want, imperfection, incompleteness, defectiveness, faultiness.
Նուազութիւն. պակասութիւն. անկատարութիւն. յետնութիւն. պակսութիւն.
Հասակի թերութիւն առնէ զնա աշխարելի. (Լմբ. ժղ.։)
Ո՛չ զթերութիւն իւր ճանաչէ, եւ ոչ զառ ի գործսն յառաջել գիտասցէ. (Բրս. հց.։)
Պա՛րտ է փոքր մի տանել թերութեան առնն. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Թերութիւն բանից, կամ բարուց, մտաց, հաւատոց։ Կատարելութիւն ի թերութեան։ Անպակաս աճելութիւն լրման թերութեան։ Թերութիւն վրիպանաց։ Նախնոյն թերութիւն. (Նար.։)
not altogether right, not perfectly equitable.
Թերի յուղղութենէ.
Իմացեալ Շապհոյ՝ թէ թերուղիղ է արկադ, խօսի ընդ նմա ի խաղաղութիւն. (Խոր. ՟Գ. 42։)
pride, haughtiness;
insolence, arrogance, presumption;
lordliness, tyranny.
τυραννίς tyrannia, tyrannicus dominatus Բռնաւորութիւն. բռնակալութիւն. բուռն եւ խրոխտ իշխանութիւն.
Գոռոզութեանց եւ բռնաւորութենաց ցանկան։ Ի վերայ կռուել ի գոռոզութեան։ Մի՛ կարծեր անօգուտ ի ժամանակս ժամանակս գոլ գոռոզութիւն. քանզի որպէս ի ժողովրդեանն գոռոզ, այսպէս յօրէնս պատուհասք. (Փիլ.։)
Ողջութիւն ստանալով, եւ ճոխութիւն, եւ գոռոզութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Արժանի գոռոզութեան. (Պորփ.։)
Արքայից գոռոզութեանց։ Ի ստամբակ գոռոզութենէ դիւցապաշտ ինքնակալութենա. (Նար. ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
ԳՈՌՈԶՈՒԹԻՒՆ. գ. κύδος, τύφος, ὐπεροχή, περπερεία fastus, elatio, tumor, temeritas Ամբարտաւանութիւն. փքացումն.
Գոռոզութիւն նոցա ի պարանոցէ ձերմէ վերասցի. (Ես ՟Ժ՟Դ. 25։)
Զփարթամաց գոռոզութիւնս, զկարօտելոց տառապանս. (Վրք. ածաբ.։)
Ամբարտաւանն ճանաչի ի գոռոզութիւն խնդրելոյ։ Զի զյանդգնութիւն ոմանց ամբարհաւաճութեան եւ զգոռոզութիւն կործանեսցէ։ Ախտ գոռոզութեան, եւ այլն. (Բրս. հց.։)
Զամենայն ցոփութիւնս եւ զգոռոզութիւնս յանձանց թօթափել. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
Ոչ ունիս նենգութիւն եւ ոչ գոռոզութիւն, այլ ամենեւին հեզութիւն, հանդարտութիւն եւ ողորմութիւն. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
noise, shriek, cry.
Կառաչ. գոռումն. գոչիւն. գոռում գոչում.
Ոչ միայն ողբումն եւ գոռոչ, այլեւ դողումն եւ սարսափ. (Մարթին.։)
anger, violence, noise;
haughtiness.
ԳՈՌՈՒԹԻՒՆ ԳՈՌՈՒՄՆ. ἅσθμα Գորալն եւ Գոռոզութիւն. խրոխտումն. սպառնումն. գրգիռ մարտի. մեծամեծս փքալն եւ փռնչելն.
Գազանս անծանօթս փորոտօղս գոռոզութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռոզութեան բանիւք. (Եզնիկ.։)
Մրցէր մարտական ակմամբն ընդ գոռման գոռոզին. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
cf. Գոռութիւն.
ԳՈՌՈՒԹԻՒՆ ԳՈՌՈՒՄՆ. ἅσθμα Գորալն եւ Գոռոզութիւն. խրոխտումն. սպառնումն. գրգիռ մարտի. մեծամեծս փքալն եւ փռնչելն.
Գազանս անծանօթս փորոտօղս գոռոզութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 19։)
Ընդ նմա իսկ մարտիցուք գոռոզութեան բանիւք. (Եզնիկ.։)
Մրցէր մարտական ակմամբն ընդ գոռման գոռոզին. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
kettle-drum;
գոսերս գոչել, to beat the kettle-drum.
• «մեծ թմբուկ» Շնորհ. եդես. (յգ. գոսեր). գրուած նաև քօզ։
• = Պրս. [arabic word] kós «մեծ թմբուկ», որ և իբրև արաբերէն բառ ունի Կամուս, թրք թրգմ. Բ. 286. բայց անշուշտ իրանեան է, որովհետև կայ նաև նորագիւտ սոգդ. kws «թմբուկ»։-Հիւբշ. 264։
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ։-Նրանից յետոյ են ՆՀԲ, Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), էջ 663, Պատկ. Maтep. I, 9։
Բառ ռմկ. գօզ, քէօս. Թմբուկ մեծ, կամ միակողմեան.
Փող, եւ գոսերըս գոչէին, իբրեւ ամպոց որոտային. (Շ. եդես.։)
praise, eulogy.
• , ի հլ. «գովեստ, ներբող, հռչակ, մեծ անուն» Փիլ. Պղատ. օրին, Նիւս. բն., որից գովել ՍԳր, գովիլ «պարծենալ» ՍԳր, գովե-լի Բ. թագ. ժդ. 25. Եզն., գովեստ ՍԳր, գո-վութիւն ՍԳր, գովասան Պղատ. օրին. Լմբ. պտրգ., ապագովել «վար զարնել, դսորովել» Ոսկ. մտթ. =ապիգովել Վստկ. 90, 214. բազմագով Առ որս. Յճխ., գերագով Գնձ., մշտնջենագով Սոկր., պատմագով Մամբր. ևն։
• = Իրան. *gōv «գովել, գովեստ» ձևից որ երևան են հանում նորագիւտ բուդդա-յական սոգդ. γωβ, γთβt «գովել» և քրիս-աոնեական սոգդ. γωβ-«գովել», γωβty «գո-վեստ» (կարդալ guw, guwt)։ Այս ձևերը կցւում են հպրս. gaub «ասել», պհլ. guftan, gōw «ասել, յիշատակել, պատմել, նկարա-գրել», gōvišn «ասելը, խօսակցութիւն, խօսք, բառ» gowišnōmand «բանական», պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել» (ներկ. [arabic word] gōyam) բառերի հետ (Benveniste, BSL, ❇ 93, էջ 70, Gram. sogd. II. 12, Horn, § 926)։ Չայնաւորի ō երանզը ցոյց է տալիս պհլ, gōw. չկար միայն «գովել» նշանակութիւնը, որ գտնում ենք այժմ սոգդերէնում։-Աճ.
• ՆՀԲ թրք. ❇ č̌av «հռչակ» բառի հետ։ Cappelletti, Armenia, թրգմ. Ար-շալ. արըտ. 1842, 108 եբր. գավադ «գովել»։ Böttich. ZDMG, 1850, 352 սանս. ku, kavayāmi «երգել, գովել». kavi «գովոդ, երդող, բանաստեղծ»։
• Müller, sWAW, 1862, σ75 պրս. [arabic word] goyam «ասեմ», փարս. gōyant «խո-սին», հպրս. gut։ Տէրվ. Մասիս, 1882 օգոստ՛՛ 30 հպրս. gub և պրս.* guftan «խօսիլ, ասել»։ Նոյն, Նախալ. 50, 81 սանս. hu, զնդ. zu, հսլ. zvati «հնչել» բառերի հետ հնխ. ghu «գոչել» արմա-տից։ Bugge, KZ, 32, 36 գ յաւելուա-ծով լտ. ovare «ցնծալ», ovatio «գո-վեստ»։ Meillet, MSL, 8, 280 հսլ. σονὲti «խնամել, զբաղուիլ», լտ. faveo «նպաստել»։ Հիւնք. քաւել բառից։ Pat-rubány, KZ, 37 (1904), էջ 428 նոյն-պէս հսլ. govêti։ Scheftelovitz, BВ, 29 16 սանս. ghošati «ծանուցանել, կոչել», զնդ. gaoša, յն. πιφαύσϰο «բա-ցատրել, յայտարարել, ապացուցել»։ հնխ. g*haus-արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 90 միացնելով գոհ բա-ռին՝ նախաձևը դնում է -ը-ձայնով, որ մի տեղ տուել է հ, միւս տեղ ι ուստի և մերժում է հսլ. govêti։ Meil-let, Dial. indo-eur. 73 դժւարանում է ընդունել հսլ. govêti։ Karst, Յուշարձ. 405 սումեր. gu, gugu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. óymek «գովել, գովաբանել»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. գ'օվել, Ննխ. Պլ. գօվէլ, Ախց. Կր. Սեբ. գ'օվէլ, Տփ. գօվիլ, Խրբ. գ'օվիլ, Երև. գ'օվալ, Ռ. քօվէլ, Տիգ. քօվիլ, Ասլ. գ'էօվէ՝լ, Հճ. գ'էվել, գ'իվել, Զթ. գ'ուվիլ, Ոզմ. գνօվալ, Մկ. կ'էօվալ, Մրղ. Սլմ. Վն. կ'էօվmլ, Ագլ. գա՛վիլ։-Թրքախօս հայոց մէջ՝ Ատն. ղօվ «գովասանք, գովեստ» և թրք. -lemek բայակերտ մասնիկով՝ գովելլէ-մէք (Արևելք, 1888, նոյ" 8-9)։-Նոր բա-ռեր են՝ գովք, գովական, գովանք, գովուիլ, գովվտիլ, գովվտան։
ἕπαινος, ἑγκώμιον, κλέος laus, encomium, honor որ եւ ԳՈՎԵՍՏ. Ներբող. դրուատ. բարեբանութիւն արժանաւոր ըստ լաւութեան. բարեհռչակութիւն անուան, եւ փառօք. պարծանք. գովութիւն, գովեստ. (լծ. եւ լավ, այսինքն հռչակ).
Մեծ գով արդարոյն։ Առն բարւոյ՝ հայհոյութիւն օտար է, իսկ գովն ընտանեգոյն. (Փիլ.։)
Մինոս վասն իրաւապէս բաշխելոյն զդատաստան՝ գով մեծ ընկալեալ։ Իցէ գով, եւ բան պատուական ասելով. (Պղատ. օրին. ՟Ա. եւ ՟Թ։)
Գործոյն կա՛մ գով, կա՛մ պարսաւ հետեւի։ Պարսաւք եւ գովք։ Ի վերայ պարսաւիցն եւ գովիցն. (Նիւս. բն.։)
Ո՛չ պերճութիւն՝ որ ի նոսին, գով նոցա, կամ նուազութիւնն պարսաւ. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ամենայն գովք առաքինութեան յոյժ արհամարհեալ էին ի նմանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Յայտնէ զգովս բարուց իւրոց. (Վանակ. յոբ.։)
Մի՛ առ ի ցոյցս առնես զբարին վասն գովից. քանզի գով բազմացն յորդորէ զյօժարութիւն յերեւել. (Վրք. հց. ՟Թ. ըստ հին ձ։)
that praises, praiser.
to praise.
praise, eulogy.
cf. Գովասանութիւն.
Գով, գովք. գովեստ. գովասանք. մետհ.
Նմա տալ իմաստասիրութեան գովանաց մրցանակ. (Պիտ.։)
Ճնշի եւ անիրաւն, յորժամ արդարութիւն գովանս կրէ. յն. գովի. (Փիլ. իմաստն.։)
that praises, praiser.
ԳՈՎԱՍԱՆ. գ. որպէս Գովասանութիւն.
ἑπαινετής laudator, autor laudis Գով ասօղ. գովասաց. գովաբանօղ, բարեբանօղ.
Փո՛րձ արա յառաջագոյն դասել զգովասանն (կամ զգովասանականն) արամազդայ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Գովասան եւ ներբողիչ լինի նմա օրհնութեամբ երգոյս. (Լմբ. պտրգ.։)
Եւ զոր սկըսայ, դարձայց յիմացըս գովասան. (Շ. իմ. եղակ.։)
of praise.
Գովեստական. գովական. ներբողական.
Գովասանական ձայնիւ, բանիւ. (Շար.։ Կիւրղ. խչ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։)
to praise.
Գովել, գովաբանել. հռչակե գովասանութեամբ.
Պարառեալ երգօք ... գովասանեցէ՛ք զարի եւ զյաղթող վկայսն. (Տաղ. ի յակոբայ։)
praise, eulogy.
ἕπαινος, ἑγκώμιον laudatio, laus, praeconium Ասելն զգով. եւ Ասացուած կամ ճառ գովութեան. գով. գովութիւն. գովեստ. ներբող.
Այս է գովասանութիւն սքանչելի։ Գերազանցութիւն գովասանութեան. (Պղատ. մինովս.։)
Յաղագս բարուցն գովասանութեան եւ պարսաւի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Զօրինակն անգիտանան գովասանութեան. այսինքն ներբողելոյ. (Մխ. աղօթ.։)
Ոչ իսկ եմ արժանի գովասանութեան. այսինքն խօսելոյ զճառ գովութեան. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ձեռնարկել յաստուածազանիցն այնոցիկ գովասանութիւն։ Ներբողեանն գովասանութիւն վերակոչի. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. բարձր.։)
Զգովասանութիւն թշնամութիւն համարէր ինքեան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Մեծ է խլել յանձնէ զգովասանութիւն մարդկան. (Կլիմաք.։)
praise-worthy, plausible.
αἱνεσός, ἑπαινετός laudabilis, ἑπαινετέον laudandum (est) Արժանի կամ արժանաւոր գովութեան. գովեալ.
Այր գեղեցիկ՝ գովելի յոյժ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 25։)
Գովելի, եւ առաւել գովելի, զի վասն կարեաց եւ ցանկութեանց յաղթելոյ ի կերակրոցն կրօնաւորեցաւ. (Եզնիկ.։)
Ապաշխարութիւն անիրաւութեանց գովելի է. (Փիլ. քհ. է։)
Գովելի գունով եւ ձայնիւ. (Արշ.։)
to praise, to glorify, to exalt, to magnify, to applaud, to celebrate, to renown;
to cense;
— կարի իմն or յանչափ, to extol, to commend excessively;
— զամձմ, to glory, to boast.
ἑπαινέω, αἱνέω, ἑγκωμιάζω laudo Դրուատել, ներբողել. օրհնել. փառաւորել. բարեբանել. մեծածուցանել. հռչակել զանուն եւ զգործ. երանել. քա՛ջ է ասել.
Գովեցին զնա առաջի փարաւոնի։ Գովեսցէ զքեզ ընկերն, եւ մի՛ քո բերան։ Գովեցի՞ց զձեզ. յայդմ ո՛չ գովեմ։ Գովեցի ես զամենայն մեռեալսն քան զկենդանիսն։ Շրթունք իմ գովեսցեն զքեզ։ Գովեցից զանուն քո։ Գովեա՛ երուսաղէմ զտէր. եւ այլն։
Ոչ ոք այնպէս ստէ եւ անիրաւ խօսի իբրեւ զայն, որ գովէ զմեր գործս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Չունիմք իշխանութիւն բամբասել զիշխանս, եւ ո՛չ գովօղք կարեմք լինել այնմիկ՝ որ աստուածամարտն լինի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Գովեալ, կամ գովեցեալ. (Նար. ստէպ։)
Զի՞ գովի մեղաւոր ի ցանկութիւն անձին իւրոյ. որ զրկէ, եւ նա գովի։ Գովեցարու՛ք յանուն սուրբ նորա։ Գովեսցու՛ք մեք ի ժառանգութեան քում, եւ այլն։
praise, eulogy, panegyric;
incense;
glory.
Ի գովեստ փառաց շնորհաց իւրոց։ Ի փառս եւ ի գովեստ աստուծոյ. (Եփես. ՟Ա. 6. 12. 14։ Փիլիպ. ՟Ա. 11։)
Պատմեաց իւրոց նախարարացն հանդերձ գովեստիւ։ Պատմութեանց, եւ ոչ գովեստից է ժամանակս. (Խոր. ՟Բ. 83. 89։)
Եթէ աստուած առանց մարմնոյ յաղթէր, զի՞նչ գովեստ լինէր նմա. (Եփր. համաբ.։)
Մաքրագունիցն գովեստ աղտեղագունիցն նախատինք լինի. (Նիւս. սքանչ.։)
Օրհնութիւն՝ յէիցս բարեաց մեր եդեալ աստուծոյ բարեբանութիւն. եւ գովեստն՝ վասն հրաշիցն գովասանութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Անսովոր է հոլովս՝ գովեստեամբ։ (Եփր. համաբ.։)
praiser.
Այն՝ որ գովէ. գովօղ. դրուատօղ. եւ Փառաբանիչ աստուծոյ.
Գովիչք իմ ինեւ երդնուին. (Սղ. ՟Ճ՟Ա. 9։)
Այր փորձի ի բերանոյ գովչաց իւրոց. (Առակ. ՟Ի՟Է. 21։)
Կազմեաց զպաշտօնն զտօնիցն զքահանայիցն եւ զգովչացն. (Եփր. մնաց.։)
Կուսիւք եւ գովչօք. (Վրդն. սղ.։)
Գովիչք գոհութիւնքն ի վեր ելանեն առ աստուած. (Յճխ. ՟Ի.) իմա՛ գովասանական։
praise, eulogy;
honour, glory;
գովութեամբ, laudably.
ἕπαινος, ἑγκώμιον, αἵνεσις laus, praeconium, laudatio, benedictio Գով, գովելն, եւ գովիլն. գովեստ. դրուատ. ներբող. բան գովասանական, եւ օրհնութիւն.
Փառք եւ գովութիւն առաջի երեսաց նորա։ Մեռաւ ո՛չ գովութեամբ։ Յիշատակ արդարոյ հանդերձ գովութեամբ։ Վրիպեցան յաստուծոյ գովութենէն եւ ի նորին օրհնութենէն։ Որոյ գովութիւնն ո՛չ է ի մարդկանէ, այլ յաստուծոյ։ Լցցի բերան իմ գովութեամբ (այսինքն օրհնելով զաստուած)։ Բարձր արարից զնա գովութեամբ.եւ այլն։
Գովութիւնդ քո անարգանք են ինձ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի ծածուկ առ միմեանս զնոյն վկայութիւնս գովութեանց տային. (Եղիշ. ՟Բ։)
Գովութեան է արժանի։ Գովութիւնիս սուտս մատուցանէին. (Փարպ.։)
Մեծ ստգտանք՝ սուտ եւ ունայն գովութիւն. (Շ. թղթ.։)
carpet.
• «խալի, tapis» Երզն. քեր. ուրիշ օ-րինակ չկայ. սրանից են կազմուած նոր գրականում գորգավաճառ, գորգագործ, գոր-գագործարան։
• Հիւնք. գործ բառից։ Kорաъ, թրգմ. Հովիտ, 1914, 455 ֆինն. verka «կեր-պաս» բառի հետ։ Պատահական նմա-նութիւն ունի արաբ. [arabic word] kurr «կա-պերտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 96)։
Որպէս ռմկ. քուրջ. այն է Կապերտ. եւ որպէս ռմկ. կարպետ. խալի.
Փաղանուն ասի, կապերտ եւ գորգ, բիր եւ մահակ. (Երզն. քեր.։)
work, affair, thing, deed, action, operation, business, trade, negotiation, practice, agency, enterprise, labour;
commission;
fact, effect, merit;
manufacture;
make;
— քաջութեան, esploit, signal action in war;
այր —ոց or —ոյ, an active man, a clever man;
օր —ոյ, a working day;
— է գտանել, it is difficult to find;
— առնել, ընդ — արկանել, to make use of, to employ, to use;
to practise, to effect, to accomplish, to execute, to realize;
ի — ածել, to use, to employ, to make use of;
բան ի — առնել, to establish, to advance, to take for granted, to agree;
ձեռն ի — արկանել, to undertake, to begin, to commence;
—, or —ք Առաքելոց, the Acts of the Apostles;
նովին իսկ ով, ipso facto, caught in the act;
— առ —ով, — ընդ —ով, transitorily, indifferently, cf. Երկրորդաբար, cf. Հարևանցի;
ի — or ընդ — մտանել, to enter on one's duties;
— ունել ընդ ումեք, to have to do with some one, to have business with some one;
ի — արկանել զերկիր, to cultivate or till the ground;
— դնել հողմոյ, to make use of the wind;
— օրական, journey work.
• , ո հլ. «գործ, աշխատանք, պաշ-աօն ռանուածք, վարք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա 21. Եւս. օր. Եփր. ծն., որից՝ գործել «բա-նիլ. 2. անել. 3. արտադրել, շինել. 4. ազդել, ներգործել. 5. հողը մշակել. 6. կտաւ ևն հիւ-սել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. գործած ՍԳր, գոր-ծակալ Սգը, գործակից ՍԳր, գործավար ՍԳը, գործատեաց Առակ. ժթ. 15, գործաւր ՍԳը, գործելի «գործող, անող» ՍԳր. Եզն. Կոչ. «անելիք» Նիւս. բն. Փիլ. «ածուխ» Տա-թև. ամ. 79, Անսիզք 39, Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 315 (որից գործելախառն «ածխա-խառն» Վստկ. 117), գործի ՍԳր. Եզն., գոր-ծութիւն «գործողութիւն» Եփր. համաբ. 119. գործօն Դ. թագ. ժբ. 14. Եզն., գործուն Եփր. եբր. և ել. Վեցօր., գործունեայ ՍԳր. Ոսկ Եզն., գիշագործ Կոչ., բարեգործ ՍԳր. Ա-գաթ., գաղտնագործք Մծբ., գթածագործ Կոչ., կաւագործ Իմ. ժե. 7. Ոսկ. մ. բ. 14. Եփր. թգ., ձեռագործ ՍԳր, երկաթագործ Ա-գաթ., գործանակ «խանութ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ 238 ևն։ Նոր գրականում կազմուած նոր բառեր են՝ ածխագործ, ած-խագործութիւն, թիթեղագործ, ժամագործ. կաշեգործարան, գործադուլ, գործադուլա-ւոր, գործարանապետ, գործաւորուհի, ան-ռործարանաւոր, հանքագործ, գործադիր. գործադրութիւն, գործազուրկ, գործակատար, գործարանային, գործարանատէր, գործարա-նաւոր, գործելակերպ ևն ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. vorg'-արմատից, սրա հետ հմմտ. յն. ἔργον (
• Ուղիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch. 375, որից յետոյ կրկնում են միւսները։ Հիւնք. համառօտուած յն. γεωργία «երկ-րագործութիւն» բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. գ'ործ, Ալշ. Մշ. գ'որձ, Ննխ. գօրձ, քօրձ, Ակն. Երև. Խրբ. Սչ. գ'օրձ, Ախց. Կր. գ'օրծ, Պլ. Ռ. Տիգ. քօրձ, Հճ. գ'օյձ, Հմշ. կօյձուշ «հիւսել», Վն. կ'հռծ, Տփ. գուրձ, գուրծկ, Ոզմ. գ'ուրծ, Զթ. գ'ույձ, գ'իւյձ, Սեբ. գ'էօրձ, Ղրբ. Շմ. Սլմ. կ'էօրծ, Մկ. կ'էօռծ, Ասլ. գ'էօ՞րձ, գ'էօ՞րզ, Մրղ. կուերծ, Ագլ. գօրծ «գործ», գ'ուռծ «ձեռագործ», գ.ա ո-ծիլ «ծեծել, հիւսել»։ Նոր բառեր են՝ գործա-րար, գործատէր, գործգլուխ, գործելապան, գործելհոր, տափագործ, հորագործ ևն։
• ՓՈԽ.-Պատահական նմանութիւն ունին անշուշտ վրաց. գորջա, թուշ. գորջադալար «աշխատիլ, յոգնիլ»։
ἕργον (լծ. հյ. երկ). ἑργασία (լծ. արգասիք), ἑργατεία (ուստի թ. ըրղադլըգ). opus (operis), operatio, factum, actus, actio, factura Արարուած. արարք. երկ. վաստակ. աշխատութիւն, եւ պտուղ աշխատանաց. կերտուած.
Անիծեալ լիցի երկիր ի գործս քո։
Տու՛ր նոցա տէր ըստ գործոց նոցա. ըստ գործոց ձեռաց նոցա հատո՛ նոցա։ Հատուսցէ իւրաքանչիւր ըստ գործս իւր։ Անդամքն ամենայն ոչ զնոյն գործ ունին։ Ի գործ խիստ կաւոյ։ Յամենայն գործ դաշտաց. եւ այլն։
Որպէս մշակք առ գործն, եւ զինաւորք առ պատերազմն զինեալք. (Յճխ. ՟Ժ։)
Ետ զանձն ի գործ. (Փարպ.։)
Բանք միայն դատարկ են, այլ գործ պիտոյ է ընդ բանին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ԳՈՐԾ. ἕργον, πράγμα negotium, res, officium Իրողութիւն. պաշտօն. պէտք. բան մը, բան. խզմէթ, իշ.
Գործ՝ զոր ոչ ոք գործէ՝ գործեցեր ընդ իս. (Ծն. ՟Ի. 9։)
Կացուցեալ իմ զքեզ ի գործ քահանայապետութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 57։)
Ընդ հռոմայեցւոցն կալան գործ՝ երբեմն պատերազմաւ։ Եկաց ի գործ հազարապետութեան կայսեր. (Խոր. ՟Բ. 66. եւ 29։)
Արդարեւ ողբոց արժանի է գործն. (Սարկ. քհ.։)
Կարի անարժան գործ էր եւ ի լուսնոյ ի վեր զամենայն ինչ անմահ համարել։ Անօթ կազմեալ պիտանացու ի գործ տեառն իւրոյ. (Եզնիկ.։)
Որպէս եւ գործիցի մորթ ի գործ։ Յամենայն մաշկ գործոյ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ։ (ռմկ. բանի գալու )։)
ԳՈՐԾ. ποίμα, ποίησις Գործած. բանուածք. շէնք. իշ.
Ըստ նմին օրինակի գործ անդստին ի նմանէ լինիցի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 8։)
Եւ բերան նորա գործ բոլորշի. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 31։)
Զտաշեղ գործոյն ի պատրաստութիւն կերակրոյ ծախեալ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
ԳՈՐԾ. πράξις (յորմէ Պրակ). acta Գործողութիւն. ընթացք գործոց եւ վարուց. եւ գլուխ բանից. ամէլ.
Եւ մնացեալ բանքն աբիայ, եւ գործք նորա եւ խօսք նորա ահա գրեալ են. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 22։)
Ընդ էր ասի Գործք առաքելոց. առաքինութիւն. եւ ութթութիւն ամենայն եւ այլն. (Ոսկ. գծ.։)
ԱՅՐ ԳՈՐԾՈՅ. այսինքն Գործօնեայ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Օր ԳՈՐԾՈՅ. այսինքն Գործելոյ. լուր օր. իշ կիւնիւ։ (՟Ա. Թագ. ի. 18։)
ԳՈՐԾՔ ասին աստուծոյ կամ տեառն՝ Ամենայն արարածք, եւ զոր ինչ ներգործէ ի նոսա.
Կատարեաց աստուած յաւուրն վեցերորդի զգործս իւր՝ զոր արար։ Հանգեաւ յամենայն գործոց իւրոց։ Օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք տեառն զտէր։ Որպէս զի մեծ են գործք քո տէր.եւ այլն։
Առաջին գովեստ արարչին այս է, զի գործեաց գործս. եւ երկրորդ այս, զի յայտնեաց զանձն իւր գործոց իւրոց. (Եփր. համաբ.։)
ԳՈՐԾՔ. որ եւ ԳՈՐԾԱՏՈՒՆՔ. Յետին մասունք Հարցին, օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք տեառն զտէր. եւ ամենայն.
Եւ այս յաղագս հարցին, եւ գործոցն, ողորմեային, եւ տէր յերկնիցոյն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մտեալ յեկեղեցին՝ սկսանին զփոքր հարցն հանդերձ գործովք. (Մաշտ.։)
ԳՈՐԾ Է. ἕργον hic opus, hic labor Մեծ ինչ է. քաջութիւն է. դժուարին է. մենծ բան է, բանը ընելն է, վարպետութիւն՝ կտրճութիւն է.
Զայր հաւատարիմ գործ է գտանել. (Առակ. ՟Ի. 6։)
Զհայրն եւ զարարիչն ամենեցուն գտանել գործ է, եւ գտեալ՝ ամենեցուն պատմել անհնար է. (Պղատ. տիմ.։)
Ընդ բնութեան, որպէս եւ ասաց ոմն, գո՛րծ է մարտնչել։ Իմաստուն գտանել մի միայն՝ գործ է. իսկ վատթարացն բազմութիւն անթուելի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
ԳՈՐԾ ԱՌՆԵԼ. իբր Գուն գործել. փոյթ ունել. եւ Վարել ի գործ. ջանալ. եւ բանեցնել.
Ագռաւ պանիր ունէր ի բերանն. իսկ աղուէսն գործ առնէր ի նմանէ հանել զպանիրն. (Ոսկիփոր.։)
Գործ արասցուք զյամելն վրիժուց (առ յաստուծոյ), ամենեւին յանհնարին տանջանացն ապրելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21.) յն. καταχράομαι utor
Գործ դնէր հողոյ, եւ բեկոտեալ ցրուէր զշինուածն. իմա՛ ի գործ վարէր զհողմն։
ԳՈՐԾՈՑ ԼԻՆԵԼ. իբր Պարապել ի գործ. առնել զգործն արդեամբք. բանի հետ ըլլալ.
Եւ ինքն ի հնգէն (կամ ի հնգից) գործոց լինէր, եւ ի հնգիցն ախտանայր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Ի ԳՈՐԾ ԱԾԵԼ. Ի գործ դնել. առնել. գործականել. գործադրել. գործքով ընել, բանեցնել. εἱς ἕργον εἱσάγω exsequor
Ի գործ ածեալ, եւ արդեամբք անդրէն կատարէր։ Ի գործ ածել զխորհուրդն. (Ոսկ. յհ.։)
Զխոպանացեալ միտսն ի գործ ածել բարւոյ. (Յճխ. ՟Զ։)
Զօրէնսն զոր ետ, պա՛րտ է ի գործ ածել ամենայն զգուշութեամբ. (Իգն.։)
Զիշխանութիւս ի գործ ածից. (Լմբ. սղ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի ԳՈՐԾ ԱՆԿԱՆԻԼ. իբր կր. վերնոյն. Ի գործ դնիլ. εἱς ἕργον χωρεῖ
Ի գործ անկանի, եւ կատարի տաճարի առ դարեհիւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի ԳՈՐԾ ԱՌՆԵԼ, եւ ԱՌՆՈՒԼ. Ի գործ դնել, եւ ի գործ արկանել.
Զսուր ի գործ արարեալ՝ կոտորէր զալան. (Ղեւոնդ.։)
Ընդարձակութիւն սրտի ի գործ առեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի ԳՈՐԾ ԱՐԿԱՆԵԼ. Վարել, ի կիր առնուլ. եւ ըստ յն. վարիլ. χράομαι utor, usurpo բանեցնել, գործածել, բանի բերել.
Զկորդացեալ երկիր ի գործ արկանել. (Մամբր.։)
Ի գործ արկանել զշնչաւորս եւ զանշունչս։ Զերկիր ի գործ արկանել. (Յճխ. ՟Դ։)
Ի գործ արկանել զիմաստութիւն, կամ զբարկութիւն, զչարութիւն։ Սուր ի գործ արկանել. (Լմբ. ստիպ.։ Մխ. երեմ.։ Իգն.։)
Բայց ես եւ ոչ զմի ինչ յայսցանէ արկի ի գործ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 15։)
Եթէ զպատուհաս իւր ի գործ ոչ արկանիցէ. (Յոբ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Ի ԳՈՐԾ ՏԱՆԵԼ. Նոյն ընդ վ.
Զճարպ մեռելոտւոյ տանել ի գործ ինչ արտաքին, այլ ո՛չ թէ ի կերակուր. (Արծր. ՟Ա. 3։)
ՁԵՌՆ Ի ԳՈՐԾ ԱՐԿԱՆԵԼ. ՁԵՌՆ Ի ԳՈՐԾ ԱՌՆԵԼ. ἑπιχειρέω, ἑγχειρίζω, δράσσομαι aggredior, caepi Բուռն հարկանել, կամ ձեռնարկել. սկսանիլ. ձեռք զարնել, սկսիլ.
Երթալ ձեռն ի գործ արկանել, եւ զտեղին շինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ձեռն ի գործ արկանէր։ Զձեռն ի գործ արկեալ։ Զձեռն արկեալ ի գործ. (Փարպ.։)
Այն ինչ լինէր նոցա զանաչառ զանողորմ ձեռն պատերազմի ի գործ արկանել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 29։)
Սկսաւ ձեռն ի գործ առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 40։)
Ձեռն ի գործ առնէին. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 14։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 29։ ՟Ժ՟Բ. 37։)
Ձեռն ի գործ արար. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 12։)
ԸՆԴ ԳՈՐԾ ՄՏԱՆԵԼ. Կրթիլ կամ վարիլ ի գործ. բանեցուիլ, բանեցուած ըլլալ.
Առցէ զերինջ մի յարջառոց, որ ընդ գործ չիցէ մտեալ. (Օր. ՟Ի՟Ա. 30.) յն. որ չիցէ գործեալ. այսինքն բանեցուցած չըլլայ՝ երկիր վարելու։
ԳՈՐԾՈՎ. իբր Արդեամբք. փորձով. իրօք.
Գործով գիտասցէ եւ ծանիցէ զորոշումն գիտութեան բարւոյ եւ չարի. (Եփր. ծն.։)
ԳՈՐԾ ԱՌ ԳՈՐԾՈՎ, կամ ԸՆԴ ԳՈՐԾՈՎ. իբր մ. παρέργως, πάρεργα obiter, negligenter, perfunctorie Արտաքոյ բուն գործելի գործոյ. երկրորդաբար. հարեւանցի. վեր ի վերոյ.
Վարկպարազի գործ առ գործով արարեալ զմեծ գործն։ Պաշտել զաստուած ո՛չ վարկպարազի եւ գործ առ գործով։ Ո՛չ վարկպարազի եւ յանցի եւ գործ առ գործով. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն. եւ Փիլ. լին.։)
Այլ սոքա վարկպարազի եւ գործ առ գործով մեզ հարցեալ փորձեցան. (Նիւս. կազմ.։)
Այս ամենայն (հոգեւորն) լիցի՛ եղեալ գործ, եւ այն ամենայն (մարմնաւորն) գործ ընդ գործով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
actor, executor.
to execute;
to practise.
execution;
practice.
work, manufacture;
web, weaving.
ἕργον opus Գոծուած. շինուած. կերտուած. բանուածք, շէնք.
Եւ ընդ ոտիւք նորա իբրեւ զգործած աղիւսոյ շափիղայ. (Ել. ՟Ի՟Դ. 10։)
Եւ գործ անուոցն իբրեւ զգործած անուոց կառաց. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 35։)
Շինեաց ի նմա բիւրազգի գործած ապարանից. յն. բնակութիւն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 48։)
Արար նա կապ քանդակածոյս ի պէսպէս գունակ գործած ճարտարաց. (Եփր. մնաց.։)
Գործած աստուծոյ. (Վրդն. ծն.։)
usual.
to use, to employ
use, employ, practice, exercise, management.
maker, worker.
δημιουργός, ποιητικός auctor, effector Գործօղ. գործիչ. հեղինակ. առիթ. պատճառ.
Ամբարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործակ է։ Գործակքն ցանկութեան՝ ոսկի, արծաթ, փառք, պատիւք։ Անպաճոյճն առ ի պէտս կերակրոց՝ առողջութեան է գործակ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
Սա առաւելապէս իմաստութեան է գործակ։ Կենցաղօգուտ լինելով՝ միշտ խաղաղութեան է գործակ. (Պիտ.։)
officer, minister, commissary, commissioner;
manager, agent, factor, negotiator;
attorney.
τοπάρχης, ἠγεμών, ὀ ἑπ’ ἑξουσειῶν praefectus, praeses, dux Որ ունի զգործ վերակացութեան աշխարհի. ոստիկան. կուսակալ. տեղակալ, իշխան. եւ Տնտես. վերակացու. տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Ա. 34։ ՟Ա. Եզր. ՟Զ. 7։ Դան. ՟Գ. 2. եւ 3։)
Գործակալաց եւ վերակացուաց աշխարհիս։ Պարսիկ գործակալք. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 74։ Փարպ.։)
Ամենեցուն գործավարաց եւ գործակալաց ( ի վանս) սկիզբն վերստին յերկիւղ տեառն լիցի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
place, office;
agency, business of an agent;
procuration.
Վերակացութիւն. ոստիկանութիւն.
Որք կարգեալ են ի գործակալութիւն ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 27։)
Իշխանք որ իցեն յիւրաքանչիւր գործակալութեանց. (Ագաթ.։)
Արքունի գործակալութեան. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Յինէն կալեալ է զայս գործակալութիւն. (Փարպ.։)
Պայազատել զգործակալութիւն հայաստանեայցս. (Յհ. կթ.։)
ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹԻՒՆ. իբր Գործառնութիւն. գործ.
Եդ աստուած զտիւն ի գործակալութիւն, եւ զգիշերն քնոյ ի դարմանս աշխատութեան. (Յճխ. ՟Է։)
practical, active.
որ եւ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ. πρακτικός practicus, effectivus Որ ինչ լինի կամ պարտի լինել գործով, եւ ոչ լոկ բանիւ կամ մտօք.
Քաջ կենացն գործականին եւ տեսականին։ Ոմանք յարուեստիցն տեսականք են, այլ ոչ գործականք. առաքինութիւն եւ՛ տեսական է, եւ՛ գործական. (Փիլ.։)
Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք. (Պիտ.։)
Գործական առաքինութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Վայելեսցուք ի բանական եւ ի գործական պատմութեան արարչին. (Վրդն. ծն.։)
Խորութեամբ խորհրդոց, եւ գործական շինուածոցդ. (Արշ.։)
Բուռն հարից զնորին գործական հրամանաց. (Պիտ.։)
ԳՈՐԾԱԿԱՆ. πρακτικός aptus ad ad agendum, agilis, efficax, expeditus Արդեամբք գործօղ. գործօնեայ. աջողակ. ներգործական.
Գործական է գործիս այս. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Զնաւավարացն դասս, եւ զոմանս ի գործականացն. (Պիտ.։)
Գործական, իբրեւ զուարակ. (Նար. առաք.։)
Գործական ձանիւ աւերէ զերիքով. (Եղիշ. յես.։)
practically.
to make, to operate.
Գործել արդեամբք. առնել իրօք.
Զերկինս գործականեցեր անճառապէս. (Ճշ.։)
act, deed, action, operation.
Արարուած. կազմութիւն. գործ արուեստի.
Կազմուածոյ թմբկիս գործականութեան. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Չունիմք արուեստ գործականութեան հնարից ինչ առ ի պատրաստել նոքօք զպարէն ռոճկաց. (Կանոն.։)
diplomatic agent.
cooperator;
associate, coadjutor;
— լինել, to cooperate;
to contribute, to concur.
συνεργός cooperator, cooperarius, socius բայիւ συνεργέω, συμπράττω cooperor. Համագործ. օգնական. ձեռնտու. աջակից. վաստակից. կցորդ գործոց այլոյ. սատար. պաշտօնեայ. հաղորդ. մասնակից.
Տիմոթէոս եղբայր եւ գործակից իմ։ Պրիսկեայ եւ ակիւղեայ գործակցաց իմոց։ Գործակից եմք շնորհացդ ձերոց։ Գործակից լիցուք ճշմարտութեան։ Աստուծոյ գործակից եմք, աստուծոյ արդիւն էք, աստուծոյ շինած էք.եւ այլն։
Գործակցաւն իւրեանց սատանայիւ. (Յճխ. ՟Զ։)
Զոր եգիտ սատանայ իւր գործակից։ Հանդերձ ամենայն գործակցօք քովք. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։)
Որպէս զգործակցէ եւ զհաւասար ճգնողէ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Գործակից լինին այնոցիկ, որ մեղանչենն։ Ո՛չ ընդ այնոսիկ որ մեղանչեն՝ գործակից լինել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ամենայն արուեստաւոր այլոց գործակցաց կարօտանայ. (Մխ. երեմ.։)
Բժշկացն պաշտօն զի՞նչ գործոյ գործակից հանդիպիցի գոլով պաշտօնական. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Նմանութեամբ ասի.
Մանաւանդ զգիշեր եւս իւր օգնական գործակից գտանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 7։)
Հաւատքն եղեն գործակից գործոց նորա. (Յակ. ՟Բ. 22։)
Անհնազանդքն եւ անառակքն գործակից են սպառնալեացն տեառն ( ի վերայ իւրենաց). (Յճխ. ՟Է։)
Ձէթ՝ արեգական է գործակից ( ի գիշերի). (Մամբր.։)
cooperation, concurrence, coadjuvancy.
συνέργεια, συνεργία cooperatio, auxilium Գործակից լինել. ձեռնտուութիւն. աջակցութիւն.
Քարոզէին ընդ ամենայն երկիր, տեառն գործակցութեամբ. յն. գործակցելովն. (Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Աղբերս առանց մարդկան գործակցութեան բղխեցոյց ի վեր. (Փիլ. լին.։)
Իրերաց գործակցութեամբ. (Եզնիկ.։)
Պանծացեալ յաստուծոյ գործակցութիւն։ Փառաւոր արար զայաջածանօթս ինքեան աստուած առաքելական գործակցութեամբն. (Սարկ. քհ.։)
workshop, laboratory.
Գործարան. գործատուն.
Հարկանէին զլանջսն որպէս զչար խորհրդոց գործանոց. (Ճ. ՟Բ.։)
act, affair, work, enterprise, business, office, place, employment.
πράξις, πράγμα, ἕργον ous, operatio, officium, negotium Առնելութիւն գործոյ, եւ գործ առնելի. յանձնառութիւն, եւ աշխատասիրութիւն. պաշտօն. ծառայութիւն. արարք. իրք. գործք.
Գործառնութիւն գործէ քան զայն՝ յորոց ի սակս ասացեալ է. (Պղատ. տիմ.։)
Յիսկզբան մերոյ գործառնութեանս. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Գործառնութիւն բարեաց. (Յհ. կթ.։)
Չի՛ք ինչ հոգեւոր գործառնութիւն կամ բարեկարգութիւն, թէ առանց գրոց լինիցի. (Խոսր. ժմ.։)
Տնտեսութիւն՝ գործառնութիւն է. վասն զի առ յանձն որդին աստուծոյ զայս գործել, ի կուսէն որդի մերդոյ լինել. (Խոսր. պտրգ.։)
Բանականին գործառնութիւնք։ Հիացուցանելի գործառնութիւն։ Ազատել զիս յայսպիսի գործառնութեանց։ Զպատկառելիսն գործառնութիւն (այսինքն գործելի). (Մագ. քեր. եւ Մագ. թղթ.։)
Գործառնութեան եղանակք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
centractor;
master-builder.
laborious, active, diligent.
Աշխատասէր. երկասէր. փո՛յթ.
Գործասէրն մեղու. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Զօրէն գործասէր մեղուի. (Մագ. ՟Ի՟Ե։)
Էր եւ գործասէր յոյժ, եւ առատ յողորմածութիւնս. (Հ. կիլիկ.։)
Ընդդիմադրեն օրինացն քրիստոսի գործասէրք մահու եւ կենաց։ Ե՛րթ առ մեղուսն գործասէրս, որք բժշկեցին զհիւանդութիւն բնութեանս քաղցրախօս քարոզութեամբն. (Համամ առակ.։)
activity, love of work or labour.
Սէր եւ փոյթ գործոյ. աշխատասէրն լինել. վաստակասիրութիւն.
Հնազանդութիւն, գործասիրութիւն։ Փոյթ յառաքինութեան գործասիրութիւն։ Անգործութեան՝ զգործասիրութիւն. (Յճխ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Բ։)
Ուստի՞ մեղուացն եւ սարդիցն գործասիրութիւն. (Առ որս. ՟Է։)
Ե՛րթ զօրաւորդ առ անզօրն (մրջիւն), եւ տե՛ս զիմաստութիւն գոծասիրութեան նորա. (Համամ առակ.։)
Ընդդէմ դնելով պարապ կալոյն զգործասիրութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Զի մի՛ զփոյթն զգործասիրութեան խափանիցեմք. (Բրս. հց.։)
intendant, officer;
foreman, overseer.
ἑργοδιώκτης, ἑπιστάτης qui uret opus, praefectus Ոստիկան, որ յառաջ վարէ զգործն, կամ զգործավարս ի գործ. վերակացու. հարկապահանջ. եւ այլն. տե՛ս (Ել. ՟Ա. 11։ ՟Ե. 6. 7. 10. 13։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 4։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 18։ ՟Գ.)
Եղեւ հաւասարութիւն վարձուն. եւ զիա՞րդ բամբասեն զգործավարն իբրեւ զութութիւն յանզուգութեան։ Ըստ ծանրասրտին փարաւոնի եւ դառն գործավարի. յն. գործատուի. (Ածաբ. մկրտ. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
Տեսուչք (վանաց) ուշ կալցին, որպէս աստուծոյ գործավարք, եւ իմաստուն մշակք։ Ամենեցուն գործավարաց եւ գործակալաց եւ այլն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Արգելեալ տեսանեմք զգործ մշակութեան ի բռնագոյն գործավար իշխեցողացն որ ընդ մեզ են եպիսկոպոսաց. (Կանոն.։)
hazy, idle
ἁεργός, μίσεργος otiosus, piger, laborum osor Ատեցօղ զգործ աշխատութեան. դատարկասէր. անգործ. ծոյլ. թէմպէլ.
Անձն գործատեաց քաղցիցէ. (Առակ. ՟Ժ՟Թ. 15։)
manufactory.
Որպէս թէ Տուն գործոյ. գործանաց, գործարան. քէրխանէ։ Բայց Գործատունք կոչին Հարցին՝ քանի մի տունք շարականի ի վերայ այնր, օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք տեառն, եւ այլն։ Ի գիրս խոսր.։
manufactory;
instrument;
organ
ἑργαστήριον officina, taberna Գործանոց. տեղի իրիք գործոյ, արուեստի, վաճառի. եւ Ընդունարան. բնակարան. խանութ. տիւքքեան, քէրխանէ, եւ մէքեան.
Եթէ ոք առ այն՝ որ զանուշահոտ խունկս կազմէ, անաշխատ մերձ նստի նորա ի գործարանն, ակամայ լցեալ լինի անուշահոտութեամբ։ Ի ձիընթացսն ամենայն քաղաքն ընթանայր, եւ ի գործարանացն արգելուին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։ եւ Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Եւ զի՞նչ արդեօք (է) գործարան տնտեսութեանս այսորիկ. սրբոյ կուսին մարմինն. (Բրս. ծն. քրիստոսի.։)
Յարգանդին ի բնութեան գործարանի կենդանաստեղծեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի սրտին գործարանի երեւութացեալ։ Գործարան գոյութեան լուսատու մարգարտին. (Խոր.։ Նար.։)
ԳՈՐԾԱՐԱՆ. ὅργανον instrumentum որպէս Գործի. գործիք. ալաթ.
Արարեալ լինին մեծ արհեստքն ի ձեռն միոյ գործարանի. (Արիստ.։)
Ճախարակօք եւ այլով գործարանօք. (Մագ. ՟Ի՟Ե. եւ Մագ. քեր.։)
Որ առ բժշկարան գործարանօք (ըստ յն. դդմովք) ոմամբք՝ արեան կամ այլոց նիւթոց ձգմունքն են. (Պղատ. տիմ.։)
Գործարանօք եւ ձեռօք հպել. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ձեռք գործարան են մտաց եւ մարմնոց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի ձեռն գործարանաց նկատելով զնշոյլս արեգական. (Խոր.։)
Զձեռս իմ՝ որ է գործարանք բարւոյ, չարեաց եւ մեղաց գործարան կազմեցի. (Եփր. խոստով.։)
Զհոգին ոչ կարէ վնասել, այլ զգործարանն նորա զմարմինն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Ընթացից ձերոց գործարանք (ստք). (Նար. առաք.։)
Սուր սպանութեան է գործարան. (Ճ. ՟Թ.։)
Գործարան մահու (փայտ խաչին). (Շար. Նար.։ Գանձրն.։)
organical.
ὁργανικός organicus, instrumentalis Իբրու Գործարանաւոր. ունակ գործիական կամ մեքենական մասանց.
Գործարանական մարմին. (Նիւս. բն.։ Աթ. ՟Դ։)
Մերթ եւս՝ πρακτικός operativus, effectivus Գործական. գործողական։ (Աթ. դ։)
come now ! come on!
φορά latio, motus, impetus Արմատ Բերել բային. որպէս Բերումն. ընթացք.
Եւ գետոյն բերիւք հանգիտակ կղզւոյ առատագիւտս առնէ շուրջ պարունակելով. (Խոր. Գ. 62։ )
Ոչ անօգուտ երթեւեկ բերիւքն. (Պիտ.։ )
Ուխից ի վերայ միմեանց բերք՝ հարկանէին ընդ միմեանս։ Պատառեցան աղբիւրք. քազի պատառմանն եղելոյ՝ անարգել լինի բերն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
(Լուսաւորքն) ո՛չ միայն նշանս ցուցանեն, այլ եւ կրակիցք են բերի տարերցս. (Վրդն. ծն. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐ (ոյ, ոց, ովք. կամ ի, ից.) γέννημα, φορά, καρπός, ἕργον germen, fructus, fruges, opus Բարիքն՝ զորս բերէ երկիր. արդիւնք երկրի. պտուղ, բեղուն, արգասիք. երկրի բերք. բարիք.
Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա (այսինքն երկրի)։ Եղիցի ամենայն բերն նորա ի կերակուր. (Ղեւտ. ԺԹ. 25։ ԻԵ. 7։ )
Եւ ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 8։ )
Զոր սերմանիցես ըստ բերից այգւոյն քո. (Օրին. ԻԲ. 9։ )
Ոչ եւս արբից յայսմ հետէ ի բերոյ որթոյ. այսինքն ի գինւոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ )
Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ. (Ամբ. Գ. 17։ )
Ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր ի բերից երկրաւորաց. (տպ. ի բերոց.) (Յճխ. Թ։ )
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք։ Եւ բերքն պակասք. (Փարպ.։ )
(Ձիթենին) իւրովք շահաւորագոյն բերովք. այսինքն պտղով եւ իւղով. (Պիտ.։ )
Անճաշակ ի բերից երկրի. (Խոսրովիկ.։ )
Դրախտս եւ տնկիցես, որ յետ բազմաց ամաց ի բեր հասանիցեն. (Ոսկ. մ. Ա. 21։ )
Պշուցեալ էին եւ ընդ բազմապատիկ բեր դրախտին պտղոցն։ Զբեր մրգոյն։ Ամենազգի բերօք պտղօք։ Մոշայ վայրի, որ է բերք լերին։ (Հող) արգաւանդ ի բերս բուսոց. (Վրդն. ծն. ել։ )
Գարնան յօտելն՝ բերքն լաւ է. զի շատ բեր տայ առնուլ՝ քան աշնանն։ Ծաղիկ եւ բեր առնու. (Վստկ.։)
ԲԵՐ. φορά fertilitas, proventus Արգասաւորութիւն. առատ պտղաբերութիւն. առատութիւն բարեաց կամ չարեաց. արգասիք բարի կամ չար.
Բերս եւ անբերութիւնս պտղոց։ Բերոց եւ անբերութեանց։ Անիրաւութեանց բերս եբեր ժամանակն այն։ Ի հասակի ափման յղփութեան ամենեցուն որայիցս, եւ ի բերի անկցի ի վերայ չարն (ջրհեղեղի). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բազում անգամ եւ սխալանացն յինքեան ցուցանէ բերս՝ մշակականն, զանբերութեանց պտղոյն եւ զկարկտիցն. եւ զինուորականն զպարտութեանցն. (Պիտ.։ )
Բարեացն բերք հալեալ։ Զբերս գործոց նանրութեանց ... անախորժելիս հաստողին զքեզ Աստուծոյ։ Իւրականօք կորստեան բերիւք՝ դժնդակարմատն շառաւեղօք. (Նար. Դ. Թ. ԺԸ։)
ԲԵՐ. լայնաբար, ո՛ր եւ է բարիք ի պէտս ուտելոյ բերեալ կամ եկեալ ուստեք. կամ որպէս Բերումն՝ ըստ Ա նշ.
Խորտիկս կերակրոց յօդոյ՝ լորամարգոյ բեր. Փիլ. ժ. բան.։ Պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոյն (ի բերեալ որսոյն). (Փարպ.։)
Եւս եւ Արտադրութիւն կամ ծնունդ կենդանեաց.
Կենդանածնէր զջուրսն ի բերս զանազան զեռնոց եւ չորքոտանեաց եւ բուսոց. այսինքն ի բերել, կամ ի ծնանել. (Զքր. կթ.։)
ԲԵՐ 3 ԲԵ՛Ր. φέρε, ἅγε age, agedum, agesis, eja Ի հրամայականէ բայիս Բերել, ըստ ոճոյ յունաց. զոր թրակացին կոչէ մակբայ յորդորման. Աղէ. օ՛ն. հա՛պա. ե՛կ.
Բե՛ր, զաստուածային հանդէս իմաստասիրութեան զգեցցո՛ւք. (Սահմ. Ա։)
Բե՛ր յաւէտ ընդ գնասցուք, զոր եւ օգտակար գոլ ասեմք։ Բե՛ր այժմ ի խորս նոցա իմացուածոց իջուցեալ զմիտս՝ զճշմարտութեան գիւտ անտի հանցո՛ւք. (Պրպմ.։)
ԲԵՐ ԱՍԵԼ. կամ ԲԵՐՋԻ՛Ր ԱՍԵԼ. φέρε εἱπεῖν exempli gratia Որպէս թէ ասել. օրինակ իմն. զոր օրինակ.
Ի վերայ ազգաբանութեանցն՝ ի մի տարեալ հանեն՝ ե՛կ բե՛ր ասել, յարամազդ սկիզբն. (Պորփ.։)
Դարձեալ՝ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ ինել կարօղ է. բե՛ր ասել, զեռանդիւնիցն զձեւ, որ ոչ երբէք եղեւ քառանկիւնի, եւ ոչ եղիցի երբէք։ Բե՛ր ասել, սահմանի կենդանին այսու բանիւ, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Զէութեանց սահմանս, կամ բե՛ր ասել, զպատահմանցն։ Որպէս բե՛ր ասացից, այգի ոմն տնկէ. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Առ ի գիտութիւն բացահոսութեան եւ չարամերձութեան բանի բերջ ի՛ր ասել. (Շիր.։) IV.
ԲԵՐ 4 Անուն երաժշտական խազի։ (Ոսկիփոր.։)
product, fruit;
a not in music.
φορά latio, motus, impetus Արմատ Բերել բային. որպէս Բերումն. ընթացք.
Եւ գետոյն բերիւք հանգիտակ կղզւոյ առատագիւտս առնէ շուրջ պարունակելով. (Խոր. Գ. 62։ )
Ոչ անօգուտ երթեւեկ բերիւքն. (Պիտ.։ )
Ուխից ի վերայ միմեանց բերք՝ հարկանէին ընդ միմեանս։ Պատառեցան աղբիւրք. քազի պատառմանն եղելոյ՝ անարգել լինի բերն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
(Լուսաւորքն) ո՛չ միայն նշանս ցուցանեն, այլ եւ կրակիցք են բերի տարերցս. (Վրդն. ծն. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ։))
ԲԵՐ (ոյ, ոց, ովք. կամ ի, ից.) γέννημα, φορά, καρπός, ἕργον germen, fructus, fruges, opus Բարիքն՝ զորս բերէ երկիր. արդիւնք երկրի. պտուղ, բեղուն, արգասիք. երկրի բերք. բարիք.
Յաւելուած ձեզ լինիցին բերք նորա (այսինքն երկրի)։ Եղիցի ամենայն բերն նորա ի կերակուր. (Ղեւտ. ԺԹ. 25։ ԻԵ. 7։ )
Եւ ամենայն փայտ ծառատունկ տայր զբեր իւր առատութեամբ. (Ա. Մակ. ԺԴ. 8։ )
Զոր սերմանիցես ըստ բերից այգւոյն քո. (Օրին. ԻԲ. 9։ )
Ոչ եւս արբից յայսմ հետէ ի բերոյ որթոյ. այսինքն ի գինւոյ. (Մտթ.։ Մրկ.։ Ղկ.։ )
Ստեսցէ բեր ձիթենւոյ. (Ամբ. Գ. 17։ )
Ոչ ուտէր եւ ոչ ըմբէր ի բերից երկրաւորաց. (տպ. ի բերոց.) (Յճխ. Թ։ )
Ծառ մի ձիթենի ... որոյ բերն էր բազմապտուղ եւ ատոք։ Եւ բերքն պակասք. (Փարպ.։ )
(Ձիթենին) իւրովք շահաւորագոյն բերովք. այսինքն պտղով եւ իւղով. (Պիտ.։ )
Անճաշակ ի բերից երկրի. (Խոսրովիկ.։ )
Դրախտս եւ տնկիցես, որ յետ բազմաց ամաց ի բեր հասանիցեն. (Ոսկ. մ. Ա. 21։ )
Պշուցեալ էին եւ ընդ բազմապատիկ բեր դրախտին պտղոցն։ Զբեր մրգոյն։ Ամենազգի բերօք պտղօք։ Մոշայ վայրի, որ է բերք լերին։ (Հող) արգաւանդ ի բերս բուսոց. (Վրդն. ծն. ել։ )
Գարնան յօտելն՝ բերքն լաւ է. զի շատ բեր տայ առնուլ՝ քան աշնանն։ Ծաղիկ եւ բեր առնու. (Վստկ.։)
ԲԵՐ. φορά fertilitas, proventus Արգասաւորութիւն. առատ պտղաբերութիւն. առատութիւն բարեաց կամ չարեաց. արգասիք բարի կամ չար.
Բերս եւ անբերութիւնս պտղոց։ Բերոց եւ անբերութեանց։ Անիրաւութեանց բերս եբեր ժամանակն այն։ Ի հասակի ափման յղփութեան ամենեցուն որայիցս, եւ ի բերի անկցի ի վերայ չարն (ջրհեղեղի). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։ )
Բազում անգամ եւ սխալանացն յինքեան ցուցանէ բերս՝ մշակականն, զանբերութեանց պտղոյն եւ զկարկտիցն. եւ զինուորականն զպարտութեանցն. (Պիտ.։ )
Բարեացն բերք հալեալ։ Զբերս գործոց նանրութեանց ... անախորժելիս հաստողին զքեզ Աստուծոյ։ Իւրականօք կորստեան բերիւք՝ դժնդակարմատն շառաւեղօք. (Նար. Դ. Թ. ԺԸ։)
ԲԵՐ. լայնաբար, ո՛ր եւ է բարիք ի պէտս ուտելոյ բերեալ կամ եկեալ ուստեք. կամ որպէս Բերումն՝ ըստ Ա նշ.
Խորտիկս կերակրոց յօդոյ՝ լորամարգոյ բեր. Փիլ. ժ. բան.։ Պարգեւեն եւ նոցա ի յիւրեանց բերոյն (ի բերեալ որսոյն). (Փարպ.։)
Եւս եւ Արտադրութիւն կամ ծնունդ կենդանեաց.
Կենդանածնէր զջուրսն ի բերս զանազան զեռնոց եւ չորքոտանեաց եւ բուսոց. այսինքն ի բերել, կամ ի ծնանել. (Զքր. կթ.։)
ԲԵՐ 3 ԲԵ՛Ր. φέρε, ἅγε age, agedum, agesis, eja Ի հրամայականէ բայիս Բերել, ըստ ոճոյ յունաց. զոր թրակացին կոչէ մակբայ յորդորման. Աղէ. օ՛ն. հա՛պա. ե՛կ.
Բե՛ր, զաստուածային հանդէս իմաստասիրութեան զգեցցո՛ւք. (Սահմ. Ա։)
Բե՛ր յաւէտ ընդ գնասցուք, զոր եւ օգտակար գոլ ասեմք։ Բե՛ր այժմ ի խորս նոցա իմացուածոց իջուցեալ զմիտս՝ զճշմարտութեան գիւտ անտի հանցո՛ւք. (Պրպմ.։)
ԲԵՐ ԱՍԵԼ. կամ ԲԵՐՋԻ՛Ր ԱՍԵԼ. φέρε εἱπεῖν exempli gratia Որպէս թէ ասել. օրինակ իմն. զոր օրինակ.
Ի վերայ ազգաբանութեանցն՝ ի մի տարեալ հանեն՝ ե՛կ բե՛ր ասել, յարամազդ սկիզբն. (Պորփ.։)
Դարձեալ՝ անեղութիւն ասի, որ ոչ եղեալ երբէք, եւ ոչ ինել կարօղ է. բե՛ր ասել, զեռանդիւնիցն զձեւ, որ ոչ երբէք եղեւ քառանկիւնի, եւ ոչ եղիցի երբէք։ Բե՛ր ասել, սահմանի կենդանին այսու բանիւ, էութիւն անձնաւոր զգայական։ Զէութեանց սահմանս, կամ բե՛ր ասել, զպատահմանցն։ Որպէս բե՛ր ասացից, այգի ոմն տնկէ. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Առ ի գիտութիւն բացահոսութեան եւ չարամերձութեան բանի բերջ ի՛ր ասել. (Շիր.։) IV.
ԲԵՐ 4 Անուն երաժշտական խազի։ (Ոսկիփոր.։)
with the mouth full.
Լիաբերան. անյագութեամբ. համարձակ. լեցուն բերնով. յն. բոլորով բերանով. բանալով զբերանն.
Ուտէին զիսրայէլ բերանալիր ամենայն բերանով. (Ես. ՟Թ. 12։)
Բերանալիր գոչել. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 22։)
Զորոց եւ տէրն իսկ ամենայնի բերանալիր գովէր զազնուականութիւնսն. (Կորիւն.։)
Զնա ամենայն ոք բերանալիր բամբասէ՝ վասն լուտալոյն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
bit, bridle, gag;
with the mouth shut, dumb, speechless;
— լինել, to become dumb.
φίος capistrum, camus Կապ բերանոյ. դանդանաւանդ, սանձ.
Նեղեալ շրջեցայց առանց բերանակապի. (Յոբ. ՟Լ. 28։)
Որոյ բերանն կամ ցռուկն կապեալ իցէ. եւ Ափիբերան պապանձեալ.
Որ գործեն զերկիր, մի՛ բերանակապ լիցին. (Գէ. ես.։)
Որ ոչ խոստովանի, կարկի լեզու նորա որպէս զօձի, եւ որպէս զանասուն բերանակապ լինի. (Եփր. քրզ.։)
Նմա չկարեմք ինչ ասել. զի բերանակապք եմք. (Ոսկիփոր.։)
Ի տագնապել հոգւոյն ... բերանակապ եւ անբան եւս եղեալ. (Ագաթ.։)
Մեք բերանակապ եւ անբան եւս լինիմք ի ժամ մահուանն. (Նանայ.։ եւ Ճ. ՟Թ.։)
to form itself a mouth, to open, to flow away, to stream.
στομόομαι, χέω hio, aperior sicut os, fundo Իբրեւ զբերան լինել. որպէս բերանաբացեալ գտանիլ. եւ Հեղուլ, հոսել. բերնի պէս բացուիլ ու թափել, վազցընել.
Իսկ գետն բերանացեալ դարաւանդօք ափանցն. (Խոր. ՟Բ. 39։)
(Արեգակն զիւր լոյս) ի վայր կոյս հեղու՝ բերանացեալ, ի պէտս ներքնոցս վայելչութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արեգակն բերանացեալ՝ հոսէ, հեղլով զբոլորութիւն լուսոյն. (Շիր.։)
Տե՛ս անդ բերանացեալ զխոցուածս տիգին. (Լմբ. պտրգ.։)
Արիւնն եւ ջուրն ի բերանացելոյ երակէն հոսեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
Օդն ... խոնարհի ի ծով, եւ բերանացեալ՝ համբառնայ զջուրն ի վեր. (Շիր.։)
Գետ ունի՝ հոսելով ընդ երկրաւ ... եւ սոքա (երակքն ջրոյ) յորձանօք ալեացն ճշնեալք, այն որ ի ներքս (կամ ի ներքոյ) ի նոսա բռնութիւնն է, ի վեր կոյս բերանացան, է որ ի հայոց լերինսն, եւ է՛ որ յայլում. եւ սոքա են կարծեցեալ աղբիւրքն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 12։ (Ուր թերեւս մարթ է իմանալ եւ ածակ. բերանացան, իբր բերանով ցանօղ կամ ցնդօղ)։)
Ի ՄԻԱՍԻՆ ԲԵՐԱՆԱՆԱԼ. συστομόομαι որպէս թէ՝ Բերանակցիլ. բերան ի բերան հպիլ կամ ամփոփիլ, կամ հոսիլ. բերան բերնի բանալ կամ բացուիլ.
Մերձ առ միմեանս բնաւորեցան մուտք շնչոյն եւ կերակրոյն ... մինչ զի ի միասին բերանանալ առ միմեանս. (Նիւս. կազմ.։)
(Ծովք) յոլովք են, եւ բերանացեալք են առ իրեարս. այսինքն որոց մին հոսէ ի միւսն. (Վրդն. ծն.։)
that has a pain in the mouth;
sore mouth.
Ցաւ կամ խոց բերանոյ. որ եւ առ Գաղիանոսի Բերան գրի. ἅφθαι ulcera in ore
Գարուն միջակ ... բերանացաւ խիստ, եւ աղբերաց պակասումն. (Տօմար.։)
with the mouth.
Բերանով. τῷ στόματι ore բերնով.
Ծիծառն՝ յորժամ զտառապանաց բունիկն կամիցի շինել, բերանացի քաղէ տանի շիղս. (Վեցօր. ՟Ը։)
governor of a castle, commander of a fortress, castellan;
—ք, garrison.
Հրաման տային բերդակալին. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
Լցեալ բազում համբարօք՝ բերդակալս թողուին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Եւ զիւրեանցն բերդակալս արարեալ՝ զգուշացուցին. (Փարպ.։)
Եւ բերդակալեանքն ... նեղեցին զնոսա ըստ հրամանին տուելոյ. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
Լցեալ բազում համբարօք՝ բերդակալս թողուին. (Բուզ. ՟Դ. 55։)
Եւ զիւրեանցն բերդակալս արարեալ՝ զգուշացուցին. (Փարպ.։)
Եւ բերդակալեանքն ... նեղեցին զնոսա ըստ հրամանին տուելոյ. (Բուզ. ՟Դ. 59։)
the interior or centre of a fortress.
Միջավայրն բերդի. բուն դղեակն.
Կէսք ի բերդամիջին, եւ կէսք զքաղաքամէջսն լցին խնճոյիւք. (Ագաթ.։)
cf. Բերդակալ.
Բերդապահս եւ վերակացուս կացուցեալ. (Յհ. կթ.։)
imprisoned in a fortress.
Ի բերդարգել պաշարմանն. (Բուզ. ՟Ե. 3։)
fortresses, castles;
garrison.
ամրոցք. բերդեր.
Զբերդեան ամրոցացն հայոց ի բաց կալան. (Փարպ.։)
Եւ որպէս Բերդակալք, բերդապահք.
Տային հրաման ի բերդեանն, զի նեղեսցեն զնոսա։ Զազատ կանանին անդէն ի բերդեանն բաշխէր. (Բուզ. ՟Դ. 58. եւ 59։)
joyful, delicious, delightful, pleasant, diverting, delectable;
content, cheerful.
Ուրախալի, կամ ուրախալից, եւ բերկրեալ.
Տեսեալ բերկրալի սրտիւ զհաճոյական տեսիլն. (Վրդն. լս.։)
Դու մի՛ տրտմիր բերկրալի, զքեզ ոչ թողից յաշխարհի. (Գանձ.։)
cf. Բերկրալի.
ԲԵՐԿՐԱԼԻՐ ԲԵՐԿՐԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ բերկրութեամբ. խնդալից. ուրախալից.
Աղաղակեցին բերկրալիր բերանով ... Բերկրալիր շրթանց։ Բերկրալիր բանից. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Ա՛յ հրաշագործ բերան բերկրալիր՝ դու լռեցեր այժմ ի խօսելոյ. (Գանձ.։)
Աներկիւղ խնդութեամբ եւ բեկրալից ուրախութեամբ. (Շար.։ Զքր. կթ. խչ.։)
Ընդ արդարսն խայտալ եւ բերկրալից լինել. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Բերկրալի.
ԲԵՐԿՐԱԼԻՐ ԲԵՐԿՐԱԼԻՑ. Լի կամ լցեալ բերկրութեամբ. խնդալից. ուրախալից.
Աղաղակեցին բերկրալիր բերանով ... Բերկրալիր շրթանց։ Բերկրալիր բանից. (Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Ա՛յ հրաշագործ բերան բերկրալիր՝ դու լռեցեր այժմ ի խօսելոյ. (Գանձ.։)
Աներկիւղ խնդութեամբ եւ բեկրալից ուրախութեամբ. (Շար.։ Զքր. կթ. խչ.։)
Ընդ արդարսն խայտալ եւ բերկրալից լինել. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Բերկրալի.
Ուրախական. եւ ուրախարար.
Սիրոյն արտասուքն եւ տրտմութիւն քան զամենայն ծաղր հեշտալի եւ բերկրականք են. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Այսօր ընդ բերկրական զուարթնոյն կրեցեր աւետեաց զտէրն տերանց ի քեզ. (Շար.։)
joyful, cheerful.
Բերկրամիտ յուսով սպասեն. (Պիտ.։)
joy, mirth, pleasure, content, delight;
բերկրանօք, deliciously.
Արքայութիւնն բերկրանք են եւ աստէն. (Խոսր.։)
Անհամեմատ, կամ անկշռելի, կամ անբաւ բերկրանօք։ Բարեզարդաբար բերկրանօք բերին։ Խօսնակ բերկրանաց։ Ախորժ բերկրանաց ճաշակմամբ. (Նար.)
Զլսողացն անձինս լի առնէին ուրախական բերկրանօք. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ուրախութեան եւ բերկրանաց. (Կիւրղ. ղկ.։)
joyful joyous, cheerful.
Պատարուն բերկրութեամբ. բերկրալից.
Վայելչական եւ բերկրապատարն խնդութեամբ. (Նար. խչ.։)
to rejoice, to give joy, to recreate, to divert, to delight, to enliven, to please.
ԲԵՐԿՐԵՄ ԲԵՐԿՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. χαροποιέω laetifico, exhilaro, χαριεντίζομαι facete dico Տալ բերկրիլ. ուրախ առնել. զուարթացուցնել. զուարճացուցանել.
Յոյս հանդերձելոցն բերկրէ զհաւատացեալսն։ Իւր ինքեան փառաւորութիւնն բերկրէ լիւրաքանչիւրսն. (Խոսր.։)
Բերկրէ զնոսա. (Ճ. ՟Գ.։)
Այս ինչ արդեօք իցէ, զոր ես ասեմ նշանակել ձեզ, եւ բերկրել զանձն քո. (Պղատ. սոկր.։)
Զտրտմեցելոյն սիրտ բերկրեցուցեր։ Իսկ բերկրեցոյց, որով տրտմեցաւ. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. կուս.։)
to rejoice, to be delighted, pleased.
χαίρω, εὑφραίνομαι, εὑθυμέω gaudeo, laetor եւ այլն. Բերկրիլ ըստ որում խրախ լինել ի տես եւ ի լուր բարեաց. ուրախ լինել. ուրախանալ. խնդալ. ցնծալ. հրճուիլ. խայտալ. զուարթանալ.
Ի տեսանելն զքեզ՝ բերկրեսցի ի մտիս իւր։ Բերկրեսցին ի քեզ՝ որ գերեալք են։ Բերկրեսցի ոք, սաղմոս ասասցէ։ Ի յայտնութեան փառաց նորա ցնծացեալ բերկրեսջիք։ Որպէս մայր որդւովք բերկրեալ։ Սրտի բերկրեցելոյ (կամ բերկրելոյ) երեսք ծաղկին.եւ այլն։
Ուրա՛խ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ. (Ղկ. ՟Ա. 27.) յն. քէխարիդօմէ՛նի իմա՛ շնորհազարդեալ, ի խա՛րիս, որ է շնորհ. բայց եւ արմատ նորա է խա՛րա, այսինքն ուրախութիւն։
Արդարեւ բերկրեալ ես, որ անճառելի շնորհին դու միայն բերկրեցար, այլ եւ ուրախութեան եւ բերկրանաց ազգի մարդկան գտար առիթ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Որ զհրեշտակին զձայնն լուեալ՝ հիացեալ բերկրեցար։ Ուրա՛խ լեր եւ բերկրեա՛ մայր եւ կոյս։ Ցնծացեալ բերկրի սիոն։ Արեամբ նահատակացն բերկրեալ. (Շար.։)
Բերկրիլն թուի ինձ ծայր լինել ամենայն ուրախութեան եւ ցնծութեան իրաց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Յոյժ ցնծացեալ բերկրեցաւ թագաւորն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ուստի բարձրեալն Աստուած պարտրեալ բերկրի։ Բերկրեալ, կամ բերկրեցեալ. բերկրեցելոյդ։ Բերկրեցելոցն պարուց. (Նար.։)
Ի կենցաղումս բերկրեալք Սրտիցն բերկրեցելոց. (Պիտ.) ուր գտան գրեալ եւ Բերկրիցէք, իբր բերկրիցիք։
nailed, fastened with nails.
Սանձեալ թիակօք զերիվարս տախտակագործացն՝ բեւեռակապ երկաթագործացն. (այսինքն զնաւս) (Ագաթ.։)
Ի փայտի զնա բեւեռակապ պնդէր (այսինքն խաչէր)։ Բեւեռակապ ի փայտին բարձու պրկեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Բեւեռակապ.
Նոյն ընդ պնդեալ բեւեռօք.
Տախտակամած ... բեւեռապինդ ... երկաթադամ տապան գործե. (Ագաթ.։)
Հոնն վառեալ էր բեւեռապինդ սաղաւարտովն զահագին գլուխն. (Կաղանկտ.։)
Բեւեռապինդ ամրացուցանել. (Ասող. ՟Գ. 11։)
Բեւեռապինդ հեզուսմամբ. (Վրդն. ծն.։)
to nail, to nail up, to fasten with nails.
προσηλόω, καθηλόω, ἱσχυρόω clavis figo, affigo, firmo Սեւեռել. հեղուսել. բեւեռօք պնդել. անշարժ հաստատել. յարել, կցել իսպառ. գամել.
Բեւեռեցին զնոսա բեւեռօք. (Ես. ՟Խ՟Ա. 7։)
Եւ ամենայն սպաս տան անտառին Լիբանանու՝ ոսկւով բեւեռեալ. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 20։)
Եբարձ զայն ի միջոյ, եւ բեւեռեաց ընդ խաչափայտին. (Կող. ՟Բ. 14։)
Բեւեռեցին որպէս չարագործ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Նմանութեամբ ասի.
Բեւեռեա՛ ընդ երկիւղ քո զմարմին իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 120։)
Բեւեռեալ կամք ի տիպս պատկերի՝ ըստ առնել առնողին. (Ագաթ.։)
(Հաստատուն աստեղք) յա՛յտ է թէ բեւեռեալք են, եւ ոչ գնայունք. այսինքն անշարժք. (Եզնիկ.։)
Ընդ երկիր բեւեռեն՝ կա՛մ գործով, կա՛մ կամօք եւ հաւանութեամբ առ ի գործսն. (Լմբ. սղ.։)
Աներեւակի նետիւք խոցոտեալ ... հանապազամուխ բեւեռեալ աստուստ ընդ հոգւոյս։ Ընդ անցաւորս այս կենցաղ կորստեան՝ կամօք բեւեռեցայ։ Ի քեզ պատուաստեցայց՝ բեւեռեալ յուսով. (Նար.։)
Իբրեւ բեւեռեալք ընդ նմա՝ չառնուին յանձն թափիլ ի նմանէ։ Ո՞վ տայր ինձ այժմ զմարմնովն Պօղոսի եւ Պետրոսի զեղուլ, եւ բեւեռել ընդ գերեզմանս նոցա. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. հռ.։)
Կողն (Ադամայ) ... իբր ամուսնացաւ, յետոյ, իբրու թէ ի տեղւոջ իւրում բեւեռեցաւ տնկեցաւ վերստին. եղիցին ասէ երկոքին ի մի մարմին. (Եփր. ծն.։)
Այն որ բեւեռեաց զունկնն զայն զհատեալ՝ կարող էր նա եւ զանդամսն միաբանեալս քայքայել։ Զունկնն ի տեղւոջ իւրում բեւեռեաց. (Եփր. համաբ.։)
to buzz, to hum, to murmur.
Ձայն հանել ճանճից, մեղուաց, եւ նոցին նմանեաց ի թռիչս իւրեանց. տզզալ.
(Ո՞վ ճանճ) անդ բզզա՛, եւ յարքունիսն մի՛ երթար. (Մագ. ՟Ը։)
cf. Բզզամ.
Զմեղուացն քննեսցէ զձայնս, կամ զճանճից եւ զմժեխաց ... որ շուրջ թռուցեալ բզզեն, եւ ճիւաղ շառաչեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
scarab, beetle;
stag-beetle;
cockchafer.
ԲԶԷԶ ԲԶԻԶ. որ եւ ԲՆԴԵՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarabeus, scarabelaphus Ճճի բզզօղ՝ ո՛րպիսի եւ իցէ. մանաւանդ՝ որոյ թեւքն եւ ամփոփեալ ի պատեանս, եւ առաւել աղտաղասէրն.
Զայլ զբիւրս ի բզզոց անզարդ զեռունս։ Զամենայն զեռունս եւ զբզիզսն ... ժայթքեալ արտաքս բերցես. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ այլ՝ որ ոչ արիւնաւոր զեռունք են, որ են բզիզք. (Կանոն.։)
Զկէսն պարթեւս, այսինքն զմեղու. եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն ... զբզէզս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Մանտր բզէզն, որ ի մէջ վարդին լինի։ Յաղագս բզեզոյ. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ. ՟Ճ՟Ը։)
Կաքաւն ի բզէզն ապաւինեցաւ։ Արծիւն ոչ լուաւ բզեզին։ Խոզն եւ բզէզն աղբակերք են. (Ոսկիփոր.։)
cf. Բզէզ.
ԲԶԷԶ ԲԶԻԶ. որ եւ ԲՆԴԵՌՆ. κάνθαρος, κανθαρίς scarabeus, scarabelaphus Ճճի բզզօղ՝ ո՛րպիսի եւ իցէ. մանաւանդ՝ որոյ թեւքն եւ ամփոփեալ ի պատեանս, եւ առաւել աղտաղասէրն.
Զայլ զբիւրս ի բզզոց անզարդ զեռունս։ Զամենայն զեռունս եւ զբզիզսն ... ժայթքեալ արտաքս բերցես. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Եւ այլ՝ որ ոչ արիւնաւոր զեռունք են, որ են բզիզք. (Կանոն.։)
Զկէսն պարթեւս, այսինքն զմեղու. եւ զկէսն պատենաթեւս, այսինքն ... զբզէզս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Մանտր բզէզն, որ ի մէջ վարդին լինի։ Յաղագս բզեզոյ. (Վստկ. ՟Ճ՟Բ. ՟Ճ՟Ը։)
Կաքաւն ի բզէզն ապաւինեցաւ։ Արծիւն ոչ լուաւ բզեզին։ Խոզն եւ բզէզն աղբակերք են. (Ոսկիփոր.։)
obtuse-angled, obtus-angular.
to make ones self dull, less keen;
to be dull, stupid, to grow rusty.
ἁμβλύνομαι hebesco, languesco Բութ եւ գուլ լինել. նմանութեամբ՝ Տկարանալ. թուլանալ. անգործ լինել. յետնիլ. գուլնալ, գըլնալ
Մեր սուրքս բթեցան, եւ նոքա ոչ զարհուրեցան ի մեռանելոյ. (Ագաթ.։)
Սուրք սպանողացն բթեցան, եւ նոցա պարանոցքն ոչ ձանձրացան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Տեսանե՞ս զհաւատոյ սրոյն բթելն։ Սրտմտութիւնն բթեցաւ։ Ի յանձկութենէ բթեալ։ Մեր իմաստքս ամենայն առ մարտակցութիւն նորին բթի, եւ անգործ եղեալ նհանջի։ Իմ հնարքս բթեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
Ահաւասիկ տանջանք քո բթեցան. (Ճ. ՟Ա.։)
Վատթարացեալք բթեցաք յամենայն առաքինութեանց. (Լմբ. սղ.։)
Բթելն յըստ բնութենէն գործոց. (Նիւս. կազմ.։)
Բթեալ ստամոքսն ի բաց ընկենու զառողջարար կերակուրն. (Առաք. մոլ.։)
blear, bleared;
Գիճակն.
Բժոտ, բժոտեալ. ունօղ զբիժ, որպիսի լինին աչք տկարացեալք կամ բծաւորք.
Մտացն ակն՝ եթէ ընդ ծուխս ինչ աշխարհի իրացս գայցէ, բժաբե՛ր արտօսրալից լինիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ի ծխի՝ աչք բժաբերք եւ արտօսրալիցք լինին. (Խոսր.։)
talisman, amulet, phylactery.
ἵαμα sanatio, remedium, ἁλεξιφάρμακον, περίαμμα amuletum, ligamen որ եւ ԲԺԻԺ. Սուտ դեղ բժշկութեան. կախարդանք. ծրարք եւ արարք վհկաց ի սուտ կարծիս բուժելոյ զախտս, կամ պահելոյ ի պատահարաց. է՛ որ տխմարական, եւ գործ սնապաշտութեան, եւ է՛ որ դիւթական եւ դիւական. հա մայիլ.
Գտանէին ի ներքոյ հանդերձից նոցա յուռութուլունս, եւ բժժանս յամենայն կռոց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 40։) Ուր որպէս յուռութուլունք՝ ի յն. է ἰερώματα այսինքն նուիրականք, կամ սրբազան կարծեցեալ իրք հեթանոսանկանք. նոյնպէս եւ բժժանք՝ է ἱαμνεία (իբր յատուկ անոճն). զոր թարգմանիցն մեր առնու իբր ἵαμα , որ է բուժումն, բժշկութիւն։ Վասն որոյ բժժանքն լինի որպէս Բուժանք. այսինքն իրք բժշկարարք եւ ազատարարք՝ ստութեամբ.
Եւ ոմանց քերել բերել ի ծեփածոյ նաւին նաւթոյ՝ ի բժշկութիւն եւ ի ջնջոց ցաւոց ինչ բժժանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զծրարս բժժանաց ի ձեռին եւ ի յարկին եւ ի պարանոցի կապել. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Դիւթութեամբք եւ բժժանօք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Եւ եթէ այլ ոք ի ձէնջ գիտէ առ նոսա դիւական ինչ բժժանք, եւ զայնոսիկ յայտնեցէ՛ք նոցա, եւ ասացէ՛ք թողուլ, եւ ի բաց կալ. (Շ. թղթ.։)
Եթէ բժժանօք ինչ յուռթից կախարդել խորամանկեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
Ի բամբասելն զկուսութիւն իմ յուռթի բժժանօք. այսինքն իբր կախարդական դեղովք կամ հնարիւք լեալ. (Լմբ. համբ.։)
Կախարդութեամբ, եւ հնարիւք բժժանաց։ Առանց ամենայն բժժանաց կատարին ի Քրիստոսէ բժշկութիւնքն. (Բրսղ. մրկ.։)
Պատրաստեաց կերակուր բժժանօք կախարդութեամբ։ Ճ. (՟Ա.։)
Դեւն ունէր բարձեալ յամենայն անդամս իւր բժժանս դեղոց։ Բելիար ունէր յամենայն անդամս իւր բժըժանս դեղոց բարձեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
first physician.
ἁρχίατρος archiater, medicorum princeps Պետ բժշկաց. առաջին կամ երեւելի ի բժիշկս. ճարտար բժիշկ կամ բուժիչ. հէքիմ պաշը, պաշ հէքիմ.
Ղուկաս, բժշկապետն անձանց՝ քան թէ մարմնոց։ Բժշկապետ մարմնոց՝ յօդեալ ընդ հոգի. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
Վկայաբանութիւն սրբոյն Դիոմիդեայ բժշկապետի. (Ճ. ՟Ա.։)
Ո՛չ է մարթ զօրաւոր լինել վիրաց քոց քան զճարտարութիւն բժշկապետին. (Կոչ. ՟Բ. յն. բժշկապետական.)
Բժշկապետն Քրիստոս. (Եփր. խոստով.։)
place of cure;
doctors shop;
medical book.
Եկեղեցի է բժշկարան մեղաւորաց. (Եփր. խոստով.։)
Բժիշկն՝ հաւատացողիդ հասեալ է. բժշկարանն բացեալ է, դեղ առաջի ե՛դեալ կայ. (Ոսկ. ղկ.։)
ἱατρεῖον officina medici, vel chirurgi որ եւ ԲԺՇԿԱՆՈՑ. Տուն եւ կրպակ բժշկի, եւ տեղի եւ առիթ բժշկութեան.
Ծառայքն ի բժշկարանսն սպասելով. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Բժշկարան հիւանդութեանց զանազան՝ զտեղիս զայս բացագործեալ. (Նիւս. թէոդոր.։)
Ի մէջ անցուցեալ զամենակար բժշկարանն՝ բժշկել զամենայն ախտս։ Բացեալ զիւր ամենակարն բժշկարան. (Ագաթ.։)
(Եկեղեցին՝) բժշկարան անսխալելի՝ տարակուսեալ պարտաւորաց. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ամենայն իմաստասիրութիւն եկն եմուտ ի կեանս մեր իբրեւ զբժշկարան իմն ոգւոյ. (Փիլ. լին.։)
Դեղ բժշկութեան են աղօթքն, արգել մեղաց, բժշկարան յանցանաց. (Ոսկ. եբր.։)
Գիրք կամ մատեան բժշկութեան արհեստին. որպէս եղեւ սովորութիւն անուանել Բժշկարան մխիթարայ, Ամիրտոլվաթի, կամ Հին բժշկարան. յոր հայի եւ իմաստ բանիս.
Բա՛ց հզօր եւ գթած զբժշկարանիդ կենաց վարդապետարան. այսինքն բա՛ց զդպրոց ուսանելոյ զսուրբ գիրս եւ զվարդապետութիւն հոգեւոր բժշկութեանդ. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
որպէս διόρθωσις medela Դեղ եւ դարման բժշկութեան. եւ Բուժիչ, բժշկարար.
Առ ժամանակն մարմնոց եւեթ բժիշկս առնէ զնոսա. յետոյ եւ զոգւոց իսկ բժշկարանս տայ ի ձեռս նոցա, զլաւն եւ զկարեւորն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։)
Բժշկարան է, եւ դեղ զօրաւոր. (Վրդն. սղ.։)
to cure, to physic, to remedy, to dress.
ἱατρεύω medeor, curo Բժշկութիւն առնել, այսինքն առնել զգործ բժշկի. դարմանել գեղովք առ ի առողջացուցանել զհիւանդս, կամ զախտս եւ զվէրս. եւ նմանութեամբ՝ զցաւս հոգւոյ, զկիրս եւ զկարծիս մտաց. դեղ ընել, պէտ ընել..
Բժշկէին զբեկումն դստեր ժողովրդեան իմոյ ընդ արհամարհանս. (Երեմ. ՟Ը. 11։)
Դարձաւ արքայ յովրամ բժշկել ի վերացն զոր խոցեցին զնա ասորիքն. (՟Դ. Թագ. ՟Ը. 29։ ՟Թ. 15։)
Բժշկեցաք զԲաբելոն, եւ նա ոչ բժշկեցաւ։ Ի ցաւս քո բժշկեցար, եւ օգուտ ոչ եղեւ քեզ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 9։ ՟Լ. 13։)
Բժիշկն բժշկէ զցաւս, այլ ոչ բարկանայ հիւանդին. (Նեղոս.։)
Ո՛վ մտացի դու, եւ ու՞ր ուսար վիրօք զվէր բժշկել. (Լմբ. ատ.։)
Ամենեքեան եմք մահկանացու, այն՝ որ բժշկէն, եւ որ բժշկին. (Եղիշ. ՟Ը։)
ἱάομαι, θεραπεύω, ἑξακέομαι sano, sarcio, sedo եւ այլն. Բուժել՝ փարատելով զցաւս. ապաքինել, աւաքել. առողջացուցանել. լաւըցնել, աղէկցընել, ողջնցնել.
Ոչ դեղք եւ ոչ սպեղանիք բժշկեցին զնոսա, այլ՝ քո տէր բանդ, որ զամենայն բժշկէ։ Ես եմ տէր՝ որ բժշկեմ զքեզ։ Հարկանեմ, եւ բժշկեմ։ Եհար, եւ ձեռք նորա բժշկեցին։ Բժշկելով բժշկեսցէ զնոսա։ Բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս, եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն։ Մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս ... եւ զդիւահարս եւ զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս, եւ բժշկեաց զնոսա։ Զհիւանդս բժշկեցէ՛ք.եւ այլն։
Առողջանալ, ապաքինիլ, ողջանալ.
Բժշկեցաւ մանուկն։ Բազում անդամալոյծք եւ կաղք բժշկէին։ Յայնս երկա՛յք բժշկեցարո՛ւք։ Եւ ահա բժշկեալ իցէ արած բորոտութեանն ի բորոտէ անտի։ Բժշկեցաւ արածն։ Վէրք իմ սաստիկք, ուստի՞ բժշկեցայց։ Բժշկեա՛ զիս տէր, եւ բժշկեցայց։ Ասա՛ բանիւ, եւ բժշկեսցի մանուկն իմ։ Եկին լսել ի նմանէ, եւ բժշկել ի հիւանդութենէ իւրեանց. եւ նեղեալք յայսոց պղծոց՝ բժշկէին։ Որոյ վիրօքն բժշկեցաք. եւ այլն։
Փութասցո՛ւք բժշկել, եւ բժշկիլ։ Վէրս ունիմք, ի միմեանց բժշկեսցուք. (Լմբ. ատ.։)
Վիրաւորեցար, այլ՝ բժշկեա՛ց. (Ճ. ՟Գ.։)
նմանութեամբ.
Բժշկէ զբեկեալ սիրտս։ Զանձն իւր ոչ բժշկէ ի գործս իւր. (Սղ.։ Առակ. եւ այլն։)
Շօշափումն ձեռին՝ զսխալումն ական բժշկէ. (Սկեւռ. յար.։)
Զայսպիսի կարծիս՝ գալովն միւսանգամ՝ բժշկեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Ոչ գործել զանիրաւութիւն, եւ գործելով՝ բժշկել ջանամք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Ջուր բժշկեսցէ զծանրաւումն առողջին. (Բրս. թղթ.։)
Անսովոր է փոխատրել ի հայկական լեզու զյունական հոմաձայնութիւն բայիս, որպէս Բժշկել, եւ Պաշտել.
Ի բնութենէ եւ ի տէրունեան օրինաց խրատեալք եղեն՝ բժշկել զէն էապէս. այսինքն պաշտել զոր էնն Աստուած. (Փիլ. տեսական.։)
Աղբիւր վիճաբանութեան մեք գտաք, զոր քեզ պարտ է իսկ բժշկել. այսինքն փարատել, լուծանել. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
to pip, to chirp.
որ եւ լտ. pipilo Ձայն հանել ձագուց. բի՛ բի՛ ճիվ ճիվ ձան հանել.
Դիտեսցէ, մի՛թէ ձագք բիբեսցե՞ն. (Ոսկ. կող. առ ստեփ. Լեհ.։)
of several shapes or kinds, several, many, multitudinous.
Շինեաց ի նմա բիւրազգի գործած ապարանից. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 48։)
Ո՛րչափ ազգ իցեն ծառոց ... բազմադիմիք բիւրազգիք. (Վեցօր. ՟Ե։)
Բիւրազգի հնարք պիտոյ են, ոչ բանից, այլ՝ արդեանց. (Ոսկ. եփես.։)
Եւ զայլ պահ գիշերապահ շուրջ զնոքօք զգուշութեամբ բիւրազգի ածէին. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 3։)
cf. Բիւրազգի.
Ըստ միակացն տասներորդաց մինչեւ ի բիւրակն ի հինգանկիւնի ձեւով միջին գտանի հարիւրն. (իբրու թէ՝ որպէս, ՟Ա, ՟Ժ, ՟Ճ, ՟Ռ, ՟.Ա. ուր ՟.Ա նշանակէ զբիւր. Փիլ. լին.։)
Բիւրակերպ մտաւորական շարժմանցն սխալանս. (Գր. հր.։)
Զբիւրակերպ խոցուածքս բանից յոգիս գանձեցի. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Բիւրազգի.
Կառք Աստուծոյ բիւրապատիկք. (Սղ. ՟Կ՟Է. 18։)
Բիւրապատիկ իմն էին յայս եւ ի սոյն աղօթք ժողովելոցն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
Թէպէտ եւ բիւրապատիկ ինչ արհաւիրս սաստից արկաք ի վերայ նոցա։ Բիւրապատիկ սքանչելեօք. (Ագաթ.։)
Բիւրապատիկ չարիս ի նմանէ կրէին. (Խոր. ՟Գ. 66։)
Ահաւասիկ ես դնեմ ի սիոն վէմ բիւրապատիկ. (Մծբ. ՟Ա.)
ԲԻՒՐԱՊԱՏԻԿ. մ. μυριοπλασίως decies millies, et frequenter Բիւր անգամ. եւ յոյժ աւելի. յոյժ յոյժ.
Աչք տեառն բիւրապատիկ քան զարեգակն լուսաւորագոյն են։ Սիր. (՟Ի՟Գ. 28։)
Յոյժ բիւրապատիկ առաւել. (Անյաղթ բարձր.։)
Բիւրապատիկ ել ի ձեռաց նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Բիւրապատիկ ելեր զխրատով նորա (այսինքն անցեր). (Խոսր. պտրգ.։)
Արդ զմեզ խրատեալ՝ զթշնամիսն բիւրապատիկ տանջես. յն. ἑν μυριότητι այսինքն բիւրովք տանջանօք, կամ բազում օրինակաւ. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 22։)
having many precious stones.
Ունօղ բիւրաւոր (այսինքն բազում) ականց պատուականաց. բազմագոհար. շատ ճէվահիրով.
Ընծայէ թագաւորն զբիւրակնեայ պսակն (կամ պսակս) արժանաւորացն. (Ճ. ՟Բ. ի մեծն ներսէս.։ եւ Ոսկ. յղ. կտրծի.։)
that has ten thousand horses;
that has many wounds.
ԲԻՒՐԱՍՊԻ ԱԺԴԱՀԱԿ. պ. պիյուրէսպի էժտէհաք. Անուն ուրուն նախնի նահապետի պարսից, որպէս թէ ունողի զբիւրաւոր ասպս, այսինքն տասն հազար երիվարս. զորմէ տե՛ս ի (Խոր. ՟Ա. 31։)
having many branches or boughs.
Որ ունի բիւրաւոր ստեղուսն, կամ ոստս բազումս. բիւր ոստեան.
Ունի մշտածին ... բոյս բիւրաստեղունս եւ ծառս զանազանս. (Նար. մծբ.։)
crystalline.
Նման բիւրեղի, հանգոյն բիւրեղ ական. որպէս κρυστάλλινος եւ βερύλλινος
lobe of the ear;
— սրտի, auricles of the heart;
— լերդի, lobe of the lungs.
(Իբրու նուազականն Բլիթ բառին). λοβός lubus (լծ. թ. լօփ ). ima pars auris, auricula Ստորին կողմն կամ ծայրն ականջաց՝ փափուկ եւ գնտիկ, յոր եւ լինի կախել զգինդս. անկճին վարի ծայրը, լոբիկ միսը.
Եւ առցես յարենէ նորա, եւ դիցես ի վերայ բլթակի աջոյ ունկանն Ահարոնի, եւ ի վերայ բլթակի աջոյ ունկան որդւոց նորա ... եւ ի վերայ աջուց բլթակաց ականջաց որդւոց նորա. (Ել. ՟Ի՟Թ. 20։ Նոյնպէս եւ Ղեւտ. ՟Ը. 23. 24։ ՟Ժ՟Դ. 14. 28։)
Բլթակ մի ունկան (կենդանեաց). (Ամովս. ՟Գ. 12։)
Լեարդն ծայրիւք բլթակացն իւրոց պատեալ ունի զորովայնն. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Ե։)
to have a cataract in the eye.
ἁμβλυωπέω caecutio Բթանալ աչօք, վատատես լինել. շլանալ. (լծ. ընդ բիլ կամ պլուզ) որպէս թէ Մթագնիլ իբր կապուտակ. աչքը պուղ ըլլալ.
Բլչակնեալ նայեցար ի ճշմարիտ մարդեղութիւն էմմանուէլին. (Ճ. ՟Է.։)
Ի յարութեանն յուսոյ բլչակնեալ են. (Երզն. մտթ.։)
Եւ մի՛ յարատ հայեցուածովք ի գեղ պատրնաց՝ բլչակնիցիմք ի պատուիրանացն Աստուծոյ պահպանութենէ. (Սիսեան։ Ճ. ՟Գ.։ (ուր Ճ. ՟Ա. պլշակնիցիմք։ Ճ. ՟Բ. բլչակիցեմք։))
Որոց ոչ բլշակնել եւ բթել տեսանելիքն ի նա հայել. (Սարկ. տոմար.։)
cf. Բլշակնիմ.
ԲԼՇԱՆԱԼ. ἁναβλύνομαι obtundor Վատիլ աչաց, վատատես լինել. մթագնիլ աչաց, կամ լուսոյ աղօտանալ.
Ոչ զի բլչացան աչքն, այլ յետ ծերանալոյն բնականագոյն. քանզի ծերութեան տկարանան երեսք (այսինքն տեսութիւնք). (Փիլ. լին.։)
Ո՛չ վասն նախախնամեցելոցն անձնիշխանութեան աստուածայինն լոյս նախախնամականին լուսափայլութեան բլչանայ. (Դիոն. երկն.։)
hillock, knoll.
որ եւ ԲԼՐԻԿ. Բլուր փոքր.
inhabitant of a hill.
Բնակիչ բլրոյ.
Եւ ա՛ռ զնա ի տանէ ամինադաբայ բլրացւոյ. յն. որ ի բլրին. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 4։)
spotted, Stained, faulty
Ուր իցէ բիծ ինչ խառնեալ. արատաւոր, աղտեղեալ. աղտոտ.
Զառաջին յիշատակ մեղացն՝ ի միտս նորին բծախառն՝ նորոգել։ Բծախառն յիշատակ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բիծ դնել.
Բիծ կամ արատ դնել ումեք. բծաւոր ցուցանել. ստգտանել. մուր քսել, մեղադրել.
Այսր պատասխանի ստուգութիւն նորա. զի մի՛ ոք բծեսցէ զստուգութիւն նորա։ Որ ի ձեռն այսր պատճառանաց կամին ըստգտանել եւ բծել զմեզ։ Եպերել եւ բծել զգաղատացիս. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ՟բ. կոր.։ Եփր. ՟գ. կոր.։)