excise, custom, duty, city toll.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն սեռ. մաքսի Ա. մակ. ժ. 33) «վաճառքի կամ ապ-րանքի վրայ տուրք» ՍԳր. որիս մաքսաւոր ՍԳը. մաքսապետ Ղկ. ժթ. 9. Ոսկ. մ. ա. 1. Սեբեր. մաքսել Եղիշ. յես. 172. Նար. առաք. 436. Իգնատ. ղկ. 365. մաքսատուն Սկևռ. ի լմբ. ձեռամաքս (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 135. նոր բառեր են մաքսանենգ, մաքսա-խոյս, մաքսային, մաքսապաշտպան և այլն։
• = Ասռր. [syriac word] maxsā «մաքս» բա-ռից. այս բառը բնիկ սեմական է. հմմտ. ցե-ղակիցներից ասուր. [other alphabet] mi-ik-siկամ miksu «մաքս», [other alphabet] makisu կամ [other alphabet] ma-ak-ka-su. makkasu «մաքսաւոր» (De-litzsch, Assyr. Hndwrt. 407, Strassmaier. Alph. Werz. էջ 619, 620, 657). եբր. [hebrew word] mekhes, արաբ. [arabic word] maks, արամ. [hebrew word] miksā «մաքս». փոխառութեամբ նաև պրս. [arabic word] mukas, [arabic word] mukis «մաքս»։ Հիմնական նշանակութիւնը պահում է դեռ արաբ. [arabic word] maks «մէկի ծախած ապ-րանքը պակաս գնով առնել, պակասեցնել, հարստահարել», (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 294)։-Հիւբշ. 311։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur, 46։ ԳԴ պրս. mukās, mukis։ Riggs, Քերակ. 1850, էջ 60 եբր. mē-kes ձևից։ Müller. SWAW 41 (1863) 12 և 42, 329 դնում է սեմականից փո-խառեալ։ Տէրվ. Altarm. 69 սեմական-ների հետ նաև ֆինն. maks «տուրք»։ Ըստ Jensen փոխառութիւնը հաթեան շրջանից է։
եբր. եւ արաբ. մէքս. τέλος, τέλεσμα vectigal, portorium. Սակ եւ հաս տէրութեան ի վաճառաց ծովու եւ ցամաքի. տուրք. բաժ.
Հատուցէ՛ք որում զհարկ՝ զհարկն, որում զմաքս՝ զմաքսն. (Հռ. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Որ մաքս ելանէ զերուսաղէմէ, այլ մի՛ ելցէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 39։)
Մաքս ի յաշխարհէ առեր (սուրբդ մատթէոս) զփրկեալ որդիս մարդկան՝ աւետարանաւն, զոր հնչեցեր յամենեսեան. (Տաղ.։)
smuggler;
վաճառք —աց, smuggled goods;
— լինել, to be a smuggler, to smuggle.
contraband, smuggling.
custom-house;
toll-house.
τελώνιον telonium. Մաքսատուն. տեղի մաքսի կամ մաքսաւորութեան.
Ի յանցանելն ընդ մաքսանոցն՝ ետես նստեալ ըզմատթէոսն. (Շ. խոստ.։)
director or chief officer of the customhouse, farmer general.
ἁρχιτελώνης princeps publicanorum. Պետ եւ վերակացու մաքսի. գլխաւորն մաքսաւորաց.
Զակքէոս, եւ նա էր մաքսապետ. (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 9։)
Մատթէոս մաքսաւորն եւ մաքսապետ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Կապեաց զյուդա զարծաթասէրն, եւ արձակեաց զաքէ մաքսապետն. (Սեբեր. ՟Ժ՟Զ։)
Այլ տո՛ւր զձայն մաքսաւորին՝ բաժեալ հոգւոյս մաքսապետին։ Յիսուս որդի.։
cf. Մաքսանոց.
custom-house officer, publican, tide-waiter.
τελώνης publicanus, vecigalium exactor, portitor. Ունօղ զպաշտօն մաքսի. առօղն զմաքս. մաքսաժողով՝ ըստ արքունի սակի, կամ յանիրաւի, որ վճարէ սակաւ ինչ տէրութեան, եւ ինքն կորզէ զբազում ինչ.
Եւ մաքսաւորք զնոյն գործեն։ Մատթէոս մաքսաւոր։ Ընդ մաքսաւորս եւ եւ ընդ մեղաւորս։ Բարեկամ մաքսաւորաց եւ մեղաւորաց։ Մին փարիսեցի, եւ միւսն մաքսաւոր.եւ այլն։
office or charge of a publican or custom-house officer;
նստել ի մաքսաւորութեան, to sit at the receipt of customs.
τελώνιον telonium. Պաշտօն եւ գործ մաքսաւորաց. իսկ ըստ յն. նաեւ մաքսանոց.
Նստէր ի մաքսաւորութեան. (Մտթ. ՟Թ. 9։ Մրկ. ՟Բ. 14։ Ղկ. ՟Ե. 27։)
to pass the custom-house, to receive or exact the custom or duty, to receive for the public revenue;
to pay the excise or customs dues.
clean, spotless, very pure;
virtuous, pious.
Հերձոյր սրով կուսական որովայն մաքրազգեաց. (Խոր. հռիփս.։)
Մաքրազգեստիցն լուսատեսակ դասք. (Խոր. վրդվռ.։)
purely, neatly;
chastely, modestly;
merely, simply.
καθαρῶς pure, nitide, sincere. Մաքրաբար. մաքրութեամբ. սրբութեամբ. յստակ մտօք.
Ի մաքուրսն մաքրապէս մերձենալ։ Մաքրապէս մերձեցարո՛ւք։ Սկսանի ելանել զայն՝ որ մաքրապէս համբերիցէ փորձանաց. (Դիոն. եկեղ.։ Շար.։ Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Մերթ ըստ յն. ոճոյ. καθαρῶς prorsus, plane, omnino. Պարզապէս, իսկապէս. տիրապէս. զո՛ւտ, զտաբար, բոլորովին.
Որ մեծն ընդունի, բազում անգամ եւ սնափառութեամբ առնէ. իսկ որ զփոքրն, մաքրապէս վասն քրիստոսի է. (Ոսկ. գծ.։)
Եւ ոչ ճանաչել մաքրապէս կարեն զօգտակարն, եւ կամ զպատերազմողն։ Եւ ոչ միում աւուր նոյնք մեք մաքրապէս կամք մնամք, թո՛ղ թէ յամենայն ի կեանս, այլ՝ ե՛ւ մարմնով ե՛ւ հոգւովք միշտ հոսիմք եւ փոփոխիմք. (Առ որս. ՟Զ։)
Թերեւս եւ ոչ լսես, մաքրապէս հրաման եղիցի քեզ. (Սեբեր. ՟Թ։)
fond of purity, of cleanliness;
neat, tidy, clean.
Սիրօղ մաքրութեան. սրբասէր.
Չունիք դուք բարք՝ հնազանդ արանց, ոչ պատմուճան մաքրասիրաց. (Կրպտ. ոտ.։)
love of purity, of cleanliness.
cf. Մեծաբանիմ.
cf. Մեծաբանիմ.
very busy, full of business.
πολυπραγμονέστερος occupatior. Ուր են մեծամեծ եւ բազմապատիկ զբօսանք աշխարհականք, այսինքն զբաղանք, հոգք, ծուփք.
Քան զամենայն տունս շինականաց մեծազբօս գտանիցես զտունս թագաւորաց. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Մեծաբան.
Մեծախօսք, անվաստակք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
famous, celebrated, glorious, illustrious;
solemn, pompous, triumphant;
փառօք, տօնիւ, solemnly, splendidly, pompously, triumphantly.
Որոյ մեծ է հանդէս արուծեան գործոց, կամ նահատակութեան. երեւելի. առաքինի.
Ի ձեռն մեծահանդէս նահատակին գրիգորի։ Մեծահանդէս ինքնակամ յօժարութիւն (նահատակաց)։ Մեծահանդէս ճգնութեամբ նոցին։ Պայծառանայր մեծահանդէս առաքինութեամբ. (Ոսկիփոր.։ Ճ. ՟Ա.։ Գանձ.։ Ուռպ.։)
ՄԵԾԱՀԱՆԴԷՍ. Ուր իցէ հանդէս բազմութեան. բազմաժողով. հանդիսական. Յօր յիշատակի քո մեծահանդէս տօնի։ Նոր մեծահանդէս տօնիւ սուրբ հայրապետիս։ Մեծահանդէս յաւուրս տօնի։ Գրել ի սիրտ մեծահանդէս այսմ ժողովոյ զյիշատակ անմարմնական վարուց նորա։ (Ճ. ՟Ը.։ Տաղ.։ Գանձ.։ Երզն. լս.։)
of lofty stature, tall.
Հասակաւ մեծ՝ բարձր. բարձրահասակ.
Որդի իւր մեծահասակ եւ ուժեղ։ Առաւել ուժեղ եւ մեծահասակ լինի։ Էր նա մեծահասակ, եւ վայելուչ երեսօք։ Տայր շինել գլուխ արծաթեղէն՝ յարմար մեծահասակ անձինն. (Խոր. ՟Բ. 54։ Շիր.։ Մեսր. երէց.։ Ճ. ՟Ը.։)
Զանասուն պաճարս բազմացուցանեն մեծահասակս՝ քաջամարմինս. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Եւ Մեծացեալ տիօք. չափահաս.
Որ լինին մեծահասակք. (Մխ. դտ.։)
hopeful, confident;
— լինել, to be hopeful, full of hope, buoyant with hope.
εὕελπις bene sperns, magna spe praeditus, confidens. Որ ունի յոյս՝ վստահութիւն եւ ակնկալութիւն մեծ. քաջայոյս. բարեյոյս.
Ամենեքեան ի մարդասիրութիւն անդր աստուծոյ հայեցեալք՝ մեծայոյսք լինիցիք. (Կոչ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
Առ բազմագութն այն աստուած եւ հայր տէր պարտիմք մեծայոյս լինել. (Խոսր. պտրգ.։)
Այլ որչափ անկցուք, այնքան կանգնեսցուք, մեծայոյս լիցուք. (Գանձ.։)
Ըստ մեծայոյս հաւատոցն. (Ուռպ.։)
Մեծայոյսն, եւ յուսոյ ժառանգն (սուրբն յուսիկ). (Երզն. լս.։)
extensive, vast, large.
Լայնանիստ. ընդարձակ.
Մեծանիստ բնակութիւն երկրի, կամ դաշտ. քաղաք. աւանք. պարիսպ անւոյ. աշխարհ յունաց, ովկիանոս. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Զ։ Ոսկ. ապաշխ.։ Լաստ. ՟Ժ։ Վրդն. պտմ.։)
greatly, much, very, too much, extremely, beyond measure, infinitely;
remarkably, considerably;
— սխալիս, you are greatly mistaken;
եւ այս նոցա — տագնապ, it is a great embarrassment for them;
եւ այս — է, it is a great advantage;
վկայութիւն նորա — է յայսոսիկ, his testimony is highly important in this cause.
μεγάλως magnopere, maxime, magnifice, valde, vehementer. Մեծ իմն օրինակաւ. առաւել. յոյժ. կարի. եւս քան զեւս.
Ուրախ եղեւ մեծապէս։ Մեծապէս զոսկերս իմ շարժեցին։ Պաշարեալ եմ մեծապէս յամենեցունց։ Մեծապէս գոհանամք։ Մեծապէս կարօղ լինել յամենայն ժամ առ քեզ է.եւ այլն։
Մեծապէս զարմանային. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մեծապէս հարստանայ. (Իսիւք.։)
Մեծապէս պատերազմեալք, կամ պանծացաւ. (Շար.։)
Մեծապէս յայտնութեամբ անցուցանել զօրհասն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։ (յն. մեծամասնեայ. μεγαλομερής amplus ).)
Շինէ մեծապէս ծախիւք։ Ընդունելութիւն մեծապէս արար. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Գ. 60։)
Մեծապէս լինի դիւացն խնդութիւն։ Մեծապէս վիշտ հասանէ։ Մեծապէս սատակումն ի վերայ մոգուց հասուցանել։ Ո՛վ քաջք, մեզ այս մեծապէս է, զոր կատարեաց աստուած ի ձեռն մերոյ բնութեանս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե։)
severe, austere, authoritative, imperious;
awful, terrible.
Մեծասաստ ստիպով. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Եւ Ոյր սաստն կամ հրամանն է սաստիկ.
Մեծասաստ սաստից, կամ ցասմամբ. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։ Լաստ. ՟Բ։)
Որ ինչ լինի մեծաւ սաստիւ կամ սաստկութեամբ.
Մեծասաստ հրամանաւն աստուծոյ, կամ թագաւորի, կամ դշխոյին. (Վեցօր. ՟Դ։ Ագաթ.։ Շար.։)
Մեծասաստ իշխանութեամբ ետ հրաման ունել կապել. (Կաղանկտ.։)
Ակնարկելով իւրոյ մեծասաստ հրամանատուին տարածեալ սփռեցաւ լոյսն. (Վեցօր. ՟Բ։)
trochaic, trochee.
Որոյ սարն՝ այսինքն կատարն, գլուխն, սկիզբն է մեծ. մեծասկիզբն։ Այն է ըստ քերականաց կամ երաժշտաց՝ վերկավանկ բառ, ոյր առաջին վանկն է երկար, եւ վերջինն սուղ. (որում հակակայի Մեծավերջ)
Մեծասարն ն՝երկայէ եւ ն՝աղօտէ՝ եռամանակ. որգոն, դա՜ւիթ. (Թր. քեր.։)
Զանգայտն եւ զմեծասարն գործիցէ երկայն։ Մեծասար ասէ զմեծասկիզբն. որպէս դա՜ւիթ, ՟Հ՟Աւիկ։ Մեծավերջն ընդդէմ է մեծասարին. (Երզն. քեր.։)
large-hearted, generous;
magnanimous.
Ոյր սիրտն է մեծ չափով.
Մեծալեարդք, մեծասիրտք, մեծալեղիք. (Ոսկիփոր.։)
magnificent, sumptuous, splendid, gorgeous, ostentatious.
Ուր իցեն բազում սպասք եւ հանդերձանք զարդուց.
Այն ամենայն մեծասպաս փառաւորութիւնքն իբրեւ զերազ թռանին. (Վեցօր. ՟Է։)
full-breasted;
gynaecamastos.
cf. Մեծահրաշ.
θαυμαστός admirabilis, mirus եւ այլն. Սքանչելի մեծութեամբ, եւ մեծի սքանչանաց արժանի. մեծահրաշ. հրաշալի.
Մեծասքանչ ճարտարապետին արարած է աշխարհս։ Մեծասքանչ իմաստութեամբն աստուծոյ։ Զարմանք մեծասքանչ են այս. (Վեցօր. ՟Ա։)
Մեծասքանչ յաղթութիւն, կամ նշան յաղթութեան. (Ոսկ. ես.։)
Մեծասքանչ զօրութեամբ. (Ղեւոնդ.։ Ասող.։)
Մեծասքանչ զօրութիւն. (Խոսր.։)
Մեծասքանչ ծնունդ՝ կամ յարութիւն քրիստոսի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ Ճ. ՟Ա.։)
Մեծասքանչ խորհուրդ. (Իգն.։)
Չկարացին ծածկել զմեծասքանչ նշանին զօրութիւնն. (Նանայ.։)
Այն իսկ էին մեծասքանչ զարմանալիք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Հեզութիւն՝ մեծասքանչ շուք եւ պատկառ է ի մէջ բազմամբոխ հրապարակաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
meritorious, deserving, of great merit;
cf. Մեծաջան.
μεγαλόπονος summopere laborans. Որ բազումս կամ մեծապէս վաստակի. մեծաջան. արդիւնական. աղէկ աշխատօղ.
Եկեալ մեսրոբ երանելին յաղուանս՝ մեծավաստակ ընտիր անօթ հոգւոյն սրբոյ. (Կաղանկտ.։)
Զառաջինն մեծավաստակք երեւեսցին. յն. առաջին մեծավաստակաց. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Մեծավաստակն արուեստագտաց. (Շիր.։)
Հաւատարիմ եւ մեծավաստակ. (Ուռպ.։)
Մեծավաստակ նահատակին մերոյ սրբոյն գրիգորի լուսաւորչին. (Կիր. պտմ.։)
Մշակքն մեծավաստակք. (Եփր. պհ.։)
Մեծավաստակ առաքինութեամբ սրբոյն գրիգորի. (Նար. գանձ հոգ.։)
Հոգւոյն շնորհք, եւ նոցա մեծավաստակ առաքինութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Magnificat.
cf. Մեծիմաց.
ՄԵԾԻՄԱՍՏ ՄԵԾԻՄԱՑ. Քաջիմաստ. քաջիմաց. իմաստութեամբ մեծ. նրբամիտ. հանճարեղ. մտացի, զգօն. զգօնական. խելացի.
Երուանդեանս տիգրան, մեծիմաստն եւ պերճաբան. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Մեծիմաստ խոհականն չառնոյր յանձն զերթալն. (Յհ. կթ.։)
Մեծիմացս (կամ մեծաիմացս կամ մեծայիմայս) կարծեա՛, մի՛ զանյս՝ որ զմեծագոյնս եւ զլայնս ագանին, այլ զայն որ չափաւորացն է սիրող. (Ոսկիփոր.։)
cf. Մեկին.
Որպէս Մեկնելով. պարզելով, մեկնաբանութեամբ.
Մեկնապէս թարգմանեալ ի մեզ զայս գանձ անվաճառ։ Ստուգաբանեալ մեկնապէս ըստ մեզ։ Ի դմէս կերպաւորեալ մեկնապէս։ Որ եւ անունն իսկ թարգմանեալ մեկնապէս՝ հիմն է հաճութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
ՄԵԿՆԱՊԷՍ. σαφῶς, σαφεστέρως, σαφεστάτα manifeste, diserte, disertissime. Յայտնապէս. պարզ եւ մեկին օրինակաւ.
Մարգարէքն անուամբ զքրիստոս քարոզէին մեկնապէս։ Նա եւ մեկնապէս իսկ ի դանիէլ մարգարէէ ասացեալ է. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 3. 6։ տե՛ս եւ ՟Գ. 39։ ՟Դ. 16։)
Բայց մեկնապէս հագար ասաց. (ասէ. տեսիլ աստուծոյ երեւեցաւ ինձ. Եփր. ծն.։)
Մեկնապէս ունի առակս զմիտսն. (Մխ. առակ. ՟Ղ՟Ը։)
cf. Մեկուսիմ.
διΐσταμαι disto, discedo, discrepo ἅπειμι, ἁφίσταμαι abeo, absto, absisto ἁποδημέω absum domo vel patria, peregrinor, proficiscor μετατίθεμαι transferor. որ եւ ՄԵԿՈՒՍԻՄ. Մեկուսի լինել. երթալ ի մի կոյս. մեկնիլ. ի բաց կալ. հեռանալ. հրաժարիլ. որոշիլ. օտարանալ. փոխադրիլ.
Ամենայն գիծ բոլորակի որքան ի նմանէ (ի կենդրոնէ), այսքան ի միմեանց մեկուսանան։ Բոլորովիմբ մեկուսացան յառաքինութեանցն չարութիւնքն. (Դիոն. ածայ.։)
Ի բարւոյն մեկուսանայ, եւ նմանօղ լինի սատանայի. (Յճխ. ՟Ի։)
Մեկուսանան տեսութիւն եւ լսելութիւն յայլոց երիցն. (Սեբեր. ՟Ժ՟Զ։)
Ի չար ի վարուցն մեկուսացեալք։ Մի՛ ի մեկուսանալ առաջնորդին՝ անառաջնորդութեան ձեւ առցէ զեղբայրութիւնն։ Մեկուսանալ ուրեք. (Բրս. հց.։)
Զքառասուն օր բոլոր մեկուսացաւ ի կերակրոյ մարմնականէ. (Աթ. ՟Գ։)
Յամենայն ազգատոհմէն մեկուսանալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Զարշակունիսն զմեկուսացեալսն ի թագէն եւ յայրարատն բնակելոյ. (Խոր. ՟Բ. 74։)
Ի քահանայական գաւթէն ոչ երբէք մեկուսանայր. (Ճ. ՟Գ.։)
Որ ախորժեսդ հեթանոսաբար առ ի մէնջ մեկուսանալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի գործոց չարեաց ոչ մեկուսացեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ի մեղացն մեկուսանալ. (Մաշկ.։)
Մեկուսանալն ի կանանց. (Կամրջ.։)
Այսչափ մեղուցեալ յիս ժողովրդեանն՝ արժանապէս մեկուսացան ի լուսոյն, եւ եղիցին ի խաւարի. (Մեկն. ղկ.։)
to remove, to go away, to retire, to stand aloof, to withdraw to a lonely place.
Մեկուսեալ էր մարդկութիւնս յաստուծոյ. (Պրպմ.։)
Մեկուսեալքն ըստ զիա՛րդ գոլոյն բանի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ըստ ծայրագունին առ միմեանս մեկուսելոց. (Նիւս. կազմ.։)
Անկատարն բարի եւ կատարունն ի բաց մեկուսեալ (են). Դոզն ինչ ի նմանէ մեկուսեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Զգաստ մեկուսեալ ի կանանց. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Մեկուսեմ.
ՄԵԿՈՒՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՄԵԿՈՒՍԵՄ. ἁφίστημι, διΐστημι seorsum statuo, dirimo, removeo, separo. Մեկուսի կացուցանել. մեկնել. հեռացուցանել. ի բաց որոշել. մէկդի ընել, զատել.
Մեկուսացոյց զնա ի ճանապարհէն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Մեկուսացոյց սակաւ մի զերանելիսն ի միմեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մեկուսացոյց զանձն ի բազմաց. (Իգն.։ որպէս եւ Նար. խչ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի բաց մեկուսեալ զնոսա ի միմեանց. (Պրպմ. ՟Թ։)
Վայելչաբար մեկուսեալ եւ ի գերակայ մասին եդեալ զընտրեալսն ի քահանայագործութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
to remove, to separate, to keep away, to put or place farther off.
ՄԵԿՈՒՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՄԵԿՈՒՍԵՄ. ἁφίστημι, διΐστημι seorsum statuo, dirimo, removeo, separo. Մեկուսի կացուցանել. մեկնել. հեռացուցանել. ի բաց որոշել. մէկդի ընել, զատել.
Մեկուսացոյց զնա ի ճանապարհէն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Մեկուսացոյց սակաւ մի զերանելիսն ի միմեանց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մեկուսացոյց զանձն ի բազմաց. (Իգն.։ որպէս եւ Նար. խչ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի բաց մեկուսեալ զնոսա ի միմեանց. (Պրպմ. ՟Թ։)
Վայելչաբար մեկուսեալ եւ ի գերակայ մասին եդեալ զընտրեալսն ի քահանայագործութիւն. (Մեկն. ղեւտ.։)
apart, aside, separately, in private, singly;
— առնել, to remove, to alienate;
— կալ, լինել, to remain aloof, to withdraw, to retire, to stand in dispart.
որ եւ ՄԵԿՈՂՄԱՆԻ. Ի մի կոյս կամ ի մի կողմն գնացեալն կամ գտեալն. զատեալ. որոշեալ. բացական. հեռաւոր.
Եւ է մեկուսեացն՝ յիշումն, սակայն ոչ ի մեկուսեաց լինի. (Նիւս. բն.։)
Զայսքան ի միմեանց մեկուսիս։ Ի վերայ քաջ մեկուսեացն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ուրացութիւնն մեկուսի առնէ յաստուծոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ առնէ յաստուծոյ. Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Անցեալ մեկուսի ի նոցանէ՝ ելաց յովսէփ։ Առեալ զնա մեկուսի պետրոսի։ Ի կանանց մեկուսի եմք յերիկէ եւ յեռանդէ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 24։ Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 22։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 25։)
Ի մեկուսի լինել նորա՝ ընկալցի զհոգ եղբարցն. (Բրս. հց.։)
Խրատ տայր, յիրացն՝ զոր եդ ի մտի, մեկուսի կալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փարիսեցին կայր մեկուսի ... եւ մաքսաւորն կայր մեկուսի։ Գնաց մեկուսի. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 11. 13։ Գծ. ՟Ի՟Գ. 19։)
Առնոյր զթագաւորն մեկուսի. (Ագաթ.։)
Մեկուսի գտեալ զաշակերտսն. (Իգն.։)
Իբրեւ զօտարոտիս մեկուսի դնէր. (Եզնիկ.։)
Եւ աստ զորդի մեկուսի քեցեսցես. (Սեբեր. ՟Է։)
Ամենայն դստերք եւայի տգեղացան. միա՛յն (մարիամ) գտաւ մեկուսի. (Ոսկիփոր.։)
Առեալ մովսէսի զխորան իւր՝ եհար արտաքոյ բանակին՝ մեկուսի յամբոխէ անտի. (Մրկ. ՟Է. 33։)
Առեալ մեկուսի ի բանակէ անտի. (Ել. ՟Լ՟Գ. 7։)
Խնդրէր պարապ՝ մատնել զնա նոցա մեկուսի յամբոխէն. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 6։)
Առեալ զնա մեկուսի յայլոցն՝ եւ ասէ ցնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ նոքա չեն մեկուսի ի պատժոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
separation;
retirement.
διάστημα, τὸ διάστατον, ἁπόστασις , ἁπουσία distantia, abscessio, absentia, discrepantia, interstitio, spatium, intervallum. Մեկուսի գոլն. մեկուսանալն, եւ հեռաւորութիւն. տարբերութիւն, որոշումն. անջատումն. անջրպետ. միջոց. խտիր.
Մեկուսութիւն եւ ոչ մի է հօր եւ որդւոյ։ Մեկուսութիւնս եւ որոշմունս յաստուածայինն էութիւն ի ներքս բերել անուսումնաբար. (Աթ. ՟Գ։ Կիւրղ. գանձ.։)
Առաքինութեանն մեկուսութիւն առ հակառակն (չարութիւն). (Դիոն. ածայ.։)
Արարեալն առ ոչ արարեալն՝ բազում ունի զմեկուսութիւն. (Պիտառ.։)
Տուընջեան եւ գիշերոյ մեկուսութեանցն։ Զերկոտասանից տանց աստեղաց մեկուսութիւն։ Զերրեակ ձեւս մարմնոց ասէ զեռակի մեկուսութիւնն, խորութիւն, բարձրութիւն, լայնութիւն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Աստուծոյ առ մարդիկ միաբանութիւն, որպէս եւ ընդդէմն՝ մեկուսութիւն։ Միշտ մեկուսութեամբ վեհիցն՝ պատուեալ լինի վատթարն, զնոցայն ժառանգելով զդաս. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Հաւասար շուրջանակի զմեկուսութիւնն ունի. (Պիսիդ.։)
Սկզբնատիպն ոչ կարացեալ ժուժալ՝ հեռանալ պատկերի իւրոյ, տարամերժիլ մեկուսութեամբ. (Պիտառ.։)
Ի ԲԱՑ ՄԵԿՈՒՍՈՒԹԻՒՆ. Նոյն ընդ վ. եւ Խուսափումն. ἁποφυγή կամ ἁποφοίτησις declinatio, fuga.
Զրկմամբ, եւ ի բաց մեկուսութեամբ, եւ կործանմամբ ի պատշաճիցն նոցա բարութեանց՝ չարք ասին. (Դիոն. ածայ.։)
fond of temples.
Առ այլովք դիցապաշտ մեհենասէր թագաւորօք. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
amethyst;
garnet.
• «մի տեսակ պատուական քար. սուտակ, ամեթովս» Եզեկ. իր. 13. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
ՄԵՂԵՍԻԿ կամ ՄԵԼԵՍԻԿ. ἁμέθυστος amethystus. Ակն պատուական. սուտակ. ամեթովս.
Զգոճաղմն, զակատն, զմեղեսիկն, զոսէքարն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։)
effeminate, luxurious, delicate, voluptuous;
այր —, sybarite.
Ծոյլ մեղկասէր՝ վատ չամոքեալ։ Մեղկասէր ծուլիցն հանդիսանալ՝ հեղգութիւնն է գովեստ. (Մագ. ՟Ի. ՟Խ՟Գ։)
love of luxury, effeminacy, idleness.
cf. Մեղմ.
Ատել հրամայէ զհայր եւ զմայր, զի սոցա սէրս՝ որ առ իմ սիրովն է, մեղմագոյն երեւեսցին, եւ իբր զատելութիւն թուեսցի. (Մեկն. ղկ.։)
Քանզի յոյժ կսկծեցոյց, արդ մեղմագոյն իմն կամի առնել զբանն։ Յառաջին թղթին մեղմագոյնս ճառէ վասն սոցին։ Մեղմագոյն եւս երեւեցուցանէր զանձն առ ամենեսեան, զի մի՛ ոք խրտուցանիցէ. (Ոսկ. ՟բ. թես. եւ Ոսկ. մ. ՟ա։ ի ճ.։)
Փոխարկեցեր զբնութիւն հրային՝ ի մեղմագոյն ցօղ երկնային. (Յիսուս որդի.։)
Այսքան մեղմագոյնս խօսեցաւ ընդ նոսա։ Ոմանք մեղմագոյնս, եւ ոմանք յանդգնագոյնս բարբառին։ Վարդապետեաց մեղմագոյնս ի ճահ նոցա եւ յօգուտ. (Իգն.։ Շ. մտթ.։ Նանայ.։)
Եւ վասն գալոյն ճշմարիտ հոգւոյն խօսեալ մեղմագոյն. (Գանձ.։)
producing or causing sin.
Որ բերէ զմեղս որպէս պտուղ չար. մեղսածին. մեղսառիթ. եւ բերեալն ի վերայ՝ վասն մեղաց.
Թէպէտ արդարութիւնաբերք լինին, եւ թէպէտ մեղսաբեր. (Ագաթ.։)
Ի մեղսաբեր եւ ի ցասմնահար դարուս։ Յամբոխեալ աւուրքս մեղսաբեր. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. օրին.։)
Ի բեկման աւուրս, եւ յաւերման եւ կոտորման մեղսաբեր սրոյն. (Կիր. պտմ.։)
plunged, sunk in sin.
Ծովածաւալ մեղսաթաթաւ աչաց իմոց տեսանի. (Բենիկ.։)
Թաթաւեալ ի մեղս. մեղօք շաղախեալ.
Ի հողաթաւալ մեղսաթաթաւ մեղանչական ի մարդկանէս. (Ագաթ.։)
Մեղսաթաթաւ մարմնովս զազրացեալ. (Մանդ.։)
evil-minded, malicious.
Ոյր խորհուրդ եւ միտք յածին ի մեղս. չարախոհ.
Լեզու սուտ, եւ սիրտ մեղսախորհուրդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
born in sin.
Յորմէ խաւարըն մեղսածին՝ հալածական անհետ լինին. (Յիսուս որդի.։)
hardened in sin, in iniquity.
Մակարդեալ՝ զանգեալ՝ մածեալ մեղօք կամ ի մեղս. մեղսաթաթաւ. մեղսաներկ.
Առաջնորդս մեղսաճաշակս խարդաւանաց։ Մեղսաճաշակս գազան։ Մեղսաճաշակն գոյիւք յուղարկիցիմ յորովայն մահու. (Պիտ.։)
Մարմին մեղսամակարդ, եւ յօժարութիւն երկրասէր. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Մեղսամակարդ միտք. (Ի գիրս խոսր.։ եւ Բենիկ.։)
Մեղսամակարդ. (մեղօք մածեալ. Հին բռ.։)
inclined to transgress, delighting in sin, wicked, criminal.
Սիրօղ զմեղս. յօժարեալ կամ անյագ ի մեղս. եւ Մեղանչական. մեղսային.
Չի՛ք անողորմ քան զմեղսասէր ազգս դիւաց. (Համամ առակ.։)
Մեղսասէր սատանայ, կամ իշխան աշխարհիս. մարդիկ, երիտասարդք։ Մեղսասիրացն անձինք. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Թ։ Փիլ. սամփս.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Շ. ընդհ.։)
Հանցես եւ զիս՝ յորոց նեղիմ ... եւ ի բանտից մեղսասիրին. (Յիսուս որդի.։)
Մեղսասէր կենցաղ, կամ բանտ. (Ճ. ՟Գ.։ Շար.։)
Ի մեղսասէր բարուց։ Յաշխարհական մեղսասէր օձապատիր խաբմանց նախնոյն. (Նար. երգ.։)
love of evil.
Մեղսասէրն գոլ. սէր մեղաց.
Սատանայ կոչեցան եւ դեւք. ըստ անուանցն զհակառակ բարւոյ գործս ունին առ ամենայն մեղսասիրութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Յաղագս ծուլութեան եւ մեղսասիրութեան։ Ի պատճառս անդարձութեան մերոյ. եւ ի մեղսասիրութենէ. (Շ. ընդհ.։ Տօնակ.։)
Պատճառես զպատճառս մեղսասիրութեանդ։ Զգարշ մեղսասիրութեանն օրէնս. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. յայտն.։)
cf. Արգահատութիւն.
Ձգէ ի յարգահատանս գթոյ կարեկցութեան. (Պիտ.։)
Արգահատանքն եւ փառք ոչ հասարակ երկոցունց. (Ոսկ. մ. ՟Ա 18։)
to have pity or compassion, to grieve, to console, to comfort;
to conjure, to entreat, to demand, to intercede.
(իբր յարգանդէ եւ յաղեաց խանդաղատիլ. որպէս եւ յայլ լեզուս արգանդ եւ աղիք՝ է եւ գութ). παρακαλέω, ἑλεέω, οἱκτείρω, ὐπερπάσχω , συγγγινώσκω. misereor, commiseror, parceo. եւ այլն. եւ այլն։ Աղեկիզիլ. գթալ. գթասիրել. կարեկից՝ ախտակից լինել. Մխիթարել. խնայել. աւաղել. աղիքը կտրտելով խղճալ, ողորմիլ, ափսոսալ, ցաւակցիլ, ցաւիլ. աճըմագ. մէրհամէթ էթմէք. էսիրկեմէք.
Ո՞ արգահատեսցէ թովչի օձահարի. (Սիր ՟Ժ՟Բ 13։)
Արգահատեցեր մեծի նեղութեանս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ պատժելի է, այլ արգահատելի։ Արգահատեսցեն որպէս ի չարէն բռնադատելոց։ Ներող եւ արգահատող է արարիչն. (Եզնիկ.։)
Յաքսորս տեսէք զիս, եւ ոչ արգահատել զրկելոցս. (Լմբ. սղ.։)
Լուռ միայն կայր, մինչեւ արգահատել սկսաւ նմա պիղատոս։ Իբրեւ արգահատէ իմն երկիւղածաց իւրոց տէր, եւ ասէ, փախիցեն ի լերինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
Արգահատեաց ի նա Աստուած. (Լաստ. ՟Ժ։)
Իբրեւ ի դիտանոցէ իմեքէ ի հեռուստ տեսանէ զմարդկան կիրոն, արգահատէ զկուրութեան զծառայեալս. (Նիւս. կուս.։)
(որպէս լտ. րօ՛կօ, տճկ. իրճա. րէճա) Գութ արկանել. գթովք աղաչել. պաղատիլ. ողոքել թախանձանօք խնդրել. մաղթել. հայցել. (որ եւ յն. բարագալէօ)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Արգահատեցիր, եւ ոչ երբէք լուայ։ զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ արգահատէր։ Նենգողացն իմոց՝ հաշտութեան արգահատեցի։ Գիտողիդ գաղտնեաց արգահատեցից։ Հասատատեսցէ ըստ սրտի արգահատելոյս։ Արգահատեա՛ (սուրբ կոյս) միշտ զողոմութիւն՝ որոց պանդխտիմք ի վիհս ներքին. (Նար.։)
compassion, care;
consolation, comfort;
prayer, supplication, intercession.
συγγνώμη indulgentia որ եւ ԱՐԳԱՀԱՏԱՆՔ Գթասիրութիւն. կարեկցութիւն.
Արգահատութիւն բերէ անամօթութիւն աղքատի. (Ոսկ. մ. ՟Բ 10։)
Ոչ եթէ ի դատապարտութիւն, այլ առաւել եւս յարդահատութիւն. (Եզնիկ.։)
Եւ Գթարկութիւն. աղերս պաղատանաց.
Լո՛ւր պաղատանացս արգահատութեան։ Զայս արգահատութիւնս մաղթողականս։ Արգահատութեամբ եւ աղօթիւք մարտիրոսացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Շ՟Դ. ՟Կ՟Զ. ՟Ձ՟Ա. եւ Նար. գանձ խչ.։)
matrix, womb, belly, bosom;
abdomen;
փող, անցք —ի, vagina.
ԱՐԳԱՆԴ γαστήρ, μήτρα, κοιλία uterus, venter գրի եւ Արգանտ, զի առաւել այնպէս հնչի. (իբրու արգասիք՝ երկք եւ երկունք անդ). Տեղի սաղմնառութեան եւ բեղնաւորութեան մօր. որովայն մօր. cf. ԾՈՑ, cf. ԳԱՆՁԱԿ. մօրը փորը.
Յո՞ր արգանդէ ելանէ սառն (այսինքն ուստի՞ ծնանի). (Յոբ. ՟Լ՟Ը 29։)
Զգօսացեալ անպտուղ արգանդն ի պտղաբերութիւն փոխարկեաց. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Արգանդ մտաց։ Արգանդ մտաց։ Արգանդ մաքուր մեծին Մեսրովպայ։ Յարգանդէ յառաջ քան զԱրուսեակ ծնայ զքեզ. (Ագաթ.։ Շար.։ Սղ.։)
Եկեալն յարգանդէ մօրն դարձեալ արգանդոյ երկրի պատրաստի։ զմեզ ծնանի աւազանին արգանդաւ հոգեպէս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Որով երկիր պղծի, եւ արգելու զարգանդ առ ի տալոյ զպտուղ ի ժամու. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
ԲԱՆԱԼ կամ ՓԱԿԵԼ ԱՍՏՈՒԾՈՑ ԶԱՐԳԱՆԴ ծնողաց՝ է Յաջողել կամ խափանել զծնունդս։ (Ծն. ՟Ի՟Թ 31։ եւ ՟Ի 18։)
fertile soil.
Զարգաւանդահողսն եւ զքաջաբերուն անդս։ Արգաւանդահող, եւ շատաջուր էր գաւառն. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Արգաւանդահող երկիր, տեղի, գետին. (Պիտ.։ Նար. խչ.։ Սկեւռ. ես.։)
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
Ոչ եղեալ էր արգել ամենայն այսոց պղծոց։ Յայտ. (՟Ժ՟Ը 2։)
Զի՞նչ է քեզ արգել՝ լինել վայելօղ ամենայնի. (Բրս. ողորմ.։)
Սփռեցան ընդ տիեզերս, զի ոչ դոյր ագել. (Ագաթ.։)
Ո՛վ լռութիւն, սանձն լեզուի, եւ որկրամոլաց արգել. (Վրք. հց. ձ. ՟Գ. (նոր թարգ. յարգեցման խափանիչ։))
Դեղ բժշկութեան են աղօթք, արգել մեղաց. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Է։)
Որպէս եւ ասէս եւասէր երբեմն զարգելն իւր ի հոգւոյն յիրս ինչ պիտանիս. (Տօնակ.։)
Արգել արասցեն երթալոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 16։)
Արգել առնել արիանոսացն, զի մի՛ եւս իշխեսցեն, եւ այլն. (Վրք. ոսկ.։)
Ոչ ինչ արգել առնի (յն. առնէ) եւ ընդ մեզ նոյն անցք անցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 9։)
Վասն մահու արգել լինելոյ ի մշտնջենաւորել. (Եբր. ՟Է 23։)
Արգել հայելոյ ի յստակութիւն լուսոյն լինիցին. (Եզնիկ.։)
Քանզի ի շուրջ բնակելոց ազգացն արգել լինէր, մնաց գործն անկատար. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Արդել արկցէ տէր ի փոսոյ գետոյն։ Արգել արկ ճանապարհաց իմոց. (Ես. ՟Ի՟Է 12։ Ողբ. ՟Գ 9։)
Արգել եւ զբաղումն տայր նոցա բէփրկութեան։ Եւ այլ ոչ կարաց արդել տալ ինքեան (այսինքն արգելուլ զանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ 5։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
ՅԱՐԳԵԼ ԱՐԿԱՆԵԼ. συγκλείω concludo Արկանել իբր յարգելան. շուրջ պաշարելով՝ փակել ի ներքս.
Պաշարէր զնոսա, եւ յարգել արկանէր զնոսա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա 65։)
Ձեռն ի գործ արկեալ ի պաշարումն եւ յարգեալ արկանել զնոսա. (Եւս.։ քր. ՟Ա։)
Ի տեղւոջ իմիք զզօրութիւն մտացն յարգել արկանել. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
Որ արգելականս պահէին զորդիսն քո. Պանդուխտ եւ արգելական։ Արգելականք ի կուսաստանաց անտի ի դրունս ընթանային. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։ Ես. ՟Խ՟Թ 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ 19։)
Սովական եւ արգելականք լեալ էին (առիւծքն դանիէլի) ի սովորութենէ կերակրոցն իւրեանց. (Ոսկ. պհ. Ոսկ. նին.։)
Աւերեաց զդժոխս, եւ զորոց անդ արգելականացն հոգւոց արձակեալ բազմութիւն՝ յարեաւ երեքօրեայ. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Որ իջեր կամաւ ի տարտարոսն ներքին արգելականանց բանտի. (Նար. էժէզ։)
Ի տե՛ս հիւանդաց եւ արգելականաց. (Խոսր.։)
Ի տեսանել զքեզ՝ կա՛մ մեռանիս, կամ արգելական առնէ. (՟Բ։)
Այնպէս արգելական էր, մինչ զի եւ յեկեղեցին ոչ ելանէր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Սպասաւորեալ հպատակէր ուրեմն (ումեմն) արգելականի. (Վրք. հց. ձ։)
Գունդս վանականաց, անձաւտմուտս եւ արգելականս բնակեցուցեալ. (Կորիւն.։)
Որպէս զի արտաքսեսցէ յարգելական խցէն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի բաց գնացեալ արգելական կրօնաւորութեան, եւ ախտից ի վերայ հասեալ, զհետ ի ներքս անկանի անարգելաւորութիւն. (Փիլ. լին.։)
cf. Արգելան.
Այրէին զամուրս արգելանոցաց նոցա. (Կաղանկտ.։)
cloister.
Վանք արգելական ճգնաւորաց. կուսաստան.
Գտանէին ի քաղաքին հռովմայեցւոց արգելավանս մի կուսանաց. (Ագաթ.։)
cf. Արգելում.
Արգելեն վատթար խորհուրդք զպարկեշտ վարս. (Խորս։)
Զաննիւթ միտս արգելել կարէ ի նիւթեղէն սենեակ մարմնոյն. (Կլիմաք.։)
Արգելեաց զմեզ հոգին սուրբ։ (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Ածգելեաց զինքն ի սենեկի։ Զժողովուրդն արգելեցին. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Յանդունդս դժոխոցն արգելեցեր. (ՃՃ.։)
Արգելէ զայն. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ եւ այլն։)
Ոչ կարէ պարագրիլ եւ արգելիլ Աստուած ընդ տեղեաւ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.
ԱՐԳԵԼՈՒՄ. κωλύω, ἁποκλείω, συνέχω, ἑπέχω, φραγίζω. prohibeo, impedio, obstruo եւ այլն. որ եւ ԱՐԳԵԼԵՄ, եւ իբր ռմկ. ԱՐԳԻԼԵՄ. (ի առ՛ գելում. լծ. լտ. ա՛րչէօ. յն. գօ՛լիո, գլի՛օ, ի՛րղօ) Արգել առնել կամ արկանել՝ կամ տալ կամ լինել. այսինքն խափանել, չթողուլ նահանջել. սանձել. դադարեցուցանել. կասեցուցանել. թող չիտալ. գօյ վէրմէմէք, ենկել օլմագ, եասսագ էթմէք, մէն էթմէք, մանի օլմագ, զապթ էթմէք.
Արգել զնոսա։ Մի՛ արգելուք զդոսա գալ առ իս։ Արգելուցուն յամուսնանալոյ։ Յովհաննէս ար գելու զնա։ Հրամայեաց հողոփեռնէս պահպանացն մի՛ արգելուլ զնա։ Զբարկութիւն իմ լցի, եւ արգելի։ Ոչ ոք արգելու ի քէն զշիրիմս։ Երկիր արգելցէ զարդիւնս իւր։ Մի՛ արգելուր ի նմանէ եւ զշապիկս. եւ այլն։
Մի՛ արգելցես զիս ընդ բազմին՝ յաւետաբեր յերկրէ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Զինչ եւ խնդրեսցես՝ տաց քեզ եւ ոչ արգելից. (Բուզ. ՟Ե 7։)
Փոքր ինչ արգելեալ զարտասուսն՝ ասէ ցիս. (Գ Վրք. հց. ՟Դ։)
Արգե՛լ դու զձայն քո ի լալոյ, զի գրեցան վարձք արտասուաց քոց. (Եփր. համաբ.։)
ἑγκλείω, συγκλείω. includo, occludo. Յարգել արկանել. խափուցանել. փակել ի ներքս. չթողուլ ելանել. պաշարել. դնել ի բանտի կամ ի դիպահոջ. գոցել, պահել, ներսը արգիլել. գափաթմագ, ալըգօմագ, հապս էթէմէք.
Զնա ի տան։ Պահէր յաներկաթ բանտն արգելեալ։ Յապարանս՝ յոր արգելն զնա։ Արգել ճարպն զվիրաբերանն։ Զշունչ առ ինքեան արգելուլ. եւ այլն։
Ճեպել ստիպել հասանել արգելուլ (ջուրց) զիւրաքանչիւր տեղիսն ետեղակալս. (Վեցօր. ՟Դ։)
Յարգելուլ երկնից, եւ ի չլինել անձրեւի։ Արժանի իսկ էին արգելլոյ ի խաւարի. (՟Գ. Թագ. ՟Ը. 35։ Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։)
Անտի (ի քահանայապետէն ) կամէին առնուլ իշխանութիւն, ուստի պարտ էր նոցա արգելուլ (այսինքն արգելանիլ). (Ոսկ. մտթ.։)
Հոգին արգելու եւ խափանէ յիւրոց խորհրդոցն. (Լմբ. սղ.։)
Խրատեսցէ զքեզ արգելուլ ի գործոց չարեաց. (Վեցօր. ՟Զ։)
Առանց արգելլոյ յաստուածայինն մխեալ լոյս. (Կլիմաք.։)
ԱՐԳԵԼԵԱԼ ԼԻՆԵԼ. կր. եւս եւ իբր ն.
որպէս Ստիպել զոք ի ճաշել ընդ իւր.
Անսայի, զի թերեւս արգելցէ ոք զիս անդ։ Գային ի հնձոց՝ ճաշակել. եւ երթեալ՝ ոչ օք արգել զնա. (Վրք. հց. ձ։)
forbiddance, prohibition, interdiction;
retention, hinderance;
եկեղեցական —, interdict.
Արգելումն հոգւոց. (Խոսր.։)
Կտրեա՛ զայս տոռունս. այնքան են եւ այլ արգելմունք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 34։)
important, considerable;
efficacious;
working;
— օր, a working day.
ԱՐԳՈՅ որ եւ ՅԱՐԳԻ. որպէս պ. էրճիմէնտ (ի էրճ. յարգ, գին). Մեծագին. պատուական. պատուելի. յարգելի. ազնիւ. ընտիր.
Առաջի անհաւատից արգոյ եւ պատուական ցուցանէ Աստուածաբ զծառայաս իւր. (Խոր. ՟Գ. 51։)
Պատուական արգոյ ի զարդ։ Դալարութեամբ ծաղկեալ՝ զարգոյսն մատուցանիցէք տեառն. (Ագաթ.։)
որպէս յն. ἑνεργής, ἑνεργός (ի է՛րղօն. որ է գործ) efficax, acer Ներգործական. գործունեայ. ազդոյ. կարեւոր. արդիւնական. եւ Գործողական.
Հաղորդութիւն հաւատոցն քոց արգոյ լինիցի. (Փիլիմ. 6։ Ուստի)
Զվեց աւուրսն արգոյս. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ 1։)
Արգոյ նաւաց նաւամարտիկ նաւացն նաւարկեաց ի փասին գետ. (Եւս. քր.։)
Արգիացւոց տոմիղնաւացն։ Արգիական նաւելաստացք կամ նաւաստիկք։ Արգիացւոց նաւատորմիղք։ (Նաւորդք արդեայ։)
new-born.
ἁρτιγενός. nuper natus. Արդ եւս ծնեալ. նորածին. դեռածին.
Տղայ տակաւին իմասցի փոքր, եւ արդածին. (Կիւրղ. գանձ.։)
new planted.
Սոյնպէս եւ յեզեկիէ՝ գրեալ է՝ եթէ սատակելոց էր Աստուած զտունկն առաջին իբրու զմարդիկ արդատունկ, եւ զուարճացուցանէ զայլ մարդիկ՝ որ ի կռապաշտութենէ աւերեալ եւ ցամաքեալ էին. (Եփր. աւետար. (գրեալ էր, զմարդիկ կարդատունկ)։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
δίκαιος justus, aequus (ի բառէս արդ. արդակ. հարթ. եւ այլն. իբր արարօղ կամ արարեալ հարթ եւ յարդարուն օրինակաւ) Զանձանց ասի որպէս իրաւարար. ուղղադատ. ուղղագործ. բարի. բարեպաշտ. անմեղ. անպարտ. աննենդ. անկեղծ. հաւատարիմ. անաչառ. զոր օրինակ,
Արդար դատաւոր։ Արդար է տէր։ Գիտեմ զի արդար երեւելոց եմ։ Զարդարն մի՛ սպանանիցես։ Զարդարն ըստ ամպարշտին։ Ի մէջ արդարոյն եւ անօրինին։ Զարիւն արդար. եւ այլն։
Արդար այն ասի, որ զզուգաւորութիւն համեմատ էակացն պահէ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Զի հարթ պահեցեալ՝ արդար կոչեսցուք հաւատարիմ հաւասարութեամբ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս։ Ո՛վ կեղծաւորդ յարդարոց. (Նար.։)
Արդար ըստ արտաքնոցն այն է, որ ոչ անիրաւէ, եւ ոչ զրկէ զուրուք։ Ի գիրս սուբս այն կոչի արդար, որ զբոլոր մասունս առաքինութեան յինքն բերէ. (Շ. մտթ.։)
Եթէ առ Աստուածն իւր սուտ գտաւ, առ ո՞ ոք ի մահկանացուաց աստի դա արդար գտցի. (Եղիշ. ՟Է։)
Կոչին սադուըեցիք, այսինքն արդար, եթէ՝ ոչ, ասեն, վարձուք մեք պաշտեմք զԱստուած, զի ոչ հային (ի) յարութիւն մեռելոց. (Եփր. համաբ.։)
Եւ զիրաց եւ զբանից ասի որպէս իրաւացի. պարտուպտաշաճ. օրնաւոր. ուղիղ. ճշմարիտ, զոյգ եւ կշիռ. անարատ.
Դատաստան արդար. (Շար.։)
Արդար ամուսնակից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 17։)
Ամենայն փոփոխմունք ժամանակակից աստիճանաց արդար գնաւցիք արեգական են. (Շիր.։)
Արդար ուսումն, կամ քարոզութիւն, հաւատ, ձեռնադրութիւն, բան, լուր, զսողութիւն, աչք, միտք, գործք, վաստակ, վաճառականութիւն. (Փարպ.։)
Արդար պատասխանի. (Պիտ.։)
Գովեցաւ արդարդ քո կուսութիւն. (Նար. կուս.։)
Ի բա՛ց բարձէք զխաբէութեան զվաճառդ զայդ, զոր չունիմք առ արդարս. այսինքն չհամարիմք ուղիղ. (Փարպ.։)
ԱՐԴԱՐՆ. գ. որպէս Արդարութիւն.
Սուրբն եւ արդարն՝ առաքինութիւնք բարուց են։ Մակագրեաց, յաղագս արդարոյն՝ կամ քաղաքավարութեան։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ, քաղաքականութեան։ Իմաստասէրն որպէս գիտէ զբնութիւն արդարոյն, ընտրէ զզրկիլն առաւել քան եթէ զզրկելն. (Սահմ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Զամենայն արդար խօսեսցիս։ Եթէ արդար ասացեր. (Յհ. ՟Դ 18։)
Զայս արդար ասէր, բայց զայլսն եւս ոչ արդար. (Ոսկ. ես.։)
veracious, just.
Արդարախօս. ճշմարտախօս.
Լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ. (Խոր. ՟Ա 18։)
just, upright, honest, innocent.
ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑ ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑԻԿ. Որ արդարութեամբ գնայ. արդար. արդարագործ. բարեգործ. Աստուածապաշտ.
Ոգւոցս ոչ գոյ դաս ընդ ծննդեան բուսոցն յարդարագնացս։ Եթէ ի բարուց բուսոյ անտի, եւ ոչ կամօք արդարագնաց լինէիր։ Սամփսոն մինչդեռ արդարագնացիկն էր՝ քան զամենայն մարդ զօրացաւ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Զաստուած ունէր վկայ իւր արդարագնացիկ կենացն. (Վանակ. յոբ.։)
Այս ամենայն փոփոխմունք արդարագնացիւք լուսաւորացն անցանեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Արդարագնաց.
ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑ ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑԻԿ. Որ արդարութեամբ գնայ. արդար. արդարագործ. բարեգործ. Աստուածապաշտ.
Ոգւոցս ոչ գոյ դաս ընդ ծննդեան բուսոցն յարդարագնացս։ Եթէ ի բարուց բուսոյ անտի, եւ ոչ կամօք արդարագնաց լինէիր։ Սամփսոն մինչդեռ արդարագնացիկն էր՝ քան զամենայն մարդ զօրացաւ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Զաստուած ունէր վկայ իւր արդարագնացիկ կենացն. (Վանակ. յոբ.։)
just, equitable, upright;
justifying.
Զայս թարգմանեալ ցուցանէ արդարագործ փարիսեցին. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Երկնախորհս եւ արդարագործս զամենեսեան կազմեաց. (Լաստ. ընթերց.։)
Ոմանք արդարագործ ոչ լինին, եւ բազում ամս հարստութեամբ վայելեն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Արդարագործ ճշմարտոթիւն Աստուծոյ. (Եփր. աղքատ.։)
justice, equity, integrity, probity;
justification, act of justifying.
Սկիզբն մեղաց եւ արդարագործութեան նախայօժարութիւն է. (Նիւս. բն.։)
Կարմէր աւազակն, թէ արդարագործութիւն ինչ երեւեցուսցէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Զղօրութիւնն յարդարագոծութեան սակս ընկալաւ։ Մարդասիրութեան պարգեւն ոչ փոխանակ արդարագործութեանն է. (Փիլ. սամփս.։)
Վասն հաստատուն արդարագործութեանն կատարեցին զբան հրամանի նոցա. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի կատարելում արդարագործութենն հաստատուն եղիցին. (Պիտ.։)
thatjudges equitably, just, equitable.
Արդարադատին Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Որ ինչ ցայժմ ոչ եղեւ ինձ, արդ լինիցի՞։ Ա՛րդ յարեայց՝ ասէ Տէր, արդ փառաւորեցայց, ա՛րդ բարձրացյց։ Արդ եւս նորամուտ հարսունք, կամ նորոգ ամուսնութիւնք։ Դուստր իմ արդ եւս վախճանեցաւ. եւ այլն։
Ցայժմ ես քեց յաշտ արարի, դու արա՛ արդ ինձ։ Ա՞րդ կամիս ուսանել. եւ այլն. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ցայժմ մոլորեալ էին, եւ արդ ի վեր անդր պատմեցաք, եւ կամ արդ եւս պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Եթէ արդ եւս կոչեսցէ զիս տէր, զի՞նչ լինիցիմ. (վրք հց. ԺԲ։)
Ոչ լինէր քարոզեալ ամենայն ազգաց որ յառաջագոյն՝ որպէս արդս. (այսինքն այժմ). (Եւս. պտմ. Ա 2։)
որպէս Արդի. ածդեան. այժմու.
Սոյնպէս ասէ յ՛արդ ժամանակս սակաւ մնացին ի ժողովուրդ անդ. (Եփր. հռ.։)
ԵՒ ԱՐԴ. ԲԱՅՑ ԱՐԴ. ԻՍԿ ԱՐԴ. Այսուհետեւ. ուրեմն. երբոր ասանկ է նէ, ասանկ ըլլալէն էպեւ, ուստի հիմա.
Արդ՝ ամենայն ազգք յաբրահամէ մինչեւ ի դաւիթ ազգք չորեքտասանք։ Արդ եղերուք դուք կատարեալք։ Արդ մի՛ նմանիցէք նոցա։ Արդ՝ եթէ դուք որ չարդ էք։ Արդ այսւոհետեւ, եւ այլն։
Եւ քանզի զամենայն թշնամանս յաճախեցեր, արդ ես արկից զքեզ ի տանջանս. (Ագաթ.։)
իբր՝ Արդեօք այսուհետեւ։ արդ եւս. cf. ԱՐԴ, մ։ ա՛րդ հարսունք. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
Եւ ա՛րդհարսունք՝ որ նստէին յարածածուկ առագաստի, ի սուգ մտեալ էին. (Ճ. Ա.։)
Ոսկի շարս կայսերական, ա՛րդ վաանական, եւ անգտական. (Նար. ԻԲ։)
Ի զարդ եւ ի յարդ եւ ի կերպարանս ածէր։ Ի պէսպէս կերպարանս եւ ի զարդս եւ ի յարդս։ Արարչի այն գործ է՝ զբնութիւնս առնել, եւ ոչ միայն արդս եւ զարդս։ Զարդուց եւ արդուց։ Ոչ միայն արդուց եւ զարդուց արարիչ է, այլ յոչնչէ առնել բաւական. (Եզնիկ.։)
Ճշմարիտ եւ արդարարադատ զԱստուած ցուցանել. (Խոր. ՟Ա 5։)
Արդարադատ առ մեղուցեալսն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Անաչառք են իբրեւ զարդարադատս. (Եղիշ. ՟Ը։)
equitable judgement.
δικαιοκρισία justum judicium Արդարութեամբ դատելն. արդար դատաւորութիւն, եւ անաչառ դատաստան.
Այժմ յերկայնմտութեանն վայելեսցուք, յայնժամ զարդարադատութիւնն ճանաչեմք. (Բրս. կրօն.։)
Պօղոսի ասացեալ զյայտնութիւն լինել արդարադատութիւն Աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Չէ՛ արժան արդարադատութեանդ ցասնուլ մեզ. (Փարպ.։)
Մի՛ ոք զմարդասիրութիւն Աստուծոյ առաջի եդեալ՝ զարդարադատութիւն ոչ ճանաչիցէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Իշխանն զպարիսպ արդարադատութեանն քակեաց. (Լմբ. սղ.։)
justly tormented.
Իրաւամբք լլկեալ. ըստ արժանեաց տանջեալ գոլով.
that thinks justly, that is just, equitable in his judgement.
Արդարախոհ մաօք։ Արդարախորհ ճանապարհորդութիւն. (Սիսիան.։)
Թէպէտ եւ սուրբն այսպէս արդարախորհ լինէր. (Յհ. կթ.։)
just, equitable, upright, innocent.
δίκαιος justus, aequus, aequalis Արդար եւ արդակ. այսինքն ուղիղ. հարթ. դիւր. օրինաւոր. կարդաւոր. զուգակշիռ. իրաւացի. եւ անմեղ. cf. ԱՐԴԱՐ, ըստ որում ասի զիրաց. շիտակ.
Զորս հաստատեաց կացոյց բնութիւնս արդարակ քաննով զուգօրդութեան. (Փիլ. ել. ՟Ա 1։)
Յարդարակն ստերիւրէ պողոտայէ։ Արդարակ հարթութիւն. (Պիտ.։)
Արդարակ հատուցումն, կամ վարկ, կշիռ, տուդանք, իրաւունք, մատակարարութիւն, գործք։ Եւ ի խօսելն ի բերանոյ աբելի.
Առ ի յընդունումն արդարակ եւ բազմահոս արեանս. (անդ։)
Զարդարակս նմա եւ զարժանաւոր պատիւ եւ պաշտօն՝ արածոց եւ պատկերաց անշնչից նուիրելով. (Սարկ. հանգ.։)
(Աշակերտքն՝ ուսուցչաց) զպատմողի եւ հօր մատոցանեն զարդարակ։ Ադահութիւն աւելաստացութեան՝ վտարել զեղբօրն զարդարակս։ (Երկրորդ տախտակն ՟Ժ պատուիրանաց) ունի յինքեան զառ ի մարդիկ արդարակս։ Ոմանք ոչինչ արտաքոյ քան առ մարդիկ արդարակացն՝ բարի ինչ կարծեցին գոլ. (Փիլ.։)
Իսկ ղովտ նոյնպէս եւ զօտարսիրութեանն լնոյր կանոն՝ երկրպագելովն, եւ ոչ զպաշտելոյ ուրուք հատուցանէր արդարակս. (Սարկ. պատկ.։)
Ի սմանէ միւս բուսեալ բարի ոստ՝ որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահիլ զարդարակսն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
who weighs, judges equitably, just, equitable.
Դատաւորք արդարակշիռք յիրաւունս. (Յճխ. ՟Ի։)
Փառս ետարդարակշիռ վարձահատուցին Քրիստոսի. (Վրք. հց. ձ։)
Արդարակշիռ լինել՝ զփրկանս շնորհէ. (Խոսր.։)
Որ արդարակշիռ է ի խօսս իւր։ Արդարակշիռ վարուց եւ բանից. (Լմբ. առակ.։)
Արդարակշիռ դատողութեամբ զմարմինն հնազանդեցուցանել ոգւոյ, որպէս եւ զծառայ՝ տեառն. (Լաստ. ընթերց.։)
Արդարակշիռ իրաւունք, կամ ստուգութիւն, կամ դատողութիւն, կամ քննութիւն. (ՅՃԽ. ՟Է։ Պիտ.։ Լմբ. սղ.։)
Ոմանք զվաճառս ճշդեն, չհայելով յարդարակշիռ վաճառոցն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Այն որ կրէ զշուչ կենդանի փչողին Յիսուսի, եւ նովաւ զարդարակշիռս աւետարանականս. (Համամ առակ.։)
Որպէս զարդարակշիռս (յն. զարդար կշիռս) այնպէս միաձայն միմեանց բարբառին բոլոր աստուածեղէն գիրք. (Աթ. ՟Ը։)
very just, upright.
Արս արդարակորովս. (Ել. ՟Ժ՟Ը 21։)
Արդարակորովքն երանութեամբքն պսակին. (Յճխ. ՟Է։)
Արդարակորով իրաւունք, կամ ուղղութիւն, կամ կշիռ, մեծութիւն, կեանք. (Պիտ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Շ. հրեշտ.։ Յճխ. ՟Է։) (Խոսր.։)
innocent, just, honest.
Ոյր միտքն է արդար. ողջամիտ. աննենգ. միամիտ, այսինքն հաւատարիմ.
Տիրասէր եւ արդարամիտ. (Փարպ.։)
Արդարամիտ եւ պարզ սրտիւ. (Յհ. կթ.։)
Զարդարամիտս եւ զարդարադատս ընտրեցէ՛ք. (Շ. ընդհանր.։)
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
δικαίομαι justificor Արդար լինել կամ գտանել ի բանս եւ ի գործս. սրբիլ մաքրիլ ի մեղաց, հաճոյ լինել Աստուծոյ. եւ Իրաւունս ունել.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
Առանց պատժի ոչ լիցի, եւ ոչ արդարասցի ամենայն՝ որ մերձենայ ի նա։ Որ ձեռնաուխ լինի տարապարտուց, ոչ արդարասցի։ Որ ոտն հարկանէ կորուսելոյն, ոչ արդարասցի։ Ահա որոց ոչ էր օրէն ըմպել զբաժակն, արբին ըմպելով. եւ դու արդարանալով արդարանայցե՞ս. ո՛չ արդարասցիս, այլ ըմպելով արբցես. (Առակ. ՟Զ 29։ ՟Ժ՟Զ 5։ Երեմ. ՟Խ՟Թ 12։)
Ոչ մեծաբանեմ պապանձեալս, ոչ արդարանամ ամբարիշտս. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
ԱՐԴԱՐԱՆԱԼ ԲԱՆԻՆ՝ է Ճշմարտիլ, ստուգիլ, կամ իրաւացի գտանիլ՞
Արդարացաւ իմաստութիւն յորդւոց իւրոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա 19։)
Այսպէս արդարացեալ է բանս. (Իգն.։)
Ածդարանալ թուի առասպելին։ Բայց ինձ արդարացեալ թուի լուրն այն. (Խոր. ՟Ա 11։ ՟Բ 58։)
just, equitable, legitimate;
justly, legitimately.
δικαίος, -ον justus, -um Որ ինչ իցէ ըստ կարգի արդարութիւն եւ իրաւանց. արդար. իրաւացի.
Զգաստացեալ՝ ողորմութեան արդարացւոյ հանդիպի, եւ թողութեամբ մեղաց։ Որ արդար ունակութիւն ունի, արդարացիս գործէ. (Նիւս. բն. ՟Ա. ՟Լ՟Ա։)
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
δικαιόω justifico Տալ արդարանալ, որպէս արդար եւ սուրբ կացուցանել, կամ համարել. իրաւունս տալումեք.
Արդարացուսցեն զարդարն, եւ պարտաւորեսցեն զամպարիշտն։ Արդարացուցանեն զամպարիշտն վասն կաշառոց. Մերձ է, որ արդարացուցանէ զիս։ Արդարացոյց զանձն իւրապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբն յուդայ։ Արդարացուցեր զնոսա յոյժ քան զքեզ։ Արդարացուսցէ զդատաստան իմ։ Ի զուր ուրեմն արդարացուցի զսիրտ իմ։ Դուք էք՝ որ արդարացուցանէք զանձինս առաջի մարդկան։ Կամեցաւ զանձն արդարացուցանել։ Զի եղիցի նա՛ արդար, եւ արդարացուսցէ զայն՝ որ ի հաւատոցն Յիսուսի. Զոր կոչեացն, ըզնոսին եւ արդարացոյց. եւ զորս արդարացոյցն, զնոսին եւ փառաւորս արար. եւ այլն։ Յորոց յայտ է, զի մարդ զմարդ արդարացուցանէ ջատագովելով. եւ Աստուած զմարդ՝ սրբելով. որպէս եւ մարդ զԱստուած փառաւոր առնելով. ըստ այնմ.
Ժողովուրդն, եւ մաքսաւորքն արդարացուցին զԱստուած. (Ղկ. ՟Է 29։)
Եւ ἁληθεύω verum esse probo Ճշմարտել, ստուգել, հաստատել զբան կամ զմիտս.
Հաստատէ զբանս ծառայից իւրոց, եւ զխորհուրդս հրեշտակաց իւրոց արդարացուցանէ. (Ես. ՟Խ՟Դ 20։)
Զնոցուն բանս արդարացուցեալ. որպէս ասէն, որ արդարացուցանէն զբանս ծառայից իւրոց մարգարէից. (Ագաթ.։)
Արդարացուցանել զմարգարութիւնն, կամ զանգիր հին ասացեալ զրոյցս, կամ զամբաստանութիւնն, կամ զգրեալն բան. (Իգն.։ Խոր. ՟Ա 9։ Եղիշ. ՟Է։ Նար. հ։)
Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)
justifying, justificative.
Որ արդարացուցանէ (ըստ ամենայն առման).
Արդարացուցիչ արտասուք. (Նար. մծբ.։)
Աստուածութեան արդարացուցիչ. (Նար ՟Խ՟Ը։)
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
Զսուրբն Յովսէփ զարդարեւ զկաթուղիկոսն հայոց. (Փարպ.։)
Զմիոյն եւ զարդարեւ էին։ Գիտութեան արդարեւ էին Աստուծոյ։ Զարդարեւն փրկիչ. (Փիլ. ստէպ։)
(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.
Արդարեւ քոյր իմ է՝ ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Արդարեւ որդի Աստուծոյ ես դու։ Արդարեւ Աստուած է ի ձեզ։ Այո՛ արդարեւ ես մոլորեցայ։ Արդարեւ աւերեցին զաշխարհս, եւ հրձիգ տյաին զկուռս նոցա, քանզի չէին աստուածք։ Արդարեւ յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմոնի։ Արդարեւ ասեմ ձեզ։ Ժողովեցան արդարեւ ի քաղաքիս յայսմիկ. եւ այլն։
Որ եղեւն իսկ արդարեւ։ Հանգչին արդարեւ. (Խոր.։)
Զտունն արդարեւ ես աւերեցի. (Եղիշ.։)
Շանց նմանելով արդարեւ ի միտս։ Աստուածային արդարեւ արմաւենի. (Յհ. կթ.։)
Տղայոց մտաց արդարեւ այս կարծիք. (Լմբ. ատ.։)
Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։
ԱՐԴԱՐԵՒ. ա. Ճշմարիտ. իսկական. հարազատ, ստոյգ, կամ տիրապէս այս եւ այսպիսի. ըստ յն. էապէս. ὅντως revera, verus
Դառնայր յարդարեւն Աստուծոյ։ Երիցս միակի՝ արդարեւ էին։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանական գոյանունութիւն. (Դիոն.։)
Դաշինս ընդ նմա դնէին որպէս (ընդ) արդարեւ ընդ թագաւորական զարմի. (Յհ. կթ.։)
Քեզ շնորհ հատուցանեմ որպէս արդարեւ սիրելւոյ. (Շ. թղթ.։)
justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
δικαιοσύνη, δικαίωμα justitia, aequitas Արդարն գոլ եւ Գործ արդարոյ. որպէս երբ. խագ, այսինքն իրաւունք. եւ որպէս ձատէգ, ձատագա, այսինքն արդարգործութիւն. բարեգործութիւն.
Արդարութիւն տեառն ուղիղ է։ Ուսո՛ ինձ զարդարութիւնս քո։ Միոյն արդարութեամբն յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց։ Դատեցարո՛ւք արդարութեամբ ի մէջ առն եւ եղբօր իւրոյ։ Որ դնայ արդարութեամբ, գտցէ օգնականութիւն։ Արդարութեամբ եւ ամբծութեամբ։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Յորժամ դարձցի արդարն յարդարութեանց իւրոց, եւ արասցէ յանցանս, եւ այլն։ Ապա ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ, որպէս առանձին առաքինութիւն՝ է Հաւասարութիւն իրաւանց.
Ճշմարիտ արդարութիւն յամենայնի կազմ կայ, հարթ հաւասար. վասն այնորիկ արդարութիւն անուանի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Արտաքինքն սահման եդին արդարութեան. եթէ ոք զինչս բաժանէ հաւասարութեամբ ըստ չափոյ պիտոյից ընդունողացն, արդար ասի. (Շ. մտթ.։)
Արդարութիւն է հասարակութեան բաշխօղ ըստ արժանաւորութեան՝ ոչ միայն յարտաքին իրաւունս եւ ի դատաստանս, այլեւ յանձինս մեր. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Է։)
Ես եւ արդարութիւն ուխտապահութեան ի միասին կռուեմք. (Փարպ.։)
Այլ որպէս հանրական առաքինութիւն՝ է Ուղղուի, եւ ամենայն գործ բարի.
Արդարութեան անուն մի է, բայց զամենայն պարունակէ յինքեան զմասունս բարեաց։ Ամենայն բարեաց անուն արդարութիւնս. (Շ. ընդհանր. եւ Շ. մտթ.։)
Արդարութիւն առաւելագոյն է քան զայլ առաքինութիւնս. որպէս թափանցեալ ընդ այլսն, եւ զբարեկարգութիւն նոցա պահեալ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Բերեալ զգործս վաստակից արդարութեանցն. (Ագաթ.։)
Արդարութիւն իմ նուազեալ, մեզանքն յայտնեցեալ։ Ի չարագործութենէ յարդարութիւն. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։ Տե՛ս եւ Եզեկ. ՟Գ 20։)
ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ. δικαίωσις justificatio Արդարացուցանելն, կամ արդարացուցիչ. եւ Արդարանալն. մաքրութիւն. սրբութիւն.
Վասն զմեզ արդարացուցանելոյ։
Յորմէ եւ զպարգեւ արդարութեանն ի մեղաց ընկալաւ. (Լմբ. սղ.։)
Ճշմարտութիւն. ստուգութիւն. հաւաստիք.
Եւ ոչ մի շաւիղ կամ ցուցումն գոյ յասացեալսդ, որ զարդարութիւն ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա 21։)
Արդարութեամբ զիրսն եւ ցուցանել՝ ի մեծ թագաւորէն երկնչէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Զուգահաւասարութիւն ո՛ր եւ է իրաց.
Ի յարդարութենէ հաւաստի համեմատութեանցս առ միմեանս. (Պիտ.։)
cf. Արդի.
ԱՐԴԵԱՆ παρών, ἑν τῷ παρόντι paesens, impraesentiarum որ եւ ԱՐԴԱՅԻՆ, ԱՐԴԻ. այսինքն Այժմու. Այժմեան, ներկայ, առաջիկայ. հիմնակուան.
Յարդեան ժամանակիս։ Որպէս եւ այժմ եւ արդեան ժամուս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել.։)
Ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեան, այլ ըստ արդեանս. (Խոր. ՟Գ 48։)
Ոչ յարդեան ժամանակի, այլ ի սկզբան լինելութեանն։ Մինչեւ յարդեանս ամանակ։ Արդեան տարակուսանացս։ Արդեանս աղէտք. (Պիտ.։)
Գիտելով զարդեան դիպուածոյս։ Ի կատարումն արդեան խորհրդոյս. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Հ՟Ե։)
already, even now;
before.
ԱՐԴԷՆ կամ ԱՐԴԷՆ ԻՍԿ. ἥδη, ταχύ jam, cito իտ. gia (առընթեր անցեալ բայից). Նախ քան զարդեան ժամս. Կանխաւ. յառաջագոյն. յառաջնմէ իսկ քան զասելն իմ. մինչեւ ցարդ. նոյն հետայն, եւ այլն. պահ մը առաջ, առաջուց, ինչուան հիմա.
Հուր եկի արկանելյերկիր, եւ զի՞նչ կամիմ, թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Արդէն իսկ յագեալ իցէք, եւ արդէն մեծացարուք։ Իբր ոչ եթէ արդէն առեալ իցէ, կամ արդէն կատարեալ իցեմ, եւ այլն։
Հրամայեալ է ա՛րդէն ի ձեռս երկաթոյ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե 22։)
Կարծէին զարդէն հասումն առնել առ նոսա. (Պիտ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Եւ ἥδη, νῦν mox, abhiuc (առնթեր ներկայ բայից). Ահա այժմէն իսկ. այժմ. ի մօտոյ. արդի՛. հիմակուընէ հիմակուց, առջեւնիս.
Խաւարն անցանէ, եւ լոյս ճշմարիտ արդէն իսկ երեւի. (՟Ա. Յհ. ՟Բ 8։)
Գայ ժամանակ, եւ արդէն իսկ է. (Յհ. ՟Ե 25։)
Զառաջիկայս արդէն զմի ի նորա կենցաղօգուտն խրատուց անցեալ տեսցուք. (Պիտ.։)
Զներկայի՞ցս զոր արդէն ունիմ, թէ զանցելոցն. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Համար տալոյն ժամանակն ո՛չ է արդէն, այլ առ յապայ. (Լմբ. տնտես.։)
Ապա թէ արդէն ոչ պատժիմք, մի՛ յայն ապաստան լիցուք. (Գէ. ես.։)
Առատաձեռնեա՛, եւ արդէն ի քեզ պատուաստեցայց. (Նար. ՟Խ՟Բ։)
Գոնէ արդէն պատուաստեսցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
present, new, recent, modern;
— ծնեալ, newly born;
—ք, the moderns.
ԱՐԴԻ. ԱՐԴԻ՛ ԵՒՍ. (որ եւ յն. ա՛րդի) ἅρτι modo, nuper, recenter Ա՛րդ. ա՛րդ եւս. այժմ. այժմ իսկ. այժմիկ. այն ինչ. դեռ. արդէն իսկ. ահա այժմ. փոքր մի յառաջ.
Արդի եւս յերկրէ ի վեր բուսեալ, եւ ադէն առ կատարեալ գեղեցկութիւն հասեալ. (Նիւս. կազմ. ՟Բ։)
Զայս արդի ճառեալ այրս ասէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որպէս թէ արդի ինչ ի ծայրագոյնս եկեալ երեւի չարիս. (Պիտ.։)
Իբրեւ զարդի ծնեալ մանկունս. (՟Ա. Պետ. ՟Բ 2.) յն. մի բառ, որպէս արդածին, կամ նորածին. ἀρτιγέννητος modo genitus
Վասն առաջին սիրոյ ձերոյ, եւ վասն արդի համբերութեան ձերոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Յարդեացս վտանգից ապրել. (Խոր. ՟Ա 21։)
Զուգապէս ընդ արդիսս շուրջ ըմբռնեալ է. (Նիւս. կազմ.։)
Եւ արդիքս բազում ամբաստանութեան են արժանիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 36։)
Բարի գործս ստանան անձանց՝ զարդիս եւ զապառնին. (Յճխ. ՟Ը։)
Օգտաբեր յարդիս եւ յապառնիսն. (Խոսր.։ իսկ)
Զաւետիս կենաց ունի՝ զարդիս եւ զհանդերձելոցն. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ 8.) իմա՛ ըստ յն. կենացս արդեաց եւ հանդերձելոց։ Սոյնպէս են եւ յետագայքդ իբր սեռական բառիս Արդ.
Ամենայն օգտի եւ պիտոյից՝ արդիս եւ հանդերձելոցն. (Խոսր.։)
Յառաջասացեալ օրհնութիւնք զներկայումս եւ զարդիս ունի զդիտաւորութի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Մի՛ ինչ ապաստան լինիջիք յառաջին յաղթութիւն, քանզի յարդի գալ հասանելդ ձեր ի վերայ՝ մեծ զօրավիգն ունիմք զԱստուծոյ օգնականութիւնն. (Ոսկ. ես.) լինի իբր մ. կամ ա։
meritorious, fruitful, useful, profitable.
πυροφόρος frugifer Որ բերէ արդիւնս, պտուղս, բերս, եւ շահս. բերրի. արգաւանդ. պտղաւէտ. շահեկան.
Երկիր արդիւնաբեր՝ սակաւաբեր եղիցի. (Մեսր. երէց.։)
Արդիւնաբեր հունձք. (Յիսուս որդի.։)
Զծովն ի յարդիւնաբեր պտղոց տեղի արար (այսինքն փոխեաց). (Նիւս. սքանչ.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Արդիւնարար. վաստակաւոր. արդեմաբք կատարիչ. եւ Արդիւնաշատ.
Արդիւնական վարդապետ. (Ոսկիփոր.։ Տօնակ. եւ այլն։)
Կատարումն արդիւնականացն՝ սէր, այսինքն ձեռօք խնդրողաց զԱստուած. (Լմբ. սղ.։)
Արդիւնական գործս պիտոյից իմաստաւոր խորհրդով գործել. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Միտք զարդիւնական իրս կատարեալ. (Լմբ. սղ.։)
Սա զարթուցիչ ներբուսական՝ հանօղ յաճումն արդիւնական. (Յիսուս որդի.։)
Կարծիցէ ոք զինքն բաւական ի ճարտասանականն հանճար, այլ ոչ արդիւնական ինչ համեղութիւն գուցէ ի բանս նորա. (Տօնակ.։)
to be carried into effect, to produce some effect or fruit.
Յարդիւնս գալ. արդիւնս առնուլ. անթերի ի գլուխ ելանել արդեամբք եւ պտղովք. պտղաբեր գտանիլ.
Այս խորհուրդ թշնամեացն մի՛ արդիւնասցի գործով. (Լմբ. սղ.։)
Աղօթք դանիէլի արդիւնասցի. (Վրդն. դան.։)
Սերմանահանին ի չորից մի մասն արդիւնացաւ. (Խոսր.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Սերմանեսցեն զցորեան արդիւնաշատ. (Ճ. ՟Ա.։)
Արա՛ պաղաբերս արդիւնաշատ առաքինութեան. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զուարճացոյց զնոսա ծաղկալից եւ արդիւնաշատ վարդապետութեամբն. (Գէ. ես.։)
cf. Արդիւնաբեր.
Տուօղ զարդիւնս կամ զբերս յիւրմէ. պտղատու, արդիւնաբեր.
Զնորա պատգամն խօսիմք ... պտղաբերս եւ զարդիւնատուս. (Ագաթ.։)
to fructify, to bear fruit, to make a favourable impression, to be advantageous.
Սովաւ եւ ի սոյն արդիւնատրեցեր երկունք կենաց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
production, fruit, utility.
Արդիւնս տալն. պտղաբերութիւն.
Հերկեցի զանդաստան սրտիս յորոմանն արդիւնատրութիւն։ Մշակես զսահմանս կենաց առ բանիդ կենաց արդիւնատրութիւն. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Ծ՟Ը. եւս եւ ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
fruitful;
husbandman
γεωργός (յորմէ անունս Գէորգ). agricola Որ առնէ արդիւնս՝ գործելով յանդաստանս. արդիւնագործ. երկրագործ. մշակ. վաստակաւոր ժիր եւ փոյթ ի գործ հասարակաց.
Եթող այգէգործս եւ արդիւնարարս, (կամ յայգեգործս եւ յարդիւնարարս). (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե 12։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ 16։)
Յարդիւնարար գործնականին, եւ ի յիմաստ տեսականին. (Յիսուս որդի.։)
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զեղբայրասէրն եւ զհեզն եւ զարդիւնարարն. (Խոսր. պտրգ.։)
Զարդիւնարարս գովէ վասն համացեղիցն կարեկցութեան. (Տօնակ.։)
Որ բերէ արդիւնս յիւրմէ. պտղատու. պտղաբեր. եւ տուօղ պտղաբերութեան.
Երկիր յորժամ միանգամ ընդունի զսերմն, արդիւնարար լինի. յն. զպտուղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 17։)
Սերմանեաց ի նմա զբուսական զօրութիւն ... եւ բազում արդիւնարար ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ըստ ինքեան. (Եղիշ. դտ.։)
production;
tillage, agriculture.
Մշակութիւն. եւ Պտղաբերութիւն. արդիւնարարութիւն. հասունութիւն.
Սերմանել ... եւ ապա յարդիւնարարութիւնս մատչել. (Կոչ. ՟Դ։)
Ծանիցուք զարդիւնարարութիւն անսպառ բարութեանցն. (Խոսր.։)
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Յարդիւնս ածել. բուսուցանել. աճեցուցանել. արտադրել. արտադրել. պտղաբեր եւ հասուն կացոցանել. եւ Առնել արդեմաբք.
Լինել երկիր արգաւանդ, եւ արդիւնացուցանել զսերմն բանիս մեր. (Շ. ընդհանր.։)
Արդիւնացուցէ՛ք ի սրտից ձերոց անդաստան. (Սիսիան.։)
Յօղով բժշկութեանդ քո զբազումս արդիւնացուսցես յաստուածային շտեմարանս. (Ճ. ՟Ա.։)
Զվարձսն յամենայնի, զոր դուք արդիւնացուցանէք մեզ. (յհ. ՟Բ 12։)
Ի կատարումն հասուցանել. արդեմաբք ճշմարտել. կատարել.
Ստեփանոս արդիւնացոյց զանունն՝ իւրական յօժարութեամբ պսակեալ. (Տօնակ.։)
Զոր արդիւնացուցանէր զասացեալն մահուամբն եւ յարութեամբն. (Երզն. մտթ.։)
Զայս յորժամ յինքն արդիւնացուցանէ, յայնժամ ասէ ցանձն իւր, ե՛կ երթիցուք առ Աստուած. (Կլիմաք.։)
meritorious, useful, fruitful.
ἑνεργός efficax, χρήσιμος utilis cf. ԱՐԴԻՒՆԱԿԱՆ՝ ըստ որում ասի զիրաց. (եւ ո՛չ զանձանց, որպէս վարեն յետինք իբր ռմկ). Ըստ յն. ներգործական, եւ պիտանի. շահեկան. արգասաւոր.
Ըստ ներգործութեան եւ արդիւնաւոր գալստեան. (Մաքս. եկեղ.։)
Զի՞նչ օգուտ է համբերութիւնս, եւ կամ զի՞նչ արդիւնաւոր են մեզ հաւատքս. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Թէպէտ եւ ոչ արդիւնաւորք իմս, սակայն մնացական, եւ քոյումն յիշելի. (Արշ. վերջաբ։)
Արդիւնաւոր պտղովն զամենեսեան կերակրէր. (ՃՃ.։)
Ըզհուր սիրոյ քո արդիւնաւոր՝ բորբոքեցին ի մեզ հոգեւոր. (Գանձ.։)
fecundity;
fruit, utility.
Զի՞նչ եւս ներբողեցից զարդիւնաւորութիւն աղօթից. (Խոսր.։)
Զարդիւնաւորութինս ասեն, այս ինքն զառաքինութիւնս. (Վրդն. սղ.։)