step-father;
cf. Հօրու.
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
Կէտ աւարտեալ հոգին սուրբ. ն՝երումն (այսինքն յորում, որով, կամ ըստ որում) աւարտէ զեկեղեցի սուրբ՝ հրաշափառագոյն կոչմամբ եւ եօթնարփետն շնորհօք. (Քեր. քերթ.։ (Այսոքիկ եդան առ իմանալոյ, եւ ոչ հետեւօղ լինելոյ)։)
excellent, praiseworthy, egregious, honourable, respectable;
honest, brave, gallant, reserved, grave, serious;
delicate, nice, pretty, genteel, charming, gracious;
գնացք —ք, majestic port or bearing;
ճեմք —ք, languishing or languid air.
Նազելի եւ վայելուչ պատկառանօք պատուէ զսուրբ հայրապետն. (Յհ. կթ.։)
Նազելի նշան։ Նազելի յարկի սուրբ կարապետին. (Նար. խչ.։)
gone before, preceded;
precursor, forerunner.
Պօղոս նախագնաց աղօթիցն զնախագնաց զսուրբսն ունիցին. (Խոսր. պտրգ.։)
pre-existence.
preface, preliminary dissertation;
design, project;
preposition.
Նախադրութիւն ծննդոց, կամ ելից, կամ մատթէոսի աւետարանին. (եւ այլն. ի սկիզբն սուրբ գրոց.։)
cf. Կանխազեկոյց.
Նախազեկոյց աւետամատոյց փառաց գալստեան՝ ի դշխոյն պահեալ սուրբ թագաւորիդ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Նար ծառոյն կենաց աստուածատունկ դրախտին՝ ծաղիկ նախածին փթթեալ բուրմամբ անուշից՝ պտղաբերելով զսուրբըն ստեփանոս. (Շ. տաղ.։)
the primitive or first father, progenitor of the human race, Adam;
patriarch;
author, inventor.
Աղօթիւք մերոյ սուրբ քահանայապետի եւ լուսաւորչի եւ նախահօր։ Աղօթիւք նախահօրն եւ հաւուն իմ սրբոյն գրիգորի. (Մագ. ՟Ա. ՟Բ։)
foretaste.
ancient history.
Նախկին եւ հին պատմութիւն՝ ըստ սուրբ գրոց եւ արտաքնոց.
archdeacon.
Նախասարկաւագ եւ առաջին մարտիրոս. (սուրբ ստեփաննոս). (Շար.։)
first dead (Abel);
premature.
Այսօր անմեղ սուրբ մանկունքն ի տղայական հասակի նախավախճան չարչարանօք վկայք եղեն քո մարդեղութեանդ. (Շար.։)
already long since.
Նախավաղ զլինելոցն հոգին սուրբ օրինակեաց. (Նանայ.։)
protomartyr, the first martyr, St. Stephen.
πρωτομάρτυρ protomartyr, primus testis Christi. Նախն ի վկայս յետ Քրիստոսի. առաջին Մարտիրոս, սուրբ Ստեփաննոս. լայնաբար՝ Նախկին մարտիրոսք. կանխաւ նահատակեալք. եւ Վկայ իրիք ճշմարտութեան.
Զոր եւ ասէր իսկ նախավկայն, թէ աստուած փառաց երեւեցաւ։ Զսոյն եւ ի նախավկայէն ուսի՛ր։ Առաքեալ եւ նախավկայ Քրիստոսի սուրբ Ստեփանոս։ Բարեխօսութեամբ սրբոյ նախավկային քո. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Շար.։)
first martyrdom.
Նախավկայութեամբ պայծառացուցեր զտիեզերս սուրբ Ստեփաննոս. (Գանձ.։)
cf. Նախատօնակ.
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
eve of a feast.
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
offered previously;
preliminary;
premices;
primitively, at first;
— օրինակ, first example.
Վարդատեսակ արիւն սուրբ վկայիցն. որոց նախընծայ՝ մանկանցն Բեթղեհեմի ծաղկաձեւ ցօղ արեան նոցա զարդարեաց զեկեղեցի. (Տօնակ.։)
knowing, acquainted with beforehand;
prescient, provident.
Որ նախիմաց իմաստութեամբ տնօրինեցեր զխորհուրդ սուրբ եկեղեցւոյ. (Շար.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ, անզգամաց զգաստութիւն, ստահակաց խրատ, ընդվայրաց նահանջ (կամ նհանջ). (Անյաղթ բարձր.։)
patriarchate;
principality;
family house.
πατριαρχία կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ πατριά patriarchatus, principium generis. եւ familia ἠγεμονία principatus, ducatus. Նախապետութիւն ազգի. ցեղապետութիւն. աւագութիւն նախարարութեան. առաջնորդութիւն (զօրու). եւ Հայրապետութիւն.
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
Նահատակ բարի Քրիստոսի եղեր, ճգնաւոր Քրիստոսի։ Նահատակք յաղթօղք քաջք ի մարտի երանելի սուրբ մարտիրոսք. (Շար.։)
companion in arms or in martyrdom.
Նահատակակիցք մեր լինիցիք սուրբ աղօթիւք ձերովք. (ՃՃ.։)
letter-carrier, postman, messenger, courier, post.
Բերօղ եւ տարօղ նամակաց. թղթաբեր. թղթատար սուրհանդակ.
letter-presenting.
Հետեւեցուցաք զսուրհանդակ բանիս ընթացից՝ աւետապատճէն նամակամատոյց՝ առ մեծի հովուիս պատուասիրութիւն. (Նար. մծբ.։)
inauguration, dedication, consecration;
feast, festival, rejoicing;
cf. Խթումն;
առնել զ—իս շինուածոյ, to inaugurate a building;
—իս առնել սեղանոյն, to dedicate or consecrate an altar.
Շաբաթ տօն է նաւակատեաց սուրբ խաչին. (Տօնակ.։)
way, passage, ferry;
cf. Նաւագնաց.
Գալ Կիւրղի նաւաչու ուղեւորութեամբ ի ժողով սուրբ հարցն. (Սանահն.։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
Նաւապետեալ զքեզ՝ փա՛յտ զօրութեան եւ իմաստութեան՝ սուրբ հոգւոյն. (Գանձ.։)
copes.
Ըզպատուական նափորտանին, զեմիփորոն սուրբ խորհրդին. (Շ. եդես.։)
to cause to succeed, to replace;
cf. Յաջորդիմ.
Իսկ զսուրբ աթոռն յաջորդէ Տէր Խաչիկ. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Յառաջս.
Որ ի հարաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ անհատաբար ի յորդւոյ տիրապէս սուրբ հոգին։ Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ։ Որ հրաբորբոք ծաւալմամբ յառաջ խաղացեալ. (Շար.։)
anterior, previous, precedent, former, prior;
before, heretofore, beforehand, antecedently, previously;
formerly, anciently;
— աւուրբք, some days before;
— քան, before;
ի —գունէ, a priori.
Յառաջագոյն ասել, կամ պատմել, հասանել, երթալ, տեսանել, եւ այլն. ըստ յն. բարդ բայիւ προέπω, προρέω praedico προαπαγγέλλω praenuncio προβλέπω, προάγομαι praecedo. տե՛ս ի բազում տեղիս սուրբ գրոց։
present, assisting;
first in order or rank, primary, principal, chief;
coryphaeus.
preceding;
precursor, guide.
advanced post, sentry, sentinel;
out-post, out-picket;
— դիտաւոր, look-out man, sentry.
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ, քրիստոսասէր զօրաց յառաջապահեստ. (Անյաղթ բարձր.։)
preservative, precaution;
preservative, precautionary.
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ, քրիստոսասէր զօրաց յառաջապահեստ. (Անյաղթ բարձր.։)
precise, narrated in detail, detailed, particularized.
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
Զսուրբ Լուսաւորիչն մեր Գրիգոր զկնի շարագրեցից, զկնի յարադրելով զորդիս եւ զթոռունս նորա։ Սաստիկ սուգ տրտմութեան զմեօք զեղեալ յարադրէր. (Յհ. կթ.։)
perpetual motion;
mutation, alteration.
Յարաշար շարայարեալքն սուրբ եւ խօսուն քարինքն. (Տօնակ.։)
example, model;
idea, design;
prototype;
paradigm.
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
Յարդարիմք ի սուրբ հոգւոյն, յորժամ ի մեղաց տգեղութենէ որոշէ զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
galaxy, milky way.
ՅԱՐԴԳՈՂ կամ ՅԱՐԴԱԳՈՂ. որ եւ ԾԻՐ կամ ՀԵՏՔ ՅԱՐԴԳՈՂԻ. ըստ յն. եւ լտ. Կաթնածիր կամ Ծիր կաթին. γαλαξίας κύκλος lacteus circulus, galaxia, via lactea. իտ. via lattea. Սպիտակափառ մասն երկնից ի պարզ գիշերի՝ ի հարաւոյ ընդ հիւսիս շեղակի. այն է հոծութիւն խիտ առ խիտ մանունց կամ բարձր աստեղաց. զորմէ առասպելեն քերթողք, թէ ի գողանալ Վահագնի կամ Հերակլեայ զյարդ՝ անկեալ իցեն զճանապարհայն մղեղք յարդի. ուստի կոչի եւ Կառք մսրի, կամ Մսուր. սաման օղրըսի, (այսինքն յարդի գող) քեահքեավան, քէհքեշան, (այսինքն յարդ քարշօղ)։
Օդքն երկնայնոցն են ի կառս մսրի, զոր ի հայերէն բարբառ յարդագող կոչեն, եւ այս է մսուր՝ աման օդոյն թանձրայնեաց. զոր տեսանեմք ի գոյն սպիտակարանի (կամ սպիտակ օրանի). (Պիտառ.։)
adhesion, adherence, union;
attachment, adherence;
aggregation.
to assume, to arrogate, to take too much on oneself, to pretend to, to presume.
perpetual, eternal, immortal;
always, without end, perpetually, eternally.
more;
at most;
much more, a great deal, better;
rather, more worth while, so much the better, still more;
— զի, above all, principally, especially;
cf. Յաւէժ;
— կամ նուազ, more or less.
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
ՅԱՒԻՏԵԱՆ, կամ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ. մ. իմա՛, Ի յաւիտեան, ցյաւիտեան, մինչեւ ցյաւիտեան. որ եւ Մինչեւ յաւիտեան ասի. εἱς τὰς αἱῶνας in secula δι’ αἱῶνος per seculum ἔως τοῦ αἱῶνος usque in saeculum. ... ստէպ ի սուրբ գիրս, եւ յամենայն մատեանս։
ՅԱՒԻՏԵՆԻՑ վարի իբր Ի յաւիտենից. ἁπὸ τοῦ αἱῶνος ab aeterno, a seculo եւ εἱς τὸν αἱῶνα in seculum, in aeternum. Իսկ ՅԱՒԻՏԵԱՆՍ ՅԱՒԻՏԵՆԻՑ՝ է Մինչեւ ցյաւիտեանս ամենայն յաւիտենից։ Տե՛ս ստէպ ի սուրբ գիրս եւ յամենայն մատեանս. ... տե՛ս եւ ՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ։
cf. Յեղյեղումն;
— սրոյ, rotation of a sword;
յեղմունք լուսնոյ, the phases of the moon.
consoler, comforter;
the Comforter, Paraclete, Holy Ghost.
Եւ ես աղաչեցից զհայր, եւ այլ մխիթարիչ տացէ ձեզ։ Մխիթարիչ հոգին սուրբ, եւ այլն։ Լինել մխիթարիչ սուրբ առաքելոցն։ Մխիթարիչ սուրբ առաքելոցն առաքեցեր սուրբ զհոգիչ։ Զմխիթարիչ սուրբ հոգին, որ փոխան միածնին իջեալ ի հօրէ. (Շար.։)