of little strength.
scanty leaved.
few in number, not numerous.
Կետս խղճիւ եւ ցաւօք մտաց զսակաւութիւն զաւուրս կենցաղոյս։ Սակաւաթիւ գնդաւ երջանկացն. (Փարպ.։ Նար. առաք.։)
cf. Սակաւաժամանակեան.
ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. ὁλιγοχρόνιος, βραχυχρόνιος breve tempus durans, exigui temporis. ոպր եւ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ, ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. Ոյր ժամանակն եւ տեւողութիւն էսուղ. սակաւորեայ.
Զփափկութիւն սակաւաժամանակ եւ ապականելի. (Մխ. առակ.։)
Վարանեսցի ոք երիցագոյն ասել զայն, որ յառաջ քան զնոսա զամսն այն ինչ է սակաւաժամանակոք (այսինքն սակաւաժամանակ միջոցաւ)։ Ամենայն ինչ՝ որ ի մարմնի եւ արտաքոյ, է սակաւաժամանակեայ։ Սակաւաժամանակեայ է եւ առօրեայ։ Զմարմնոյն սակաւաժամնակեայ գեղեցկութիւն յարգուկն համարի. (Փիլ.։ Կենացս մարդկան սակաւ է, եւ սակաւաժամնակեայ՝ կենցաղոյս պայծառութիւն. Մաշկ.։)
Մարդ ի մարդոյ առնլով զտէրութիւն սակաւաժամանակեան. (Խոր. ՟Բ. 70։)
cf. Սակաւաժամանակեան.
ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. ὁλιγοχρόνιος, βραχυχρόνιος breve tempus durans, exigui temporis. ոպր եւ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ, ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. Ոյր ժամանակն եւ տեւողութիւն էսուղ. սակաւորեայ.
Զփափկութիւն սակաւաժամանակ եւ ապականելի. (Մխ. առակ.։)
Վարանեսցի ոք երիցագոյն ասել զայն, որ յառաջ քան զնոսա զամսն այն ինչ է սակաւաժամանակոք (այսինքն սակաւաժամանակ միջոցաւ)։ Ամենայն ինչ՝ որ ի մարմնի եւ արտաքոյ, է սակաւաժամանակեայ։ Սակաւաժամանակեայ է եւ առօրեայ։ Զմարմնոյն սակաւաժամնակեայ գեղեցկութիւն յարգուկն համարի. (Փիլ.։ Կենացս մարդկան սակաւ է, եւ սակաւաժամնակեայ՝ կենցաղոյս պայծառութիւն. Մաշկ.։)
Մարդ ի մարդոյ առնլով զտէրութիւն սակաւաժամանակեան. (Խոր. ՟Բ. 70։)
of short duration, temporary.
ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. ὁλιγοχρόνιος, βραχυχρόνιος breve tempus durans, exigui temporis. ոպր եւ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ, ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. Ոյր ժամանակն եւ տեւողութիւն էսուղ. սակաւորեայ.
Զփափկութիւն սակաւաժամանակ եւ ապականելի. (Մխ. առակ.։)
Վարանեսցի ոք երիցագոյն ասել զայն, որ յառաջ քան զնոսա զամսն այն ինչ է սակաւաժամանակոք (այսինքն սակաւաժամանակ միջոցաւ)։ Ամենայն ինչ՝ որ ի մարմնի եւ արտաքոյ, է սակաւաժամանակեայ։ Սակաւաժամանակեայ է եւ առօրեայ։ Զմարմնոյն սակաւաժամնակեայ գեղեցկութիւն յարգուկն համարի. (Փիլ.։ Կենացս մարդկան սակաւ է, եւ սակաւաժամնակեայ՝ կենցաղոյս պայծառութիւն. Մաշկ.։)
Մարդ ի մարդոյ առնլով զտէրութիւն սակաւաժամանակեան. (Խոր. ՟Բ. 70։)
requiring but little care.
Որ սակաւ խնամաց պէտս ունի. ոչ շատ խնամեալ.
Արմատս ինչ ինքնաբոյսս եւ սակաւախնամս. (Արծր. ՟Ա.)
cf. Սակաւաբան;
— լինել, to speak but little, to be taciturn.
Խոնարհեցուսցէ զինքն առ ի սակաւախօս լինել, եւ ցածրախօս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
shortliving;
— լինել, to be short-lived.
ὁλιγόβιος, ὁλιγοχρόνιος brevis vitae, exiguo tempore vivens. Որ սակաւ կեայ. ոյր կեանքն է սսուղ. սակաւօրեայ. սակաւաժամանակեան. քիչ ապրող, քիչ ատենուան.
Օրհնեալ է ծնունդ կանանց սակաւակեաց։ Յոբ. (՟Ժ՟Ա. 3։ ՟Ժ՟Դ. 1։)
Յորժամ վախճանին կեանքս, շատակեացն եւ սակաւակեացն ոչ ընդհատ են ։ ի մեմեանց։ (Այնմ. որու՞մ. սակաւակեցին. Իսիւք.։)
երուանդ սակաւակեաց. (Խոր. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 61։)
Սակաւակեաց ժամանակաւ վախճանեսցի։ Սակաւակեաց աւուրբք վճարի. (Պտմ. աղեքս.։ Վեցօր. ՟Է։)
ՍԱԿԱՒԱԿԵԱՑ. ա. Որ սակաւ իրօք ապրի. սակաւապէտ.
Աստուծոյ եւ հրեշտակաց սակաւակեացն ազգակից լինիցի. (Լծ. փիլ.։)
frugal, sober.
Որ սակաւ ուտէ. սակաւուք շատացեալ.
Թռչունք սակաւակերք՝ երագաթռիչք են. (Յճխ. ՟Թ։)
sobriety.
living but a short time, short life.
Լինէր ամիրապետ որդի նորա սակաւակեցութեամբ. (Յհ. կթ.։)
restless, hasty, impatient.
Ոյր համբերութիւն է սակաւ. անհամբեր.
Եւփորձեալ զձեզ՝ գտանէի սակաւահամբեր. (Վանակ. յոբ.։)
lightly clothed.
of little faith, hesitating, vacillating.
Ընդէ՞ր վատասիրտք էք սակաւահաւատք. (Մտթ. ՟Ը. 26։)
of little strength, few in number, inconsiderable, accompanied by but few people;
thinly attended;
— գունդ, a handful of soldiers.
ὁλιγοστός, -οι paucus, -ci, paucissimi, paucis comitatus. Ունօղ կամ ունենալով զսակաւ ձեռն զօրաց, եւ կամ զնպաստ իրաց. սակաւագունդ. սակաւաթիւ. սակաւաւոր. տկար. դոյզն. չափաւոր. անձեռնհաս. քիչ. քիչուոր.
Զիա՞արդ կարասցուք մեք սակաւաձեռն՝ մարտնչել ընդ այնչափ պնդակազմ գնդի. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 17։)
Ըստ սակաւաձեռն կարի դիմակաց հինից թշնամեաց գտանէր. (Յհ. կթ.։)
Սակաւաձեռն՝ այսու արամբ, յաղթեմք զօրաց. (Ներս. մոկ.։)
Սակաւաձեռն ծերութեամբն։ Ընդ համօրէն աշխարհ քարոզել զսակաւաձեռն իւղոյն յարգաւորութիւն. (Նար. ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
summary, concise, brief, short, abridged.
Ուր կամ ոյր սակաւ են մասունք. սակաւաձեռն. դուղնաքեայ, սուղ.
Զսակաւամասնեայ մնացորդս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
Զսակաւամասնեայ բանիցս յօդուած։ Սակաւամասնեայ իմաստիւ։ Սակաւամասնեայ այսր կամ մերս գովեստի. (Նար.։)
thinly peopled.
Ուր իցէ մարդ սակաւաւոր. որպէս Սակաւաբնակ, եւ Սակաւաձեռն.
Փոքր եւ սակաւամարդ քաղաքին մովդիմու. (Լմբ. ժղ.։)
Թագաւորն փախեաւ, զի սակաւամարդ էր. (Վրդն. պտմ.։)
want of population.
ὁλιγανθρωποία paucitas hominum. Սակաւաթիւ դոլն կամ սակաւութիւն մարդկան.
Սակաւամարդութեամբն ընդ բազում տարակուսանօք գոլով. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որ ըս տանն են յարենէ ի սակաւամարդութիւն ամփոփեալք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 3։)
Առաջին լծորդքն ընդ յետինսն զուգեալք լինէին ամուսնութեամբ, մինչ սակաւամարդութիւն էր. (Վրդն. ծն.։)
of tender age, young.
having but very few sins.
Ոյր սակաւ են մեղք. մեղքը քիչ.
Իբրեւ զսակաւամեղ։ Հաւասարեաց զբազմամեղս եւ զսակաւամեղս. (Ճ. ՟Բ.։ Իգն.։)
Մարմին թռչնոց զսակաւամեղիցն, եւ երկնաւորաց՝ զարդարոցն ասէ։ Զիադ զսակաւամեղն ամենայնիւ՝ ամբարշտելացն մատնել ի սատակումն։ Ոչ սակաւամեղիցն միայն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Փարպ.։ Նար. ՟Ծ՟Գ։)
short-witted, dull.
Պակասամիտ, կամ կարճամիտ.
Զսակաւամիտն ի վայր արկանեն։ Ոչ ընդ նոյն հաւանեալ եմ, ընդ որ սակաւամիտքն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 73. եւ Փիլ. լիւս.։)
narrow entry.
(ի բառէս Մուտ) Սակաւ եւ նուազ մտանելն.
Զխռչափողն արար պատուածով եւ գօտիւք (այսինքն գօտեօք). (ի սակաւամտութիւն օդոյն. Ոսկիփոր.։)
to lessen, to grow less, to diminish, to decrease, to be reduced.
Սակաւաւոր մնալ. պակասիլ թուով.
Նահատակք նոցա զօղեցին, բազմութիւնք նոցա սակաւացան. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Թէ թողում զսա (ասէր սատանայ), սակաւանայ կողմն իմ. (Վանակ. յոբ.։)
Որպիսի վստահութեամբ կարասցուք զայնպիսի քաջ որերոյ ունել զդէմ սակաւացեալքս. (Փարպ.։)
narrow.
կամ ըստ յն. գ. μικρά σύστασις parva collectio. Մակդիր ծովակի՝ ոյր նիստն է սակաւ ըստ տարածութեան. փոքրադիր. նեղ. անձուկ ըստ կայից.
Սակաւանիստ ծովակաց։ Զսակաւանիստ ծովակս. (Վեցօր. ՟Դ. ՟Է։)
oligarchical.
oligarchy.
ὁλιγαρχία paucorum principatus. որ եւ ՍՈՒՂԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ ասի. Պետութին կամ իշխանութիւն սակաւութիւ իշխանաց.
Յաղագս միայնապետութեան ... սակաւապետութիւն, եւ բազմապետութիւն (չիք յերկինս). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
thrifty, frugal, sober, moderate.
ὁλιγοδεής qui paucis eget, paucis contentus, frugi. Որ սակաւ իրաց պէտս կամ կարիս ունի. սակաւակեր. ժուժկալ. պահացող.
Որ սթափքն են եւ սակաւապէտք, իմաստնագոյնք են. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Փոքր ի շատէ զերաշտութիւն կոկորդեացն զովացուցանել՝ լեզուօնք զջուրսն լակէին ... նշանակ է սոսկ մարդոց սակաւապէտս ստացուածոց. (Եղիշ. դտ.։)
Որ բնութեամբ է սակաւապէտ. (Երզն. մտթ.։)
thriftiness, contentedness, moderation, frugality, sobriety.
Տանջանք անյարգութեան՝ սակաւապիտութիւն։ Այն՝ որ անկարօտն է, սակաւապիտութիւն իբրու ազգակից իմն եւ դրացի լինի. (Փիլ.։)
Սակաւապիտութիւն կերակրոց, կամ գինւոյ, կամ մարմնոյ. (Եղիշ. ՟Ը. եւ հայր մեր։ Յճխ. թ. ՟Ժ՟Ա։ Բրս. պհ. ՟Ա։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Դ. 8։ Նար. երգ.։)
Սակաւապիտութեամբ զգեցցի կոշիկս՝ զօրինաւոր եւ զպարկեշտ ամուսնութիւն. (Տօնակ.։)
having but little fruit;
cf. Սակաւազաւակ.
Ոյր սակաւ է պտուղ՝ բերք կամ ծնունդ.
Սառայ՝ մի ծնաւ, նշանակ հոգւոյ՝ սակաւապտուղ եւ մեծախորհուրդ. (Վրդն. ծն.։)
done with slight fatigue.
Ուր սակաւ իցէ ջան եւ աշխատութիւն.
Սակաւաջան նպաստաւորութեամբն իբրեւ ընծայաբեր լինել. (Արծր. ՟Ա. 1։)
scarce in water.
transient, of short duration.
Սակաւավախճան կեանս ունի. (Իմ. ՟Ծ՟Է. 9։)
containing but little, not capacious, narrow.
Որ սակաւ ինչ տանի յինքեան. փոքրատար. քիչ բան առնօղ.
Առնուլ տկար բազկօք մերովք ի սակաւատար սկտեղս մերոց մտաց. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
smallness in appearance.
Դոյզն տեսլեամբ. եւ Փոքրկութիւն երեւեցելոյն. (յն. երեւոյթն, կամ երեւեալն)
Մի խաբեսցէ զքեզ սակաւատեսիլն նորա (արեգական) որ երեւի. (Վեցօր. ՟Ղ։)
short-mindedness.
Տկար տեսութիւն. կարճատեսութիւն.
Ըստ իմում մտացս սակաւատեսութեան. (Սիսիան.։)
few-leaved.
composed of a few lines;
— բանիւք, in few words.
with little damage.
Ուր սակաւ իցէ տոյժ կամ տուգանք.
Անցանելով խաղաղութեամբ ընդ աշխարհն վասպուրական սակաւատոյժ վնասիւք. (Արծր. ՟Բ. 6։)
in a few verses or lines, brief, succinct.
Ուր սակաւ է տուն բնակութեան, կամ բանի գրելոյ.
Տուն առ տուն կարգեցի, ըստ իւրաքանչիւր կարգի յօրինեալ զսակաւատուն բովանդակութիւնդ. (Նախ. գծ.։)
to diminish, to reduce in number, to lessen, to make less.
ὁλιγόω ad pauca reduco, imminuo. Տալ սակաւանալ. նուազեցուցանել, պակաս առ նել. քիչըցնել, պակասեցընել.
Խնդրեա քեզ ամանս, եւ մի սակաւացուցանիցես. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 3։)
Արթնութեամբ զքունն սակաւացուցանել. (Սարկ. լս.։)
Այլ ոչ, վասն զի ասացի ձեզ՝ թէ մի յաճախեցէք, սակաւացուցանիցէք. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
few in number, inconsiderable, little.
ὁλιγοστός perpaucus, paucissimus. Ունօղ զսակաւութիւն թուոյ կամ չափոյ. սակաւ. սուղ. նուազ. եւ Ցանցառ. եւ Չքաւոր. քիչուոր, քիչ.
Դուք սակաւաւոր էք քան զամենայն ազգս։ Սակաւաւորս եւ նեղեալս։ Տուն եփրաթայ սակաւաւոր։ Զի մի՛ սակաւաւորս արասցես զմեզ. եւ այլն. (Օրին. ՟Է. 7։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 26։ Միփ. ՟Ե. 2։ Երեմ. ՟Ժ. 24։)
Վիրք այրուձիով սակաւաւորք. (Փարպ.։)
Սակաւաւոր եւ նուազագոյն է մտացն աչօք ընդունել զաստուածականսն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Սակաւաւոր (հանդիպի), որպէս ումեմն վաթսնամենի ոչ ալեւսրել. (Նիւս. բն.։)
Ի փախուստ դառնայր, եւ սակաւաւո՛ր (այսինքն սակաւ արամբք) մտեալ ամրանայր ի քաղաքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Դու աղքատդ եւ սակաւաւորդ. (Եփր. աղք.։) (կամ ըստ Մանդ. չքաւորդ)։
small number, scarcity.
Սակաւաւորն գոլ. սակաւութիւն. քչւորութիւն.
Զսակաւաւորութիւն եւ զնուազութիւնն նոցա յայտ առնէ. (Ոսկ. ես.։)
Քաջալերա՛ց ասէ, եւ մի՛ հայեսցիս ի սակաւաւորութիւն քո. (Լմբ. սոփոն.։)
Աճեցուցանել զսակաւաւորութիւն հացի. (Իգն.։)
of a small flock or herd.
Որոյ երամն է սակաւաւոր թուով.
Կենդանիքն բազմահոյլք, եւ սակաւերամք. (Արշ.։)
seldom seen, rare.
Որ սակաւ ուրեք երեւի. Քիչ տեսնուած.
cf. Սակաւաժամանակ.
ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. cf. սակաւաժամանակեայ. ὁλιγοχρόνιος.
Մարդ տկար եւ սակաւժամանակեայ (կամ եան). (Իմ. ՟Թ. 5։)
Զամենեսին սակաւժամանակեայսն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 20։)
Որպէս եւ մեզ կիրս կրի սակաւժամանակեան (յն. ի սակաւժամանակի). (Ոսկ. ես.։)
Տէրն մեր յետ սակաւժամանակեան սկզբան քարոզութեան իւրոյ կոչեաց զերկոտասան առաքեաքսն (յն. ոչ յետ բազմաց սկզբնաւորութեանն). (Եւս. պտմ. ՟Ա. 10։)
Տ. եւ ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ, որպէս սեռ. ժամանակի։
cf. Սակաւաժամանակ.
Զամենեսին սակաւժամանակեայսն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 20։)
ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. cf. սակաւաժամանակեայ. ὁλιγοχρόνιος.
Մարդ տկար եւ սակաւժամանակեայ (կամ եան). (Իմ. ՟Թ. 5։)
Որպէս եւ մեզ կիրս կրի սակաւժամանակեան (յն. ի սակաւժամանակի). (Ոսկ. ես.։)
Տէրն մեր յետ սակաւժամանակեան սկզբան քարոզութեան իւրոյ կոչեաց զերկոտասան առաքեաքսն (յն. ոչ յետ բազմաց սկզբնաւորութեանն). (Եւս. պտմ. ՟Ա. 10։)
Տ. եւ ԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ, որպէս սեռ. ժամանակի.
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
ՍԱԿԱՒԻԿ յորմէ ՍԱԿԱՒԻԿ ԻՆՉ. մ. ՍԱԿԱՒԻԿ ՄԻ. ὁλίγος, -ον, -α paucus, paululum, in paucis, modicus, -um μικρός, -όν parvus, -um. Կարի սակաւ. դոյզն. դոյզն ինչ. խուն մի. փոքր ինչ. փոքր մի. քչիկ քչիկ մը.
Սակաւիկ ինչ էր յառաջ քան զիս, եւ աճեաց ի բազմութիւն. (Ծն. ՟Լ. 29։)
Սակաւիկ ինչ խրատեալք՝ գտցեն զմեծ բարութիւն։ Ոչ դադարեաց եւ ոչ սակաւիկ ինչ յանդիս։ Ես սակաւիկ ինչ բարկացեալ էի ի վերայ նոցա. (Իմ. ՟Գ. 5։ Հռութ. ՟Բ. 7։ Զքր. ՟Ա. 15։)
Մատուցեալ յառաջ սակաւիկ մի, կամ սակաւիկ մի յառաջ. (Մտթ. ՟Իղ. 39։ Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 35։)
Սակաւիկ մի՝ թէ ի բաց թողացու ցանէիր զփքումն տէրութեանդ։ Սակաւիկ մի երկայնամիտ լեր։ Զի թերեւս սակաւիկ մի քաղցրասցի յանհնարին դառնութէանն։ Սակաւիկ մի հանգչէին. (Եղիշ.։)
ՍԱԿԱՒԻԿ ՍԱԿԱՒԻԿ. մ. Առ սակաւ սակաւ. քչիկ քչիկ.
Ի պատերազմ ժողովէին սակաւիկ սակաւիկ. (Քեր. քերթ.։)
ՍԱԿԱՒԻԿ ՄԻ ԵՒ, կամ ԵՒՍ ԵՒ, կամ ՄԻՒՍ ԵՒՍ ԵՒ. Տ ՓՈՔՐ ՄԻ ԵՒՍ՝ ԵՒ. παρ’ ὁλίγον, ἕτι μικρόν, μικροῦ καὶ ὁλίγου δεῖν pene, poene, parum vel minimum abest. քիչ մնաց որ. մազ մնաց որ. ... որ եւ ասի ՍԱԿԱՒ ԻՆՉ ՆՈՒԱԶ ԵՒ.
Սակաւիկ մի եւ գայթագղեալ էին գնացք։ Սակաւիկ միւս եւս եւ եղեալ էի՝ ի մէջ ամենայն չարեաց։ Սակաւիկ միւս եւս մտեալ էր ուրումն։ Սակաւիկ միւս եւս եւ քարկոծ առնիցեն զիս. (Սղ. ՟Հ՟Բ. 2։ Առակ. ՟Ե. 14։ Ծն. ՟Ի՟Զ. 10։ Ել. ՟Ժ՟Է. 4։)
Սակաւ ինչ նուազ եւ սարսափմամբ լնանիմ. (Ածաբ. կարկտ.։)
of but few feet in height.
small number or quantity, smallness, slenderness, scantiness, paucity;
rarity.
ὁλιγότης paucitas, parvitas. Սակաւն դոլ. նուազութիւն. սակաւաւորութիւն. քչութիւն.
Նուազեալ սակաւութեամբ ի կենցաղումս յօրանայ։ Հայէին յիւրեանց սակաւութիւնն։ Հայեցան եւ յիւրեանց սակաւութիւնն։ Նախադրեալ համարդ սակաւութեան. (Պիտ.։ Եղիշ. ՟Գ։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
ԽՈՂԽՈՂԵՄ ἁποκτείνω, παρακλείω neco, occido, interficio, jugulo . որ եւ ԽՈԽՈՂԵԼ. (ի ձայնէ զենման արդեօք առեալ. որ եւ ռմկ. խըխ ընել) Զենուլ. սպանանել սրով. փողոտել. չարաչար մեռուցանել, եւ մահուչափ տանջել. Կիսամահ առնել. սպաննել. մորթել. մահուան դուրսը հասցընել.
Կալան նոքա արս յերկրէն, եւ անդեն խողխողեցին (կամ խողխողեցին)։ Անդէն՝ իբրեւ հան, խողխողեաց. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 61։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 34։)
Տալ հրաման խողխողել սրով. (Խոր. ՟Ա. 26։)
Ոչ այնպէս չարաար մահուամբ զիւրն խողխողէր հարազատ։ Ի թշնամեաց խողխողի զինուք զօրէն պաճարաց. (Պիտ.։)
Գայլ ապականիչ յարձակեալ՝ խողխողէր զընտիրսն ի հօտէ գառանց։ Խողխողեցայք պատարագ ընդունելի. (Շար.։)
Յիշեն զսուրբ քահանայսն, որք խողխողեցան յօտարութիւնս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի ձեռնաւազակացն սրոյ խողխողեալն. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
Երկնաւոր բժիշկն ոչ սրով խողխողէ։ Թագաւորն սրով խողխողէ, եւ այլ ոչ խօսեցաւ, զի յոյժ խողխողեալ էր ամենայն մարմինն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
act of killing, massacre, carnage.
Խողխողելն, իլն. սպասումն. զենումն.
Խողխողմամբ սրոյ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Ի խողխողումն սիրելեաց, կամ ի գերութիւն ընտանեաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Վասն խողխողման արքայի։ Անհնարին խողխողումն ի վերայ մարտիկ ղօրացն հասուցանէին. (Յհ. կթ.։)
Ապրեցուցանէ ի սրոյն խողխողմանէ. (Արծր.։)
to hear a loud burst of laughter.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց
Արտօսր յորդառատ վտակացծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոջեն խըխնջմունք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՆՋԵՄ ԽՈՂԽՈՋԱՆԻՄ. περιχέομαι, περιχεύομαι circumfundor, perfundor. Խողխոջել. ուղխօրէն հոսել. ծաւալիլ ի ձայն խոխոջանաց.
Արտօսր յորդառատ վտակացծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոջեն խըխնջմունք. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Խոխոջանք.
Խոխոջք. Խոխոջիւն. ուստի՝ Զառ ի վայր խողխոջանք՝ է արտաթորութիւն կամ թափումն կղկղանաց.
Զառ ի վեր փսխածսն, զառ ի վայր խողխոջանսն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17։)
cf. Խոխոջեմ.
ԽՈՂԽՈՋԵՄ կամ ԽՈԽՈՋԵԼ. Հոսել ուղխօրէն. զեղուլ. յորդել. իսկ ի վեր ԽՈՂԽՈՋԵԼ՝ է Զգայռել եւ փսխել.
pipe, tube, canal, conduit;
— ջրոյ, spout.
Ընդ հարաւակողմն խողովակի (կամ խողուակի) ողջակիզացն ի մուտս դրանն. (Եզեկ. ՟Խ. 40։)
Խողովակի ողջակիզացն էր, ուր զարիւնն եւ զլուացաջուրն արկանէին, եւ այս խողովակի ողջակիզացն ի հարաւակողմն ասէ։
Խողովակ ջրոյ՝ որ մտանէն ի քաղաքս. (Մխ. դտ.։)
Զջուր յականէ ոք կանի ի պէտս տանել, խողովակով եւ փողորակով պինդ է եւ հաւաքէ, զի մի՛ ճապաղեսցի. (Կանոն.։)
Ըստ ջրոյ ցուցի՝ իջելոյ ի խողովակէ յաւազին տեղիս. (Երզն. քեր.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս, այլ առ աչօք անց ընդ կուսին՝ խողովակի նմանապէս. (Շ. խոստ.։)
Որ ասաց յերկնից բերեալ զմարմինն քրիստոսի. եւ թէ անց ընդ կոյսն որպէս ընդ խողովակ. (Մաշտ.։)
Իբրու խողովակօք ի ձեռն մարմնոյն առնէ զկերակրոցն հոսմունքն. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Խոճկոր.
ԽՈՃԿՈՐ կամ ԽՈՉՔՈՐ, ԽՈՃԿՈՐԱԿ ԽՈՉՔՈՐԱԿ. χοιρίδιον, χοιρίσκος porcellus. Խոզի քուռակ կամ կորիւն, այսինքն ձագ.
Խոզ մի մատակ յղի՝ երեսուն խոճկործն անէր։ Ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Տեսանէ խոչքոր յանտառին. (Վրք. հց. ձ։)
Գտցես խոզ մի մատակ սպիտակ, եւ երեսուն խոչքորս սպիտակ ընդ նմա. (Մարթին.։)
to be thoughtful, anxious, absorbed in thought.
(լծ. հյ. խոկալ. լտ. գօճիթա՛ռէ. թ. հիճէլէմէք) որպէս Խորհիլ. վարանիլ ի խորհուրդս. որոճել ընդ միտս.
Ինքեանք միայն խոճոճելով առանձին զարմացմամբ՝ որպէս յանզգայութիւն ընկղմէին. (Փարպ.։)
capital of a column.
κεφαλίς capitellum, capitulum ἑπίθεμα quod superimponitur եւ ψαλίς forfex, fasciae եւ այլն. Գլուխ կամ վերնախարիսխ սեան՝ ոլորտացեալ ի ձեւ գլխոյ խոյից.
Երկուս սիւնս արասցես. ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգք խոյակաց նորա։ Ի վերայ ոսկիապատ սիւնացն, եւ խոյակք նորա ոսկիք։ Խոյակս իվերայ գլխոց սեանցն։ Շուրջ զերկրորդիւ խոյակաւն. եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 23. 32։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 16. 18. 20։)
ԽՈՅԱԿ կոչին եւ Վերին ծայրք սիւնակաց խորանին եւ վարագուրի. Նոյնպէս եւ զօդիչ զարդք դրանդեաց կամ բարաւորաց դրանց. Տե՛ս (Ել. ՟իզ. 37։ ՟իէ. 10. 11։ ՟լը. 26։ Թուոց. ՟գ. 36։ Եզեկ. խ. 48։ ՟Խ՟Ա. եւ 3։)
to soar up, to fly on high, to dart forward, to swoop down, to rush headlong on, to dash at, to pounce on, to fall on.
ὀρμάω, ὀρμῶμαι impetum capio, irruo, praerumpo. Բուռն յարձակիլ որպէս զխոյ. թափով իմն դիմել. սլանալ. սրանալ. վարգել.
Ածցէ ի վերայ քո ազգ ի հեռաստանէ՝ իբրեւ զխոյանալ արծուոյ. (Օր. ՟Ի՟Ը. 49։)
Ինքն խոյացեալ սլացեալ գայր ըստ արագաթեւ նմանութեան արծուոյ. (Ագաթ.։)
Որպէս արծուի խոյացեալ ի տկար թռչունս, այսր անդր ցրուեալ տապաստ դաշտացն արկեալ վանէր. (Կաղանկտ.) (գրեալ էր, խոյացեալ, ի սխալագիր մատենիս։)
Խոյանան իջանեն ծուխք մտաց նորա ընդ անդունդս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
conquest of the golden fleece;
violation, rape, ravishing.
որպէսթէ խոյանալով գողութիւն, կամ գողանալնզոսկի գեղմն խոյ ըստ քերթողաց. եւ նմանութեամբ՝ Յափշտակութիւն աղջկան. հափնփումն.
Խարդաւանցն զուգել ամուսին, եւ զնորին խոյգողութեանն զարմ՝ թագաւորութեանն ցուցանել ժառանգաւոր։ Գործոնեայ շնութեան, գողութեան, եւ խոյգողութեան. (Պիտ.։)
rams.
Արածեայ զխոյանս իմ։ Խոյանք իմանալի է զեկեղեցական քահանայապետութիւնս. (Մխ. ապար.։)
crocodile.
cf. ԽԻԹ, որպէս խեցեմորթ գազան ծովու, կամ կոկորդիլոս.
swelling, blotch;
schirrus, scrolula;
— պարանոցի, wen, goitre.
ռմկ. խուլ. գրի եւ ԽՈԼ. (յորմէ եւ ԽՈԼԽԵՑԳԵՏԻ) Ուռոյցք. ելունդ. խաղաւարտ, պալար. սպի. բիծ. (ըստ Հին բռ. Բողճն կամ բղճուն, գուցէ պաղպաջ)
Սեւ նշանք լուսնին ... ասացին զնմանէ արտաքինքն, թէ խոյլք են խոռոչաց, որպէս էական յակնդի. (Շիր.։)
Իսկ (Ստեփ. լեհ.) գրէ.
Խոյլ. Ուռոյց՝ որ շուրջ զկոկորդաւն ի թարախոյ եւ յարենէ լցեալ ծնանի. զոր Գաղիան. բռ. խոզատանձ կոչէ վասն առաւել զխոզս լլկելոյն. որ է անստոյգ մեկնաբանութիւն։
cap or hat-maker, hatter.
Այսոքիկ ի խոյրագործսն է խնդիր. (Մագ. լ։)
cf. Խոյրագործ.
Զխոյրարար ոմն մետաքսագործ մկրտեալ, եւ անուն կոչեալ ագդէ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
crowning, covering anothers head.
Մեծն յոհաննէս որդի քահանայապետին, նորուն վակասիր քահանայութեան՝ խոյրագիր պատուին. (Ագաթ.։)
hook;
pick-lock.
ἁγκύλη ansa, ansula, cochlea (ի բառէս Օղ, եւ Խոյ կամ խոյակ) Նոյն ընդ Ճարմանդ. զօդ եւ դրուագ. ունկունք. եբր. վավ, այն է ձեւ վեցերորդ տառի նոցա նման ըստ իմիք տառիցս ւ. υ. y.
Խոյօղքն նոցա եւ խոյակք սեանցն պատեալ արծաթով։ Դրուագք սեանցն, եւ խոյօղք նոցա արծիւք։ Ի խոյօղսն սեանցն. (Ել. ՟Ի՟Է. 11։ ՟Լ՟Ը. 17. 19. 28։)
humbly, submissively.
ταπεινῶς humiliter φιλιφρόνως benigne, humaniter. Խոնարհութեամբ. ցածութեամբ. պարկեշտութեամբ. մարդասիրապէս.
Կազմէ դարձեալ խոնարհաբար վասն տկարութեան լսողացն։ Խոնարհաբար եւ հանդարտապէս ասէր։ Տե՛ս զիարդ խոնարհաբար ընդունի զնա՝ լուանալով զոտս նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։ ՟Բ. 24։)
Խոնարհաբար հետեւիս հայցել. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
ԽՈՆԱՐՀԱԲԱՐ առեալ զտեղի. (Շ. խոստ.։)
inferior;
lower;
below.
Եւ խոնարհագոյն եւս ասէ, թէ հեղից ի վերայ տանդ դաւթի. (Ագաթ.։)
ταπεινότερος, ἤττων, καταδεέστερος, κατώτατος humilior, minor, inferior, infimus. Առաւել խոնարհ (ըստ ամենայն նշ). Ցածագոյն. ստորնագոյն. վայրագոյն. նուաստագոյն. յետնագոյն.
Եղիցի խոնարհագոյն, եւ մի՛ եւս բարձրասցի ի վերայ ազգաց։ Հազարաւորն իմ խոնարհագոյն է ի մէջ մանասէի։ Զկնի քո յարիցէ այլ թագաւորութիւն խոնարհագոյն քան զքեզ։ Կացուցի ի խոնարհագոյն տեղիսն յետոյ պարսպին. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 15։ Դտ. ՟Զ. 15։ Դան. ՟Բ. 39։ Նեեմ. ՟Դ. 13։)
Խոնարծհագունօքս նախ կրթեմք զձեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 21։)
Քան զկրսերս ձեր խոնարհագոյն եմ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Առ խոնարհագոյնն քան զինքն վարել եղբորորդի (առ զովա)։ Քան զխոնարհնգոյնս ի տարերացն. (Պիտ.։)
Ոչ բարձրագոյն, այլ խոնարհագոյն բանք. իբր նուաստագոյն կամ պարկեշտագոյն. (Ագաթ.։ Շ. մտթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26. 29։)
Առաւել խոնարհ սրտիւ կամ սիրտ.
Որոյ սիրտ խոնարհագոյն է, սիրուն է նա բարձրացելոց. (Մծբ. ՟Թ։)
ԽՈՆԱՐՀԱԳՈՅՆ. մ. Կարի խոնարհաբար. պարկեշտագոյնս.
Խոնարհագոյն կամ խոնարհագոյնս.
Խոնարհագոյն կամ խոնարհագոյնս խօսել։ Խոնարհագոյն իմն բարբառել կամ խօսել. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Եւ Ի վայր կոյս. դէպ ի վար.
Եխից զելս ջրոյն զվերին, եւ ուղղեաց խոնարհագոյն յարեւմուտս կողմն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 30։)
Անտի ելեալ խոնարհագոյն նաւեցաք ի կիպրոս։ նաւեցաք խոնարհագոյն ի կրետէ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 4. եւ 7։)
Եւ Ի ստորեւ. փոքր մի զկնի. վերը, էտեւ.
Որպէս խոնարհագոյն մասնաւորաբար գրեմ. (Արծր.։)
the lower part.
Դարձան ջուրք ի խոնարհակողմն անդր ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
inclining, aslant.
Որ ի խոնարհ կոյս հակի, կամ վայր կոյս միտէ.
humble, meek, modest.
ταπεινόφρων humilis, qui est animo humili. Խոնարհ մտօք կամ սրտիւ. խոնարհասիրտ. հակադրեալ բարձրամտի կամ մեծամտի.
Խոնարհամիտն յամբարտաւանութենէն զատուցեալ է. (Նիւս. երգ.։)
Խոնարհամիտ է առ ի փառս ժուժկալն. (Բրս. հց.)
Ուսուցանէ զնա խոնարհամիտ լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
Որ խոնարհամիտն է, յաճախէ իւր զշուք եւ մեծարանս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to grow weak or faint, to decay, to languish, to droop.
Սկսաւ թօշնիլ, եւ մեկնեցաւ ի նմանէ զօրութիւն նորա. (Դատ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
Որպէս ի ցրտութիւն մարմինն (ծերոց) դառնայ տկարանայ, ըստ նմին եւ ցանկութիւնն հանդարտեալ թօշնի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժ. Լծորդ գտանի ընդ շ. զի գրի նժդեհ, նշդեհ. արխոյժ, աշխոյժ. որպէս եւ անունս աժդահակ ժաժդահակ. որ է աժտէր, վիշապ։
Ժ. Զկնի տասներորդ դարու ի յաճախել գաղղիացւոց յարեւելս, որպէս նոքա ժ հնչէին զյունական տառդ γ եւ լատ. g, որ լինին ի մեզ գ, եմուտ եւ առ ոմանս ի հայոց գրել ժ ի բառս ինչ, ուր սովորաբար եդեալ լինէր գ, ուստի եղեւ անխիտր գրել՝ մագիստրոս, եւ մաժիստռ. դիոգինէս, եւ դիոժէն. տէր յովհան, եւ կիւռժան. որպէս եւ պերփեռուժէն, իբրու պորփիւրոգէն, այն է ծիրանածին։ այլ առաւել անհեթեթ է գրչութիւնն ի (Քեր. Մագ. եւ Երզն.)
Ո աժիոս ապոստոլոս. ի աժիա թէոդոքոս. իբրու օ այիօս աբօսդօլօս. ի այիա թէոդոգոս. այսինքն սուրբ առաքեալն, սուրբ աստուածածինն։
Ժ. ՟ժ. Որպէս նշանակ թուոյ՝ է Տասն, կամ տասներորդ։
Ժ. Ի խորհուըդ գրոյս բարւոք գրեաց՝ որ ասացն.
Ժէն, ժամանակեայ զկեանքս անցաւոր, կարծել չտայ քեզ փառաւոր։ Ժէն, ժուժկալ լինել ասէ յուսումն, թէ եւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ.։)
witchcraft, sorcery.
ԺԱԺՄՈՒԿՔ որ եւ ասի ՇԱՐԺՄԱԿ ԲԺԺԱՆԱՑ. մրմունջ դիւթական բանից, կամ գրուած կախարդական.
Ուռութս ուսանին, եւ գրել պահարանս. եւ ի փողս ցաւածիցն արկանեն, եւ ժաժմուկս մտացածին բանից. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
horse-radish;
spurge.
բոյս բժշկական. որ եւ ասի ԿԱՂՆՉԱՆ. ռմկ. կաղնչնայ. եւս եւ աղխիս, եւ խալամանիս. յն. եւ լտ. Վայրի բողկ. ῤαφανίς ἅγρια raphanus silvestris, apios, aphius. Քաճլի պարրի, պուռչալախ։ (Բժշկարան.։)
ugliness of countenance, ghastly, dreadful look or appearance.
գարշ տեսիլ դիմաց. տգեղութիւն. ձառադիմութիւն. պէթ սուրաթ.
Վասն առաւել ժահադիմութեան ձայնէին անգեղեայ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
stinking, mephitic, infectious, fetid;
շունչ —, foul or tainted breath;
տեծղի —, stinking hole;
infected spot;
— առնել, to infect, to taint;
cf. Ժահահոտութիւն.
Չկարէին համբերել ժահահոտոյն նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
Առեալ զժահահոտ մեռելոյ. (Ոսկիփոր.։)
Որ ոչ անուշահոտն է, եւ ոչ ժահահոտ։ Ւբրեւ զժահահոտ աղբ. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կուս.։)
Յայնպիսի ժահահոտ եւ ի խաւարային բանդի կապանօք արգելեալ էր. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
Նմանութեամբ ասի,
Ժահահոտ բանք, կամ չարափառութիւն. (Արծր. ՟Գ։ Վրք. ոսկ.։)
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
Պղծել զտարերս չար ժահահոտութեամբ մարմնոյ մեռելոյն. (Պիտ.։)
Ո՞չ տեսանես զարեգակն ի վերայ աղտեղութեանց ծագեալ, եւ ի ժահահոտութենէն ոչինչ վնասեալ. (Բրս. ծն.։)
Արեգակնս այս զգալի ճառագայթիւքն իւրովք զաղտեղութիւն մաքրէ, եւ զժահահոտութիւն ցամաքեցուցանէ. (Խոսր.։)
Ժահահոտութիւն դիոյն զմերձաւորս եւ զհեռաւորս փախուցանէ։ Արար.. . . անուշահոտ ի ժահահոտութենէն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Շոգեացն սեռականագոյն տարբերութիւն է անուշահոտութիւն եւ ժահահոտութիւն։ Նիւս. (բն.։)
Երկիր անձրեւօքն լուացեալ եւ մաքրեալ լինի յամենայն ժահահոտութեանց. (Արիստ. աշխ.։)
Խոնարհի յախտսն, եւ ժահահոտութեանն համբերէ. (Ածաբ. ծն.։)
Նմանութեամբ ասի.
Որք եւ զժահահոտութիւնս բուրեն անօրէնութեանց։ Զաշխարհական ցանկութեանց, որ լին է ժահահոտութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ի։)
Արտաքս ժայթքէ զորս ամբարեալ մեղացն ժահահոտութիւն. (Շ. մտթ.։)
Ժահահոտութիւն բանսարկուին են մեղաց գործք. (Մաքս. ի դիոն.։)
astrologer, caster of nativities.
ὠρονόμος horas distribuens, vel regens Աստեղագէտ ծննդաբան, որ ըստ մտի բաշխէ զժամս ծագման աստեղաց՝ առ ի գուշակել զբախտ մանկան ծնելոյ յայն ինչ պահու.
Եթէ այլուր եւս դիպեսցի ժամաբաշխն եւ րոպէահամարն արտաքոյ տանն, ուր ծնաւ մանուկն, եւ ի նմին ժամաբաշխ րոպէահամար աստղագիտին պարտ եւ պատշաճ է փոյթ յանձին ունել առ ի գիտել ճանաչել զժամ մանկան՝ ուր ծնաւ. (Վեցօր. ՟Զ։)
breviary;
hours;
prayer-book.
μήν (որ է ամիս). officium (պաշտօն). breviarum (համառօտութիւն). horarium, liber horarum canonicarum Գիրք ժամակարգութեան, կամ հասարակաց աղօթից. որոյ լրագոյնն հանդերձ սաղմոսարանաւ, երգովք, եւ տօնացուցիւ կոչի Մայր կամ Ատենի ժամագիրք։ Ժմ. ձ. եւ տպ։ (Յիշատ.։)
horoscope, nativity.
ὠροσκόπος horoscopus, observans horas եւ այլն. եւ ὠροσκοπία consideratio horarum natalitiarum եւ instrumentum observandi horas Դիտօղ ժամուց. որպէս նոյն ընդ ժամաբաշխ. եւ Դիտօղութիւն ժամուց. դիտեալն աստղ կամ կողմն երկնից վասն ծննդաբանութեան.
Ի ժամադիտէն բաշխեն ի մասունս եւ ի կրկնամասունս։ Կենդանատեսակ առիւծիլ ... եւ ինքն արդեօք ժամադէտ. (Շիր.։)
Զեօթն աստեղսն եւ ժամադէտ ... երմէս զմրխտեայ, եւ ժամադէտն լիկտինոս. (Պտմ. աղեքս.։)
Իսկ յասել (Շիր.)
Երկակի տրոհեալ քառակի միջօրէի եւ ժամադիտի շարժմամբ. լինի իմանալ կա՛մ զաստղն, կամ զգործին դիտելոյ զաստեղս։
appointed, settled, fixed, assigned;
cf. Ժամագրութիւն;
— առնել՝ լինել, to make an appointment, to appoint, to assign the place, time, or day of meeting, or rendez-vous, cf. Ժամադրեմ, cf. Ժամանակեմ.
Որ ինչ լինի ժամ դնելով. որոշեալ եւ պայմանեալ ըստ ժամանակի. ատեն դրած. խօսք դրած.
Յետ ժամանակեալ ժամադիր ժամուն եկին։ Զմե՛ զժամադիր սաստիկ հրամանի զօրհասաւ անցեալ հրէայք՝ եւ զայս օր կեցեալ գտանին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 14։)
Կամ պայմանեալ ժամուք վասն տեղւոյ. տեղով ատէն դրած.
Գային հասանէին ի ժամադիր կողմանս. (Կորիւն.։)
Չուէին հասեալ ի ժամադիր տեղի պատերազմին. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Ժամադիր ասել զտեղին՝ այն է, զոր ասաց, յետ յարութիւն իմոյ յառաջեցից քան զձեզ ի գալիլեա. (Սկեւռ. յար.։)
Վաղվաղակի հասանէին ի ժամադիրն ըստ հրամանի՝ ի կողմանս այրարատեան գաւառին. (Ագաթ.։)
Նահատակքն անցին ելին ի ժամադրի ամենայն կենդանեաց.. . ժամադիր նոցա (յերկինս), ուր ժողով լինի. (Ճ. ՟Ժ.։)
Որպես պարտս հատո՛ զքո ժամադիր արտասուացն. (Նար. խրատ.։)
Իսկ (Սիր. ՟Լ՟Գ. 10.)
ԺԱՄԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ, ԺԱՄԱԴԻՐ ԼԻՆԵԼ, τάσσω, συντάσσω constituo, pango Ժամ դնել. ժամադրել. սահմանել զժամանակ եւ զտեղի. ատէն կամ տեղ որոշել.
Յառաջագոյն ժամադիր առնէ առ ի յարութիւն։ որպէս արար նոցա ժամադիր յառաջ քան զչարչարանս. (Ագաթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Ի գալիլեա ժամադիր առնէ, եւ զաշակերտսն անդրէն տեսանէ. (Գանձ.։)
Որպէս ժամադիր եղեւ փարավոնի։ Առ վաղիւ ժամադիր են փակել պատել զամուրսն։ Գնացին ի գալիլեա ի լեառն՝ ուր ժամադիր եղեւ նոցա յիսուս. (Ել. ՟Ը. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 27։ Մտթ. ՟Ի՟Ը. 16։)
Ժամադիր եղեալ նորա եւ սահմանեալ օր առ կիւրոս. (Նոննոս.։)
"cf. Ժամադիր առնել;
ի ժամադրեալն պահու, at the appointed time."
Տանելով հզօրապես ի մարտին ժամադրեալ տեղի. (Պիտ.։)
Բայց աշակերտք նորա գնացին՝ ի ժամադրեալ նոցա տեղին. (Յիսուս որդի.։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԺԱՄԱԴԻՐ. գ. συνταγή constitutio, coordinatio ὀρισμός τοῦ καροῦ definitio temporis եւ այլն։ Դրութիւն կամ սահման ժամանակի եւ տեղւոյ. պայմանեալ ժամանակ. Դաշն բանի վասն որորշեալ ժամու՝ ժամանակի, նշանի, եւ այլն. խօսք դնելը.
Աղաղակեաց մովսէս վասն ժամադրութեան գորտոյն, որպես ժամադիր եղեւ փարաւոնի. (Ել. ՟Ը. 12։)
Ժամադրութիւն էր առն իսրայէլի առ դարանակալսն՝ հրով հանել նոցա զբոց ծխոյ քաղաքին. (Դտ. ՟Ի. 38.) (ուր յօրինակս ինչ յն. դնի, նշան)։
Իբրեւ եհաս ժամադրութիւնն, եւ չտայ զգանձս փրկանացն. (Խոր. ՟Բ. 23։)
Կանխագոյն քան զասացեալժամադրութիւնսն յարուցեալ. (Եղիշ. թաղմ.։)
Ատէ (փոխառուն) զաւուրն ժամադրութիւնսն։ Որպէս երկունք յղւոյ են ժամադրութիւնք նոցա (վաշխառուաց). (Մանդ. ՟Զ.) (որ մերձի ի յաջորդ նշ. )։
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սահմանեալ ժամանակ կենաց կամ կենցաղոյս. կատարած. օրհաս. կեանքին ու մահին միջոցը, մահուան կետը.
Կատարեաց զժամադրութիւն կենաց իւրոց, եւ փոխեցաւ ի հանդերձեալսն. (Վրք. ոսկ.։)
Յօր մահուն իմոյ իմաստնացո՛ զիս, եւ պահեա՛. եւ այժմ անարատ պահեա մինչեւ ի կէտ ժամադրութեան իմոյ. (Մարաթ.։)
Յետ այսմ ժաադրութեան կենացս. (Յհ. կթ.։)
Մերձ է օր տեառն.. . իրաւանց ժամադրութեանց, որ կենցաղականաւ այսր յաւիտենիս զհանդերձելոցն ինձ կերպարանեն. (Նար. ՟Ա։)
Ծերունի ես, եւ ի հարկաւոր ժամադրութիւնն մերձ. (Ածաբ. մկրտ.։)
cf. Ժամադրեմ.
Դարձեալ ժամակալ լինէր՝ ի դարձին միւսանգամ առ հասարակ սատակել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Վարէր զինէր ժամակալ լինէր վասակ, հանդերձ ամենայն զօրօքն եւ այլն. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
cf. Ժամադրութիւն.
Ներեսցէ մեզ արքայ աւուրս ինչ խորհել ընդ միմեանս ... հաւանեցան բանիցն, եւ շնորհեալ նոցա զժամակալութեան խնդիրն՝ արձակեցին զատեանն. (Փարպ.։)
canonical hours, divine service, hours.
Կարգաւորութիւն ժամուց, եւ աղոթք եկեղեցւոյ. Ժամերգութիւն ժամասացութիւն.
Ժամակարգութիւնն որ ի սմա՝ ոչ վայրապար, այլ մեծ իմաստութեամբ, եւ ծածկեալ խորհրդով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ճոխացուցանէ պայծառապէս զամենայն աղօթականս ժամակարգութիւնս եկեղեցւոյ սրբոյ. (Յհ. կթ.։)
Կամեցայ հաւաքումն առնել սրբոցն բանից՝ որ վասն աղօթից եւ ժամակարգութեանց. (Ի գիրս խոսր.։)
Մի խափանիցես զժամակարգութիւնս (այսինքն զկարգեալ ժամ աղօթիցն). (Վրք. հց. ՟Բ.)
transitory, temporal.
Որ հարեւանցի համբոյր իմն տուեալ ժամուց եւ աւուրց՝ սահեալ գնայ. անցաւոր։ (Հին բռ.։)
rattle;
bell-ringer.
κρόταλον crepitaculum եւ այլն. որ եւ ԺԱՄԱՁԱՅՆ. Գործի ժամ հարկանելոյ. այսինքն ազդելոյ ժողովիլ յեկեղեցին. որպէս կոչնակ ի փայտէ, եւ զանգակ, եւ այլն.
Ազդարարն ժամահար (կամ ազդարարութիւն ժամահարին) նախ ի փառաւորութիւն աստուծոյ է բոլորից հրաւիրակ, եւ դարձեալ հրեշտակական փողոյն հնչումն նշանակիչ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ի փայտն երջանիկ բարեբաստութեան ժամահարին խորհրդածութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Հնչեցուցանել զձայն ժամահարին. (Ասող. ՟Գ. 43։)
Խաչիւ եւ ժամահարաւ բարձրաձայնութեամբ ի վերայ պարսպացն զաստուած աղաչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Ժամահար.
cf. ԺԱՄԱՀԱՐ. որպէս գործի ձայնելոյ ի ժամ, կամ Ձայն ժամահարի.
Արգելին զժամաձայն հայոց ի քաղաքէն սեբաստու. (Ասող. ՟Գ. 20։)
introit.
Մուտ ի ժամ պատարագի. այսինքն նախկին բան նուագելի ի դպրաց, որ երբեմն էր երգով, եւ այժմ ասի ի Ձայն ի միոյ դպրէ. Ժմ.։ Տօնաց.։ Յիշատ.։ յն. լտ. Մուտ ասի. εἵσοδος introitus.
at a fixed or established time.
Յոլովք ժամանակաբար ասացեալքն (ի սուրբ գիրս՝) այլափոխելով ի ժամանակացն ցուցանին. (Առ որս. ՟Գ։)
chrnicler, chronologist;
chronological;
cf. Ժամանակագիրք.
ԺԱՄԱՆԱԿԱԳԻՐ. որպէս Ժամանակագրութիւն.
χρονογράφος chronographus, temporum seu annalium scriptor Մատենագիր ժամանակաց կամ քրոնիկոնի. գրիչ պատմութեանց ըստ համեմատութեան ժամանակաց դարուց ի դարս.
Որպէս եւ պատմէ եւսեբի ժամանակագիր. (Շ. թղթ.։)
Զոր եւսեբի ժամանակագրի հաստատեալ է յեօթներորդ դպրութեանն. (Վրթ. քերթ.։)
հաւանեա՛ց եւսեբի ժամանակագրի. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Զկայնան չորրորդ ի նոյէ ամենայնք ի ժամանակագրաց գրեն։ Ի հինգերորդ գրոցն ափրիկանոսի ժամանակագրի. (Խոր. ՟Ա. 4. ՟Բ. 9։)
Կամ ա. որպէս Ժամանակագրական. χρονογραφικός
Երրորդ պատմութեանցս ժամանակագիր կանոնք մատենից։ կանոնք ժամանակագիր մատենից. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Եւ գ. որպէս Ժամանակագրութիւն. եւ Մատեան պատմութեան ժամանակաց. χρονογραφία
Ժամանակագիր արարեալ ի թագաւորութենէն խոսրովու որդւոյ տրդատայ. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Զժամանակագիրս կտրեաց, եւ այլուստ մատենագրեալ յօրինէր. (Զքր. կթ.։)
Իսկ ասելն (Միխ. ասոր.)
Ասացեալ ժամանակագիրք փարթամագոյնս գրեցին անխտիր հայի ի մատենագիրս եւ ի մատեանս գլխովին։
Վերածնեա՛ ապա ժամանակագիրն, եւ գտցես, եթէ ի գարեհէ որդւոյ արշաւրի մինչեւ ցքրիստոս են ամք չորեքարիւր ութսուն եւ երեք. (Աթ. ՟Թ։)
chronological.
կամակարագոյնս նաւիցիմք զալեօք ժամանակագրական ծովուն. (Ագաթ.։)
Տումարին անուն ի մերասեր ազին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնե թիւ, եւ զժամանակագրականն. (Գր. տղ. թղթ.)
to chronicle, to write a chronicle;
to write on chronology.
χρονογραφεύω scribo de temporibus, vel historiam Գրել պատմութիւն ըստ իւրաքանչիւր ժամանակաց. ժամանակագիր առնել.
Որպէս քաղդեայք ժամանակագրեն ի բազմավէպն աղեքսանդրեայ։ Որպէս եբրայեցիք ժամանակագրեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ղուկաս աւետարանիչն ժամանակագրէ վասն մկրտութեան տեառն. (Զքր. կթ.։)
chronography;
chronology;
chronicle;
վրիպակք ժամանակագրութեան, anachronism.
χρονογραφία, χρονικόν, -κα chronographia, chronica, libri chronici, descriptio temporum, annales Պատմութիւն ըստ կարգի ժամանակաց.
Պատմէ գիրք ծննդոցս որդի ի հօրէ զծնունդս ժամանակագրութեամբ. (Նախ. ծն.։)
Հետեւելով եւ ընդ արտաքնոց եւս ժամանակագրութիւնս. (Յհ. կթ.։)
Արժանի հաւատարմութեան առն ժամանակագրութիւնս. (Ասող. ՟Ա. 2։)
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
προθεσμία (ἠμέρα, ὤρἁ praefinitum tempus, statutus dies Կէտկամ սահման ժամադրութեան. որոշեալ ժամ.
Ընթա՛ յառաջ քան զժամանակակէտն այցելութեան. (Ոսկ. մտթ.։)
Կամ ա. προθεσμίος, -ία, -ίον praefinitus, -a, -um;
ante constitutus Ժամանակադրեալ, որոշեալ, սահմանեալ.