի թեփանք, հարբուխից յետոյ քթի վրայ ձևացած թեփը, շերամի բոժոժի անպէտ մազմզուքները», Ագլ. խուրխ «օձի շապիկ. փոխաբերաբար՝ վատ մարդ», Սեբ. խէօրխ «օձի շապիկ», Երև. խրխի ւაձի շապիկ»։ Նոր բառեր են խորխել, խորխահան անել կամ լինել Շշ. «կաշին փոխել, բուն գոյնը դուրս տալ»։-Տե՛ս նաև խուխ բառի տակ։
• ՓՈԽ.-Չեչէն. խորխո «թաւիշ», կիւրին. xur «կաշի, մորթ», քրդ. [arabic word] xur «մորթ. կաշի» (վերջինս Justi, Dict. Kurde 162 հա-մեմատում է մեր բառի հետ՝ որ սխալմամբ գրում է խորք)։-Այս բառերի համեմատու-թիւնը սակայն այնպէս է, որ աւելի ենթա-դրել է տալիս թէ բոլորը միասին խալդեան կամ մի ուրիշ աղբիւրից են։
λεβηρίς, σόφαρ exuviae serpentis. Մորթ կամ մաշկ օձի ի բաց ձգելի ի հնութեան. օձու շապիկ. (լծ. եւ գրգլեալ. խըրխա. եւ քիւրք ).
Զծերութիւնն օձ ի բաց մերկանալ զխորխն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 33։)
Օձն գտանէ զքարածերպ ինչ, եւ ընկենու զխորխն. (Եպիփ. բարոյ.։)
Օձ հնութիւն խորխի փոխելով՝ նորանայ. (Երզն. մտթ.։)
Մերկանայ զխորխ մեղացն զօձաձեւ կերպարանն. (Լծ. կոչ.։)
Օձ է մեղքն, ի ծակն շուտ մտանէ. եւ ոչ կարէ ոք քարշել զնա, զի խորխն ընդդէմ է. (Ոսկիփոր.։)
ԽՈՐԽ. λάφυρα exuviae. Մորթ այլոց կենդանեաց եւ Կեղեւանք այլոց իրաց. տէրի. խէրէզ.
Զխորխացեալ կաշին ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to toughen like leather.
ԽՈՐԽԱՆԱԼ. Իբրեւ զխորխ (խոզի) լինել.
Զխորխացեալ կաշին ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
to fall in, to sink, to give way.
Հերձոտիլ. խորելով խորիլ. ճեղքրտիլ, բացուիլ.
Երկիր առանց ջուրց պատճառի եւ խորխոլի. (Եզնիկ.։)
falling in, sinking;
land-slip.
gulf, abyss, chasm, pit.
• տե՛ս Խոր։
βόθρος, βόθυνος, βάραθρον fovea, scrobs, lacus, fossa, hiatus, barathrum. Փոս խոր. խորափիտ. վիհ. խորք երկրի. գուբ. գերեզման. եւ Դժողք, եւ Կորուստ. տէրին լուգուր
Թագեաւ ժողովուրդն ի վէմս եւ ի խորխորատս։ Արարից զնա խորխորատ տղմոյ ի կորուստ։ Երկոքին ի խորխորատ անկանին կամ անկանիցին։ Անկանից (ոչխարն) ի խորխորատ։ Իջուց զքեզ առ իջեալսն ի խորխորատ։ Տուաւ գերեզման նորա ի խորս խորխորատին։ Փորեցից խորխորատ։ Փորեցին առաջի իմ խորխորատ մեղաւորի։ Ի նոյն անկանցի ի խորխորատ զոր եւ գործեաց։ որ փորէ խորխորատ ընկերի իւրում, ինքն լցցէ զնա.եւ այլն։
Ի խորխորատից չարեաց ելանել միւսանգամ ի ծիծաղ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Զոր օրինակ ժողովեսցէ ոք զմարախ, այնպէս խաղայցեն ձեօք ի խորխորատիցն իւրեանց. (Ոսկ. ես.։)
Ի չարաչար աղանդաց կործանին խորխորատս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Խորխորատ կորստական, կամ կորստեան. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ե։)
Անձին եւ առջնորդելոցն խորխորատի պատրաստեցաւ. (Լմբ. ժղ.։)
Խորխորատ առնել, եւ կուտել փայտ. (ՃՃ.։)
cf. Խաւարծիլ.
Խաւարծիլ. գաբծիլ. ռմկ. խործիլ. Տունկ խաչնդեղոյ. գաբ. ռէվէնտ ։ (Բժշկարան.։) (Խործովիլ ըստ Լեհ. Ազգ խեցեմորթի գոհարաց եւ մարգարտաց. այլ ըստխոտրջրեցւոց՝ Ազգ կերակրոյ փոխընդով եւ իւղով զանգեալ։)
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
μελετάω, λογίζομαι, διαλογίζομαι , βουλεύω, -ομαι, φρονέω եւ այլն. meditor, cogito, ratiocinor, consulo, consulto, volo եւ այլն. Մտախոհ կամ մտախոհ լինել. խոկալ. զմտաւ ածել. տրամաբանել. երկնել ի սրտի, որոճել ընդ միտս. մտմտալ. մտածել,
Արգելիցին ի խորհուրդս իւրեանց՝ զոր եւ խորհեցան։ Խորհեցան խորհուրդ զոր ոչ կարասցեն հաստատել։ Բարկութեամբ զնենգութիւն խորհէին։ Զանօրէնութիւն խորհեցաւ յանկողնի իւրում։ Դուք խորհեցարուք զինէն ի չարութիւն, եւ աստուած խորհեցաւ վասն իմ ի բարութիւն։ Խորհէին ի սիրտս իւրեանց։ Զի՞ խորհիք զայդ ի սիրտս ձեր։ Խորհեցան ի միտս իւրեանց։ Խոհէր ի միտս իւր։ Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս։ Իւրաքանչիւր չար ընկերի իւրում մի խորհիք ի սիրտս ձեր։ Խորհեցարու՛ք զտեառնէ բարութեամբ։ Խորհեցան կամ խորհեցարու՛ք զբարիս առաջի տեառն եւ մարդկան.եւ այլն։
ԽՈՐՀԵԼ. Հոգ տանել. ուշ ունել. խնամ տանել կամ ունել. խելք տալ, ուշ դնել.
Յարդ խորհեա՛ց, եւ ի դոյն կանխեսջի՛ր. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 15։)
Տէ՛ր նայեա՛ց, եւ խորհեա՛ց զմեզ։ Ես աղքատ եւ տնանկ եմ, աստուած խորհեա՛ զիս։ Երանի՛ որ խորհի զիս։ երանի՛ որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն.եւ այլն։
Ո՞ր իցէ խորհել յաղքատն եւ ի տնանկն. խորհեալն այն է, յորժամ զմտաւ ածիցէ զտառապանսն նորա (ի լինել ձեռնտու). (Մանդ. ՟Ը։)
Խորհեցաւ լռելայն արձակել զնա։ Իսկ եթէ զայս խորհեցայ, միթէ թեթեւութեա՞մբ ինչ գնացի։ Գիտեմ զի խորհի տէր ի վերայ քո կործանել քեզ.եւ այլն։
Իբրեւ խորհեցաւ աստուած հաստատել զաշխարհս. (Մծբ. ժղ.։)
Որք զաստուած սիրել խորհեցան թագաւորք. (Անյաղթ բարձր.։)
Խորհէր կործանել զդիս. (Խոր.։)
Ճանապարհ նմա հորդէ ամենայն ուրե՛ք, ուր եւ նա խորհեսցի երթալ. (Յհ. կթ.։)
Գնա՞լ խորհեալ էք. (Վրք. հց.։)
Ոչ խորհին ուղիղ կենցաղ ցուցանել. (Ոսկ. յհ.։)
ԽՈՐՀԵԼ ընդ այլում. Խորհդակից լինել. խորհուրդ առնել կամ տալ.
Խորհեցաւ ընդ նա։ Խորհեցաւ ընդ միմեանս. Եթող զխորհուրդ ծերոցն զոր խորհեցաւ ընդ նոսա, եւ խորհեցաւ ընդ մանկտին։ Խորհեցաւ արքայ եւ իշխանքն եւ ամենայն եկեղեցին։ Զայս ինչ եւ զայս ես խորհեցայ։ Զայս ինչ եւ զայս խորհեցաւ վասն ձեր աքիտոբէլ. եւ այլն։
ԽՈՐՀԵԼ. որպէս Կարծել կամ գուշակել ընդ միտս. համարել. ճանաչել.
Իւրքանչիւր ոք ի մէնջ առաջի դնիցէ, զոր ինչ խորհի յաղագս աստուծոյ եւ քրիստոսի։ Ես զոր ինչ խորհիմս, ճառեցից. եւ դու զոր ինչ խորհիս՝ ճառեա՛ ինձ. (Աթ. ՟Ը։)
ԽՈՐՀԵՄ. ն. ԽՈՐՀԻՄ. կ. դուն ուրեք վարին.
Զվերինն խորհեցէք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Այս խորհեսցի ի ձեզ, որ եւ ի քրիստոս յիսուս. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. երան.։)
Մեղաւորաց խորհելոց վասն իմ տարապարտ հարկանել զիս. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
Խորհեցեալ այնուհետեւ յոհաննու. (Խոր. առ արծր.։)
thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.
μελέτη, λογισμός , διαλογισμός, νόημα, ἕννοια, βουλή, συμβούλιον , φρόνημα, ἑνθύμημα եւ այլն. meditatio, cogitatio, ratio, consultus, consilium եւ այլն. Խորհելն, մտածութիւն. խոկումն. տրտմախոհութիւն. տրամաբանութիւն մտաց. որոճումն ի սրտի.
Խորհրդոց ոչ ոք է որ մանի քեզ ոչ ոք է որ նմանի քեզ։ Յոյժ խոր են խորհուրդք քո։ Տէր ճանաչէ զխորհուրդս մարդկան, զի են ընդունայն։ Խորհուրդք նոցա՝ խորհուրդք անզգամաց։ Եմուտ խորհուրդ ի նոսա։ Ծանեցաւ զխորհուրդս նոցա.եւ այլն։
Խորհուրդ՝ յղումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի վերոյ քան զերկինս արասցուք զխորհուրդս մեր. (Վեցօր. ՟Թ։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ Խորհրդակցութիւն ընդ այլս եւ խրատ.
Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)
Խորհուրդ վատ ի մէջ առին սպանանել զնա։ Խորհուրդ կալաւ քահանայապետն։ Խորհուրդ արարին վասն յիսուսիսպանանել զնա։ Արարին խորհուրդ, զի նանգութեամբ կալցինզյիսուսեւ սպանցեն.եւ այլն։
Պատմէր զբանս խորհրդոյն հողոփեռնեայ։ Զբանսն զոր խօսեցաւ աքիովր ի խորհրդեան սենեկի քում. եւ այլն։ տուն կամ տաճար խորհրդոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 15. 19։)
Միտս դնելով խորհուրդ առնէր. այսինքն համոզելով խրատ տայր. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. Միտք. դիտաւորութիւն. իմաստ.
Ո՛չ անշունչ է իբրեւ զմարմին, եւ ոչ մտաւոր իբրեւ զխորհուրդս. (Փիլ. լին.։)
Որ յոյժ դինդդ ունիս զմիդ ասելբնութիւն, եւ ասելոցդ քո խորհուրդ ի վաղենտինեայցն եւ ի մանիքեցւոցնհայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Տան զերկուց բնութեանց կոչումն քրիստոսի՝ ո այլ ինչ խորհրդով, բայց զի աստուած զնոյն ւ մարդ խոստովանեսցին. (Լմբ. ատ.։)
յորժամ ասեմք արտաձայնեալ, ձայնեալն բան է, եւ արտն հեգ միայն, որ ոչին ունի խորհուրդ. (Երզն. քեր.։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. Խոհականութիւն. հանճար. իմաստութիւն.
Ոչ ծանեան խորհրդովք, թէ զկէս փայտին այրեցին եւ այլն։ Միթէ իմստութեամբ քով կամ խորհրդո՞վ արարեր քեզ զօրութիւն։ Խորհրդով մղի պատերազմ.եւ այլն։
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. μυστήριον mysterium, arcanum, sacramentum. Գաղտնի կամ սրբազան եւ աստուածային ինչ. գաղտնիք.
Խորհուրդ իմ ինձ, եւ իմոցն. (Ես. ՟Ի՟Դ. 16։)
Դանիէլ ի տեսլեանգիշերոյ յայտնեցան խորհուրդն։ Գոյ աստուած յերկինս որ յայտնէ զխորհուրդս. (եւ այլն. Դան. ՟Բ. ստէպ։ Տես եւ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 6։ Իմ. ՟Բ. 22։ ՟Ժ՟Դ. 15։)
Խորհուրդ արքայութեան աստուծոյ։ Հազարապետքխորհրդոցն աստուծոյ։ Խորհուրդ մի ասեմ ձեզ։ Ի խորհրդեանն քրիստոսի։ Խորհուրդս այս մեծ է։ Խորհուրդ հաւատոց, կամ աստուածպաշտութեան.եւ այլն։
Ուստի եւ եօթն խորհուրդք եկեղեցւոյ.
Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ է մրմնոյեւ արեան որդւոյն աստուծոյ։ Նյս է խորհուրդն, զի ոչ ըստ տեսանելոյն, այլ՝իմանալոյնէ՝ հաւատալն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի կիւրակէէ ցկիւրակէ, եւ խորհրդոյ ի խորհուրդ. (Կանոն.։)
ԽՈՐՀՈՒՐԴ. τύπος typus σύμβολον symbolum. Տիպ. օրինակ. նշանակ. նշակութիւն.
Այսօր ի խորհուրդ աստուածաստեղծ նախահօրն. (Շար.։)
Ի խորհուրդ եւ յօրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորէին. (Եզնիկ.։)
Առակ խորհրդոյ աբրահամեան պատարագին. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
Երեքին օծումն խորհուրդ ունին կարեւոր. (Ոսկ. յհ.։)
Գաւազանն յօձ խորհրդիւ դառնայր ... օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)
ԽՈՐՀՐԴՈՎ. մ. Խորհրդաբար. գաղտ.
յղէր հրեշտակս խորհրդով առ արքայն. (Բուզ. ՟Ե. 6։)
figuratively;
sacramentally;
mysteriously;
confidently.
ἑκπρονοίως, σπουδαίως consulto, industrie Խորհրդով. դիտմամբ. խոհականութեամբ.
Խորհրդաբար սկսանելով յառակաց (ի պէտս մանկանց). (Խոր. ՟Գ. 53։)
Ոչ խորհրդաբար անբաժացեալ զնոսա ոչ կարծեսցէ. (Պիտ.։)
Զհասարակաց հոգս խորհրդաբար տեսեալ. (Յհ. կթ.։)
Եւ κρυφαίως arcane. Ընդ գաղտնութեամբ. ծածկապէս. լռելեայն.
Խորհրդաբար է, եւ ոչ յայտնի։ Խորհրդաբար, եւ ոչ երեւելապէս։ ընդէ՞ր մահն հրապարակաւ, եւ յարութիւնն խորհրդաբար. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Խորամանկ ոստիկանն խորհրդաբար ի մտի եդեալ՝ սուր հակառակութեան ի մէջ նոցա արկանել. (Յհ. կթ.։)
ասէ ցնա խորհրդաբար. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ μυστικῶς mystice. Սրբազան կամ աստուածային օրինակաւ. իմնալապէս. նշանակաւ. խորհրդաւոր դիտաւորութեամբ.
Խորհրդաբարկերպարանիմք. (Պտրգ.։)
Խորհրդաբար ջուրն երեքին զսեղանովն ցնդեցաւ. (Բրս. մկրտ.։)
Խորհրդաբար եւ հոգեւորապէս իմանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Ի վերնատանն խորհրդաբար բաշխեաց. (սարգ. ՟Ա. Պետ. ՟Դ։)
Թաղեցաւ խորհրդաբար ի սիրտ առաքելոցն. (Երզն. մտթ.։)
Խաչին նախատպութեամբ ի հեռուստ խորհրդաբար. (Առ որս. ՟Ի՟Զ։)
Յայտնի ի խորհրդաբար ընծայիցն է. իմա՛ խորհրդավոր. (Շ. մտթ.։)
astute, shrewd, wary, cautious;
initiated, adept;
— առնել, to let into a secret, to initiate into a mystery;
— լինել, to be initiated.
Գիտակ խորհրդոց եւ իմաստից. Խելամուտ. խորհրդազգած. տեղեակ գաղտնեաց.
որպէս գրէ խորհրդագէտն այսոցիկ պօղոս. (խոր. վրդվռ։ Տօնակ.։)
Խորհրդագէտն ազգէ. յորժամ եկեսցէ կատարումն. փոքր ի շատէս խափանեսցի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
աստուածայինն գաբրիէլ զզաքարիա քահանայապետնառնէր խորհրդագէտ։ Կամի խորհրդագէտս եւ ճանաչօղս զնոսա լինել. (Շ. հրեշտ.։ Իգն.։)
Զսրբազնաբար մկրտեալն նշանականն վարդապետութիւնն խորհրդագէտ առնէ (նմանօղ լինել թաղմանն քրիստոսի)։ Այսոցիկ խորհրդագէտք եղեալ մեք, որպէս կարող եմք, րտադրեսցուք. (Դիոն. եկեղ.։)
Հանդերձեալ էր զաշակերտսն խորհրդագէտս առնել. (Երզն. մտթ.։)
Կամ Խորագէտ. իմաստուան. ճարտար.
Խորագետն զօրանայ իմաստութեամբ. (Համամ առակ.։)
Կիւրոս խորհրդագէտ մարդ էր եւ հնարաւոր, բայց ի յաղախնոյն մեռաւ. (Լծ. փիլ.։)
էր յաղկետի հազարապէտ մի յոյժ խորհրդագէտ մհրներսեհ անուն. (Ուռպել.։)
cf. Խորհրդագէտ.
μεμυημένος, μυστής (լծ. մաշտոց) μυσταγώγος sacris initiatus, sacrorum doctor, mysteriorum peritus. Զգածեալկամ զգեցեալ սրբազան եւ աստուածային խորհրդովք. կրօղ յինքեան զգաղտնիս խորհրդաւորս. տեղեակ եւ ուսուցիչ գաղտնեաց հոգեւորաց. որ եւ ասի ԻՒՂԱԳԼԽԵԱԼ.
Ի մովսիսէ յառաջնոյն խորհրդազգածէ եւ առաջնորդէ օրինացն քահանապետից։ Եկեալ առ ոք ի խորհրդազգածիցն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ուսոյց ի ձեռն վերնոցն խորհրդազգածաց զներքին եկեղեցի իւր. (Լմբ. պտրգ.։)
Եքայիաս միջամուխ եւ խորհրդազգած է տնօրէնութեանն խորհրդոյ քան զամենայն մարգարէս. (Վրդն. յանթառամն.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԶԳԱԾ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. μυόω, μυούμαι initio, -or μυσταγωγέω sacra trado, doceo, edoceor. Ուսուցանել կամ զսրբազան խորհուրդս եւ զգաղտնիս. եւ ուսանել զնոյնս, կամ տեղեակ լինել նոցունց. (Դիոն. եկեղ. Շ. հրեշտ.։ Լմբ. պտրգ.։ Պրպմ. լ։)
initiation.
μύησις initiatio μυσταγωγία sacra doctrina. Խորհրդազածն լինել. տեղեկութիւն սրբազան եւ աստուածային րաց. հոգեւոր ուսումն կամ վարդապետութիւն. որ եւ ԻՒՂԱԳԼԽՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. եւ ԽՈՐՀՈՒՐԴ.
Սրբազանին խորհրդազգածութեան կատարողութիւն։ Զնուիրեալսն սրբազան խորհրդազգածութեամբ։ Գիտութեամբ կատարելագունիցն խորհրդազգածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
εὑνοέω, διανοέω, λογίζομαι cogito եւ այլն. Խորհուրդ ի միտս ածել կամ յածել. զմտաւ ածել. cf. ԽՈՐՀԵՄ. մտածել, մտմտալ.
Սքանչացաւ րոյսն, խորհրդածելոցն՝ ուստի այն լինել։ Հրէայքն թէպէտեւ ոչ խոստովանէին զնա յայտնապէս քրիստոս գոլ, սակայն նոյնպէս խորհրդածէին զնմանէ։ Զքրիստոս՝ զոր խորհրդածէքն, այլ ոչ խոստովանիք։ Բարձրագոյնս խորհրդածէր վասն քրիստոսի սակս սքանելագործութեանն, զոր առնէր. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յորժամ զայս խորհրդածէր. (Վրք. ոսկ.։)
ըստ առաջնոյ նուագին խորհրդածեալ խոյս ետ ի չարէն. (Յհ. կթ.։)
Մի՛ կորզեսցէ ստունգանել արկուած չարին զայնքան խորհրդածեալն ի քեն բարեզարդութիւն. (Բենիկ.։)
Այսուհետեւ դարձուցանէ յաստուծոյ զբանն, եւ ինքն առ ինքն խորհրդածի. (Լմբ. սղ.։)
Նոյնգունակ խորհրդածեցան եւ նոքա կարգել զպատմութիւնս բանին. (Կիւրղ. ղկ.։)
իբր չ. Կամ ն. իբր չ. Ստէպ յիշելով ոք զերկիւղն աստուծոյ. ստրջացեալ մտացն՝ խորհրդածէ ի հոգեկանսն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾԵԼ. μυσταγωγέω initio sacris, mysteria vel sacra edoceo. եւ ոբրու συμβολικῶς σημαίνω symbolice significo ἐρμηνεύω interpretor ἁναλογέω similis sum, conferor, referor. Կատարել զխորհրդաւոր ինչ սրբազան. խորհրդաբար յառաջ ածել, վերածել, ցուցանել, նշանակել. մեկնել. կր. համեմատիլ. նմանիլ.
Մնամք, մինչեւ խորհրդածեն քահանայքն զպատճառ գոհութեան։ Զխորհրդոյն զօրութիւն, որ ի ներքին վայրս սրբոյ խորանին խորհրդածի. (Լմբ. պտրգ.։)
Քննեցաք զփոքունս ընդ մեծամեծաց, եւ խորհրդածեցաք զմանունս։ Ի ժամանակի պարապորդ եւ ուղիղ զայս խորհրդածեցից ձեզ. (Լմբ. պտրգ.։ Վրք. ոսկ.։)
Սեղանն սրբութեան զմիասնականութիւն սուրբ երրորդութեանն խորհրդածէ։ Խորհրդածի եկեղեցի եւ նոյան տապանին։ Այսոցիկ բիւրապատիկ բարեաց աղբի՛ւր խորհրդածի սուրբ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խորհուրդ անճառելի աստուածային իմաստիցս այսց եւ առսուրբս այս խորհրդածի խորան. (Անան. եկեղ։)
Աղաւնակերպ իջմամբ՝ որ ի մեզ պարգեւ իջմանն խորհրդաածի. (Գր. հր.։)
thinker;
counsellor;
the initiated;
minister, priest.
Որպէսմտածու. երկնիչ ի սրտի.
Խնդայր չարեացն խորհրդածու. (Սիսիան.։)
Որպէս Խորհրդական. βουλευτής consiliarius.
Ընտրել զսոսա պարւոյն այնմիկ խորհրդածուս։ Խորհրդածուք, եւ այլ իշխանք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Զմերձաւորսն եւ զխորհրդածուսն կապակցէր դաշանց երդմամբ։ Հրամանատարք եւ խորհրդածուք դրանն արքունի։ Ոմն խորհրդածու դրանն արքունի. (Յհ. կթ.։)
Որպէս Կատարիչ սրբազան խորհրդոյ. ἰερατικός, ἰεροποιός sacrificans.
Քրիստոսի պատարագին լինել խորհրդածու. (Յճխ. ՟ժը։)
Որք երեկ պատարագիչ եւ խորհրդածու. (Լմբ. պտրգ.։)
Մանաւանդ որպէս Խորհրդազգած. խելամուտ եւ ուսուցիչ աստուածային խորհրդոց գաղտնեաց. μυσταγώγος, μυστής mysta, ad sacrorum arcana admissus, sacrorum doctor.
Լինէր կարօտ այսպիսւոյ խորհրդածուի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Որք եւ տնտեսութեանն էին խորհրդածուք. (Ածաբ. ծն.։)
Աւանդութեան տիեզերաց խորհրդածուացն։ Զգուշացուցանեն զանձինս մեր երանելիք խորհրդածուքն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ. եւ Կիւրղ. թղթ. առ միայնակեացս։)
Խորհրդածուք խորոցն ատուծոյ (հրեշտակք). (Շար.։)
Փրկչին մերոյ ծննդեանն խորհրդածուք (հովիւք). (Խոր. ՟Բ. 88։)
Անօթն ընտրութեան՝ խորհրդածուն խորոցն աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Խորհուրդք են աստուածայինք, եւ պարտ է խորհրդածուացն միայն զնորին զօրութիւն գիտել. (Լմբ. պտրգ.։)
thought, reflection;
deliberation;
secret;
mystery;
administration of the sacraments;
celebration of mass.
νόησις, διάνοια cogitatio եւ այլն. եւ συλλογισμός syllogismus. Մտածութիւն. որոճումն մտաց. դիտաւորութիւն. cf. ԽՈՐՀՈՒՐԴ.
Ի բաց մերժել զչարութիւնս, զչար խորհրդածութիւնս. (Յճխ. ՟Ե։)
Հանճարեղ խորհրդածութեամբ պատրաստեաց. (Նար. խչ.։)
Պետրոս խորհրդածութեամբ զտաղաւարացն եւ զերրորդութեանդ քո խորհուրդ գուշակէր. (Գանձ.։)
Մի՛ զաստուածային խորհրդածութիւնս (ժաղավոյս) մարմնաւոր յաջողուած (ոք վարկցի). (Լմբ. ատ.։)
թիւրեցար ի խորհրդածութեանդ. (Աթ. արիան.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. συμβολή consilium եւ այլն. Խորհրդաւոր նշանակութիւն. մասնաւոր դիտումն ոյ իրիք.
Բոլորն իսկ խորհրդածութեամբ հաւաքեալ յինքեան։ Ոչ վայրապար ինչ ործ, կամ խառնախորթ խորհրդածութիւն ի վերայ խաչին կատարիւր. (Նար. խչ.։)
Զգայական նոցա կերպաձեւութիւնք՝ ո վարկպարազի եւ անխորհրդապէս, այլ բարձրագունիւ եւ օգտակարաւ իւրաքանչիւրքն լի խորհրդածութեամբ. (Շ. հրեշտ.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆ. μυσταγωγία mystica actio, sacra, mysterium, arcanum. Սրբազան եւ աստուածային խորհուրդ, բան գաղտնեաց հաւատոյ. եւ Կատարումն ամենայնսուրբ խորհրդոց. պատարագ. պաշտօն. նուէր. եւ Արարողութիւն.
Աստուածայնոց ինչ սրբազնաբար խորհրդածութեանց. (Դիոն. երկն.։)
Ընծայեցէք քահանայք զխորհրդածութիւնն։ Զաստուածային զայն խորհրդածութիւն գրով նշանակեալ. եւ է խորհրդածութեանն բան այսոքիկ. մի աստուած՝ հայր բանին կենդանւոյ եւ այլն. (Ածաբ. կիպր.։ Նիւս. ի սքանչ.։)
Արժանաւորին խորհրդոյն (կամ խորհրդոց), եւ զկնի խորհրդածութեանն մոլեգին յանցանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
Զքրիստոս պատարագեն քահանայական խորհրդածութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Զպատարագին խորհրդածութեան, եւ զամենայն կատարողապետութեանց. (Շ. ընդհ.։)
Առանց այսր (զգեստու) ոչի խորհրդածութիւն ժպրհել. (Լմբ. պտրգ.։)
Զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն կողոբս զգենուլ. (Վրք. սեղբ.։)
Կատարեցաք ի վերայ դորա զաստուածային խորհրդածութեանցն ձեռնադրութիւս։ Խորհրդածութիւն մկրտութեան, կամ օրհնութեան կրօնաւորութեան, կամ տօնից, կամ աստուածաբանութեան, եւ այլն. (Շ. թղթ.։ ՃՃ.։ Լմբ. սղ.։ Սոկր. եւ այլն։)
Որպէս եւ վասն հեթանոսական արարողութեանց ասի.
Կտապս չամչեղէնս պատրաստէին ի խորհրդածութիւն կռոց. (Լմբ. ովս.։)
functionary in mysteries, priest.
confident.
Ունօղ զնոյն խորհուրդ. խորհրդակից եւ գործակից. արարչակից.
Ասացեալ ի հօրէ առ ցկալսն, լնել լոյս. (Ագաթ.։)
mystical;
mysterious;
sacramental;
emblematical, symbolical;
rational, thinking, prudent;
adviser, counsellor;
— իմաստ, rhapsody, religious rapture.
βουλευτής, σύμβουλος consiliarius, senator συνετός, ἑπιστήμων intelligens, scientia praeditus. Խորհրդակից. ատենակալ. այր խորհրդոյ. խորհրդատու. զգօն. հանճարեղ.
Խնդրեա՛ այր մի իմաստուն խորհրդական փարաւոնի։ Տու՛ք ի ձէնջ արս իմաստունս եւ խորհրդականս։ Խորհրդականք խորհրդոց։ Առաջի թագաւորին եւ առաջի ամենայն խորհրդականաց նորա։ Այր խորհրդական է։ Յովադ խորհրդական ի միտս։ Սքանչելի խորհրդական։ Իմաստունք՝ խորհրդականք թագաւորին։ Ի վերայ ամենայն մածամեծաց նորա, եւ ի վերայ խորհրդականաց նորա.եւ այլն։
Յառակս խորհրդական. իմա՛ խելամուտ առակաց։
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. βουλευτικός consultus եւ այլն. Իմաստնական. խոհական. խոհեմական. բանաւոր.
Առաջնորդութեամբ մղի պատերազմ, եւ օգնականութեամբ խորհրդական (կամ խոհական) սրտի. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Խորհրդական գնացք կամ իմաստ, կամ իմացուածք. (Յհ. կթ.։ Արծր.։)
Խորհրդական ազդեցութիւն, կամ զգուշութիւն, կամ գործ. (Եզնիկ.։ Նիւս. կազմ.։)
Հարուստ խորհրդականաւն, եւ փարթամ յիշողականաւն. (Ուռպ.։)
Եւ Ատենական. Ի ցական ժողովարանին քան զամենեսան ընտիր (էիր. Ճ. ՟Ա.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. μυστικώτερος magis arcanus μυστικός mysticus. Ծածուկ. Գաղտնի. խորին. Գաղտնախորհուրդ. ունօղ յնիքեան զխորհուրդ մասնաւոր. խորհրդաւոր. մեծախորհուրդ. ...
Ծածուկ եւ խորհրդական թագնութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ունէր ստորագիր խորհրդական անուն՝ արեգակն. (Խոր. ՟Բ. 83։)
Թիւ խորհրդական։ Խորհրդական աղիւն համեմեալ։ Խորհրդական բանք աղօթից, կամ օր ննջման մօր տեառն. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Գ։ Շ. ընդհ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. μυστικός, ἰερός mysticus, sacer. աստուածային. նուիրական. սուրբ. սրբազան. եւ սեպհական խորհրդոց եկեղեցւոյ.
Ի սմա բնակէ խորհրդական երրորդութիւնն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զաղեկերսն մարդկեղէն մարմնոցն ... եւ արեան, ի միջոյ խորհրդականաց քոց աստուածեղինաց. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Զոհեա աստուածոցն, եւ ճաշակեա՛ ի խորհրդական զոհիցն. (ՃՃ.։)
Խորհրդականժամ (պատարագի)։ Դրոշմն կամ (վերստին) ծնունդ խորհրդական։ Խորհրդական հացիւն եւ բաժակաւն։ Խորհրդական սպաս։ Սեղանք խորհրդականք. (Լմբ.։ կոչ։ ՃՃ.։ Արծր.։)
ԽՈՐՀՐԴԱԿԱՆ. μυστής, συμμύστης mysta, mysteriorum consors. Խորհրդածու կամ կատարիչ եկ հողորդ սուրբ խորհրդոց, նուիրական անձն.
Գիտեն զայս խորհրդականք սեղանոյն սրբութեան։ Գիտեն զայս խորհրդականք սեղանոյն սրբութեան։ Գիտեն խորհրդականք, որք խորհրդապէս յաղօթսն զխորհուրդսնկատարեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։ եւ Ոսկ. հռ.։)
deliberation, council, consultation;
mystery, sacrament;
mysticalness, mysteriousness;
wisdom, prudence, wariness, cautiousness.
Որպէս Խորհրդակցութիւն. խորհուրդ ատենի. ատեան.
Ոչ մտաց ի ժամ խորհրդականութեանն, այլ գիշերոյն ձայնէ զխորհրդակիցսն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Այնչափ պատիւ չանես երկնից արքայութեանն, որչափ ցկանութեան հոռոմոց օրէնսգիրքն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3.) Որպէս Խոհականութիւն. զգօնութիւն.
Որում արթնամիտ խորհրդականութեամբ ուշադրեալ այսմ ամենայնի մտաւոր եւ քաջ այրն վահան. (Փարպ.։)
Հոգի զօրութեան, հոգի խորհրդականութեան. (Մաշտ.։)
Որպէս խորհուրդ մասնաւոր. դիտաւորութիւն ներքին. մտածութիւն.
Տպարան սորա՝ մահու է զգայութեամբ. իսկ խորհրդականութիւն սորա վերաբերէ զմեզ առ կենդանութիւնն մշտնջենաւոր. (Միսայէլ խչ.։)
Մի՛ զխորհրդականթիւ քառասնօրեայ պահոցս պակասեցուսցուք. զայս խորհրդականութիւն եւ վկայիցն ջոկք խնդրեն պի մէնջ. (Սիսիան.։)
Որպէս Գաղտնի խորհուրդ սուրբ հաղորդութեան. կատարումն սուրբ խորհրդոյ պատարագի.
Աւարտեա՛ զսա ի խորհրդականութիւն մարմնոյ եւ արեան միածնի քո. (Պտրգ.։)
Ընդէ՞ր ոչ ասէ պարզ, կատարեա՛ զսա մարմին եւ արիւն քրիստոսի քո, այլ ի խորհրդականութիւն մրմնոյ եւ արեան. Քանզի խորհրդականապէս լինիսա մարմին եւ արիւն քրիստոսի, եւ ոչ երեւելապէս. (Լմբ. պտրգ.։)
accomplishing, performing.
Կատարօղ զխորհեալնխորհուրդ միաբան.
Ասացեալ ի հօրէ առ խորհրդակատարսն համագործս լինել լոյս. (Ագաթ.։)
Եւ Ուր կատարի խորհուրդ սուրբ.
Սկիզբն առեալ կենացս այս գանձ ի վերնայարկն սրահէ խորհրդակատարացն վայրէ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
mysterious.
Որ կրէ յինքեան զխորհուրդս առանձին, կամ որպէս խորհրդակից.
Այս է ժամանակն կանխասացութեան քո, զոր ցուցեր խորհրդակրաց աշխարհի. (Ճ. ՟Ա.։)
Այսպէսորդիք (անպիտանք) խորհրդակիր հարցն եւ մարց հրեայք. (Համամ առակ.։)
Ելցէ ի խորոց սրտի զգայութեանց խորհրդակիր սենեկիս. (Նար. ՟Ա։)
Թիւ չորիցն խորհրդակիր է քառասնեկին. (Եւագր. ՟Ի՟Թ։)
adviser, counsellor;
confident.
σύμβουλος, συμβολευτής consiliarius κοινωνός particeps եւ συνέδριον consessus կամ բայիւ συμβουλεύω consulo. Խորհրդական. ատենակալ. եւ Խորհրդատու. համախոհ. հաղորդ գաղտնեաց, եւ գործակից. ի մարդկայինս եւ աստուածայինս.
Յերեսաց թագաւորի, եւ եօթն խորհրդակցեաց։ Հրամայեցաք ես եւ եօթն խորհրդակիցք իմ։ Ո՞ եղեւ նմա խորհրդակից։ Ընդ ու՞մ խորհրդակից լինիցիս։ Մայրն իւր էր խորհրդակից նմա մեղանչել։ Ես խորհրդակից եղէց քեզ.եւ այլն։
Ոչ կարօտացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 22։)
Խորհրդակցաց իւրոց անդուլ առնէր զհարցուածսն. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Միոմն ներքինի ի խորհրդակցացն արքայի։ Եթէ կամիս լինել խորհրդակից կենաց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Չար խորհրդակցօք դիւօք. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Զվստահութիւն եւ զերկիւղ՝ զանխոհեմական խորհրդակիցսն. (Պղատ. տիմ.։)
Գտի զդա խորհրդակից դալիլեացւոց աղանդոյն. (ՃՃ.։)
Աշակերտք նորոյ կտակարանաց, եւ խորհրդակիցք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ա։)
Ամաչեսցէ ի քահանայից իբրեւ ի խորհրդակցաց աստուծոյ, եւ ի կարգակցաց առաքելոցն. (Ածազգ. ՟Ե։)
Աստուած մարդասէր է, վասն այնորիկ իւրոց կամացն արար զնոսա խորհրդակից։ Ըստ մարգարէութենէ շնորհի խորհրդակից լինել կամաց արարչին։ Քրիստոսի փրկական հատարագին լինել խորհրդածու, եւ խորհրդակից. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Թ)
Քահանայից, որք ծնյրնգոյն խորհրդոյն են պաշտօնեայք, եւ աստուծոյ՝ սակս փրկութեան մարդկան խորհրդակիցք. (Լմբ. պտրգ.։)
foolish, odd, eccentric.
Կորուսանօղ զխորհուրդ (որպէս դնի ի յն). անհանճար. անխելք.
Ազգ խորհրդակորոյս. (Օր. ՟Լ՟Բ. 28։)
Խորհրդակորոյս մեծի եւ անճառելի խորհրդեանն քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
to consult, to confer, to hold a parley or conference.
ὀμοουσέω consentio κοινωνός ειμι particeps sum. Հաղորդ լինել խորհրդոց կամաց եւ գաղտնեաց.
Մերձեցաւ անձն իմ ի հող, այսինքն խորհրդակցեցայ կամաց մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Տե՛ս թէ ո՞րպէս մերձաւոր հարազատութեամբ սկսաւ խորհրդակցել աստուծոյ քահանայս. (Լմբ. պտրգ.։)
Պա՛րտ է զայնպիսիսն յամրագոյն բանտս արգելուլ, եւ զորս ընդ նոսա խորհրդակցեցան. (Մխ. դտ.։)
council, consultation;
conference, parley;
confidennce.
συμβουλή consilium. Խորհրդակից լինել. խրատութիւն. խորհուրդ.
Սակաւ ինչ գինի խառնել ... ըստ խորհրդակցութեանն պօղոսի առ տիմոթէոսն. (Բրս. հց.։)
Եթէ հաւանիք խորհրդակցութեան մերոյ, եւ խրատու. (Շ. ընդհ.։)
Զաստուածային գրոցն ընդունել զխորհրդակցութիւն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։)
Ընկալարու՛ք զխորհրդակցութիւն ուրումն եզրի օրէնսգիտի։ Խորհրդակցութիւն չարին, կամ սատանայի. (Լմբ. ատ.։)
Կամ Խորհրդակցիլն. ատեան խորհրդոյ. եւ Խորհուրդ մտաց. խոհականութիւն.
Որ զկերպարանն աստուածային ստեղծեալ երրորդութեանդ խորհրդակցութեամբ. (Շար.։)
Ի խորհրդակցութիւն կոչէ զոք ի կատարելոց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ՟Զ։)
Մանկանցն խորհրդակցութեամբն զտասն ցեղսն պատառեաց (ռոբովամ). (Լմբ. սղ.։)
Զհեգն իմ մանուկ, եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթար։ Մտօք ծննդական, խորհրդակցութեամբ մեծ (սուրբն մեսրոպ). (Խոր. ՟Գ. 68. եւ 67։)
Եւ Մասնակցութիւն գաղտնեաց, կամ սուրբ խորհրդոյ պատարագի.
Խորհրդոյէ այսուհետեւ ժամանակ. զտղայամիտ եղեխայսն արտաքս վարեաց պի խորհրդակցութենէն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Խորհրդարան.
Խորհրդարան. տեղի կամ տուն եւ տաճար խորհրդոյ, եւ գաղտնեաց կամ պաշտամանց. տիվան.
Խորհրդանոցքն եւ մեհեանքն եւ տաճարքն. (Փիլ. ՟Դ. 51։)
Ուրա՛խ լեր անհարսնացեալ առագաստ, ուրա՛խ լեր աստուածային խորհրդանոց. (Գանձ.։)
Եւ ընծայարան ի տաճարի առ երի սեղանոյ. խորշ. պահարան՝ իբր պատուհան.
Խորհրդանոցքն յաջմէ եւ յահեկէ։ Նախ ի խորհրդանոցն հանգուցանեն զխորհուրդն. վասն զի նախ ի ծածուկ եկն առ մեզ քրիստոս, եւ յորովայնի կուսին հանգեաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Պատուհանքն որպէս խորհրդանոցք էին ի կոզակսն. թուի թէ տեղի անօթց եւ կտակաց. (Նչ. եզեկ.։)
Բացաւ առաջի նորա խորհրդանոց, եւ սկիհն էր աղտեղեալ. (Միխ. աս.։)
Եւ Ընդունարան խորհրդոյ մտաց. միտք.
Ի խորհրդանոցի մտաց. (Կորիւն.։)
Ի յիմաստիցս խորհրդանոց ջահեցի։ Իւր զգայութեամբն, եւ խորհրդանոցաւ կոր կամացն մեքենայից. (Նար. ՟Ձ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
secret, discreet, prudent.
Որ պահէ զգաղտնիս խորհրդոյն.
Այր բանիբուն բանիւ, եւ խորհրդապահ սրտիւ. (Փարպ.։)
Նախ խորհրդապահ լինէր թագաւորն. (Ճ. ՟Գ.։)
Աստէն խորհրդապահ ասին բանին աստուծոյ (մարդիկ). (Համամ առակ.։)
secretness, discretion, prudence.
prime adviser or counsellor.
Գլխաւորի խորհրդականս՝ կամ ի խորհրդակիցս. խորհրդազգած. խելամուտ գաղտնեաց.
Որպէս գրէ խորհրդապետն այսոցիկ պօղոս։ Խորհրդապետն պօղոս ասէ. (Խոր. վրդվռ. Տօնակ.։)
Զերկնայինսն իմացամք խորհրդապետ քահանայապետութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Էին անեղին անճառ խորհրդոց խորհրդապետք. (Շ. տաղ մարգ.։)
missal, massbook.
Տետր կամ գիրք խորհրդոյ պատարագի. որ եւ ՊԱՏԱՐԱԳԱՄԱՏՈՅՑ ասի։ Յիշատ. նոյն գրոց։
adviser, counsellor.
place of conference, council-chamber;
vestry-room;
offertory.
Տուն խորհրդոյ. խորհրդոց, իբր ընծայարան կամ պահարան.
Որպէս եւ մեք զանօթ սրբութեան պասուն (պահեմք) ի խորհրդատան սեղանն. (Նչ. եզեկ.։)
Եւ Ատեան, կամ տուն ատենի. ժողովարան (վանից).
Խրատեսցէմիանգամ եւ երկիցս բանիւ. Իսկ թէ այլ յանցանէ, ի խորհրդատունն գանիւ։ Ի հարուածով խրատեսցէ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
mysteries;
orgies, drunken revelry, feasts of Bacchus, bacchanals, drinking-bout.
ὅργια orgia, sacra Bacchi, mysteria. Հեթանոսական տօն գիշերային՝ յերիս ամս միանգամ.
Ոչ արժանի համարեալ զայդոսիկ որ յայսպիսի քաղաքավարութիւն գրեցին զինքեանս, խորհրդատօնս առնել. յն. ὁργιάζω. (Փիլ. բագն.։)
Ըստ դեմետրի եւ ափրոդիտեայ՝ ամաչեմ ասել, խորհրդատօնս կատարեն. (Սարկ. պատկ.։)
Դեւք խորհրդատօնս կարգեցին ափրոդիտեայ եւ դիոնիսեայ. (Վրդն. սղ.։)
mine;
— ոսկւոյ, երկա թոյ, ածխոյ, gold-mine, iron-mine, coal-mine.
μέταλλον metallum. Հանածոյք. բրածոյք. հրահալելիք հանեալք ի մետաղաց. եւ մետաղք. բովք. (որպէս եւ ասի ոսկեհանք, երկաթահանք, եւ այլն)
Հանք, բոյսք, կենդանիք. (ըստ արաբ) մայատին, նապաթ, հայվան. (Ոսկիփոր.։)
crippled, impotent;
— ձեռօք, one-handed;
lefthanded;
— ոտիւք, lame;
— անդամովք, paralytic, that has lost the use of his limbs;
— մտօք, booby, noodle, blockhead, dolt, dunce, dullard.
Զխեղս, զկաղս, զկոյրս, եւ զհաշմանդամս։ Զամենայն տկարս եւ զհաշմանդամս. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։ ՃՃ.։)
cf. Հաշտեցուցանեմ.
ἑξιλέομαι placo, paco. պրս. ասուտէն. Հաշտ առնել. խաղաղել. հաճել. ի հեզութիւն դարձուցանել. ցածուցանել ի բարկութնէ. կակըղցընել, խաթրրը առնել.
Անձամբ զանձանց ամբաստան լիցուք, եւ այնպէս հաշտեսցուք զդատաւորն. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
բայիս իմա՛ եւ զայսոսիկ.
Որո՞վք այսոքիւք հաշտեցայց ընդ ձեզ. (Երեմ. ՟Ե. 7. (յն. քաւիչ եղէց։))
Հաշտեալ եմ ընդ քեզ տառապեալդ. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 10։ (Որպէս եւ Դտ. ՟Ժ. 16. որ պակասի ի հասարակ յն)։)
cf. Հաջումն.
cf. ՀԱՋՈՒՄՆ։ Անյաղթ պորփ.։
sighs;
groans, lamentation, weeping;
մեծ, խոր —նս արձակել, to fetch deep or heavy sighs, to sigh heavily;
հեղձամղձուկ զ—նսն առնել, to stifle one's sighs;
— հեղձամղձուկ զնա առնէին, his sighings stifled his utterance;
—նօք, with a sigh;
—նօք ի խորոց սրտէ ասաց, after profoundly sighing he said.
στέναγμα, στεναγμός suspiratio, suspirium, gemitus. Հառաչ. հառաչումն. հեծութիւն. հեծեծանք. յոգւոց հանութիւն. բողոք անձկութեան սրտի. անձկանք.
Ձայն հառաչանաց՝ հեծութիւն սրտի։ Ի հառաչանս կողկողանաց այսր հեծութեան Հեծութեան ձայնի՝ մեծի հառաչանացս. (Նար.։)
Հառաչանօք եւ արտասուօք. (Խոսր.։)
Բազում հառաչանօք պաղատեցաւ առաջի աստուծոյ. (Իգն.։)
Մեծասուգ հառաչանացս. (Պիտ.։)
to sigh;
ի խորոց սրտէ, to sigh deeply;
— զանլռելի զհեծութիւն, to groan incessantly;
— առ խաղաղութիւն, to sigh for peace.
եւ ն. ՀԱՌԱՉԵՄ որ եւ ՀԱՉԵԼ. στενάζω suspiro, ingemisco. Նոյն եւ Հեծել. հեծեծել. յոգւոց հանել կամ ելանել. անձկալ. բողոքել ի սրտէ. մնջել. ախ ընել.
Հեծեմ հառաչեմ, եւ ոչ ոք է՝ որ մխիթարէ զիս. (Ողբ. ՟Ա. 21։)
Ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով ողորմելի հառաչեմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հառաչէաք արտասուօք ի յանողորմ տառապանսն. (Լմբ. ատ.։)
Հառաչեսցուք զապականեալ մեղօք մարմինս մեր. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ։)
Հառաչեցի զանլռելի զհեծութիւն առ բարեգութն աստուած. իմա՛ ըստ ՟Ա նշ. անլռելի հեծութեամբ։
Հառաչեցից զտուգանս իմ զանլռելի զհեծութիւն. այսինքն ողբացից հեծութեամբ։
cf. Հառաչումն.
Հանէ ի բերանոյն իբրեւ զծուխ զհաչիւն եւ զհառաչիւն. (Վրդն. սղ.։)
Հառաչութիւնս եւ աղօթս մատուցանեն։ Զնոյն հառաչութիւնս առնել. (Կանոն.։)
Ուժգին արտասուօք եւ հառաչմամբ գտեալ զբժշկութիւն։ Հառաչումն յիս ի ներքս ընթանայ եւ ահրտօսր. (Խոր. ՟Գ. 7. եւ 68։)
Հառաչումն սրտի հեծութեան։ Ի յերգ հառաչման պաղատանաց. (Նար. ՟Է. ՟Ժ՟Բ։)
Հառաչումն կամաւոր ապաշխարութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)
Կոյսըն մարիամ հանդէպ նստէր ի հառաչման. (Լմբ. տաղ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵՄ որ եւ ՀԱՍԱՆԻՄ. ռմկ. հասնիլ. παραγίνομαι , φθάνω, ἁφικνέομαι, προσέρχομαι pervenio, advenio ἑφάπτομαι, ἑφίστημι supervenio եւ այլն. Ժամանել. եկաւորել ի դէմ եդեալ տեղի, կամ ի դիտեալ ժամանակ. գալ ի վերայ. իջանել. հանգչել.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
Ինձ գալ հասանել յիշխանութիւն։ Ծերացեալ հասեալ յարս։ Հասեալ էր նմա վիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Կերիցէ զմասնն հասեալ։ Ինքն կամի հասանել ի վերայ իրաց աշխարհի (այսինքն տիրել).եւ այլն։
Հասանել խնդրոյն, քաւութեան, թողութեան, փառաց, բարւոյ, արդարութեան, կամ տանջանաց, ապականութեան. (եւ այլն։ Արծր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. թղթ.։ Իգն.։ Անյաղթ բարձր. եւ այլն։)
Զի յողորմելն ինձ աղքատին, ողորմութեան հասից քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Հասեալք ի խոր աղքատութիւնս (այսինքն անկեալք)։ Ի հասանել կարօտութեանն (այսինքն ի վերայ գալ). (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
Հասանէ նմա առաջիկայիցս յայտնութիւն. (Խոր. ՟Ա. 24։ (որ եւ հայի ի յաջորդ նշ։))
Հասանէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ։ Եհաս նմա թագաւորել։ Մեռանել հասանիցէ։ Ի կղզի ինչ հասանէ մեզ անկանել, եւ այլն։ Որպիսի՛ մեզ հասցէ հատուցանել գոհութիւնս. (Անյաղթ բարձր.։)
Յորժամ ըստ բնութեան ինչ բարբառել հասանէր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Տո՛ւր ինձ բաժին՝ որ հասանէ ի ստացուածոց քոց. (Ոսկ. յանառակն.։)
Թէեւ յարքայութիւնն մտանիցեմ, եւ զնա ոչ հասանէ տեսանել, քան զգեհենն չար համարէի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
ՀԱՍԱՆԵԼ որ եւ Ի ՎԵՐԱՅ ՀԱՍԱՆԵԼ. καταλαμβάνω intelligo, comprehendo γινώσκω novi. որ եւ ՀԱՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Վերահասու լինել. (ուստի Հասկանալ) հասկընալ, տեղեկանալ, գիտնալ.
Ճշմարտութեամբ հասեալ եմ, զի եւ այլն։ Ի վերայ հասեալք, թէ եւ այլն։ Ի վերայ հասի, թէ եւ այլն։ Հասանել՝ թէ զի՛նչ է լայնութիւն։ Բանից սրտից նոցա ոչ հասանէք։ Ի վերայ հասանէր խորհրդոց։ Հասէր ի վերայ խնամոյ մարդասիրութեան նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ։ Ոչ քննեցէք, եւ ոչ յիրաւանց վերայ հասէք.եւ այլն։
Ոչ կարացեալ հասանել իրացն։ Կէսքն հասին ճշմարտութեանն։ Ճշդիւ գտակաւ հասանել համարոյ ժամանակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր.։)
Հասի ի վերայ մտաց քոց։ Ճշմարտիւ ի վերայ հասաք, եթէ զսէրն մեր հաստատուն պահեցեր. (Աթ.։ Խոր. ՟Գ. 17։)
ՀԱՍԱՆԵԼ. ՀԱՍԵԱԼ. ἁκμάζω maturesco πέπειρος, ὤριμος maturus, tempestivus. Ի հաս գալ, այսինքն հասունանալ պտղոց եւ արմտեաց.
Հասեալ են հունձք. (Մրկ. ՟Դ. 29. որ է իբր կր։)
Սպիտակացեալ են, եւ ի հունձս հասեալ. է լոկ չէղ։
Ունէր երիս ողկոյզս հասեալս։ Հասեալ է խաղողդ. (Ծն. խ. 10։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Երթիցես ի գերեզման իբրեւ զցորեան հասեալ ի ժամանակի հնձեալ. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
Եթէ ոչ տօթ ջեռուցանէր զանդաստանս, պտուղք ոչ հասանէին. (Եզնիկ.։)
Բանջարքն ոչ դեռաբոյսք, այլ հասեալք. (Շիր. զատիկ.։)
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
(որպէս թէ համասարաս, եւ կամ հաւասարակ) μέσος medius κοινός communis ἵσος aequalis ἑξισούμενος adaequatus. Զուգապէս հատեալ յերկուս. կէս. միջին. մէջ. միջակ. հասարակած. կէս, կէս եղած.
Ի հասարակ աւուր։ Ի հասարակ գիշերի։ Զհասարակ գիշերաւ. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 18։ ղ. 6։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 26։ ՟Ի. 20։ Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։ Ել. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Զհասարակուց (մի ձ. զհասարակաց, այսինքն զկէս հասից) այգւոյն եւ զծառոյն՝ որ գայր ինչ, թողում ձեզ յայսմ օրէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 30։)
Աւուր հասարակի լոյս զխաւարն զայն կարծեն. (Խոսր.։)
Ի հասարակ աւուր ի տօթաժամու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ժամ էր հասարակ գիշերոյ. (Ագաթ.։)
Զհասարակ արեաց. պարսից կէսը. (Խոր. ՟Բ. 71։)
ՀԱՍԱՐԱԿ. որ եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ. κοινός communis. Հաղորդ. կցորդ. միաբան. միախորհ. բոլորական. ընդ հանուր. եւ Համանման. միօրինակ. հաւասար. ամմէնը մէկսիրտ, միակերպ.
Հասարակ հաւանութեամբ։ Ի հասարակ կամաց հաւանութենէ. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 30։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 6։ ՟Ժ՟Ե. 36։)
Հասարակ եղբայրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Հասարակ բանիւ։ Վճիռ մահուն՝ որպէս հասարակ բնութեանս, եւ ինձ ի վերայ կայ. (Լմբ. տնտես. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Կամ որպէս ἵσος aequalis Հաւասար.
Երկու սիւնս արասցես ... եւ եղիցին հասարակ։ Բարձրութիւն եւ լայնութիւն հասարակ. (Ել. ՟Ի՟Զ. 24։ ՟Լ՟Ը. 18։)
Չէին ասէ հասարակ եւ միաբան վկայութիւնք։ Չէ հասարակ՝ բնաւ չհպել ի խորհուրդն, եւ հպել եւ յանցանել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Իսկ (Ոսկիփոր.)
Ի ներքսագոյն հնդիկս, որ է ի ներքոյ հասարակ գնդին. իմա՛, հասարակած։
ՀԱՍԱՐԱԿ, ըստ քերականաց. զի ասի Սեռ հասարակ, երբ նովին կոչմամբ անխտիր նշանակի արու կամ էգ. զոր օրինակ՝ աղաւնի, առիւծ, եւ այլն։ Հասարակ անուն՝ որ բազում իրաց պատշաճի, կամ տեսակի եւ սեռի. զոր օրինակ, մարդ, քար, կենդանի եւ այլն։ Եւ հասարակ բայ, որ անխտիր զներգործութիւն եւ զկիրս նշանակէ. զոր օրինակ՝ շահիմ, խօսիմ, ծնանիմ եւ այլն։ Տե՛ս Քեր. քերթ. եւ այլն։ Եւ ըստ հռետորաց՝ Հասարակ տեղի. (Պիտ. ՟Դ։)
ՀԱՍԱՐԱԿ. իբր Դիւրագիւտ։ յաճախեալ. սովորական. պարզ.
Զի հասարակաց կազմեցեալ բուսոց անտառաց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
ՀԱՍԱՐԱԿ. մ. ὀμοθυμαδόν, ὀμοῦ concorditer, unanimi consensu. Ի միասին. միաբան. միանգամայն. առ հասարակ. մէկ տեղ, մէկ սրտով.
Մեզ եւ ձեզ հասարակ շինել։ Հասարակ եկեսցուք ի դատաստան։ Հասարակ ցնծասցեն. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 3։ Յոբ. ՟Թ. 32։ Յհ. ՟Դ. 36։)
Զայնպիսիսն լացցուք ե՛ւ առանձինն ե՛ւ հասարակ ամենեքին. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Ո՛չ յերկնից ակն ածեմք, յոր հասարակն ամենեքեան կոչեցաք, եւ ոչ յերկրէ՝ զոր հասարակ ամենեցուն ետ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Հասարակ մաղթել, կամ աղօթել, կամ զգուշանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Կոչ.։)
Յորժամ քրիստոնեայքն եւս եկեսցեն, հասարակ լուայց յատենի. (Եղիշ. ՟Է։)
Վտանգ սովոյն հասարակ շարժէր ի կարօտութիւն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ միոյ ազգի եւ միոյ սեռի, այլ հասարակ ամենայն բանականաց. (Շ. բարձր.։)
Եւ զխաւարին արարած (լինելութիւն՝) հասարակ ընդ այնս ետ իմանալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ցաւն իւրաքանչիւր անդամոցն՝ հասարակ տայ մարմնոյն զհիւանդութիւն։ Ցաւն իւրաքանչիւր հիւանդացեալ անդամոցն՝ հասարակ մերձենայ յամենայն մարմինն. (Բրս. ճգն.։)
Որդիքն սմպատայ աշոտ եւ շապուհ՝ հասարակ բաժանեցին զհայրենիս իւրեանց։ (Վրդն.պտմ.։)
ՀԱՍԱՐԱԿ ՕՐ. աւուր. μεσημβρία meridies. Կէս օր. որ եւ ՕՐ ՀԱՍԱՐԱԿ.
Յայգւոյն մինչեւ զհասարակ օր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։) cf. ՀԱՍԱՐԱԿ.
ՀԱՍԱՐԱԿ որպէս Հաւասար.
Ուսաւ ի ծերացն, եւ եղեւ հասարակ այլոց. (Վրք. հց. ՟Թ. ձ. (տպ. հաւասար։))
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
ἠμίσευμα dimidium, media pars. Հասարակն կամ հասարակեալն, որպէս ընդմիջումն՝ այսինքն կէսն. կէս բաժինն. միջին վայրն կամ ժամանակն.
Զհասարակած որդւոցն իսրայէլի։ Ի հասարակածէ որդւոցն իսրայէլի. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 42։)
Եհատ զդրօշակսն նոցա զհասարակածն մինչեւ ի վեր. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Թ. 1։)
Զհասարակածաւ գիշերւոյ (յն. (մի բառ, μεσονύκτιον ). Հռութ. ՟Գ. 8։)
Օդս՝ որ է ի մէջ գնդին երկնից, փակեալ կայ. եւ ունի զաշխարհ ի հասարակածի. (Եզնիկ.։)
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
Հասանել ի հասարակած երկնից՝ զհաւասարութիւն տըւնջեան եւ գիշերոյ կատարէ. (Շիր.։)
Գարնանային հասարակածն, որ է մարտի ՟Ի. եւ աշնանային հասարակածն, որ է սեպտեմբերի ՟Ժ՟Ը. (Սարկ. տոմ.։)
cf. Զուգակշիռ.
Հաւասարակշիռ. զուգակշիռ.
Հասարակակշիռ գտանիցի։ Ի հասարակակշիռն կշռոց բերանոյ. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Զ։)
Հասարակակշիռ օդոյդ շնչմամբ. (Վրդն. ծն.։)
to equal, to divide in two parts, in halves;
to share, to part equally, to portion out;
to accomplish;
— զսէրն ընդ ամենեսին, to love impartially, to be large-hearted;
մի —եսցեն զաւուրս իւրեանց, they shall not live out half their days.
իսկ կր. իբր ձ. ἠμισεύω dimidio, dimidium habeo. Ընդմիջել, ի կէսն հասուցանել, կամ հասանել. կիսել, կէս ընել, ըլլալ.
Մի՛ հասարակեսցեն զաւուրս իւրեանց. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 24։)
ՀԱՍԱՐԱԿԵԼ Հաւասարել, իլ. հաւասարորդ առնել. Հաւասար բաշխել. հաղորդել, կցորդել, իլ. նմանիլ.
Քանզի տեսին՝ թէ հոգւոյն սրբոյ պարգեւքն հասարակաց էին, վաղվաղակի եւ ինքեանք զգոյսն հասարակեցին. (Ոսկ. գծ.։)
Ո՞ ոք ի մասն աւարի հասարակել կոչիցէ երբէք զյաղթեալսն. (Բրս. սահմ. կրօն.։)
Զկերակուրն հասարակէ՛ր ընդ նոսա. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
Կերպարանք հասարակեցին. բայց ճշմարտութիւնն՝ ընտրութիւն եցոյց ի միջի. (Սեբեր. ՟Զ։)
Ի հասարակել տուընջեան եւ գիշերոյ ի գարնանային եղանակի. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Յամսեան առաջնում չարչարեցաւ քրիստոս զկնի հասարակելոյ տուընջեան եւ գիշերոյ. (Շիր. զատիկ.։)
Հասարակեցաւ մահն յաղքատսն եւ ի փարթասն։ Ի մէջ երից տասանցն հասարակի հասակն ընդ ծերութիւնն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
ՀԱՍԱՐԱԿԵԼ. Բովանդակել, իլ. լրանալ.
Եթէ զձերդ կոչէք ժամանակ երեկոյ յաղագս ծերութեան, եւ հասարակելոյ զաւուրսդ. (Գր. տղ. թղթ.։)
Սկսանի հասարակիլ ի վերայ նորա անարգութեան օր կենցաղոյս. (Լմբ. սղ.։ (զի զբան սաղմոսին՝ որ ըստ ՟Ա նշ. թուին ձգել յայս ՟Գ նշ։))
Ի հասարակիլ քսան ամացն՝ հացիւ եւ ջրով եւ քնով ամենեւին ոչ յագեցաւ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ear or head of corn, of barley;
ոսկեփայլ —ք, golden ears;
—ս արձակել, to shoot into ears, to ear;
to spire;
քաղել —, to glean.
στάχυς spica. պ. սուք. Գլուխ կամ կատար ցօղնոյ, յորում են բազմութիւնք հասունեւ ատոք ցորենոյ, գարւոյ, եւ այլն.
Եօթն հասկ ի միում փնջի։ Իբրեւ զհասկ ինքնին անկեալ ի ցօղնոյ։ Քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն։ Սկսան հասկ կորզել եւ ուտել.եւ այլն։
Հասկիցն կարմրազգեստ շքեղութեամբ։ Հասկիցն աճեցելոց. (Պիտ.։ Կիւրղ. գանձ.։)
solid, stable, firm;
strong, robust;
thick, coarse, large;
—, —ք, stability, firmness, hardness, steadiness;
կալ ի —ի, to stand firm;
ի —ոջ պահել, to hold fast;
ի —ոջ ունել, to preserve, to keep.
στάσιμος, βέβαιος stabilis, constans. (յորմէ Հաստատ. Հաստել. եւ այլն. արմատն է Աստ, աստի, աստին. խիստ. նիստ. ըստ) Ամրապինդ. ամրակազմ. սերտ. կարծր. կայուն. հաստատուն. անշարժ. յաղթ. տոկուն. ամուր.
Արարեր զբազուկ իմ որպէս զաղեղն հաստ. յն. պղնձի. (Սղ. ՟Ժ՟Ը. 35։)
Հաստ աղեղն ազդոյ ձգէ զնետն. (Լմբ. սղ.։)
Զթիկունս հաստ առնիցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 16. (յն. ի թիկանց մատնիչ լինիցին։))
Երեւի հաստ՝ փուտն. (Սեբեր. ՟Դ։)
Առնու ճարտարապետն հաստ անօթ երկաթեղէն, եւ փորէ առնու զհողն փլեալ։ Երկաթ որ խիստ եւ հաստ է. (Եփր. աւետար.։)
Զքաղաքն կանգուն եւ հաստ՝ շարժեաց եւ դողացոյց. (Ոսկ. պհ.։)
Նա ինքն է ամենայն կայից եւ հաստից պատճառ. (Դիոն. ածայ.։)
ՀԱՍՏ, ՀԱՍՏՔ. գ. στάσις statio ἔδρα, καθέδρα sessio, sedes ἁκμή vigor βεβαιότης constantia եւ այլն. Հաստատութիւն. ամրութիւն. պնդութիւն. սերտութիւն. հաստատուն կայք. նիստ անշարժ.
Յաղագս աստուածայնոյ կայիցն, այսինքն հաստիցն. (Դիոն. ածայ.։)
Ոտքն ի հաստի կայցեն։ Ի հաստոջ պահեաց. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ. եւ մ. ՟Բ. 25։)
Բոլորավիճակ հաստիւք պահեալ զնա. (Կիւրղ. գանձ. ՟Զ։)
Այսքան հաստիւք սարիսխ եդեալ յոչնչի հաստատեալ. (Պիսիդ.։)
Անխափան եւ անարգելն հրաման հաստիւք հաստատեալ ի պարզուածս ինքնաձեղուն յարկին. (Անան. եկեղ։)
Ի հաստի կայ թագաւորութիւն. (Սեբեր. ՟Բ։)
ՀԱՍՏ. ռմկ. ոճով, որպէս Ստուար. թանձր. լայն. παχύς crassus. գալըն, գապա. դուն ուրեք գտանի.
Գան հարին զնա ուժգին հաստ գաւազանօք, կամ հաստ մահակօք, հաստ բրօք։ Անձամբն կարճ, եւ հաստ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Է. Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Գ. Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
to affirm, to sustain;
to prop, to confirm, to consolidate;
to fortify, to comfort, to invigorate, to strengthen, to encourage;
to restore, to mend, to revive, to refresh;
to assure, to guarantee, to attest, to certify, to witness, to approve, to corroborate;
to legalize, to ratify;
to institute, to found, to erect, to create, to make;
— անդրէն, to reestablish;
— զերեսս, զձեռն, զմիտս, to set out, to start, to proceed, to move on;
to deliberate, to resolve, to purpose;
to conduct or comport oneself, to act;
to threaten;
— զառաղջութիւն, to recover, improve or restore health;
—եալ էր ի խորհրդեան, he was resolute and decided in action.
στερεόω, στερίζω, ἴστημι, ἑφίστημι, βεβαιόω stabilio, consolido, colloco, statuo, firmo, constituo, roboro πήγνυμι pango եւ այլն. Հաստատ զետեղել. դնել,. կանգնել. պնդել. ամրացուցանել. կացուցանել. որոշել. կարգել. սահմանել. կազդուրել. զօրացուցանել.
Հաստատել զտապանակն ի մէջ խորանին. զտաճար բնակութեան ի միջի մերում։ Սանդուխք հաստատեալ յերկրի ... եւ տէր հաստատեալ կայր ի նմա։ Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Հաստատեցին բան։ Հաստատեաց զմեզ ընդ իւր ի բարեկամս եւ ի թիկունս։ Հաստատեցին նմա ազատութիւն։ Հաստատեցաւ ագարակն այն աբրահամու։ Որդւոյ իւրում հաստատեսցէ զնա։ Ոչ լինիցի հաճոյ յաչս տեառն իւրոյ՝ որում հաստատեցան։ Հաստատել զսիրտ հացիւ, կամ հացի զսիրտ։ Կերաւ, եւ հաստատեցաւ այնու ոգի նորա։ Իբրեւ հաստատեցաւ մանուկն, եւ այլն։
Հաստատեա՛ ի մտի քում զամենայն զոր ես ցուցից քեզ։ Հաստատեսցի բան մեր ի սրտի քում։ Մի՛ հաստատեր զակն քո ի նա.եւ այլն։
Որոյ ձեռք հաստատեցին զամենայն զօրս երկնից։ Ո՞չ մի աստուած հաստատեաց զձեզ։ Աստուած հաստատեաց զմարդն յանեղծութեան։ Հաստատեաց զաշխարհ յանկերպարան նիւթոյ։ Բանիւ տեառն երկինք հաստատեցան.եւ այլն։
ՀԱՍՏԱՏԵԼ ԶԵՐԵՍՍ, կամ ԶՁԵՌՆ, կամ ԶՄԻՏՍ, է Որոշել երթալ՝ կամ առնել ինչ, մանաւանդ սպառնալեօք։ Տե՛ս (Եզեկ. ՟Զ. 12։ ՟Ժ՟Դ. 8։ ՟Ժ՟Ե. 7։ ՟Ի՟Ա. 2։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 3։ Ել. ՟Է. 3։ Սղ. ՟Լ՟Է. 2։)
ՀԱՍՏԱՏԻԼ որպէս Յենուլ՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Յամուրն ... զինուն պատրաստութիւն հաստատեալ կային. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 27։)
Որ հաստատի ի ստութիւն, նա զհողմս արածէ. (Առակ. ՟Թ. 12։)
ՀԱՍՏԱՏԵԼ իլ. բազմապատիկ ոճով վարի յամենայն գիրս.
Գրեա՛ զտեսիլդ ի տախտակի, եւ ի գիրս հաստատեա՛։ Արձան հաստատեա՛ միշտ անկործան՝ սբոյդ առաջի. (Կորիւն.։ Նար.։)
Զստուերականն ելից, եւ զճշմարտութիւնն հաստատեաց. (Շ. մտթ.։)
Հաւանեալք ճշմարտութեանն՝ հաստատեմք զնոյն այսպէս. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ եթէ հաստատեցաք ստուգութեամբ։ Հաստատել զիւրեանց կարծիս. (Իգն.։)
Գիտաց զնենգութիւն խորամանկութեան նորա, եւ ոչ կամեցաւ հաստատել զլսելիս իւր. (Մծբ. ՟Զ։)
Յայտնեսցէ զսէրն նոցա, որով հաստատեցան առ նա. (Իգն.։)
Հովիւ հանճարեղ հաստատեցաւ յեկեղեցին նազիազու. (Վրք. ածաբ.։)
Այսպիսի իցեն ախտիցն ալիքն, որ թէ նստիս նոցա գեր ի վերոյ, հաստատեցար հմուր ղեկավար կենցաղոյս. (Մաշկ.։)
Ի հաւասարակողից եռանգիւնից հաստատեցաւ. (Նիւս. կազմ.։)
Որ ի պատկեր արարդին քո հաստատեցար. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ապաքէն իցէ աստուած էոցն եւ հաստատելոցն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
to create, to produce, to make;
to strengthen, to confirm, to consolidate;
— զոք ի բարիս, to confirm in the right way.
Հաստատել. պնդել. յեցուցանել. մածուցանել. արմատացուանել. եւ Ստեղծանել, առնել. արձանագրել. (արմատն Հաստ, եւ Աստի՛. զոր տեսցես)
Զայն օր ողորմութեան հաստէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 27։)
Հաստեա՛ հաւատով, հաստատեա՛ յուսով. (Ժմ.։)
Օրհնութիւնն աստուծոյ ի վերայ իմ հաստէր. (Պիտ.։)
Յորում տաճարի կայր եռոտանի հաստեալ. (Նոննոս.։)
Մածումն իմն առեալ ըստ պատահմանն հաստին. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Ե։)
Ցուպ, յոր անկեալն ադամ հաստի. (Շ. ոտ. բարձր.։)
Յանապատին աճելով աճեաց, եւ աստ հաստելով հաստեցաւ. (ՃՃ.։)
(Կուռք) հաստեալք են ի մարդկանէ. (Ագաթ.։)
Ոչ բերանով ընդ հող հաստելի։ Յանէից գոյաւորութիւն լուսոյ հաստեսցես։ Կամայականն յանձնառութեամբ հաստեցի. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ը. ՟Հ՟Բ։)
Միով օրինակաւ ասէ ո՛չ հաստի կանոն եկեղեցւոյ. (Լծ. ածաբ.։)
Եթէ էր հաստեալ կապեալ մտացն ադամայ ի պատուէր արարչին, ոչ լինէր մարմին նորա լուծեալ յօդելոյ անտի. (Եփր. ծն.։)
section, paragraph;
caesura;
cut, cut out;
—ք կոնի, conics, conic sections.
Հատումն, եւ Հատուած. եւ Հատոր. կտրուածք, կտոր, մաս, բաժին.
Յերիս հատածս կենաց մերոց, կամ ժամանակաց. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յերիս հատածս բաժանի առաջիկայ շարագրութիւնս. (Անյաղթ պորփ.։)
Ուղիղ կարգեալ երկրի հատած առ ի բնակութիւն մարդկան։ Երկրի հատածք՝ անբաւ ցամաք. եւ կղզիք, եւ քէռոնէսոս. (Փիլ. նխ. եւ Փիլ. լին.։)
Անորակի արփւոյն հատածք՝ հոսմամբ որակացեալ. (Անան. եկեղ։)
Ոչ օր, եւ ոչ ժամ, եւ ոչ մասն հատածի. (Վրդն. պտմ.։)
Այս իսկ հատած է առաջին միոյ յերկոտասան մասնէ։ Գնայ արեգակն ի հատածն առաջին, յորժամ հաւասարի տիւ գիշերոյն։ Պատմութիւնս ժամանակացն, յոր յառաջն եդեալ է մեր՝ ի հատածս հատածս դրոշմեալ է մեր. (Եւս. պտմ.։)
Ցանկք երրորդ հատածի։ Հատած երրորդ. աւարտաբանութիւն մերոց հայրենեաց. (Խոր. ՟Գ. 2։)
Յարմատոյ հատած ցամաք փայտ. (Շ. բարձր.։)
Հատած վէրք ցաւագին կսկծեցուցանեն. (Նեղոս.։)
Կամ Հատեալ տեղին կամ մասն. կտրած տեղը, կտորը.
Կանգնէր կայր փոքր մի ի վերայ հատածի միջոյն. (Յհ. կթ.։)
Այս հատած յայն հատած շարամերձեալ իմանի, յորժամ զիմանալի գիծն առնուցուս լինել բաժանումն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Վերին հատած ի խոր է. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
Հատան գոյնք թագաւորին. (Դան. ՟Ե. 6։)
Եւ զդրամոյ, որպէս Դրոշմել. ստակ կոխել.
τέμνω, ἁποτέμνω, ἑκκόπτω , ἁποκόπτω եւ այլն. abscindo, rescindo, seco, scindo, aufero եւ այլն. Հատ կամ կոտոր կամ կէս կամ պակաս առնել. կտրել. կտրատել. կրճատել. կարճել. բաժանել ի բոլորէ, կամ ի մասունս, կամ ի մէջ. ի բաց բառնալ.
Հատանել զտտուն հանդերձի, զլար կրին, զձեռն, զգլուխ, եւ այլն։ Կամ նմանութեամբ.
Եհատ իբրեւ զծառ զյոյս իմ։ Հատաւ յոյս մեր։ Փրկեալ զհատեալս. ի յուսոյ, եւ այլն։
Եւ ես յամենայն օգնութենէ հատեալ. (Լմբ. սղ.։)
Հատանել զչարիսն, կամ զմեղացն պատճառս փարիսեցւոց, կամ զպատճառս արտասուաց. (Եզնիկ.։ Սարգ.։ Մծբ.։)
Հատանել զծուլութիւն, կամ զզօրութիւն, կամ զ՝ի վերայ դիմելն։ Ի բաց հատանել զաւելորդ պարծումն, կամ զխորամանկացն տաճանմունս. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. յհ.։)
Կարճառօտ հատանել զպատմութիւն, զգիր, զբան. (Ոսկ. մտթ.։ Մագ. ստէպ։)
ՀԱՏԱՆԵԼ ՀԱՏԱՆԻԼ. որպէս Պակասեցուցանել. պակասիլ. դադարել. պակսեցընել, պակսիլ, դադարիլ. եւ Սպառել, իլ. յորմէ ռմկ. հատցընել, հատնիլ.
Մի՛ յաւելուցուք ինչ ի բանն, եւ մի՛ հատանիցէք ի նմանէ։ Զսակ աղիւսարկին արկէ՛ք ի վերայ նոցա, մի՛ հատանիցէք ինչ անտի։ Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի։ Գաւառս բազումս հատէք զիմոյ տէրութեան։ Հատեալ քուն յաչաց իմոց.եւ այլն։
Ոչ յասողէն հատանի (բանն), զի անհատ բնութիւն է. (Սարգ.։)
Եհատ ի նմանէ զկերակուր նորա. (Մծբ. ՟Դ։)
Սպանաւ յիւրոցն, եւ հատաւ տունն յէուայ. (Նախ. ՟դ. թագ.։)
Յամենայն կողմանց իսկ հատեալ էին իրքն, եւ գտանիւր ինչ ոչ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Աղբերն հոսումն ոչ հատանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Հատան ճանապարհք նոցա. յն. անապատացան, այսինքն անկոխ եղեն. (Ես. ՟Լ՟Գ. 8։)
ՀԱՏԱՆԵԼ. որպէս Պատառել. բաժանել. փորել, եւ Հերձուլ, ձեղքել, անցանել. ճանապարհ բանալ, հորդել, առնել.
Զորմն հատեալ՝ ելցէ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Ի փոսն՝ զոր հատին, լնուն։ Հատեալ զգերեզմանս՝ լցին զնոսա անդ։ Խորս մտաց ձերոց հատէ՛ք ակօսս. (Փարպ.։ Մամիկ.։ Ոսկ. ի մելիտ.։)
Բաշխեա՛ զգոյս մեր աղքատաց՝ ընդ երկուս հատեալ. (Պտմ. վր.։)
Հատ զպարիսպն երուսաղէմի ի դրանէ եփրեմի մինչեւ ի դուռն անկեանցն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Հատին զբանակն այլազգեաց։ Առ ընդ իւր եօթն հարիւր այր սուսերաձիգս՝ հատանել երթալ առ արքայն եդոմայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
Հատանել անցանել զայն ճանապարհս. յն. լոկ, հատանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ա՛յլ ճանապարհ իւր հատանէ։ Հատանելով անձանց ճանապարհ, որ տանի ի գեհեն. (Ոսկ. յհ.։)
Յորձանաձիգ յարձակմանն հատանէ անցանէ բանն։ Հատաք անցաք զանդնդալից ծովուն զլայնութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Հա՛տ զծով եւ զցամաք վասն եղբօրն փրկութեան. (Մանդ. ՟Գ։)
Զխորս ծովուն հատանել անցանել։ Այնքան վայրս հատեալ. (Իգն.։)
ՀԱՏԱՆԵԼ, որպէս Որոշել. սակ արկանել. սահմանել. ընտրել.
Հատցէ նմա քահանայն գին։ Անձանց նոցա գինս հատանէր. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 14։)
Հատին ի վերայ աշխարհիս հայոց հարկս հինգ հարիւրդահեկան. (Ղեւոնդ.։)
Սահմանս հատանէ նմա. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Զօր հատանէր, այրեւձի առնէր. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 28։ որ եւ ասի ԶՕՐԱՀԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ։)
Գունդ գունդ հատանէին, զկնի լինէին. (Ագաթ.։)
Վճիռն հատու ՟Հ ամին. (Վրդն. պտմ.։)
Ես հատանեմ, եւ ասեմ, թէ միտք առաքելոյս այս են. (Եւս. պտմ.։)
Զդատավճիռն չարեացն՝ զոր հատ վաղվաղակի։ Հատին արդարութեամբ, եւ ասեն։ Հատանեն ինքեանք ի վերայ անձանց իւրեանց, եւ ասեն։ Եփր. (յես. եւ Եփր. համաբ.։)
ՀԱՏԱՆԵԼ, իլ. ասի զհանքանց, որպէս Պարզել հանել.
Ի լերանց նորա հատանիցես պղինձ. (Օր. ՟Ը. 9։)
Զբովսն՝ ուստի ոսկին եւ արծաթն հատանի. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 3։ Խոր. աշխարհ.։)
ՀԱՏԱՆԻԼ որպէս Ցայտել լուսոյ. ցոլանալ. թօթափիլ. եւ որպէս Ի դուրս բերիլ այլոց իրաց, ծաւալիլ.
Փայլատակունք հատան ի նմանէ։ Իբրեւ ի փայլատականց բոցք հատանէին. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 10։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 36։ Ծն. ՟Ժ՟Ե. 17։)
Նշոյլք իբրեւ ի լուսոյ հատանէին ի նմանէ. (Վրք. բրս.։)
Իբրեւ զկարկուտ հատեալ յամպոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Հնչիւն բարբառոյ հատանի ի նոցանէ. (Վեցօր. ՟Գ։)
ՀԱՏԱՆԵՄ ՀԱՏԱՆԻՄ. որպէս Համայն տանել, կամ հանել տանել. Յօտար կարծիս, եւ յիրս անարժանս ձգել, ձգիլ. բերիլ. յարիլ, համակել. զառածանել, իլ. անկղիտանալ. տալ զանձն. քաշքըշել, գէշի տանիլ, գէշ ըլլալ. կամ ըստ յն. համարել. արտաքս ածել. առնել. լինել, եւ այլն.
Մի՛ ի վատութիւն ինչ եւ զմեր ազգս հատանիցես. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 16։)
Մի՛ ոք զիս առ անզգամս հատանիցէ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զդիսն եւս անգոսնել, եւ յանպիտանութիւն հատանել. (Եւս. քր.։)
Չկարիցես պահել, գոնեա ի փափկութիւնս մի՛ հատանիցես զանձն։ Դու ի ծաղր եւ ի խաղ հատեալ ես։ Հատանիլ ի չարութիւնս, կամ ի յոռութիւնս, կամ յանառակութիւնս, կամ ի պղերգութիւն, կամ ի զարդարանս. (Ոսկ. ստէպ։)
Ի ծուլութիւն հատանիցին։ Ի ծուլութիւն անհոգութեան հատաք. (Շ։ մտթ։ Գէ. ես.։)
Այգիս տնկել, ի գինեվաճառս հատանել (այսինքն՝ իլ)։ Ի վաճառս հատանել, եւ ի շահս հարկանել. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
cf. Հարուած.
Բազում հարանօք տանջեալ. (Յհ. կթ.։)
Որպէս գաղտագողի հարանօք իբրեւ զանպիտանս գտանէին. (Փարպ.։)
southern, meridional, austral, southerly;
— արեւելեան հողմ, sirocco.
ՀԱՐԱՒԱՅԻՆ νότιος australis, austrinus. որ եւ ՀԱՐԱՒԱԿԱՆ. Սեպհական կողմանն եւ հողմոյ հարաւոյ. որ կայ ի հարաւոյ կողմանս.
Հարաւային դուռն, կամ բաժին. (Եզեկ. ՟Խ՟Բ. 16։ ՟Խ՟Է. 19։)
Հարաւային զօրք. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Կատարեցեր զընթացս քո արիաբար յազգացն հարաւայնոյն. (Շար.։)
Շնչումն հարաւային ջերմութեան։ Ի հարաւային շնչեալ խորշակախառն հողմոյն. (Նար. ՟Ե։ Իգն.։)
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՅ ՀԱՐԻՒՐԱՄԵԱՆ. ἐκατονταέτης centum annos agens. որ եւ ՀԱՐԻՒՐԵՄԵԱՆ. Ունակ հարիւր ամաց (անձն, կամ միջոց ժամանակի). հարուր տարեկան՝ կամ տարուան.
Յետ հարիւրամեայ ժամանակի։ Ի հարիւրամեայ ձգէր ժամանակս ներողութեամբ. (Կոչ. ՟Բ։ Արծր.։)
Աբրահամ հարիւրամեան էր։ Թէ հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 5։ եւ ՟Ժ՟Է. 17։)
Զհարիւրամենիւք ուրեմն էր. իմա՛, հարիւր ամաց. յն. հարիւրամեան։
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
φόρος, φορολογία tributum եւ ζημία mulcta. (որպէս լծ. ընդ թ. խարաճ, հարէճ եւ վր. խա՛րկի ). Տուրք դրամոյ կամ ծառայութեան, զոր հպատակք կամ ստուկք տան իշխանաց. հաս. բաժ. եւ Տուգանք.
Արկ ի վերայ երկին հարկ հարիւր տաղանդ արծաթոյ։ Եւ էր հարկն (այսինքն մարդահարկն) ՟Լ՟Ռ արանց։ Հատուցէ՛ք, որում զհարկ՝ զհարկն։ Ադոնիրամ ի վերայ հարկին, կամ որ ի վերայ հարկացն։ Առնուլ հարկս յաշխարհաց։ Յումմէ՞ առնուն զհարկս.եւ այլն։
Վարեաց զաշխարհս հայոց ի նոյն սակ հարկի. (Ղեւոնդ.։)
Պատճառաւ հարկաց արքունի. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Հարկիւ ոսկւոյ եւ արծաթոյ. (Եւս. պտմ.։)
Հարկս ումեք ոչ հարկանեն. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 19։)
Հարկս եւս նոցա հարկանել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ե։)
ՀԱՐԿՍ կամ ՀԱՐԿ ՀԱՆԵԼ. Քաղել կամ առնուլ զհարկ.
Բռնադատեալ զաշխարհս՝ հանեն հարկս թագաւորի։ Տիրացեալք հարկս հանէին ի կողմանցն ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 6։ ՟Բ. 27։)
Ի ՀԱՐԿԻ, կամ ԸՆԴ ՀԱՐԿԱՒ, կիւ, կօք, կացուցանել, արկանել, դնել. առնել. որպէս Հարկատու առնել.
Զաշխարհս ամենայն ի հարկի կացուցանէր։ Կացուցին զնոսա ի հարկի։ Ի հարկի կացուցին տալ նոցա հարկս ամ յամէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 5։ ՟Ը. 2։)
Արկ զնոսա սողոմոն ընդ հարկօք ծառայութեան. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 21։)
Զգաղատացիսն հարեալ՝ ընդ հարկիւ արարին. (Խոր. ՟Բ. 2։)
Հրաւիրել եւ կոչել հարկօք ի ժամու ճաշոյ րնթեացն. (Ոսկիփոր.։)
λειτουργία, πράξις ministerium, officium, actio, exactio. (որպէս լծ. ընդ Երկ. արգասիք. որ եւ յն. էրղօն ). Սպասահարկութիւն. պաշտօն. սպաս. ծառայութիւն. եւ գործ.
Այս իցէ սպասաւորութիւն գնդին գեթսոնի, ի մտանել ի հարկ, եւ ի բառնալ. (Թուոց. ՟Դ. 24։)
Փոխանակ հարկին՝ յորում ծառայեաց ինձ ի տիւրոս. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 20։)
Պաշտօն հարկիս այսորիկ. (՟Բ. Կոր. ՟Թ. 12։)
Ի հարկ տանն աստուծոյ. (Նեեմ. ՟Ժ. 32։)
Ոչ եւս կայցեն նոքա ի հարկի օտարաց, այլ հարկեսցին (յն. գործեսցեն) տեառն աստուծոյ իւրեանց. (Երեմ. ՟Լ. 8։)
Հարկս քեզ ոչ ոք տայ. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 13։)
Նմա էր յանձն հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28. հային եւ ի ՟Ա նշ.) բայց յն. է πράξις որ է գործ։
Կայր ի հարկի, եւ ունէր սպաս ամենայն տնտեսութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Անասունն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ. (Եզնիկ.։)
ἁνάγκη necessitas. (որ եւ ստէպ թարգմանին ի մեզ՝ վիշտ, տագնապ, վտանգ) Պէտք կարեւոր. կարօտութիւն ստիպօղ. բռնադատութիւն. բուռն կարիք կամ անձկութիւն կամ հրաման. ինչ մի ակամայ եւ անհրաժեշտ. (լծ. ընդ Երկն. որպէս եւ յն. խրիա՛. թ. կէրէք, հաճէթ, ըհթիյաճ, իգթիզա ).
Հարկ ի վերայ կայ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 16։) cf. ՀԱՐԿ Է։
Հարկ եղեւ բողոքել ի կայսր։ Հարկ եղեւ մեզ առնել. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 19։ Յուդթ. ՟Ը. 28։)
Հարկ իմն լինէր եւ թագաւորացն ինքնին մեծարել զերեւելի տաճարն. իմա՛ ըստ յն. դէպ լինէր։
Զի մի՛ թուիցի ընդ հարկաւ վարել զբանաւորսն. (Եզնիկ.։)
Այսոքիկ ի կամաց լինին, եւ ոչ ի հարկէ. (Յճխ. ՟Թ։)
Աստուած ընդ հարկիւ ոչ է. (Մխ. երեմ.։)
Ի հարկէ կարօտութեան. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 8։)
Հարկ փորձութեանց զբարեկամսն փորձէ. (Ոսկիփոր.։)
Հարկ բնութեան, կամ խղճի, կամ տրտմութեան. (Ոսկ. յհ.։)
Հարկաւ մարմնոցն վտանգի. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ի հարկէ սովոյն բերեալք. (Յհ. կթ.։)
Ձեռնադրեցին զնա ի հարկէ թագաւորին. իմա՛, ի հարկ առնելոյ։
ՀԱՐԿ ԱՌՆԵԼ. այսինքն Հարկ ի վերայ դնել. հարկացուցանել. ստիպել. բռնադատել (զայլս, կամ զանձն).
Հարկ առնէր ինձ երթալ յամբոկ գործոյն. (Յհ. կթ.։)
Ողորմելն հարկ առնէ եւ զանարժանսն կեցուցանել. (Խոսր.։)
Հարկ առնել նմա՝ ասել զանձնէ իւրմէ, թէ Քրիստոսն իցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Ոչ ուրուք հարկ արարեալ՝ եդ իւրովին զիւր անձն վասն մեր. (Պրպմ.։)
Ի ՀԱՐԿԷ. ՀԱՐԿԱՒ. ՀԱՐԿԻՒ. ԸՍՏ ՀԱՐԿԻ. ԱՌ ՀԱՐԿԻ. ՀԱՐԿՈՎ. մ. κατὰ ἁναγκήν, ἑκ τοῦ ἁναγκαίου, ἁναγκῇ necessarie, -rio. Հարկաւորապէս. ակամայ. բռնի.
Զի մի՛ բարիքդ քո ի հարկէ լինիցին, այլ կամաւ. (Փիլիմ. 14։)
Պատերազմեցաք ընդ քեզ ի հարկէ, եւ ոչ ի կամաց. (Խոր. ՟Դ. 48։)
Հարկաւ ի ձեռս ետ նոցա զդանիէլ. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Ոչ կամէր բռնութեամբ եւ հարկաւ ունել զնոսա. (Ոսկ. յհ.։)
Ոչ եթէ հարկաւ եկն յաշխարհ, այլ՝ կամօք եւ յօժարութեամբ. (Բրսղ. մրկ.։)
Զբարին բնութեամբ կամի, եւ զտանջանս հարկիւ. (Մխ. երեմ.։)
Աստուած հարկիւ զնա ի մէնջ ոչ պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Եթէ ոչ մեղանչելն ըստ հարկի լինի. (Աթ.։)
Նոցայն ըստ հարկի է. (Մխ. երեմ.։)
Նստեալ ի սեղանի՝ հարկով պատուէ զիմաստասէրն. (Ոսկիփոր.։)
ՀԱՐԿ. ա. իբր Հարկաւոր. կարեւոր.
Հարկ համարիմ սակաւ ինչ ասել. (Խոսր. պտրգ.)
դիմազ. ՀԱՐԿ Է. դիմազ. ἁνάγκη, ἁναγκαίον necesse, necessarium est. Հարկաւորութիւն է, եւ հարկաւոր է.
Հա՛րկ է գալ գայթագղութեան։ Հարկ էր արձակել։ Հա՛րկ է եւ նմա ունել ինչ զոր մատուցանիցէ.եւ այլն։
to be beaten;
cf. Հարկանող.
Մատուսցէ հարկանելեաց զծնօտս իւր։ Ի մէջ հարկանելեացն, եւ ի մէջ մերձաւորի արեանն. (Ողբ. ՟Գ. 30։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 24։)
Ոչ հարել ուսաք ի տեառնէ, այլ հարկանելեաց մատուցանել զծնօտս. (Գր. հր.։)
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Ի բառէս Հարկ, ըստ ՟Ա նշ. որպէս Հարկս տալ, վճարել. հարկիլ.
τύπτω, πατάσσω, βασανίζω percutio, caedo, verbero եւ այլն. Արմատն ո՛չ է Հարկ, այլ Հար (որոյ սաստկականն է Զարկ), եւ Վէր. եւ Ուռն. ուստի ասի եւ Հարել. Հարուլ. ռմկ. զարնել, զարկի լծ. եւ թ. ուրմագ, վումագ ... եւ այլն. որպէս եւ լտ. վէրպէռօ, ֆէռիօ եւ այլն.
ՀԱՐԿԱՆԵԼ որպէս Բախել. ծեծել. տանջել. գանել.
Հարկանել գաւազանաւ զջուր, զգետ, զհող, զվէմ, զէշն. եւ այլն։ Հարկանել զոք քարիւ կամ բռնցի կամ գաւազանաւ, կամ զակն. կամ հարկանիցէ ցուլ։ Հարկանել սրով, երկաթեղէն կամ փայտեղէն անօթով։ Առ քինալ հարկանիցէ։ Մահու մեռցի՝ որ եհարն։ Զթիկունս իմ հարին մեղաւորք։ Հարկանել զծառայակիցս։ Ո՞վ է՝ որ եհարն զքեզ։ Որ հարկանէ զծնօտ քո։ Եհար զքահանայապետին ծառայ։ Դադարեցին ի հարկանելոյ զպօղոս։ Հարկանել զբերան նորա. եւ այլն։
Սաստիկ եհար ուռամբն ոսկի. (Շ. եդես.։)
Հարկանէ առաջի մեր իբրեւ զծառայ զանասուն մեր. (Եզնիկ.։)
Զի՞նչ իցէ հնչումնն, որ հարկանէ զլսելիս. (Ոսկ. ղկ.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἁνακρούω, κιθαρίζω pulso σαλπίζω tuba cano, buccino. Բախել զքնար, հնչեցուցանել զփող. չալել
Առնոյր դաւիթ քնար, հարկանէր. (Մծբ. ՟Զ։)
Եհար փող եղջերաւն։ Հարկանիցեն զփողսն եղջերեայս։ Եհար զփողն.եւ այլն։
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. πλήσσω, -ττω, θραύω ferio, vulnero δάκνω mordeo. որպէս Վիրաւորել, խոցել, խածանել, խայթել.
Իբրեւ զեղջերու հարեալ նետիւ ընդ լերդակողմն.եւ այլն։
Օձ դարանակալ ի ճանապարհի՝ հարկանել զգարշապար երիվարի։ Առաքեաց օձո կոտորիչս, եւ հարկանէին զժողովուրդն. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 17։ Թուոց. ՟Ի՟Ա. 6։)
Եւ նմանութեամբ՝ Խայթել խղճի, կամ երկիւղի զսիրտ.
Ընդէ՞ր հարկանէ զքեզ սիրտ քո. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 8։)
Հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց. (Խոսր.։)
Որով իւիք ես հարկանեմ զանձն իմ, եւ նուաստանամ. (Յհ. իմ. ատ. այսինքն ստգտանեմ զանձն ի, կամ ընդ անձին ոգորիմ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. κόπτω, τέμνω, ἑπιβάλλω caedo, scindo. Կոտորել զփայտ. հատանել. կտրել, կոտրել.
Ի մայրի հարկանել փայտ, կամ զծառատունկ, կամ զմայրս եւ զեղեւնափայտս. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 5։ ՟Ի. 19։ Ես. ՟Թ. 10։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 4։ Անգ. ՟Ա. 8։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. τρέπω, ἁποκτείνω occido, aboleo. Կոտորել զմարդիկ, եւ զանասուն. ջարդել, սպանանել, սատակել.
Հարին կամհարան սրով, կամ ի սայր սուսերի. ի բերան սրոյ. Եհար յեսու զամաղէկ եւ զամենայն զօրս նորա կոտորմամբ սրոյ։ Հարկանել զքաղաքն ամենայն սրով սուսերի, կամ զամենայն մարմին կենդանի։ Հասանէին հարկանէին ի զօրաց անտի թշնամեաց, կամ ի զօրացն հեթանոսաց, եւ այլն։
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Վնասել, կամ ապականել զոր ինչ եւ է, եւ պատժել, տանջել զմարդիկ, եւ որպէս թէ խրատել գանիւ.
Եհար զդդմենին, եւ ցամաքեցաւ։ Հարայ ես որպէս խոտ։ Եհար կարկուտն յամենայն երկիրն եգիպտացւոց։ Հարից զամենայն սահմանս քո գորտիւ։ Հարցէ զքեզ տէր կեղով։ Հարին կուրութեամբ կամ շլացութեամբ։ Հարի զքեզ ապականութեամբ։ Հար կարկտիւ զայգիս նոցա։ Եհար տէր զմանուկն։ Հարաւ այս չար յաստուծոյ ի վերայ սաւուղայ։ Հա՛ր հարուածովք քով։ Ի մեծամեծ հարուածս հարկանէին զհեղիոդորոս։ Արագ արագ եհար զիս ի ծնունդս.եւ այլն։
Բանջարքն այլեւայլ զօրութիւնս ունին ... միւսն հալէ, կէսքն զփուտն հարկանեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Կարկառ զծագ գաւազանի իւրոյ, եւ եհար ի խորիսխ մեղու. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։)
Հարցես մխեսցես զայս նեցուկ հրաշից. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Նետք քո հարան յիս. (Սղ. ՟Լ՟Է. 2։)
Եհար զխորան իւր։ Յանկոխս հարին զխորանս։ Ուր հարեալ է խորանն տեառն. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 9։ Դտ. ՟Դ. 11։ Սղ. ՟Ժ՟Ը. 6։ Յես. ՟Ի՟Բ. 19։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. προσπαίω, ἑπικότημαι accido, accedo, tango եւ այլն. συνίστημι comparo. Ընդհարկանել. բախել, հպիլ, հասանել, եւ Բաղդատել. դպչիլ, իրարու զարնել՝ զարնուիլ.
Հողմն մեծ եհար զչորեսին անկիւնս տանն։ Շնչեցին հողմք, հարին զտունն, եւ անկաւ։ Ամենայն որ հարկանիցէ ընդ նա՝ պիղծ լիցի։ Կին՝ ընդ որում հարկանիցի այր։ Որ հարկանիցի ընդ այրդ ընդ այդ.եւ այլն։
Պնդագոյնս յառաջնում թղթի անդ հարաւ ընդ նոսա։ Վասն այնորիկ խնդամ, զի հարկանիմն ընդ ձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ընդ միմեանս համեմատութեամբ հարկանէ։ Օ՛ն ա՛ռ, զթագաւորն իսկ եւ զկալանաւորն ընդ միմեանս հարցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 28։)
Հարեալք ընդ միմեանս զէն առ սուսեր. (Նար. ՟Ա։)
Հարկանէր ջուրն մինչեւ ցերանս, կամ մինչեւ զգօտին. (Եզեկ. ՟Խ՟Է. 4։)
Սատերքն եւ ընդ վաճառս հարկանիցին, եւ ընտիր գտանիցին ի փորձ վաճառականաց. (Կիւրղ. ծն.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. որպէս Դրոշմել. արձանագրել. ընդ գրով արկանել. կարգել.
Այլք զայլ թագաւորս մարաց հարկանեն ի մատենի։ Հարի ի նամակի։ Ի գրի հարեալ մի ըստ միոջէ։ Յեռուլ եւ ի շարի հարկանել զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Շարի կարգի հարեալ զանուանս նոցա. (Արծր.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. որպէս Ի բաց առնել. փարատել. ցածուցանել. խափանել. մերժել. անցուցանել.
Զմարմնաւոր ծարաւոյ հարկանել զփափաք։ Զի՞նչ ուտիցեմք, կամ ի՞ւ հարկանիցեմք զքաղցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24։)
Յետս հարկանել զչար լեզուսն, կամ զհրաման, կամ զամբաստանութիւն. կամ ի բաց հարկանել զկարծիս, կամ զծառայութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։ Արծր.։ Ոսկ. յհ.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ ԸՆԴ ՄԻՏ. Հաստատել, դնել ի մտի. ածել զմտաւ. ըմբռնել. խելամուտ կամ հատու լինել.
Յիշեցէ՛ք զդորա աղունս՝ ընդ միտ հարկանելով զվայրավատմունս ընչիցն։ Ընդ միտ հարկանելով ի ձեզ ինքեանս դիտիցէք. (Պիտ.։)
Ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ, պէսպէս ոճով. զոր օրինակ,
Հարկանէր ճանապարհս հեռաւորս. (Արծր. ՟Բ. 41։)
Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս։ Տար աշխարհս հարկանիցես։ Տարաշխարհ եհար. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։ Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
Մինչեւ ցերրորդ երկինս ասիցէ, կամ թէ մինչեւ ցերրորդ ինչ մասն ... զի յերկոսին հարկանէ. (Եզնիկ.։)
Եմոյծ զանձն իւր ի լուծ, եւ եհար զուս իւր ի խադ անդր. (Եփր. համաբ.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ ԶՈՂԲՍ, կամ ԶԱՐՏԱՍՈՒՍ, եւ այլն. Ողբալ. արտասուել։ (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ Եբր. ՟Թ։)
Իբրեւ զմանր մանկտոյ զլալ հարկանիմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Զարհուրեցան, եւ հարին զաղաղակ. (Եփր. համաբ.։) Այլ առաւել ասի՝ Յարտասուս հարկանիլ. cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ։
Կալեալ հարին ո՛չ զքարի, այլ զբերանոյ սրոյ. (Կաղանկտ.։)
Առնուլ զոտից մանկանց նորին, եւ հարկանել զկարծըր վիմին. (Յիսուս որդի.։)
Կացուցին զնա ի տեղի մի հարկ հարկանել. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 7։)
Անտիոքայ եւ հռոմայեցւոց դաշինք ի միջի կռէին, հարկան նմա նոցա ՟Ռ տաղանդ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ի բառէ անտի Հարկ, ըստ ՟Բ նշ. որպէս Սպասահարկել. ծառայել. պաշտել. առնել. կատարել. վարել.
Հարին սպասաւորութիւն անցուցանելոյ զարքայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 18։ Խոր. ՟Գ. 13։ Իգն.։)
Հարկ բնութեան համարեալ է ամենայն, զոր ինչ հարկանեն նոքա. (Իգն.։)
Իբրեւ զհրեշտակս հարկանեն զհարկս առաքինութեան։ Զդժնդակ ծառայութիւնն հարկանել։ Ի նոցանէ հարկանի մեզ սպասաւորութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ ՟Ա. 20. եւ 19։)
Այսպիսի ծառայութիւն քեզ քահանայն հարկանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Զարբանեկութիւն սատանայի հարկանէին. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ, այլ պաշտօն հարկանելոյ. (Եզնիկ.։)
Ի լերինս զաստուածեղէն կրօնիցն զծառայութիւնսն հարկանէին. (Կորիւն.։)
Զմարմնաւոր պէտսն անբանութեամբ հարկանել, որպէս անասնոցն ամենայն ջոկք. (Խոսր.։)
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
ռմկ. զարնուիլ, սիրահարիլ .... որպէս Յարիլ ի սրտէ. զառածանիլ. անձնատուր լինել. մոլիլ. տռփալ. հակամիտել.
Յոյժ հարեալ էր ի դստերն յակոբայ. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 19. (ա՛յլ ձ. մեկնաբար, ի սէր դստերն։))
Եւ էին երկոքեան հարեալ ի նմա. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 10։)
Տռփեցաւ հերայ ... հարեալ ի նմա։ Հարեալ էին յադոնիա յոյժ տռփմամբ. (Նոննոս.։)
Հարելոցն ի սէր աշխարհիս. (Խոսր.։)
Հարան ի սէր ընչիցն։ Այլ ոմն ի սէր կանանց հարեալ. (Իգն.։)
Որք ունին սիրտ հարեալ զագահութեան (կամ զագահութեամբ). (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 14։)
Հարաւ յաստուածս օտարս. (Մաղ. ՟Բ. 11։)
Հարեալ ի ցանկութիւնս մարմնոյ, կամ ի կարասւոջ, կամ ի փափկութիւնս։ Մի՛ զայսմ հարկանիցիմք, այլ զայնու գայցեմք։ Զի՞նչ ասասցուք զախտի հարեալսն. (Ոսկ. ստէպ։)
Ի հրապոյրս նախարարացն հարեալ։ Ամենայնիւ յամենայն բերեալ հարան ի կամս ոստիկանին. (Յհ. կթ.։)
Ի շահս կամ ի գնօղս հարկանել (իլ). (Սարգ. յուդ. ՟Բ. որ ասի եւ ՀԱՏԱՆԻԼ։)
Ցաւ հարկանի որովայնիս։ Ցաւք երկանց ինձ հարկանին։ Յորժամ ահեղ արհաւիրք հարկանիցին. (Շ. եդես.։ Եփր. խոստ.։ Մանդ. ՟Զ։)
Հոտ ինչ չար ի քէն հարկանէր առ թագաւոր ոք. (Մանդ. ՟Ա։) cf. ՀՈՏ։
Երփն երփն հարկանէր յամենեցունց. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 15։) cf. ԵՐՓՆ։
Մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր. (Արծր. ՟Բ. 3. (որ լինի եւ ներգ՛՛։) Ի ճառագայթից արեգականն՝ որ զնովաւ հարկանիւր. Լաստ. ՟Ժ։)
cf. Հարկեցուցանեմ.
ἁναγκάζω cogo. Հարկ առնել. հարկեցուցանել. հարկաւորել, բռնադատել. ստիպել. թախանձել.
Հարկել զնա՝ ասել։ Հարկես զիս ի դատ ընդ քեզ մտանել։ Հարկեաց զիս բերել։ Ոչ հարկեմ եւ ոչ բռնադատեմ. (Ոսկ. յհ.։ Մխ. երեմ.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Մեծարէ զծնողդ իւր, եւ լսէ. սիրէ եւ կամի, զի հարկեսցես զնա։ Քո սուրբ կաթամբն հարկեա՛ զնա (ողորմել մեզ). (Մարաթ.։)
Հարկիս ի բարութենէ, ստիպիս ի սիրոյ։ Ոչ հարկիս ի բարկութենէ. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Հ՟Զ։)
Բանալ հարկիս զամենաբաւական ձեռսդ, եւ լցուցանես։ Ի գորովոյ եւ ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան։ Ի թագաւորաց ակն ոչ առնու, ի քահանայից ոչ հարկի։ Հարկիմք զգալի ձայնիւ աղօթել. (Խոսր.։)
Ի գործս անհնարինս հարկի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի հրամանէ թագաւորաց հարկեալ՝ զայս իրագործել. (Խոր. ՟Ա. 4։)
Հարկեալ ի հայրապետէն։ Հարկեալ իբր ի նաւապետէ իմեմնէ։ Ի յարքայէ յայս հարկեցեալ. (Շ. բարձր.։ Յհ. կթ.։ Վահր. ոտ.։)
Աստուծոյ՝ ո՛չ հարկեցեալն է սիրիելի, այլ որ յառաքինութենէն կատարի. (Բրս. յղ. չար.։)
ՀԱՐԿԻՄ կ.հ. յն. պէսպէս. φόρον πράττω, φέρω tributum exigo, pendo ἑργάζομαι opus facio, laboro. Հարկս հանել, եւ տալ. հարկատու առնել, եւ լինել. եւ Սպասահարկել. ծառայել, աշխատիլ.
Հարկեաց զորդիսն ամոնայ. (Նախ. ՟բ. մնաց.։)
Չի՛ք մեր արծաթ, հարկել զհարկս՝ զոր արկէք. (Ճ. ՟Ա.։)
Զձեր հռոգն հարկեցից պարսից. այսինքն տաց իբրեւ հարկ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Զտարեւորական զհարկս հարկէին. (Փիլ. իմաստն.։)
Վարդապետն ձեր ո՞չ հարկիցի զդիդրաքմայն. (Երզն. մտթ.։)
Ասենե ձեզ, թէ ոչ հարկիցէք արքային բարբեալցւոց։ Մի՛ հարկիք արքային բաբելացւոց. (Երեմ. ՟Ի՟Ե. 9. 14. յն. գործել։)
Հարկին հրովմայեցւոց ամենայն կողմանք հայոց. (Խոր. ՟Բ. 23. 51։)
Մասնաւորս ինչ հարկել հայոց ի հռովմայեցիսն։ Հարկեցան հռովմայեցւոց. (Յհ. կթ.։)
Հարկել աստուածոց օտարաց. (Բար. ՟Ա. 22։)
Ոչ եւս կայցեն նոքա ի հարկի օտարաց, այլ հարկեսցին տեառն աստուծոյ իւրեանց. յն. գործեսցեն. (Երեմ. ՟Լ. 9։)
Արարածն զարարիչն պատուէ, եւ ի նորա սպաս եւ ի պաշտօն հարկի. (Խոսր. պտրգ.։)
Յարարչէդ հաստատեալք, որում հարկելով հրամանի, եւ այլն. (Պիսիդ.։)
ՀԱՐԿԵԼ ՀԱՐԿԻԼ. ռմկ. ոճով. Պատուել ի կոչունս.
Ոչ ախորժելի թուէր նմա հարկել յումեքէ, եւ ծանրացուցանել զինքն կերակրովք. (Վրք. ոսկ. (որ լինի եւ իբրու բռնադատիլ։))
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
γάμος nuptiae. արաբ. պրս. ասրոսի, հարսոսի. ռմկ. հարսնիք թ. տիւկիւն. Խրախութիւն վասն գալստեան հարսին. հանդէս եւ կոչունք պսակելոյ հարսին ընդ փեսայի.
Հարսանիս արարին։ Դարձան հարսանիքն ի կոծ։ Աւուրք հարսանեաց։ Բարձրացոյց նա զհարսանիսն եսթերայ։ Հարսանիք էին ի կանա գալիլեացւոց։ Արար հարսանիս որդւոյ իւրում, եւ այլն։ Լինին հարսանիք մաքսիմինայ դստերն դիոկղետիանոսի. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Մտանել յերկնաւոր ուրախութիւնն, զոր հարսանիս անուանէ. (Շ. բարձր.։)
Ի հոգեւոր հարսանիս. (եւ այլն. Շար.։)
Սատանայ եւ (ի) հարսանիսն հնարեցաւ մուծանել զապականութիւնն. (Ոսկ. կող. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
ՀԱՐՍԱՆԻՔ. որպէս Ամուսնութիւն. (ըստ հոմաձայնութեան յն. ղա՛մօս ).
Պատուական եւ հարսանիք, ասէ առաքեալն. (Կոչ. ՟Դ։)
Եթէ ջեռցին ի ցանկութիւն ... ո՛չ է հարսանիս, այլ պոռնկութիւն։ Գայլ եղեւ, եւ ոչ ետ օրհնել զհարսանիս իւր. (Կանոն.։)
a newly married, bride, spouse;
betrothed, affianced bride;
daughter-in-law;
nymph;
larvae;
յաւերժ —, nymph;
—սունք լեռնայինք, oreads, mountain nymphs;
խօսիլ —, to betroth, to affiance.
νύμφη sponsa ռմկ. հարս. արաբ. պրս. արսոս, արսոսէ թ. կէլին. Օրիորդ տուեալ փեսայի, կամ առն լեալ. որ եւ Նու ասի՝ հայելով առ սկեսուրն եւ առ սկեսրայրն.
Ձայն փեսայի եւ ձայն հարսին այլ ոչ եւս լուիցի ի քեզ։ Քոյր իմ հարսն։ Քօղաձիգ ծնգասէր հարսունք։ Ամենայն հարսանց եղեն արգելանք սգոյ սրսկապանք իւրեանց։ Սկեսուր ի հարսնէ, եւ հարսն ի սկեսրէ իւրմէ.եւ այլն։
Ուրա՛խ լեր հարսն երկնային՝ կոյս անապական։ Հարսն ի յերկրէ երկնից։ Հարսն ընծայեալ յերկրէ յերկինս. (Շար.։)
Ուրա՛խ լեր հարսն անարատ անքնին քո խորհրդով։ Փեսայ հարսին քո եկեղեցւոյ. (եւ այլն. Շար.։)
ՀԱՐՍՈՒՆՔ. իբր Յաւերժահարսունք առասպելեալք. νύμφη, -φαι nympha, -phae.
Անուանելոցն հարսանց, զոր ոմանք լեռնայինս կոչեն. (Նոննոս.։)
Հարսունս եւ այլս ոմանս ազգս դիւաց ասեն. (Նիւս. բն.։)
cf. Հարսնածու.
(որ եւ ռմկ. հարսնքուր) νυμφεύτρια pronuba. Որպէս հարսնաւէր, եւ փեսաւէր. հարսնախօս. հարսնածու.
Պօղոս զդանդաղեցաւ զհարսնեղբարցն եւ զփեսաւիրացն (յն. մի բառ) բանս խօսել. մանաւանդ ոչ իսկ զհարսնեղբարց եւ զփեսաւիրաց, այլ զհոգեւորաց մարդոց. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
to become powerful, to be predominant, to domineer, to lord it, to rule over, to reign;
to get or grow rich, to prosper, to thrive;
to abound;
— զբարեպաշտութիւն, to be rich in piety, to be very pious.
πλουτέω, δυναστεύω ditesco, dominor, impero. Մեծանալ, ճոխանալ. զօրանալ. իշխել. տիրել. բռնակալել. հարուստնալ, մեծնալ, ափ ձգել, տիրել.
Հարստացեալ տիրէ ի վերայ երկոցունցն եւս. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Շինէ զեգիպտոս, եւ անդ հարստանան ազգապետաբար. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Հարստացեալ փառաւորեալ է կոչմամբն աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Պայազատեաց զթագաւորութիւնն աղկետաս. որ ութուտասն ամ հարստացաւ, եւ եթող ամինտայ զհարստութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ ապականացու եւ այլայլելի բնութիւնս, այսինքն եղականքս հարստասցի էապէս զանփոփոխութիւն։ Ոչ մեք զնորայսն հարստացաք։ Զմէ՞ անպատշաճ ասես աստուծոյ զտնանկութիւնն, որով աշխարհ հարստանայ զբարեպաշտութիւնն. որով աղքատացաւ բանսարկուն հարստացեալն զմոլորութիւն. (Պրպմ. (ուր հյց. խնդ. է ոճ յն. որպէս թէ լինէր ըստ հյ. յարստանալ. իսկ յն. փարթամանալ))
Աղքատութեան նորա են, զի մեք նոքօք հարստասցուք. (Աթ. ՟Ա։)
Կարէին իբրու զքեզ հարստանալ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
to ask, to inquire, to interrogate, to question;
— ի տեառնէ, to consult the Lord;
— զողջունէ ուրուք, to ask news of, or about some one;
— զումեքէ ի խաղաղութիւն, to salute with gentle words;
— զոք բանիւք բազմօք, to overload with questions.
ἑρωτάω, πυνθάνομαι, ἑξετάζω interrogo, sciscitor. Հայցել զտեղեկութիւն. խնդրել զլուծումն բանի կամ զհրաման կամ զպատգամ. յուզել խուզել. փորձել զբերան այլոյ. որոնել. հետաքննել. հետազօտել. քննել յատենի. հարցընել.
Հարցի ցնա։ Հարցին ցնա։ Զի՞ հարցանես զիս. հա՛րց զայնոսիկ՝ որ լուանն։ Զտէր ամենակալ ոչ հարցիք։ Հարցանել զաստուած։ Հարցանել ի տեառնէ։ Հարցանէր նա նմա ի տեառնէ։ Հարցանել նովաւ յանէն։ Հարցցեն զճանապահէ։ Զի՞ հարցանես զանուանէ իմմէ։ Հարցին զողջունէ նորա։ Հարցանելով եհարց զմէնջ այրն։ Հարցցեն զքէն ի խաղաղութիւն։ Ոչ իմաստութեամբ հարցեր վասն այդոցիկ։ Հարցանելով հարցաւ յաբէլ եւ ի դան։ Իբրեւ հարցաւ ի փարիսեցւոց. եւ այլն։
Ընդունելութիւնն ոչ այնչափ լինի Հարցանող, որչափ Հարցող, ի, աց.
Յատուկ հարցողին է բանս. (Իգն.։)
Հրամայեաց հարցօղ օրինականին։ Վասն զհարցողսն գայթագղեցուցանելոյ. (Սարգ.։)
Եւ այնպէս ընդդէմ հարցողացն նա առնէր պատասխանի. (Յհ. կթ.։)
Տեսանէր զմիտս հարցողացն։ Ոչ բարկացաւ առ հարցողսն. (Ոսկ. յհ.։)
Կայ եւ սրբոյն բարսղի՝ Գիրք հարցողաց. ուր են առ նա պէսպէս հարցմունք կրօնաւորաց իւրոց, եւ պատասխանիք նորա։
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
ἅρτος panis. (լծ. հյ. Հայս. եւ արաբ. խուպզ ) Զանգուած ալեր եւ ջրոյ եփեալ, խմորուն կամ բաղարջ. եբր. լէխմ.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Եհան հաց եւ գինի։ Հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ։ Կերիցեն ի հացից անտի։ Ի հացից անտի հօր իւրոյ կերիցէ։ Հացիւք սրբովք. (եւ այլն. (թո՛ղ զի ի յն. ստէպ դնի յոքնակի, այլ ի մեզ թարգմանեալ է եզակի։))
Կերա՛յք յիմոց հացից՝ իմաստութիւնն քաղցելոց հրաման տայ. (Նիւս. կազմ.։)
Հաց սգոյ. (իբր հոգեհաց. Երեմ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Հաց կենաց։ Երկնաւոր հաց. (Շար.) այն է կենարար մարմինն քրիստոսի, կամ սուրբ հաղորդութիւնն։
Ո՛վ որ վասն մեր հաց եղեր, եւ այլն. (Լմբ.։) cf. ՀԱՑԱՆԱՄ։
ՀԱՑ ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԵԱՆ, կամ ԱՌԱՋԱԴՐՈՒԹԵԱՆ, կամ ԵՐԵՍԱՑ. որ էր ի հնումն օրինակ սուրբ հաղորդութեան. cf. ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ, եւ այլն։
ՀԱՑ ասի լայնաբար եւ ամենայն Կերակուր. ճաշ. ընթրիք. սեղան. σιτίον, σίτον, πέμμα cibus, cibarium եւ այլն.
Խնդրեաց հաց ուտել. եւ եդին առաջի նորա հաց, եւ եկեր. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Հաց դատարկութեան ոչ եկեր. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 27։)
Ի հաղորդել ընդ նոսա հացիւ. յն. աղակից լինել, այսինքն հացակից. (Գծ. ՟Ա. 4։)
Աղ եւ հաց սեղանոյ զաւազակս ի հաւանութիւն ածէ ընդդէմ թշնամեաց. (Ոսկ. եփես.։)
Իբրու առատ ոք, եւ քաջ, որ ի հաց կոչիցէ. (Նիւս. կազմ.։)
Հաց մեծ գործեալ էր ... եւ սեղան յօրինեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն արգամայ (Խոր.՟Բ. 48։)
ՀԱՑ Ի ԲԵՐԱՆ. որպէս ռմկ. պօղազ թօգլուղունա.
Մշակքն մեծավաստակք ի գործել զանդաստանս քո հաց ի բերան վարձու. (Եփր. պհ.։)
cf. Հացամոլ.
Որպէս պարզաբանութիւն բառիս Հացամոլ. ուր իցէ շատ հաց, կամ առատութիւն հացի կամ ցորենոյ.
Թուի ինձ թէ հացաշատ իմն լինելոց էր տարին, զի երկրորդ տարւոյն բաւական լիցի. (Գէ. ես.։)
food for birds;
ի —երի դնել, ի սատակումն գազանագէշ —երի նուիրել, to give a prey to the fowls of heaven.
οἱωνόβροτος ab avibus comestus, depastus. Կեր կամ կերակուր հաւուց եղեալ՝ կամ լինելի. կուր լինելն թռչնոց.
Ի հաւակերի դնել՝ գազանաբեկս արարեալ։ Ի սատակումն գազանագէշ հաւակերի նուիրէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 14։)
cf. Հաւանեցուցանեմ;
cf. Հաւանիմ.
Իբր Հաւանեցուցանել.
Ոչ այնպէս զօրութիւն եւ քաջութիւն անձինն կարեն հաւանել զլսողն. (Ոսկ. ես.։)
Հաւանեսցո՛ւք զանձինս, եթէ մեղաք. (Ոսկ. եբր.։)
Հաւանեա՛ (կամ հաւանեցո՛) զնա ի ձեռն թղթոց. (Վրք. ոսկ.։)
ՀԱՒԱՆԵՄ. չ. որպէս Հաւանիլ. յանձն առնուլ.
Ոչ հաւանեաց անժուժկալութեամբ սպասաւորիլ յայլոց. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to be persuaded, convinced;
to acquiesce, to hear, to consent, to agree, to condescend;
to accept, to admit, to approve;
չ-, to disapprove;
որպէս —եալ եմ, as I believe, as I think;
որ լռէ՝ —ի, silence gives consent;
—իմ, —իմ ընդ այս, I agree to it.
Բառ անստոյգ՝ իբր յն. ἅρρην այսինքն Արու.
Ո՞ր մատակ առիւծ զիւր հաւանին ուտէ. (Ոսկ. ի յհ. մկ.։)
πείθομαι, πείσομαι persuadeor, confido συνθέλω consentio եւ այլն. (Արմատն է Այո՛. հա՛. թ. էվվէթ. լծ. ընդ Հաւատ. եւ Դաւան. եւ այլն) Հաւան լինել. ի հաւան գալ. անսալ. հաւատս ընծայել. համոզիլ. ամոքիլ. յօժարիլ. հաճիլ. անսալ. լաւ վարկանիլ. ընտրել. յանձն առնուլ. զիջանիլ. կամակից կամ համախոհ լինել. հաւնիլ, տեղիք տալ.
Հաւանին տեսլեամբն, թէ բարւոք են երեւելիքս։ Ստիպեաց զնա առնուլ, եւ ոչ հաւանեցաւ։ Հաւանեցան նմա։ Որ ընդ նմայն հաւանեալ էին։ Մի՛ հաւանիցիս նմա, եւ մի՛ լուիցես նմա։ Հաւանեալ մեզ՝ լե՛ր ընդ մեզ։ Մի՛ հաւանիցիս ընդ անիրաւի լինել վկայ անիրաւ։ Ճշմարտութեանն չհաւանել, եւ այլն։ Ես՝ ո՛վ արք աթենացիք, համբուրելով սիրեմ զձեզ, բայց հաւանիմ աստուծոյ մանաւանդ՝ քան եթէ զձեզ. (Պղատ. սոկր.։)
Հաւանել միմեանց երկիւղիւ տեառն։ Հաւանեալ ամենեցուն ի կամս առաջնորդին։ Զառաջնորդն դիւաց հանդերձ իւր հաւանելովքն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ. եւ ՟Ժ։)
Հաւանօղ լինել հրամանացն աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Որ աստուծոյ հաւանի, առաւել նա լուիցէ նմա. (Պիտ. ի Հոմերոսէ։)
Մեծաց բարութեանց պատճառք հաւանելեացն.
of the same weight;
equivalent, equal;
— լինել, to counterbalance, to countervail;
կատարելութիւնք նորա — ախտիցն են, his good qualities compensate his vices.
ἱσόρροπος aequilibris. Զուգակշիռ. հաւասար. համեմատ. եւ Միջին որպէս զմէտ.
Իմաստութեանն՝ որ առ ի յաստուծոյ, զի՞նչ արդեօք եղիցի հաւասարակշիռ. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)
Հաւասարակշիռ չափով, կամ պատուով. (Վեցօր. ՟Ե։ Կիւրղ. գանձ.։)
Հարթ գոլով եւ հաւասարակշիռ. (Վրդն. ծն.։)
to kill, to slay, to put to death, to take away life, to assassinate, to massacre, to slaughter, to cut the throat of, to behead, to execute;
— զմիմեանս, to kill each other;
— զկրակ, to put out, to extinguish, to quench fire;
cf. Ընթադրութիւն.
σφάττω, σφάζω, φονεύω , κτείνω, καίνω, ἁποκτείνω interficio, occido, neo, macto եւ այլն. Զենուլ. խողխողել. գլխատել. սրով ծախել. զոհել. մեռուցանել. ի մահ մատնել. (ոմանք ի գրչաց ստէպ գրեն որպէս ռմկ. Սպանել) սպանել, մորթել, մեռցնել .... եբր. զապախ։ Ասի զանասնոց. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Բ. 1։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 5։ Օր. ՟Ի՟Ը. 31։ Ես. ՟Ի՟Բ. 13. եւ այլն։ Եւ զմարդկանէ. տե՛ս Սղ. ՟Լ՟Զ. 15։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 28։ Գծ. ՟Ե. 30. եւ այլն։)
Զկրակն դո՞ւ սպաներ։ Զկրակ ո՞ կարէ սպանանել. (Եղիշ. ՟Ը։)
Սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի։ Սպանէք զմոգեանն. (Փարպ.։)
Սո՛ւր սրեա՛ց, եւ զայրացի՛ր, զի սպանցես զսպանումն. այսինքն սպանանելով սպանցես. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։)
of Bacchus, bacchic, convivial, drinking;
— պաշտամունք, convivial meeting, libations, drinking bout;
—ք, dionysia, dionysiaca, bacchanals, orgies.
διονύσιος, διονυσιακός bacchicus, bacchanalis. Սեպհական կամ սպանդարամետի, դիոնիսեան. բաքոսեան (բարեկենդան հեթանոսաց).
cf. Սպանող.
Եթէ շուն իցէ, եւ եթէ սպանօղ. (Եզնիկ.։)
Բարս անխնամս եւ սպանողս ստացեալ ունէր. (Ճ. ՟Ա.։ 2)
ՍՊԱՆԻՉ ՍՊԱՆՈՂ. φονεύς, φονευτής occisor, homicida. Որ սպանանէ զոք. մարդասպան.
Զատոյց զքաղաքս յապաւինութիւն ակամայ սպանչաց։ Յապաստան ակամայ սպանչաց. (Նախ. օրին.։)
Աղօթելով վասն զնա սպանչացն։ Հոգայր զփրկութիւն սպանչացն. (Ոսկ. գծ.։)
Որպէս թէ կայցէ մահ անձնաւոր եւ սպանիչ. (Վրդն. ծն.։)
Նենգութիւն սպանչին։ Գեհեն տանջիչ է կենդանեաց, եւ ոչ սպանիչ ապականեցելոց. (Եփր. համաբ.։)
Ապաստան ամենայն սպանողի։ Այս սահման եղիցի ամենայն սպանողի։ Տեղի՝ ուր փախիցէ սպանօղն. (Օր.։ Ել. եւ այլն։)
to be consumed, drained, exhausted;
to decay, to dry up, to finish, to cease, to stop;
սպառեալ էին ոգիք նոցա, they were exhausted, quite tired;
սպառէր զօրութիւն նորա, he wore himself out, his strength declined.
Նոյն ժամայն սպառեցաւ ոգի նորա ի մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
to threaten, to menace, to utter threats against;
կործանումն —, to threaten with ruin.
ἁπειλέω, διαπειλέω minor, minitor, comminor. Ահ արկանել բանիւ. (որպէս թէ սպառեմ զքեզ՝ ասել) խստաբանել. ազդ առնել զպատուհաս, որ եւ ՊԱՏՈՒՀԱՍԵԼ ասի. երդմամբ չափ յուշ առնել զպատիժ. սաստել. որոտալ. խրոխտալ.
Եսաւ եղբայր քո սպառնայ սպանանել զքեզ։ Ոչ իբրեւ զորդի մարդոյ ի սպառնալ։ Սպառնասցի անհաւատիցն։ Սպառնասցես (սպառնասցիս) նոցա իբրեւ յինէն.եւ այլն։
Որ սպառնաս ինձ մահու, ահտ խառնես զիս ի գունդն քրիստոսի. (Ագաթ.։)
Նա արքայութիւն խոստացաւ, նա գեհետն սպառնացաւ. (Ոսկ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Սպառնաց կանխաւ, զի մի՛ ծուլասցին։ Բազում անգամ սպառնաց. (Մխ. երեմ.։)
cf. Սպասաւոր;
guardian;
assistant, helper, sick woman's nurse.
(յն. պէսպէս) որ եւ ՍՊԱՍԻԿ. Սպասարար. խնամակալ. հոգատար. առընթերակաց. պաշտօնեայ. դայեակ. հիւանդապահ.
Կարգեաց աղքատ կանանց մանկաբարձս եւ սպասեակս. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՃՃ.։)
Կանայք առ երկունսն զսպասեակսն ատամացեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Եկեալ սպասեակն՝ տեսեալ զարմացաւ. (Վրք. հց. ձ։) սպասեակ. Այն՝ որ սպասեալ մնայ՝ որպէս դէտ, պահապան, եւ դարանակալ.
Ոչ գործոյ կարօտէր դրախտն, եւ ոչ սպասեկի. քանզի ո՞ էր՝ որ դրժելոցն էր։ Եթէ զօրութիւն ոգւոց փոխեսցի, աստուածպաշտութիւն զսպասեակ զնստական անկարութիւն եւ ամպարշտութիւն հարկ է ակն ունել։ Բազումս ունելով զդարանամուտ սպասեակսն. (Փիլ.։ 3)
dressed in white;
— քորք, Nuns consecrated to the Holy Virgin.
ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵԱՑ ՍՊԻՏԱԿԱԶԳԵՍՏ. λευκωείμων , λευχείμων, λευχειμένος amictu candido dealbatus, candidus, candidatus. Որ զգեցեալ է սպիտակս. որոյ զգեստն է սպիտակ. պայծառազգեստ. եւ Ունակ սպիտակութեան. պայծառ.
Սպիտակազգեաց լինելն՝ սրտին ուրախութեանն վկայ է. (Լմբ. ժղ.։)
Ետես երկուս հրեշտակս սպիտակազգեացս. (Սկեւռ. յար.։ եւ Բրսղ. մրկ.։)
Սպիտակազգեստ երիտասարդ տեսին։ Արս սպիտակազգեստ։ Ի կերպարանս առն սպիտակազգեստի։ Ի մի վայր եկեալ ժողովեսցին սպիտակազգեստք։ Սպիտակազգեստ լինէր. (Սկեւռ. յար.։ Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Բ. Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Զ.։ Փիլ. տեսական.։ Վրք. սեղբ.։)
Սպիտակազգեստ երեւումն յանկարծակի սեւանայ. (Նիւս. կուս.։)
Քօշից նմանեալ սպիտակազգեստ ստեւովք. (Տաղ.։)
cf. Յարդգող.
Յարդգող՝ որպէս սպիտակութեան վայր յերկինս. (եթէ չիցէ գրելի Սպիտակ աւրան, այսինքն օրան)
Յարդգող, մսուր ... զոր տեսանեմք ի գոյն սպիտակարանի. (Պիտառ.։)
cf. Ստադիոն.
cf. Ստակարծող.
ՍՏԱԿԱՐԾ ՍՏԱԿԱՐԾՈՂ. ψευδόδοξος falsa opinans. Ունօղ զսուտ կարծիս. կարծօղ ստութեամբ.
Կամի զայնոսիկ՝ որ երջանիկ համարին զայս միայն զհանդերձ մարմնովս կեանք, յանդիմանել ստակարծս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 76։)
Եւ զի՞նչ օգուտ մեզ ի մարդկային ստակարծ խաբկանացն գործիցի. (Սարկ. քհ.։)
Ով ստակարծօղ. ո՛չ է միտք պատճառք եւ ոչ միոյ իրիք, այլ որ յառաջ քան զմիտսն է աստուած. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Ստացող.
ՍՏԱՑԻՉ ՍՏԱՑՈՂ. κτησαμένος possessor. Որ ստանայ կամ ստացեալ է զիրս. ունօղ որպէս տէր. ժառանգօղ. գնօղ.
Ծանեաւ եզն զստացիչ իւր, եւ էշ զմսուր տեառն իւրոյ. (Ես. ՟Ա. 3։)
Զի մի՛ նոյն երեւեսցի արարող եւ արարեալ, ստացիչ եւ ստացեալ, այլ աստուած յաւէտ՝ որպէս յաստուծոյ եւ ի հօրէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Արբուցեր որպէս մայր՝ ստացողին զքեզ՝ զկուսական քո սուրբ զկաթն։ Ի ձեռն ձեռին ստացողին իմոյ յանէից։ Իմաստութեանն շնորհ ի բոլորեցունցն իջեալ ստացողէ. (Շար.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։ Պիտ.։)
cf. Ստացումն.
κτῆσις possessio, adquisitio. Ստացուած. ստանալն.
Ստացական է, որ ընդ ստացիւքն ստորանկեալ է, ներբակառեալ ի ստացողէն. ո՛րգոն, դաւթեան երիվարն. (Թր. քեր.։)
cf. Ստեղծող.
πλαστής, πλάσας, κτιστής, ποιητής plasta, fictor, fingens, formans, factor, creator. Ստեղծող. արարիչ. հաստիչ յոչէից.
Միթէ ասիցէ՞ ստեղծուածն ցստեղծիչն իւր, թէ ոչ դու զիս ստեղծեր։ Ոչ ծանեաւ զստեղծիչն իւր. (Ես. ՟Ի՟Թ. 16։ Իմ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Ստեղծիչն մանկանց գոյացուցանէ իւր մարմին ի քէն, եւ զգենու. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Մերոց իրաց վերակացու, եթէ՛ արարիչ եւ եթէ՛ ստեղծիչ ախորժես կոչել. (Ածաբ. աղք.։)
Զոչ ախորժելիս ստեղծչին կատարէ։ Մարդ երկրորդ՝ ստեղծիչ առաջնոյն. (Նար. ՟Խ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
Ոչ ստեղծիչն, եւ ոչ ստեղծեալն ի նմանէ, այլ՝ ինքնակամութիւն ստեղծուածոյն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Այլեւ ո՛չ զմահն ըստ բնութեան անկեալ ասեմք ի մեզ ստեղծչին. (Խոսրովիկ.։)
Փորձեցաւ նոր ադամս որպէս զհինն, եւ յաղթեաց փորձողին որպէս զստեղծիչ ադամայ. (Շ. թղթ.։)
ՍՏԵՂԾԻՉ. որպէս ճարտարօղ. հնարօղ. կերպարանօղ. ձեւացուցիչ. քանդակիչ. քերթօղ. յօդիչ.
Իւրաքանչիւր ոք ի նահապետացն ի բաժանման լեզուացն եղեն իբր ստեղծիչ լեզուաց. (Մագ. քեր.։)
Արտաքնոց զգասաքն ստեղծիչ՝ բանք սնոտեացն ի պատրութիւն. (Շար.։)
Զգեղեցկութեան նկարագրաց գործս, եւ ստեղծչաց, եւ այլոց արուեստագիտացն։ Աչքս՝ գրչաց կամ ստեղծչաց գործս զբարւոք կազմեալս տեսանէ. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. այլաբ.։)