iron armour, horse armour;
trooper, horseman;
caparisoned
• , ի-ա հլ. «ձիու զենք և զարդե-րը» Ագաթ. Խոր. Արծր. յետնաբար նաև «ձի-աւորուած ու զինուած» Յհ. կթ. գրուած է նաև ասպիզէն. որից ասպազինեալ «ձին զինելով ևռուի պատրաստած» Արծր.։
• = Պհլ. *aspzēn «ձիու զէն ու զարդ» բա-ռից, որ սակայն աւանդուած չէ պահլաւ գը-րականութեան մէջ. կազմուած է պհլ. asp «ձի» և zēn «զէնք» բառերից. պրս. կայ [arabic word] zin-i asb «թամբ». սակայն այս նշանակութեամբ գործածուած չէ հայե-րէնի մէջ։-Հիւբշ. 108։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ մեկնում են հյ. ասպ և զէն բառերով։ Այսպէս է նաև Տէրվիշ. Մա-սիս 1882 յուլ" 24։ Laqarde., Arm stud § 199 համեմատում է պրս. zīn-i-asb ձևկ հետ։
Իսկ նորա առեալ զերիվարն, եւ զասպազէնն առեալ կապէր ի թիկունս իւր. (Ագաթ.։)
Հանեալ յասպազինէն ըզներդեայ քեմխտապատ պարանն. (Խոր. ՟Բ 82։)
Մերկանան ի զինէ եւ յասպազինէ։ Յասպազինէ երիվարին ի վայր արկեալ զինքն։ Կորովի յաղեղն եւ ի ղէն եւ յասպազէն։ Տունս գանձուց եւ ասպազինաց. (Արծր. ՟Ա 5. 7. 9։ ՟Ե 7։)
Քաջ սպառազէն՝ որպէս ձիաւոր. եւ Հանդերձ զինուք ձիոց.
Վաղիւ առաւօտունցուցանեմ ձեզ փիղս վառեալս եւ ի վերոյ ասպազէնս ի քաջացն, որ տեղասցեն ի վերայ ձեր անձրեւս նետս երկաթեղէնս. (Արծր. ՟Բ 3։)
Ասպազէն առնազէ՛ն զնոսա վառեալ։ Արիաբար ասպազէն ի վերայ շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)
to caparison (a horse).
Զինել զձի. սպառազինել զերիվար պատերազմական.
Թագաւորն լիդէացւոց ասպազինեալ զերիվարն զուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Կարթակոտոր զասպազինեալ երիվարն արարեալ։ Մտրակեալ զիւր ասպազինեալ երիվարն. (Արծր. ՟Ա ռ. 14։ ՟Գ 17։)
hound
Որ կայ ի սպասու ասպականւոյ, այս ինքն որսորդի. որսորդ շուն. բարակ որսական.
Սովեցելոյս ասպականասպաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վտանգաւորիս ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի մասնաւորեսցես. (Նար ՟Շ՟Ե։ Իսկ Լծ. նար. առեալ որպէս գոյական՝ դնէ.)
Ասպականասպաս, լափն է՝ զոր տան շանն։
huntsman, hunter.
• (-նւոյ, -նեաց) «որսորդ» Փիլ. լին. 371. (շփռթ է Պիտ. թ. 5 հատուածում, ուր կարող է թէ՛ «որսորդ» և թէ մանաւանդ «որսի շուն» նշանակել). որից ասպականա-սպաս, որ մէկ անգամ գործածուած է Նար. լե. էջ 97.-«Ընդ քանանուհւոյն ձայնի ի խորոց սրտիս պաղատիմ, սովեցելոյս ասպականաս-պաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վը-տանգաւորիս, ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի ի բազմազեշտ քո սեղանոյ մասնաւո-րեսցես»։ Այստեղ ամբողջը ակնարկութիւն է Մտթ. ժե 27 Քանանացի կնոջ և յատկապէս «Քանզի և շունք կերակրին ի փշրանաց ան-ևելոց ի սեղանոյ տեառն իւրեանց» հատուա-ծի։ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան ուտելիք. լափ» (անշուշտ սպաս «թանապուր» բառից կարծելով), ՀՀԲ «շան կերակրոյ սպասող կամ յուսացող», ՓԲ «որսական շան նման կերակրոյ սպասող», Աւետիքեան, Մեկն. Նարեկի, Վենետ. 1859, էջ 194 «սպասաւոր կամ ծառայող որսորդի, որ է շուն» (ասպա-կանի+սպաս բառերից) և էջ 553 «շան պէս սաասող կամ ձիանց պահապան»։ Իսկ ես կարծում եմ, որ ասպականասպաս նշանաևում է «կերակրի մնացորդներին սպասող» և կազմւած է ո՛չ թէ ասպականի «որսորդ կամ շուն», այլ ասպակ «կերակրի մնացորդ» բա-ռից. ըստ այսմ ասպականասպաս ճիշտ այն է՝ ինչ որ Ոսկ. պօղ. ա. 459 «շունք սեղանոյն ասպակի սպասիզեն»։ ՆՀԲ ուզում է հանել ասպ «ձի» բառից
• այսպէս նաև Հիւբշ. 108 կասկածով։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 467 զնդ. spaka «շնիկ» պրս. isba [arabic word] «շուն», յգ. [arabic word] isbagān «շներ»։ Այս մեկ-նութիւնը շատ ուղիղ պիտի լինէր (հմմտ Հերոդոտոս Ա. 110 σπάϰα τὴν ϰνα ϰαλζουσι οί Νήδοι Մարք զշուն սպակա
• կոչեն), եթէ սակայն ասպականի իրօք նշանակէր «շուն», ինչպէս ունի Պիտ. և ոչ թէ «որսորդ», ինչպէս ցոյց է տա-լիս Փիլ. որ աւելի վստահելի է։
Որսորդ՝ որ գնայ յորս երիվարաւ եւ շամբք.
Իսաւ ասպական էծ, եւ վայրագ։ Ասպականին ընդ շունս եւ ընդ գազանս առնէ զիւր զդեգերումն վարուց. (Փիլ. լին.։ Իսկ Պիտ. ՟Թ 5.)
Եւ նոքա յարձակէին ի ներքս՝ հետավորեալ զասպականեացն հոյլս. մարթ է իմանալ զորսորդս, կամ զորսորդ շունս։
cavalry general.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-ռանց վկայութեան) «զօրապետ, սպարա-պետ». երկու անգամ միայն գործածուած է Խոր. բ. 68 և 28 և այն էլ իբրև ազգանուն կամ տիտղոս. «... և քոյր նոցա՝ ասպահապե-տի պահլաւ, քանզի ի վերայ զօրաց էր այրն նորա»։
• = Պհլ. spāhpat «սպարապետ, զօրագլուխ. որից պրս. [arabic word] sipahbad կամ [arabic word] ispahbad, ispahbud և տառադարձուած՝ ա-րաբ. [arabic word] asbahbuδ, յն. σπε βέδης (Պրոկոպիոս, Պարս. պատ. Ա. 10)։ Բառի հին ձևն էր հպրս. spādapati, որ Արշակունեաց ժամանակ փոխ առնուելով՝ դարձաւ հյ. սպա-ռատետ. ասպարապետ, իսկ Սասանեանց ժամանակ երկրորդ անգամ փոխ առնուելով նոր ձևով՝ դարձաւ ասպահապետ։ Իրանեան բառերը կազմուած են spāda > spāh > sipāh «սպայ, զօրք» և pati>pat>bad «պետ, տէր» բառերից։-Հիւբշ. 22, 240։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ պրս. էսփէն-պէտ ձևից փոխառութիւն է դնում։ Յե-տոյ գալիս են ՆՀԲ և Lagarde, Gesam, Abhd. 186։-Dulaurier JAs. 18(1861), էջ 291 համարում է հայակերտ ձև, կազ-մուած ասպ բառից. իսկ արաբ. asbah buδ հայերէնից տառադարձուած է դնում։
Բառ պրս. էսպ. այս ինքն Ձի, երիվար. վարի ի մեզ ի բարդութիւնս եւեթ։
Պետ սպայից. սպարապետ. զօրադլուխ՝ մանաւանդ հեծելազօրու. պրս. էսփէհպէտ
Քոյր նոցա՝ ասպահապետի պահլաւ. քանզի ի վերայ զօրաց էր այրն նորա. (Խոր. ՟Բ 65 եւ 27։)
stirrup;
փոկ —ի, stirrup-strap or — leather.
• «հեծեալի ոտնատեղերը՝ որ թամբի երկու կողքից կախուած են». այս ձե-վըն է, որ ընդունուած է արդի գրականում. բայց հնապէս գրւում էր նաև ասպանտակ, ասպատան, ասպատանգ, ասպատանկ, և իբր յգ. ասպատանք, հյց. ասպատանս Վրք. հւ ա. 218։
• = Անշուշտ պահլաւական փոխառութիւն է կազմուած asp «ձի» բառից. բայց նոյն իսկ հայերէնի ձևը անորոշ լինելով՝ կարելի չէ որոշել թէ յատկապէս ի՛նչ պահլաւերէն բա-ռից է. հմմտ. միայն պոհեմ. span «ասաան-դակ» (տե՛ս Vaillant, Gram. Dialegues et Voc. de la langue des Bohimiens ou Ci-gains, Paris 1868, էջ 128), նաև վրաց, ავჟანდა ավժանդա, մինգր. աբժանդ, աբ-ժանդի, սվան. ավժանդ «ասպանդակ»։-Աճ.
• ՆՀԲ «ի ձայնէս ասպ և ոտն» կամ թրք. бzengi «ասպանդակ»։ Հիւնք. պրս. asb angīz [arabic word] «կօշիկի խթանը՝ ձի քշելու համար»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 69 պհլ. asp «ձի» +vandak, պրս [arabic word] ︎ band «կապ» բառերից։
ԱՍՊԱՆԴԱԿ կամ ԱՍՊԱՆՏԱԿ. ԱՍՊԱՏԱՆ, եւ ԱՍՊԱՏԱՆԳ (ի ձայնէս Ասպ, եւ ոտն կամ էօզէնկ). Ոտնատեղի հեծելոյն յերկուս կողմանս թամբի ձիոյն. լտ. ստա՛բէս. իտ. ստա՛ֆֆա
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Ասպանդակ.
ԱՍՊԱՆԴԱԿ կամ ԱՍՊԱՆՏԱԿ. ԱՍՊԱՏԱՆ, եւ ԱՍՊԱՏԱՆԳ (ի ձայնէս Ասպ, եւ ոտն կամ էօզէնկ). Ոտնատեղի հեծելոյն յերկուս կողմանս թամբի ձիոյն. լտ. ստա՛բէս. իտ. ստա՛ֆֆա.
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
stable;
drove of horses, horses.
• , ի-ա հլ. «ախոռ», Երեմ. լա. 40. Բուզ. դ. 16 (քանիցս). Եփր. թգ. 423, 426. 457. Պտմ. աղէքս. Փիլ. լիւս. Արծր. Ճա-ռընտ. որից շինուած կեղծ ձևեր են ասպաս-տանի «ախոռ» Մխ. Երեմ. (իբրև թէ մեկնե-լու համար Երեմ. լա. 40 ասպաստան բառը)։ ասաաստանեակ «արածող ձիոց կամ դառ մանող երիվարաց» ՀՀԲ, ասպաստանք «երկ-րորդական ձի ճանապարհորդաց» ՓԲ։
• = Պհլ. aspastān, պրս. ︎ asbis. tan «ախոռ», զնդ. asəōstana-, սանս. aç-vasthāna «ախոռ», կազմուած asp «ձի» և stān «-արան» ձևերից։-Հիւրշ. 108։
• ՀՀԲ հյ. ասպ և -ստան ձևերից։ Ուղիղ մեկնոթիւնը տուաւ Müller SWAW 38. 575, որիզ Justi, Zendsp. 38։
ԱՍՊԱՍՏԱՆ ԱՍՊԱՍՏԱՆԻ ἰπποστασία, -σιον equile, stabulum vel statio equorum. Կայան կամ ախոռ ձիոց. (թերեւս նաեւ կոյտ կամ երամակ ձիոց).
Մինչեւ ցանկիւն դրան ասպաստանացն արեւելից. (Երեմ. ՟Լ՟Ա 40։ Ուր Մխ. երեմ.)
Ասպաստանի՝ տուն ձիոյ. այլ ի յն. լոկ, ձիոց։
Ձիոց ասպաստանս կազմելով, կերակուրս պատրաստելով։
Պատրաստ իցեն քեզ ձիք յիմոց ասպաստանաց։ (Պտմ. աղեքս.։)
Շրջել զասպաստանաւ միով արքային պարսից։ Նստէր ի տան ասպաստանին։ Գլխատէր ի ներքս յասպատանի անդ. (Բուզ. ՟Դ 16։)
Մտեալ յասպաստանն՝ ոչ հանդիպեցան ձիոյ. (Արծր. ՟Բ 3։)
Յարքունի ասպաստանէ ձիս սպիտակս ընտրեալ. (Ճ. ՟Գ.։)
brought up in a stable (horse).
• = Պհլ. *aspastānīk > պրս. *asbistāni ենթադրեալ ձևերից, որոնք կագմուած են նախորդից՝i. > մասնիկով։-Հիւբշ. 108։
Յասպաստանի պահեալ դարմանեալ. իսկ ՁԻ ԱՍՊԱՍՏԱՆԻԿ, ըստ յն. է լոկ՝ Ձի.
Քառասուն հազար հեծեալ, եւ եօթն հազար ձի ասպաստանիկ. (՟Ա. Մակ. ՟Գ 39։)
straggler, marauder;
inroad, incursion;
— ծովու, corsair, pirate, sea-robber;
— առնել՝ դնել՝ տալ՝ արձակել՝ սփռել, to go marauding, to infest, cf. Ասպատակել, cf. Արշաւել.
• , ի-ա հլ. «ձիով արշաւանք կամ յարձակում. 2. ձիով արշաւող, յարձա-կուող» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. դ. 58. Ոսկ. ես. ոճով ասւում է ասպատակ գծել, տալ, սըփ-ռել, արձակել, առնել «արշաւել». նոյն ար-մատից են ասպատակաւոր Յոբ. ա. 17. Եդիշ. ասպատակել ՍԳր. ասպատակի կամ յաս-պատակի «արշաւակի» Վեցօր. 153, 16Ո դիւրասպատակ ԱԲ. նոր բառեր են ծովաս-պատակ, ձիասպատակ։ Ըստ ԱԲ կայ և աս-պատ «ասպատակ», որ անշուշտ մի յետին ձև է, ուր ակ սխալմամբ նուազական կար-ծուելով՝ ջնջուած է։
• = Իրան. *aspataka-ձևից, իբր պհլ. *asptak «ձեռմ առշաւանք, ասպատակութիւն» և զնռ. *aspotaka-այս բառերը կազմուած են a «ձի» և tak «վաղել» բառերից. հմմտ. զնդ. aspa-«ձի», tač «վազել, արշաւել», taka-«վազող (ինչ. dərəzitaka «արագընթաց»), պհլ. tak «վազք, արշավ» պրս. takidan «արշաւել», tak կամ tag «յարձակում, ար-շաւանք», tēztak «սրընթաց, արագավազ». tagāvar «լաւ վազող» (Շահն. է. 1046), որ մեր ասպատակաւոր բառի վերջին մասն է։ -Հիւբշ. 108։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ, որ սակայն դնում է նաև լտ. expedi-tio «արշավանք»։ Müller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5. 106 և SWAW 88. 16 օսս. afsad «բանակ» և զնդ. spaōa «սաալ» բառերի հետ։ Lagarde, Bktr. Lex. 64 զնդ. *aspotāka ձևից։ Հիւնք. տապաստ-ից։
(ի պրս. էսպ, ձի. եւ թախիտէն, թէքիտէն արշաւել, ընթանալ. լծ. եւ լտ. էքսբէտի՛ցիօ) Որ ձիով արշաւէ. յարձակօղ երիվարաւ. որ եւ ԱՍՊԱՏԱԿԱՒՈՐ. ձիով վրայ վազօղ.
Այլ առաւել վարի որպէս Ասպատակութիւն. արշաւանք ձիով. յարձակումն երիվարաւ. ձիարշաւք. ձիընթացք. ὀρμή, ὄρμημα impetus, πάροδος transitus եւ transiens (անցք, եւ անցաւոր).
Մի՛ երկնչիք յասպատակէ քաղդէացւոցն, ի ձայնէ ասպատակի նորա։Եկին յասպատակէ։ Ասպատակք քո ի վերայ ծովու։ Ի վերայ նոցա հեղից իբրեւ զջուր զասպատակ իմ. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Ե 24։ Երեմ. ՟Խ՟Է 3։ ՟Բ. Թագ. ՟Գ 23։ Ամբ. ՟Գ 8։ Ովս. ՟Է 10։)
Ամազոնաց յասիա ասպատակ։ Մինչեւ ցհերակղիտացւոց ասպատակն. (Եւս. քր.։)
Զամենայն կանայս ասպատակն ժողովէր. (Բուզ. ՟Գ 58։)
Առաքէ զզօրս ասպատակաւ հինից։ Հինից եւ ասպատակաց պարապեալք. (Խոր. ՟Բ 26. 56։)
Ասպատակաւ արշաւէր. (Եղիշ. ՟Ե։)
Յետ միանդամ եւ երկիցս ասպատակի իսմայելեան զօրուն ի հայս. (Յհ. կթ.։)
Այսու զհինին այլազգեաց զասպատակն յայտ առնէ։ Կարծէին իբրեւ յասպատակէ իմն զամենայն առնուլ։ Հինից ասպատակօք երկեցուցանէ զնոսա. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ ասպատակն խառն ընդ միմեանս հարան, կամ զմիմեամբ սփռեցաւ. (Յհ. կթ.։)
Ասպատակք այլոց վայրենեաց ըստ նմանութեան դիւաց. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
ԱՍՊԱՏԱԿ ՍՓՌԵԼ կամ ԱՐՁԱԿԵԼ. ԱՍՊԱՏԱԿ ԴՆԵԼ, ՏԱԼ, ԱՌՆԵԼ. ἰππεῖς ποιέω equites facio, ἑπιβάλλω, ἑπιπίπτω, ὀρμάω aggredior, procedo, cado super Ասպատաութիւնս կամ ասպատակաւորս արձակել. յարձակել ի վերայ, վազել՝ դիմել՝ անկանիլ.
Ասպատակ սփռէր ընդ աշխարհն, կամ զկողմամբքն ասորեստանի, կամ ի հայս, կամ ընդ երեսս գաւառին. (՟Ա. Մակ. ՟Ա 24։ Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Ասպասատակ արձակէծ գաւառաց, տեղեաց, վայրաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սոքա ասպատակ եդին ի կողմն մի։ Անտի ասպատակ դնէին ի քաղաք մի սկիւթացւոց։ Յօժա՟Էին այնուհետեւ ասպատա՛կ տալ ի հեթանոսսն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ 13. 29։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ 25։)
Նախ ինքն իսկ արքայ, ապաեւ այլք ոմանք ղկնի ասպատակ աուեալ. (Յհ. կթ.։)
Ասպատակ տուեալ առնուին զամենայն երկիրն. (Բուզ. ՟Դ 25։)
Հանէր զզօրս հոնաց՝ ասպատակ առնել ի կողմանս պարսից։ Ասպատակ եւս ի յոյնս արարին. (Ասից։ Ասպատակ եւս ի յոյնս արարին, Աբաթ։ Խոր. ՟Բ 51։)
Ասպատակ առնէին ի միջնաշխարհն. (Բուզ. ՟Ե 4։)
marauder, freebooter, straggler.
Ասպատակաւորք ասպատակեցին ի մեզ. (Յոբ. ՟Ա 17. յն. ասպատակ արարին։)
Սկսաւ այնուհետեւ ի բազում տեղիս արձակել ղասպատակաւորսն. (Եղիշ. ՟Է։)
Ասպհատակաւորաց նորա ընդդէմ նորա զինեալ. (Յհ. կթ.։)
to go marauding, to go plundering, to plunder, to infest.
ἰππεῖς ποιέω equites facio, ἑπιτίθημι, ἑκάλλομαι , ἑκκλίνω impetum facio, exilio, declino Երիվարօք ի վերայ յարձակիլ, արշաւել. ձիարշաւ լինել, ի վեր կամ ի վերայ վազել .... որ եւ ասի ԱՍՊԱՏԱԿ ԴՆԵԼ, ՏԱԼ, ԱՌՆԱԼ.
Ասպատակաւորք ասպատակեցին ի մեզ։ Դարձան արք Իսրայէլի ասպատակեալքն զհետ այլազգեացն։ Ասպատակէին ի վերայ գեսերացւոյն։ Եւ ամաղէկ ասպատակեաց ի հարաւակողմն եւ ի սիկելակ. ( Յոբ. ՟Ա 7։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 53։ ՟Ի՟Է 8։ Լ. 1։)
Իբրեւ ըզշաչիւն կառաց ի վերայ գլխոց լերանց ասպատակեսցեն. ( Յովէլ. ՟Բ 5։)
Ընդ գաւառն ասպատակեալ. ( Խոր. ՟Բ 18։)
Անդր ասպատակողացն. ( Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ասպատակէ փայլակն, եւ ոչ հասանէ նմա. ( ՃՃ.։)
Եղիաս կառավարեալ ասպատակէր յերկինս. ( (այս ինքն ձիավարէր) Կանոն.։)
runing, rusbing.
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. վազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
cf. Ասպատակի.
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. յվազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
cruise, excursion, incursion, descent, irruption, marauding, plundering;
— ի ծովու, piracy.
shield, buckler.
• (ի-ա հլ. յետնաբար նաև ռ հլ.) «վահան» ՍԳր. որից ասպարաբեկ «վահանի բեկոր կամ փոքր վահան» Եզեկ. լթ. 9. աս-աարակիր Ոսկ. Փիլ. ժգ. ասպարաւոր Բ. մը-նաց. ժդ. 8. ժէ. 17. ասպարափակ Փարպ. աս-պարել «վահան գործածել» Պիտ. գերասպա-րել «պահպանել, պաշտպանել, խնամակալել» Տիմոթ. կուզ, էջ 282 (իբր ստրկական թրգմ. յն. ὸπερασπίζω «պաշտպանել» բառի, որ կազմուած է Նπὲρ «գեր, վեր» և ἀσπίς «վա-հան» բառերից. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի հակաճառութեան մէջ, էջ 71)։ Երբեմն բարդութեանց մէջ եղած է սպար-այսպէս են՝ սպարակիր Բուզ. դ. 15, ե. 5. սպարափակ Ագաթ. առանձին սպար «վա-հան» ձևը ունի ԱԲ, բայց ՆՀԲ չգիտէ։
• = Պհլ. գւռ. *aspar ձկից, որի հետ բոլո-րովին նոյն է նորագիւտ մանիք. պհլ. [arabic word] *aspar «վահան» (ИАН 1912, 46). միւս ի-րանեան լեզուներն ունին պհլ. spar, պա-զենդ. spar, պրս. ❇ sipar կամ [arabic word] ispar «վահան», հպրս. σπαρα-(Հեսիքիոս), Արմատական բառարան-18 սանս. phara-, և փոխառեալ ձևով՝ sphara-«ասպար». (զնդ. spāra-ձևը, որ տալիս է llorn § 700, ուղիղ չէ ըստ Barlholomae 1618)։-Հիւբշ. 108։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան, Քերակ. 1815, 314, որ փոխառեալ է դնում պրս. սիփէր ձևից։ ՆՀԲ «լծ. յն. ἀστίς, պրս. ևսփէր, սիփէր, հյ. պատսպար և հովա-նի»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 42, 253 և Justi, Zendsp. 303։-Jensen ՀԱ 1904, 184 հաթեան արձանագրութեանց մէջ գտնելով ..ri կամ ...ar «մահան» ձևոմ մի բառ, կարծում է թէ մեր աս-պարն է և չի ընդունում որ հայերէնը ի-րանեանից փոխառութիւն լինի։
• ԳՒՌ.-Մշ. ասպար «վահան», որից աս-պարեցուկ «թրով և վահանով մենամարտու-թիւն»։
Զինու եւ ասպարաւքով օգնեա՛ մեզ. (Եղիշ. ՟Բ։)
ἁσπίς, πέλτη scutum, clypeus, pelta, sive scutum brevius (լծ. յն. ասբի՛ս, պ. իսփէր. սիփէր. լծ. ընդ Պատսպար. եւ Հովանի Վարհան. Գալգան.
Սրով եւ գեղարդեամբ եւ ասպարաւ։ Ասպականեցաւ ասպար զօրաւորաց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 45։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա 21։)
Ոչ զինուց պետք են, եւ ոչ ասպարոյ։ Ասպար զնետն առնո, եւ չապականի. (Վրդն. սղ.։)
fragment of a shield;
small shield.
πέλτη. pelta, scutum. Բեկոր ասպարի, այս ինքն փոքրիկ վահան.
Այրեսցեն զզէնս, զնիզականբեկս, զասպարաբեկս. (Եղեկ. ՟Լ՟Թ 9։)
bearing a shield.
θυρεσφόρος scutifer, scutatus pedes (կամ δορυφόρος hastatus, satelles, spiculator). Վահանակիր. սպասաւոր ատենի, որ միանգամայն լինէր եւ նիզակաւոր, կամ բրաւոր հանդերձ ոսկեզօծ վահանաւ.
Ազգի ազդի դասուք զօրականաց, գունդ գունդ ասպարակրօք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Սպարապետ.
• տե՛ս Սպարապետ։
Որ ի ժամուն ասպարապետ էր անտիոքայ։ Մուշեղ ասպարապետն հայոց. (Փարպ.։ ՃՃ.։)
Ասէ ցնա միքայել. ես ասպարապետ եմ՝ զօրութեանցն Ատուածոյ. (Մծբ.։)
cf. Ասպարակիր.
Ասպարաւորք եւ աղեղնաւորք. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ 8։ ՟Ժ՟Է 17։)
surrounded, protected by shields or bucklers.
Յասպարափակ բազմութենէ պահապանացն։ Ասպարափակ ռամ. (Փրապ։ Յհ. կթ.։)
Ի ծովէ մինչեւ ի ծով ասպարափակ արարեալ։ Ասպարափակ եղեալ շուրջանակի լեգէոն հետեւակ զօրուն։ Զբազմութիւն վահանակիր զօրուն իբր ասպարափակս իմն ընդդէմ նոցա տուեալ. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ. կթ.։)
to use a buckler.
Գիտել վարել զասպար. վահան ի կիր արկանել.
Զդիպողաբար շարժմամբ ասպարելն. (Պիտ.։)
career, course, horse-race;
furlong;
field, place, area, arena;
— ըմբշամարտութիւն, wrestling place;
դիմել, իջանել, խոյանալ, ելանել յ—, to throw self, to brave, to descend, to fling, to rush, to hurl in the arena.
cf. Ասպարէզ.
• , ի-︎ հ. «ձիարձակարան, կրկէս, հրապարակ» ՍԳր. Բուզ. «Երկայնութեան չափ, վտաւան, մէկ ձիրնթաց, որ է 1/2 մղոն կամ 125 քայլ կամ 625 երկրաչափական քայլ» ՍԳր. «բաց դաշտ. հրապարակ, հանդիսարան» Ոսկ. մտթ. պ. Չ. Գ. մակ. դ. 9. որից ասպարիսել «արշաւել» Պիտ. ասպարիսախաղաց Վրք. դիոն. ասպա-րիսական Խոր. աշխ. հին հայերէնի մէջ գոր-ծածական էին թէ՛ ասպարէս և թէ ասպարէզ, քանի որ երկու ձևերն էլ կան արդեն պարս-կերէնում. ածանցների մէջ գտնում ենք մի-այն ասպարէս, իսկ արդի գրական լեզուի մէ» ընդունուած է միայն ասպարէց։
• = Պհլ. asprēs, aspras, asp(u)ras «ձիար-ձակարան, հրապարակ», պրս. [arabic word] asbrez, aspres, asprēz, aspras, aspraz, aspares, as-parēš, siparēš «ձիարձակարան», կազմուած asp «ձի» և պրս. rēxtan, ներկ. rēzam «հե-ղուլ, թափել» բառերից. վերջինը պիտի նշանակեր նաև «վաղել, ընթանալ» հմմտ. հյ. թանալ և ընթանալ, աշխ. վազել «հոսիլ և ընթանալ», զնդ. taē «վազել, արշաւել և հոսիլ»։ Իրանականից փոխառութիւն է և ասոր. [syriac word] ︎ asprisā «ձիարձակարան, կրկէս»։-Հիւբշ. 109։
• Ուղիղ մեկնեց նախ S։ Martin, Mémo-ires sur I'Arménie, հտ. Բ. Paris 1819, էջ 381։ Նոյնը յետոյ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. Վենետ. 1821, էջ 46։ Այսպէսնաև ԳԴ, ՆՀԲ ևն։ Justi, Zendsp. 249 մեկնում է բառս ասպ+ զնդ. rai-ϑya «ճամբայն».
• ՓՈԽ.-Վրաց. ას3არეზი ասպարեզի «ձիար-շաւարան, մրցարան ևն», ახმარეზობა աս-պարեզոբա «հասարակաց խաղեր, ըմբշա-մարտութիւն». սրանք կարող են ուղղակի իրանեանից էլ փոխ առնուած լինել։-Մտած է Աւետարանի քրդ. թարգմանութեան մէջ Ղուկ. իդ. 13. ժը՝ Գուտսէ սատուշէսթ ասպա-րէզ տուր պու (հեռի էր յԵրուսաղեմէ 160 աս-պարիսաւ)։ Այսպէս նաև Յովհ. զ. 19. Պիսթ ու բենճ եախօտ կասասի ասպարէզան (իբրև ասպարէզս 25 կամ 30)։
ԱՍՊԱՐԷԶ ԱՍՊԱՐԷՍ. ἰπποδρόμος, στάδιον, κίρκος, παραδρομή, διάστημα. cursus equorum, stadium, circus, intervallum. պ. եսփէրիյզ, եսփէրիյշ, ասֆէրիս, իսփէրիս. եւ այլն. Ըստ հյ. Ձիընթաց. եւ Ձիարձակարան, կրկէս. հրապարակ. մրցարան. ստադ. աթ մէյտանը, մեյտան.
Ի մերձենալ ինձ յասպարէզ երկրին քաբրաթայ։ Թաղեցի զնա յերկրի ասպարիսին։ Իբրեւ զթագաւոր թադ ի գլուխ յասպարէսս։ Որ յասպարիսին ընթանան. եւ այլն։
Մտրակեա՛ զերիվար լեզուդ առ ի յասպարէս. (Ածաբ. ծն. (յն. նպատակ).)
Մտրակեալ յընթացս սորա ասպարիսի զշրթունս գրչիս։ Այս մարտիկ բարեփառ այսմ ասպարիսի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ.։)
στάδιον. stadium. Չափ հեռաւորութեան միոյ ձինթացի, իբր 125 քայլ երկրաչափական. որ եւ կոչի ՎՏԱՒԱՆ. եւ յոմանց շփոթի ընդ մղոնի. եւ ընդ այլ չափմունս. Տե՛ս (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա 5։ Ղկ. ՟Ի՟Դ 13։ Յհ. ՟Ժ՟Ղ. 19։ ՟Ժ՟Ա 18։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ 20։ Խոր. աշխարհ.։ Շիր.։ Երզն. մտթ.։ Արիստ. աշխ.։ Պտմ. աղեփս. եւ այլն։)
Ութսնօք ոմամբք ասպարիզօք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
στάδιον. stadium. Որ եւ է միջոց ընդարձակ. տեսարան. հանդիսարան. կրթարան. ճեմարան. հանդիսարան. ատեան. դաշտ. եւ Ընթացք. մեյտան.
Արտաքոյ քաղաքին յասպարիսի անդ յընդարձակ տեղւոջ. (՟Գ. Մակ. 9։)
Ճախր առեալ ճեմէր յասպարիզի։ Տանէին յասպարէզ կատարմանն. (Յհ. կթ.։)
Յերդս արուեստականացն ... առաաւել տեղի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Այս է ասպարէզենթակայս իրի հռետորական հանդիսավորաց։ Յառաքինաւէտն ասպարէզս. (Պիտ.։)
Զթելադրեալսն ի հոգւոյն սրբոյ պատմեաց առաջի խմբեալ ասպարիսին (ժողովոյ հարց). (Ճ. ՟Բ.։)
Ընդ ծիրանածավալ ծովային ծոցոյն ասպարէզ. (Նար. խչ.։)
Ընդ երկայն ասպարէզս ծովածուփ կենցաղոյս. (Շար.։)
Ըստ շրջագայութեան ճախարակեալ փայտի, զոր ոչ արտաքոյ թողացուցանեն ասպարիզին ի կարակնակերտ բոլորակին. (Մագ. ՟Թ։)
Ո՛չ տեսանեն զանդադար ասպարէզս տունջեան ի գործառնութիւնս եւ ի վայելսամենայն կենդանեաց. (Շիր.։)
Ոչ հիւսեցաք յասպարիսի աստ պատմութեեան. (Արծր. ՟Ե 5։)
Թաղեցին յասպարիսին՝ որ մերձ ի բերթղահէմ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 9։)
who throws away, who abandons his shield or buckler.
ԱՍՊԱՐԸՆԿԷՑ ῤίψασπις scuti vel armorum abjector որ եւ ՎԱՀԱՆԸՆԿԷՑ. Որ ընկենու ի բաց զասապար իւր.
Առն՝ որ ասպարընկէց իցէ։ Ո՛չ որ ի բաց ելեալ լինի վայելչական բռնութեամբ, անուանեսցի թերեւս ասպարընկէց. (՟Ժ՟Բ։)
Ոչ է փոքր վտանգ ասպարընկէց լինել ի պատերազմին. (ՃՃ.։)
that walks in the lists.
to run in the race.
Ընթանալ յասպարիսի. արշաւելընդ ասպարէզ.
Միոյն ի ճահ ասպարիսել ի հարթարդակ դաշտսն. (Պիտ.։)
equerry, knight, squire, cavalier.
• , ի-ա հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ի հլ. «ձիաւոր ազնուական, հեծեալ իշխանաւոր» Բուզ. Փարպ. Խոր. Սեբ. (բառիս նշանակու-թեան և գործածութեան վրայ տե՛ս Նորայր, Կորիւն վրդ. 284). որից ասպետութիւն Ա-գաթ. Խոր. Նոր գրականում ասպետական. ասպետաբար, ասպետօրէն «ասպետի վայել ազնուութեամբ»։ Տարօրինակ կազմութիւն ունի վերջասպետ «այծքաղ» Փիլ. ել. 533։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. սանս. açvapati, հպրս. *aspapati-«ձիատէր» (կազմուած aspa-«ձի» և pati «տէր, պետ» բառերից), որ համառոտուելով դարձել է *aspati, ինչպես որ հպրս. *hamamātā «հա-մամայր» եղել է hamatā'-Հիւբշ. 109։
• Առաջին մեկնիչն է Dulaurier, որ ❇As 18(1861), էջ 291 բառս դնում է պրս. asp «ձի» ձևից։ Էմին, Истор. Bapдana Չ0 ասպահապետ բառից համարօ-տուած։ Müller, SWAW 38. 573 ևն սանս. açvapati, զնդ. aspapaiti։ Էմին, Ист. Aсохика 251 ասպ և պետ բառե-րից։ Տէրվ. Մասիս 1882 յուլ" 24=աս-պապետ =սանս. ասվապատի. հալերէ-նում երկու պ-երից մին ընկած է։ Նոյնը նաև Լեղու, էջ 158։ Հիւնք. սպայապետ կամ ասպատակ ձևից։ Մառ Kрит. и мeлкiя cт. (1903), էջ 70 նկատելով, որ հների մէջ միջին ա-ի անկում չկար, ուս-տի չէր կարող *ասպապետը դառնալ ասպետ. հետևաբար ասպետ դնում է ասուպետ ձևից (ինչ. մոգուպետ>մոգ-պետ), որ հանում է պրս. [arabic word] sū կամ [arabic word] asū «կողմ» բառից. այսպէսով աս-պետ դառնում է ճիշտ «կողմնապետ, կուսակալ»։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև՝ 1. միջին ա-ի կորուստ չկայ *ասպապետ>ասպետ բառի մէջ. այլ ա-րագաբանութիւն (haplologie), որ ծա-նօթ էր նաև հներին. ինչպէս հպրս. *ha-mamātā >hamātā և հյ. ճարտարասան >նարտասան. 2. փոփոխութիւնը կամ անկումը եղել է նախապէս իրանակա-նում և յետոյ պատրաստ անցել հայե-րէնի. 3. պրս. sū «կողմ» բառի հին ձևն
• կազմուած լինէր մեր բառը, պիտի ունե-նար «*սուկպետ, *ասուկպետ կամ ասկ-պետ ձևը և ո՛չ բնաւ ասպետ)։ Ադոնց, Յուստ. էջ 400-1 մեկնում է աս+պետ, որի մէջ աս միացնում է սե-պուհ բառի առաջին մասի հետ.
• ՓՈԽ.-Ագաթանգեղոսի յոյն թարգմանու-թեան մէջ հայերէնից յունարէնի տառադար-ձուած է բառը ασπετ, ἀσπετων ձևով (հրտր. Lagapde, § 164, էջ 83, 95 և § 135, էջ 68, 46). սրանից էլ ձևացել է արաբ. ❇ dsbāta «ասպետ»՝ Ագաթանգեղոսի արաբա-կան թարգմանո։թեան մէջ (Մառ ЗВО 16, 201)։
ἰππεύς eques իտ. cavalliere Ձիաւոր ազնուական. իշխանաւոր հեծեալ. որ եւ ՍՊԱՅ .... եւ առանձին առմամբ՝ Կոմս. աւագ իշխան. ազատ. բարեկամ կամ թագադիր արքայի.
Կոչիլ նմա թագադիր եւ ասպետ։ Բագարատաւ ասպետիւ։ Ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել. (Խոր. ՟Բ 7։ ՟Գ 9. 37։)
Սքանչելի ասպետաւն սահակաւ. (Փարպ.։)
knighthood.
Իշխանութիւն ասպետի. պատիւ ասպետաց.
Իշխանն թագակապ իշխանութեան ասպետութեան. (Ագաթ.։)
Զթագակապ ասպետութիւնն ոչ հանէ. (Խոր. ՟Բ 13։)
receptacle, dwelling, inn, shelter;
hospitable, who willingly shelters strangers.
ξένος իբր πρόξενος, ξενοδόχος hospes իբր hospitio excipiens Հիւրընկալ. օտարընկալ. վանատուր. (ի պրս. սիփէնջ, որ է հիւր. որպէս եւ իսփէնջ. է տուրք առեալ յօտարականէ).
Գայիոս ասպնջական իմ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 23։)
Ասպնջական աստ զօտարընկալն ասէ։ Ասպնջական աստ զօտարընկալն ասէ։ Ասպնջական վասն այնորիկ անուանեաց զնա, զի զօտարս ընդունէր. (Ոսկ. հռ.։)
Եթէ զհիւրս ընդունիս, զՔրիստոս ընդունիս. եւ թէ օտարին լինիս վանատու, Քրիստոսի ես ասպանջական. (Մանդ. ՟Է։)
Զքրիստոսամեծար ասպանջականիցն իւրոց բազում գովութիւնս փոխանակ մեծարանացն կարգէ. (Կորիւն.։)
Ասպնջական լինել. յն. ընդունել ի տուն իւր, կամ ընդ առաջ ելանել. (Նիւս. ի սքանչ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։ Մանդ. ՟Ը։ Կորիւն.։)
Ասպնջական հոգւոյ աստուածութեանն, կամ էին սիրոյ, կամ չարեաց. (Ագաթ.։ Շ. ոտ. առ ապիրատ.։ Եզնիկ.։)
(Ծով) ասպնջական է հիւրամեծար գետոց բազմաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
Որոց ասպնջական է տարտարոսն յաւիտենական. (Շ. թղթ.։)
Ըզհայրն ասպնջականին իւրոյ բժշկեաց. (Ոսկ. գծ.։)
ԱՍՊՆՋԱԿԱՆ. Առիթ. որպէս յն. πρόξενος
Գործ՝ տեսութեան ասպնջական է. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դուք էք յորդորիչք կուսանաց, եւ ողջախոհութեան ասպնջականք. (ՃՃ.։)
cf. Հիւրընկալեմ.
Թէ իցէ ոք, որ ասպնջականիցէ զնա ի ի տուն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
reception;
hospitality;
lodging.
ξενιτεία որպէս ξενοδοχία hospitum receptio, peregrinatio Հիւրըիկալութիւն. ընդոնելութիւն, իմա՛ ընդունելն, եւ ընկալեալ լինելն. իջեւանս տալն, եւ իջեւանիլն. օտարընկալութիւն, եւ օտարութիւն, ըստ հոմաձայնութեան յունին.
Զարեգակն անվնաս ետուր առատ ասպնջականութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 3։)
Զի եւ ասպնջականութեան զոք ար ժանի մի՛ արասցեն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Սրբազան կրօնաւորացդ ելանել յիւրաքանչիւր խրճթէ սակս ասպնջականութեան. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
Իբր ոչ եթէ փոփոխումն ինչ ասացի, այլ՝ ասպնջականութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 10։)
Անդ ժամանակաւ արար ասպնջականութիւն, եւ աստ յաւիտենական բնակութիւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ոչ կամէին ծանրանալ եկեղեցւոյն, այլոյ ումեմն գոլով նոցա հիւրընկալ ասպնջականութեամբ. (Ոսկ. գծ.։)
marigold.
• «մի տեսակ լեռնային գեղե-ցիկ ծաղիկ» (psyllium ըստ Շէհրիմանեանի և Տիգրանեանի՝ էջ 16, soldanelle ոստ Նս. րայր, Բառ. ֆր. mélilot bleu ըստ Ո.ղուրի-կեանի, տե՛ս ԳԲ էջ 175 և 1405) Մխ. առակ. Համամ. քեր. 258= Երզն. քեր. Վստկ. 142 միևնոյն բառն է ասպազան Ագաթ. տպ. 1909, էջ 331 (ուր երկու ձեռ. ունին նոյնպէս ասպուզան). աւելի յետին հեղինակներ գրում են՝ ասաացալ ԱԲ, ասբօսան Դաւ. սա-լաձ. (այլ ձ. սապուսան), ասպոնան Բժշ. ասպուզանուկ Բժշ. ամէնից ուղիղ ձևն է աս-պուզան, որից ու=ա տառերի շփոթութեամբ յառաջացել է ասպազան գրչութիւնը՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 3 և Բանաս. 1901, էջ 101։
• Ըստ ՀԲուս. § 174 պարսկերէն է հնչում։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 79 ասպազէն բառից՝
Հօրուտն եւ մօրուտն, եւ ասպուզանն. (Մխ. առակ. լ։)
Զվարդ, զմերուշան, զասպուզան. (Երզն. քեր։)
Վարդենիք, մնթուր, ասպուզան. (Վստկ. իսկ Ագաթ. գրի Ասպազան. եւ յայլ ձ. Ասպուզան. Այլ ի Բժշկարանս՝ ԱՍՊՈՒԶԱՆ մեկնի՝ Խաղավաթի քամումս. եւ ԱՍՊՈՒԶԱՆԱԿ. խափիթ.)
here, in this place;
— է, he or it is here;
— եւ անդ, here and there, this way, that way.
• «ուժ» տե՛ս Ազռ։
• Karolides 98 հյ. աստի «հաստատուն» կցում է կպդվկ. στί, στή «յատակ, գե-տին» բառին (Γλωσσ. συγϰριτ.)
յայտարար կալոյ ի տեղւոջ ուրեք. (լծչ ընդ յն. պ. սդօ՛, իստամէ, իստադէն. եւ հյ. ստոր, ըստ, նիստ, հաստատ եւն) Որպէս ἑνθάδε, ἑνθαῦτα, αὑτοῦ, ὦ hic, istic. Յայսմ ետեղ. ի տեղւոջս յայսմիկ. հոս, հոստեղը.
Է՞ ոք քո աստ՝ փեսայ, կամ որդիք։ Նի՛ստ նստ առ իս։ Չէ՛ աստ։ Ունի՞ք ինչ կերակուր աստ։ Ամենեքին աստ եմք։ Յերուսաղէմ, եւ աստ։ Մատիցու՛ք աստ առ աստուած։ Զի՞ դու աստ ե՛ղիա։ Նի՛ստ դու աստ։ Ագարու՛ք աստ զայս գիշեր։ Դու աստ կա՛ց առ իս. եւ այլն։ Որպէս եւ զոյգ ընդ բացայայտիչ անուան.
Աստ ի հայս էին։ Աստ ի դաշտիս ցո՛յց մեզ։ Գոյ աստ յաշխարհիս մերում. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
ԱՍՏ. որպես Յայսմ վայրի՝ միջոցի. յայսմ բանի. ի նոր օրէնս. եւ այլն.
Աստ է համբերութիւն եւ հաւատ սրբոց։ Աստ է իմաստութիւն. եւ այլն։
Աստ աճապարեալ արտաշէս։ Աստ խորհուրդ ի մէջ առեալ։ Աստ ապա ի վերջ հասեալ դադարէր թագաւորութիւն։ Աստ ապա ի բաց կացեալ հայք. (Խոր.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Աստ յառաջագոյն է տեսականն քան զգործականն։ Են աստ պէտք բազում երկիւղագին պատրաստութեան. (Փարպ.։)
ԱՍՏ. որպէս Յայսմ աշխարհի՝ կամ վիճակի. յաստի կեանս.
Աստ վայելել։ Աստ մարմնաւոր պտղով, եւ անդ յարքայութեան։ Աստ կարծիս, եւ անդ կատարած. աստ խէթ, եւ անդ հատուցումն. եւ այլն. (Ագաթ.։ Նար. ՟Կ՟Է։)
Աստ սերմանսցուք, զի անդ հերձեսցուք, եւ ուրախասցուք. (Գանձ.։)
ԱՍՏ. իբր Այսր. յայս տեղի. huc. հոս.
Աստ մտեալիցէ. յն. իջեւանեալ իցէ. (Գծ. ՟Ժ 18։)
Իբրեւ ելի ես աստ։ Նախ քան զգալն իմ աստ։ Եթէ բերես զամենայն ինչս քո աստ. (Վրփ հց։)
Ե՛կ աստ, ե՛կ աստ, ե՛կ եւ բնակեսցուք ընդ միմեանս. (Կլիմաք.։)
ԱՍՏ. ա. իբր նոյն ընդ դերանուանս՝ Յայսմ, յայսմիկ. կամ որպէս յօդ՝ ս.
Ի դրախտի աստ։ Ի տօնի աստ։ Ի ժամանակի աստ յայսմիկ. եւ այլն։
Եւ իբր՝ Որ ինչ աստ է. որ ինչ յաստի կեանս իցէ. cf. ԱՍՏԱՆՕՐ.
Հանդիպեսցուք ամենեքեան եւ ա՛ստ քաղցրութեանցս, եւ ա՛նդ թողութեանցն. (Առ որս.։ ՟Ժ՟Ա։)
cf. ԱՍՏ, մանաւան ըստ ՟Բ նշ. յայսմ վայրի եւ միջոցի. յետոյ ուրեմն.
Զոր աստ ուրեմն յետոյ ոմանք բարձին։ Զոր աստ ուրեմն զրադաշտ մոգ ասաց։ Որք աստ ուրեմն յետ սրբոյն Տրդատայ բարձեալ. (Խոր. ՟Ա 4. 5. 11։ ՟Բ 7. 31։)
Աստ ուրեմն ապա ոմանք դժգմնեալ. (Յհ. կթ.։)
Նստ ուրեմն դաւիթ ոչ դանդաղի, նախանձեցայ ես. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
lobster.
• «խեցգետին» Նեմես. էջ a0 ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
• = Յն. ἀαταϰός «խեզգետին», որից փոխա-ռեալ են նաև լտ. astacus, թրք. cstaqoz, ռմկ. բստախոզ։ Յոյն բառը յառաջանում է ἀσταϰός ձևից և ծագում է ὄστέον «ոսկը», ὄστραϰον «խեցի», ὄστρεον «ոստրէ» բառերից (Boisacq 90-91)։
ԱՍՏԱԽՈՏՈՍ եւ ԱՍՏԱԿՈՍ Բառ յն. ասդագօ՛ս. ἁστακός cancer. ռմկ. ըսդախօզ. Խեցգետին կամ խեցեմորթ ծովային.
Պասպայիճ, աստախօտօս. եւ այլն. (Մխ. բժիշկ.։)
Այնպէս եւ ամենայն խեցեմորթքն, որպէս կարկինոսքն, եւ աստակոսքն. (Նիւս. բն.։)
wandering, vagrant, vagabond;
— շրջիլ, cf. Աստանդիմ.
to lead about, to lead np and down, to walk about.
Այսր անդր տանել, ձգձգել, թիւրել. տատանել.
Որք ըստ իւրեանց չարութեան կամաց աստանդնեն զբանն ճշմարտութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Աստանդել շփոթել զճշմարիտ խորհուրդ վարդապետութեանն. (Եփր. թագ.։)
Արբեցողն աստանդէ զբան բերանոյն. (Ոսկ. գծ.։)
Անուսումն այս եւ անդր աստանդելով, ինքեան ընդդէմ եւ կռուօղ. (Փիլ. լին.։)
Յոյժ իմն երկուացեալ աստանդին միտք եւ խորհուրդք։ Աստանդեցան կառքն երագախաղացք. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչինչ այնուհետեւ խռովիցիս, եւ ոչ ցնորեալ այսր անդր աստանդիցես. (Ոսկ. ես.։ Իսկ Եւս. պտմ. ՟Է 20.)
Ոչ գտանեն ի նմա պատգամս խժդուժս, կամ աստանդեալս, կամ տգէտս. իմա՛ խոտորնակս, կամ շաղփաղփս. որպէս յն. σολοικισμός soloecismus.
to rove, to ramble, to wander.
absence (of mind), evagation, dissipation.
Անկայան պատսպարին գիւտիւքն մերովք աստանդութիւնքն օգտակար իրացն մերոցառնեմք. (Վեցօր. ՟Ա։)
Ոչ միայն տկարութիւն, այլ եւս աստանդութիւն խորհրդոց բամբասես. (Սեբեր. ՟Թ։)
here, in this place.
(որպէս թէ՝ Աստէն ուր). ἑνθάδε, ἑνθαῦτα. hic, istic. Աստ՝ (ըստ ամենայն առման) յայսմ տեղւոջ, վայրի, միջոցի, բան, եւ այլն.
Աստանօր ի սրբարանին. (Պիտ.։)
Աստանօր ի սրբարանին. (Պիտ.։)
Աստանօր նորոգեցաւ. (Շար.։)
Աստանօր նորոգեցաւ. (Շար.։)
Աստանօր պիտոյ են վարդապետք իմաստունք. (Վրք. հց.։)
Աստանօր ճառագայթ ճշմարտութեան ի հայաստանս փայլէր աշխարհ. (Խոր. հռիփս.։)
Աստանօր ենանոս ընկեցաւ ի պատուոյն։ Աստանօր ամենայն հայք հարկեցան հռովմայեցւոց. (Յհ. կթ.։)
Աստանօր տեսեալ մտացս իմաստիւ զապագայիցն դիպուածս։ Աստանօր ի սոյն ամանակի. (Նար.։)
Ոչ իմ կամքս եղիցին, այլ քոյդ. երկուս կամս աստանօր ցուցանէ. (Աթ. ՟Ա։)
Ահա աստանօր փոխանակ սեռի առաւ արհեստն. (Սահմ. ՟Դ։)
Աստանօր աքիլլեայ չէմքն են ծանօթք. (Պիտ.։)
Որ ինչ աստ կամ յաստի կեանս է. արդի. աս տեղի, հիմակուան.
Զաստանօր կենացս պէտս պատրաստէ. (Պիտ.։)
Յաստանօր մեծութիւնս եդեալ զյոյս իւր։ Յաստանօր կենացս, որ լի է դառնութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Է։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Ի վե՛ր ընթացիր յաստանօր ուրախութիւնս (երկնից). (Աթ. ի ստեփ.։)
lining.
• (յետնաբար ի-ա հլ. հմմտ. աս-տառօք Կանոն. էջ 1005) «հագուստի ետևի կողմը դրուած շորը» Կանոն. էջ 105, Վստկ. 119, Վրդն. սղ. ճը, էջ 371, հնից ունինք ան-աստառ «առանց աստառի» Կիւրղ. թագ։
• -Պհլ. *astar, որ աւանդուած չէ, բայց հաստատւում է հայերէնի հետ պրս. [arabic word] astar «աստառ» ձևի միջոցով. ծառում են sty «սփռել, տարածել, փռել» արմատից. հմմտ. սանս. astara «ծածկոց, գորգ, անկո-ղին, շոր» (ինչպէս նաև հյ. սփռել և սփռոց). պարսկականից փոխառեալ են նաև քըռ. [arabic word] astār. թրք. astar և սրանից էլ նյն. ἰσταρύνω «աստառ քաշել», սերբ. hastar «աւստառ»։-Հիւբշ. 110։
• ՓԲ աաստառ բառից համառօտուած է կարծում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուա-նախ Bötticher, Arica 75, 240, Lag, Ulrgesch. 245, Gesam. Abhd. 14։
• ԳՒՌ.-Առլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Սլմ. աստառ, Աևն. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. աստառ, Տփ. աստար, Հճ. ասդօր. նոր բառեր են աստառել. աստա-ռազու, աստառուկ, աստառաձևէք։
Բառ ռամկական, իբրու Պաստառ՝ որ դնին ի ներքին կողմն հանդերձի.
Երեսք, եւ աստառ լիցի. (Վրդն. սղ.։)
astronomer;
astrologer, observer of the stars.
astronomy;
astrology.
ἁστρολογία astrologia. Գուշակական ասեղագիտութիւն. սուտ քաւդէութիւն ախտարաց. ախտարք.
Աստեղաբանութեամբ հզօր եղե՛ալ՝ յօժարեցաւ ուսանել զկատարեալ չարութիւն. (Խոր. ՟Ա 31։) (Շիր.։)
astronomer.
ἁστρονόμος. astronomus. Աստեղաց՝ զննէ զչարժմունս նոցա իմաստասիրաբար. ասի եւ զսուտ գուշակաց, որպէս Աստեղաբանակ.
Խաղան նովաւ աստեղաբաշխքն, խոստանալ կամին գտակք գոլ եւ այլն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
astronomical.
ἁστρονομικός. astronomicus. Որ ինչ անկ է աստեղաբաշխից կամ աստեղաբաշխութեան.
Մակացութիւն աստեղաբաշխական. (Անյաղթ ստորոգ.։)
իբր Աստեղաբաշխութիւն. ἠ ἁστρονομική. ars astronomica
Աստեղաբաշխականն ի շարժուն շարունակ քանակէն։ Զաստեղաբաշխականն (գտին) քաղդէացիք. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
astronomy.
ἁστρονομία. astronomia. Ուումն եւ գիտութիւն աստեղաց՝ բաշխելով զդիրս նոցա, եւ ստէպ զննելով զանմոլարս եւ զմոլորակս՝ բաժանելիս յիրերաց, եւ դիտելիս ըստ յատկութեան շարժմանց նոց. որ է մասն ուսումնականին, այս ինքն մաթէմաթիգայի. եւ մասն է նորա տոմարականն. աստղաբաշխութիւն.
Աստեղաբաշխութիւն ենթակայ ունի զերկնային մարմին. իսկ կատարումն ո՛չ եթէ զառնելն նման նմա, այլ դիտել զշարժումն նորա։ Աստեղաբաշխութեան ենթակայ գոյ երկնային մարմին. իսկ իմաստասիրութեան նոյն ինքն աստեղաբաշխութիւնն է ենթակայ. (Սահմ. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։)
Զաստեղաբաշխութիւնն գտանել ասեն բաբելացիք ի ձեռն զորոստոսի (զրադաշտ մոգի), եւ երկրորդ՝ եգիպտացիքն ընկալան. (Նոննոս.։)
cf. Աստեղաբան.
Որպէս ἁστρονόμος astronomus. Որ ունի զգիտութիւն աստեղաց՝ իմաստասիրաբար. աստեղաբաշխ.
ցաստեղագէտսըի քաջ հարցաք. (Հեթում ոտ.։)
Ռաստ եւ զանապ կոչեն աստեղագէտքն. (Վրդն. սղ. ՟Ճ՟Գ։)
Եւ որպէս ἁστρολόγος astrologicus. Աստեղաբանակ. քաւդեայ. մոգ. (երբ. հօպէր. այս ինքն դիտօղ).
Յարիցեն եւ ապրեցուսցեն զքեզ աստեղագէտքն քո, որ նշմարեն զաստեղս երկնից. (Ես. ՟Խ՟Է 13։)
Ատղաս աստեղագէտ ճարտար. (՟Բ։)
Աստեղագիտին պարտ եւ պատշաճ է բազում փոյթ յանձին ունել եւ այլն. (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Աստեղաբանութիւն.
ἁστρονομία astronomia Գիտութիւն աստեղաց. աստեղաբաշխութիւն գովելի.
Քաղդէացիք առաւել աշխատի յաստեղագիտութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Աստեղագիտութեան զգուշացեալքն՝ նոքումբք աստեղբքըն զՔրիստոսին ուսուցին խորհուրդ. (Պրպմ. ձ։)
Աստեղագիտութիւն, եւ աստեղք. քանզի եւ՛ աստեղագիտութիւն անսխալ է, եւ՛ ենթակայ նորին, այս ինքն աստեղք. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Զաստեղագիտութեան մատեանս նա եհան ի յունաց լեզու. (Եւս քր. ՟Ա։)
Չափէր աստեղագիտութեամբն զաստեղսն. (Կեչառ.։)
Եւ որպէս ἁστρολογία astrologia Աստեղաբանութիւն պարսաւելի. ախտարք.
Մի՛ հայիր այսուհետեւ յաստեղագիտութիւն։ Մի յաստեղագիտութիւնս ինչ հաւատար, եւ մի՛ ի հաւահմայութիւնս. (Կոչ. ՟Դ։)
Եւ արդ զիա՞րդ, եթէ ըստ օրինաց աստեղագիտութեան էր ծնեալ, քակէր զաստեղագիտութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա 6։)
Եւ գտողաց զաստղագիտութիւնն եւ մեկնչաց աստղագիտացն. բազում ինչ վրիպեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
observer of the stars.
full of stars, starry, studded with stars.
Իբր աստղ կամ աստեղբք զարդարեալ.
Աստեղայերկրի թշնամւոյն խոնարհեցո՛, եւ թագիւ աստեղազարդ աստուած զգլուխ քո զարդարէ յերկինս. (Նար. խրատ.։)
cf. Կարմրազգեստ.
Կարմրազգեաց մարմնոյն գեղեցիկ եւ անմեղն պատմուճանաւ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ մանուկն աբաս թագաւորն կարուց կարմրազգեստ զգունդն իւր ունելով. (Ասող. ՟Գ. 28։)
Ելէք ընդ առաջ արիւնաներկեալ կարմրազգեստ իմոյ փեսայի. (Խոր. հռիփս.։)
Հասկիցն կարմրազգեստ շքեղութեամբ. (Պիտ.։)
Գայր յեդովմայ կարմրազգեստեալ թանձրութեամբ արեամբ մարմնոյ. (Միսայէլ խչ.։)
cf. Կարմրազգեստ.
Կարմիր ձորձով. կարմրազգեստ.
Ո՞վ է սա, դիմեալ գայ յեդովմայ, կարմրաձորձ ի բոսորայ, գեղեցիկ պճնեալ աստուածազարդ լուսով. (Նար. տաղ.։)
to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.
ԿԱՐՕՏԻՄ ἑνδέομαι, ἑπιδέομαι, ἁπορέω egeo, indigeo, deficio. որ եւ ԿԱՐՕՏԱՆԱԼ. Կարօտ լնել կամ գտանիլ. կարիս եւ պէտս ունել. եւ Չքաւորիլ. նուազիլ. յետնիլ. կարօտ ըլլալ, կարօտնալ.
լի, եւ ոչ կարօտեալք։ Նոքիմբք՝ սոքա կարօտեալք՝ գտին օգնականութիւն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 6։)
Անբաւ դարմանոց կարօտի յիւր պէտս։ Կարօտեալ օգնականութեան մեքենայից. (Պիտ.։)
Ոչ միով իւիք յայսցանէ կարօտեալք էիք. (Եփր. եբր.։)
Ի յունաց ճարտարութենէ անտի կարօտեալ կայցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Կարօտիմ գերեզմանի, եւ ոչ հասանեմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 1։)
Կարօտին մերձենալ առ աստուած. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 2։)
Ինքնահալած ի հայրենեացն լինէր գաւառէ. որում յետոյ կարօտեալ՝ եւ տեսութեան անգամ ոչ լինէր արժանի. (Պիտ.։)
Ոչ ի տուրսն, այլ ի տուօղն յաւէտ կարօտիմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Կարօտէր ուտել (զխաղող), կամ տեսանել զնա. (Վրք. հց. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Դու որդեակ կարօտիս, եւ կամիս իմանալ զլինելոյն գործ. (անդ. ՟Ժ՟Թ։)
Կարօտի աստուած՝ զհամբերութիւն մեր եւ զխնդուածսն նիւթ ունել իւրում օգնութեան. (Լմբ. սղ.։)
Աշխատելոցն է հանգիստ, եւ կարօտելոցն է արքայութիւն. (Մանդ. ՟Դ։ (յորս երբեմն միանան կրկին նշանակութիւնք։))
to gnash, to grind;
— զատամունս, to gnash one's teeth;
— ի ցրտոյ, to shake or shiver with cold, to shiver all over.
κροτέω, ἁράσσω crepito, pulso, illido, stridorem edo. Բաբախել. եւ ԿՐՃՏԵԼ զատամունս յերեսաց ցրտոյ. կճրտացնել, ակռա ակռայի զարնել.
Յորժամ կարի ցուրտն տիրիցէ ... եւ տառապեալն զատամունսն կափկափիցէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա.)
to cover, to shut, to close;
— զաչս ուրուք, to close the eyes of;
— զաչս ի լոյս, to shut the eyes against conviction.
Զաչս իւրեանց կափուցին. (Ես. ՟Զ. 12։)
Կափուցին զաչս իւրեանց ի լուսոյն ճշմրտութենէ. (Եղիշ. մատն. տն.։ եւս եւ Նար. ՟Ե. ՟Հ՟Բ. ՟Հ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Յիսուս որդի.։)
Ջրհոր մի՛ կափուսցէ զբերան իւր ի վերայ իմ. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 17։)
Զվայրս մտին ի վերայ կափուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Կափոյց խորխորատն զբերան իւր. այսինքն փակեցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Սոքա աչօք կափուցելովք՝ ի լսելոյ եւեթ հաւատային. (Երզն. մտթ.։)
Զլսելիդ կափուցանել կամելով. (Խոսրովիկ.։)
Ի բաց հրաժարրիւր ի պատասխանելոյ, առ բարձրութիւն ասացելոցն կափուցեալ. (այսինքն բերանն փակեցաւ)։ Եթէ ծարաւիք լինիցին, ոչ երբէք կափուցեալ լինին մինչեւ արբցեն. (այսինքն ոչ փակի նոցա աղբիւրն). (Ոսկ. յհ.։)
Ի կատարածի իւրեանց ծառայութեան կափոյց զնոսա ի մէջ հեթանոսաց. (Եփր. համաբ.։)
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
Կեալ ասասցուք զսա, յորժամ ինքն զինքն շարժէ. (Պղատ. օրին. Ժ։)
ζάω, ζώ, ζωάω, βιόω vivo περιβιόομαι in vita conversor καταβιόομαι vitam transigo, dego παροικέω accedo, commoror. Արմատ Կեանք բառին. (եբր. խա՛յ, խայա՛. Յորմէ եւայ, ի մեզ Կին. այսինքն կենդանին։ եւ յն. զա՛օ. զին. պ. զիսթէ, զինտէ. դաղմ. ժի՛թի. թ. սաղ օլմագ, եազամագ ). Վարել զկեանս. ապրիլ. կենդանի կալ մնալ.
Կեցցուք, եւ մի մեռցուք։ Կելով կեցցես։ Ամենայն աւուրք, զորս եկեաց։ Ընդէ՞ր իցէ ինձ կեալ։ Մի՛ կեցջիր։ Կեցցէ՛ արքայ։ Հայէր ընդ օձն պղնձի, եւ կայր։ Մխիթարեցայ, եւ կեցի։ Կէին վտարանդեալք։ Կեայր անառակութեամբ։ Յանմտութեան կեանս կէին։ Բազում ժամանակս կեցից։ Զօրհասաւ անցեալ հրէայքն՝ եւ զա՛յս օր կեցեալ գտանին։ եւ այլն։
Լալեաց եւ աշխարհանաց արժանի կեանս կեան։ Ումեք բարւոք կեցելոյ. (Փիլ.։)
Ի մանկութենէ աշխատութեամբ կեցեալ։ Յաղագս անշարժ խաղաղականն կելոյ շնորհիւ։ Չարաւ կեցելոյ. (Պիտ.։)
Կեցից քրիստոսի։ Յանհոգս կէին։ Մեղօք կեցելոյս. (Նար.։)
Կելով կեցցէ զարդար կեանս. (Յճխ. ԺԵ։)
Որ ոչ զարժանի քահանայութեանն զճշմարիտ կեանս կեայ. (Վրք. ոսկ.։) (Ի գրչաց շփոթին երեմն կալ եւ կեալ, եկաց եւ եկեաց. որպէս եւ ռամկօրէն կեցաւ, նշանակէ՝ եկաց, եւ եկեաց. եւ ըստ վերջոյս գտանի ի Հ=Յ. յնվր. ԺԵ.։)
ԿԵԱԼ. ἁναζάω revivisco. Կենդանանալ. Տե՛ս (Ղկ. ժե. 24. 32։ Հռ. ժդ. 9։ Յայտ. ի. 5։)
ԿԵԱՄ 2 (կեմոյ.) cf. ԿԵՄ։ Ուստի յաջորդ բառդ։ (=ԿԵԱՄԱՏԱՐԱԶ)
life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.
ζωή vita. որ եւ ԿԵՆԴԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կեալն. կենդանի գոլն, մնալն. ապրիլն. ողջութիւն. առողջութիւն. եւ Պատճառ կենաց. (լծ. տճկ. ճան, զինդէկեանի ). ... եբր. խայա, խայիմ (իսկ խաուա, է եւա. որ է կին, եւ կեանք, եւ կենդանի).
Կոչեաց զանուն կնոջ իւրոյ կեանս, զի նա է մայր ամենայն կենդանեաց։ Ծառ կենաց։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Զկեանս եւ զմահ։ Օրհնեցից զտէր ի կեանս իմ։ Ի կեանս իւրում։ Այսու կեանօքս։ Ի կեանսն յաւիտենականս, կամ յաւիտենից։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Ստուէր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր եւ այլն։ Կեանքն կենդանեաց։ Կեանքն կենսատու ծնեալ։ Ամենեցուն կեանք եւ կեցուցիչ։ Կեանք եւ կենդանարար։ Որ զկեանքն անմահարար եւ այլն. (Յճխ. ՟Ա։ Ածաբ.։ Շար.։)
Եւ որ կեանք է, կենաց բաշխօղ է. (Խոսր.։)
Զայս կեանքս՝ որ ընդ արեգակամբս։ Ի մարմնոյս կեանքն։ Ի կեանքս մարմնոյ։ Կենօք, եւ յետ մահու. (Լմբ.։)
Աննման են այլոց կեանք նորա։ Հասակ ծերութեան՝ կեանք անարատք. (Իմ. ՟Բ. 15. ՟Դ. 9։)
Ի միումն ժամու փոփոխումն առնել բարուց կենաց մարդկան։ Եթէ ոչ նախ հաստատեալ է յանձն իւր զուղիղ կեանս, ոչ մտանէ ի հաւատս։ Կեանս անմաքուրս ունին. (Ոսկ. յհ.։)
զորոց ոչ գիտէք զկեանս վարուց. (Խոսր.։)
Որպէս եւ պատմութիւն կենաց իւրոց յայտ առնէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԿԵԱՆՔ. βίος vita. Կենցաղս այս, կամ աշխարհ.
Ընդ կեանս աշխարհիս պատաղի։ Ամբարտաւանութիւն ասնի կենացս. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 4։ ՟Ա. Յհ. ՟Բ. 14։)
Որչափ ի կեանքս է. (Լմբ. ժող.։)
Բաժանեաց զկեանս մեր, եւ ետ զմասն մի կենացն ի հանգիստ. (Խոսր.։)
ԿԵԱՆՔ. βίος vita, facultates, substantia. Գոյք. ստացուած. ինչք. ապրուստ.
Զամենայն ինչ՝ զոր ունէր՝ արկ, գոյիւ չափ զկեանս իւր. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
Բաժանեաց նոցա զկեանսն։ Եկեր զկեանսքո ընդ պոռնիկս։ Զամենայն զկեանս իւր՝ զոր ունէր, արկ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 12. 30։ ՟Ի՟Ա. 4։)
Որ ունիցի զկեանս ինչ զաշխարհիս, եւ փակիցէ զգութս իւր. (՟Ա. Յհ. ՟Գ. 17։)
Տէր ամենայն կենաց իւրոց (այսինքն ընչից) զնա կացուցանէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի ԿԵՆԱՑ ԱՐԿԱՆԵԼ, այսինքն զրկել, կարճել. սպանանել.
Յատելութիւն գրգռեալ՝ ի կենաց արկանել։ Ի կենաց արկանէին զնա յեգիպտոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to excoriate, to scratch;
to tear, to rend, to lacerate, to flay, to wound;
to afflict, to vex, to harass, to oppress;
— զսիրտ, to rend, to harrow, to break the heart;
— զմիմեանս, to tear each other;
to revile or malign each other;
— զկէրս to rip up old sores, to open wounds afresh.
ուր եւ ՟Ծ. իբր նմանութեամբ ասի.
Գազանք վայրի կեղեքեսցեն զնոսա. (Ովս. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Կեղեքել եւ քանցել զբեկեալն, զգիշատեալն։ Ցտեալն կեղեքէ չարաչար զամենայն մարմին. (Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Ի՟Գ։ Արծր. ՟Բ. 6։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Եփր. պհ.։ Խոսր.։ Նար.։ Լմբ.։)
համբերեալ գելարանաց եւ հալուածոց, մինչ զի առ հասարակ կեղեքեալ լինէին մարմինք նոցա. (Յհ. կթ.։)
Զկեղեքեալն եւ զբրդգզեալն ոչ յանձանձեցէք. (Խոսր.։)
Նկուն ճիրանք աղկաղկաց մնոցն մորմոքողաց զիս կեղեքեսցեն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
Սակս ի քրիստոս հաւատոցն կային ի վիշտն, եւ կեղեքեալ լինէին աղքատութեամբն։ cf. ԿԵՂԵՄ։
living together, company, society, cohabitation;
intimacy, conversation;
matrimony;
այնպիսի սերտ եղեւ ինձ — ընդ..., my life was so bound up with that of...
συμβίωσις convictus, contubernium, conjugium. Կենակից կամ կենցաղակիցն գոլ. եւ Լծակցութիւն ամուսնութիւն.
Ո՛չ եւ ուրախութեանցս խափանէր կենակցութիւն. (Պիտ.։)
տուեալ զհռոքսանէ դուստր իւր ի կենակցութիւն իմ. (Պտմ. աղեքս.։)
Իսահակ ընդունէր զհռեբեկայ ի կենակցութիւնն. (Նիւս. կուս.։)
Սոյնպէս եւ արք իմաստութեամբ բնակեսցեն ընդ նոսա, հանճարով վարել զկենակցութիւնն. (Շ. ՟ա. պ. ՟Խ՟Բ։)
portrait, likeness, picture;
painter;
հասակաչափ՝ փոքր՝ մանրանկար —, full-length, half-length, head-size, miniature portrait;
գեղեցիկ՝ ճշգրիտ —, fine, exact portrait;
տալ հանել զ—, to get one's picture drawn or painted, to have one's likeness taken;
cf. Լուսանկար.
Տապանակ կենդանագիր կտակին. իմա՛, կենդանագրեալ, աստուածագիծ։
ζωγράφημα, εἱκών pictura, viva effigies, imago. Կենդանի գրուած կերպարանաց. պատկեր նկարեալ. նմանութիւն սկզբնատպին. ...
որպէս նկարագիրկենդանւոյ ի կենդանագիրն. (Լմբ. պտրգ.։)
Իսկ (Շիր.)
Կենդանագիր մշտակայիցն առ շեղ շրջագայի. իմա՛ կենդանաբեր կամ զոդիակոս։
Եւ (Պետր. սիւն.) ի կոյսն.
Բազում կենդանագիրք զմիոյ երեսաց զգծագրութիւն գրեն. (Բրս. ճգն.։)
Զկենդանագիրսն պատկերագործսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կենդանագրացն ոչ կատարած ունել իրողութիւնն՝ թուի առ ամենայն կենդանիս, դեղելոյն եւ ոչ դեղելոյն, եւ կամ թէ այլ զի՞նչ եւ իցէ երբէք կոչիցեն զայսպիսիս կենդանագրեացն մնակունք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Հպարտացան կենդանագիրք ի վերայ գրչաց գրոց աստուծոյ եւ պատմութեանց այլոց. (Սարկ. հանգ.։)
աբգար առաքեաց կենդանագիր յերուսաղէմ առ ի գրել զտէրունական պատկերն. (Դամասկ.։)
living, alive;
vivifying;
մահկանացու ես դու եւ ոչ —, thou shalt die & not live;
բանք —ք, words of health, of life.
Հրաման տուր վասն տանն քոյ, զի մահկանացու ես դու, եւ ոչ կենդանացու. յն. մեռիս, եւ ոչ կեցցես. (Կոչ. ՟Բ։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
Կենցաղ պայծառագոյն կամ ուղիղցուցանել։ Զքաջանուաստ կենցաղոյ նորա յայտ առնելով։ Ի գիրս զբաղեսցուք ուղիղ աւանդութեամբ, եւ ստոյգ կենցաղաւ. (Ոսկ. յհ.։)
աղտեղի կենցաղաւ։ Հովուական կենցաղով կեալ։ Երկնային կենցաղիւ քաղաքաւորեալ. (Կիւրղ. գանձ.։ Նոննոս.։ ՃՃ.։)
Կենցաղ վարձկան (այսինքն վարձկանական), եկ ծառայից վայելուչ. (Արիստ. առաք.։)
Այսու երկեղիւ զկենցաղդ քո ուղղեա՛. (Մաշկ.։)
Այս է առն աստուծոյ կենցաղն։ Բարեպաշտութեամբ եւ բարեգործութեամբ լցեալ կենցաղդ։ Ոչ ախորժեաց ընդ չարագործ կենցաղս բնակեալ մեծութիւն շնորհացդ. (ՃՃ.։)
Զկենցաղացն ջանալով ձեւս յարմարել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Յաւուր պատերազմի երկաթ լաւագոյն է քան զոսկի, որպէս ի կենցաղի բան քան զճոխութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Ո՛չ է անգործ եւ դատարկ սուրբ զուարթնոցն կենցաղ, այլ ունին ի բնութեանն իւրեանց պաշտօն ծառայութեան. (Մեկն. ղկ.։)
ԿԵՆՑԱՂ, կամ ԿԵՆՑԱՂՍ. Վիճակ աստի կենցաղս. կեանք աշխարհիս. աշխարհ. աս աշխարքս.
որք ի մերձակայ կենցաղս, յինչս քաղցեալք լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Ելոյծ ի կենցաղոյս։ Հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. եւ 68։)
Ի կենցաղումս ունի զշահ օգտութեան. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Յանցաւոր կենցաղոյս։ Ծով կենցաղոյս։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս։ Վտրելն մեր զկենցաղս. (Ժմ.։ Շար.։ Խոսր.։ Լմբ. ժղ.։)
Որ է օր վերջին այսմ կենցաղի։ Ի կենցաղիս ծովու։ Այսր կենցաղոյս։ Կենցաղոյս բերումք։ Ի կենցաղոյս ճանապարհի։ Ի կենցաղ աստեացս. (Նար.։)
Ի կենցաղումս, կամ ի կենցաղումնս. (Պիտ.։)
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
βρῶσις, βρῶμα, κατάβρωμα , βορά cibus, esca, depastio, devoratio τροφή nutrimentum, alimentum եւ այլն. Կեր եւ կուր. ուտելի եւ կլանելի. ուտեստ. պարէն. սնունդ կենդանեաց՝ մանաւանդ բանաւորաց.
Պտուղ ի կերակուր։ Խոտ դալար ի կերակուր։ Յամենայն կերակրոց՝զոր ուտիցէք։ Որս նորա կերակուր էր նմա։ Կոկորդ զկերակուրս ճաշակէ։ Ի կերչէ ել կերակուր։ Խնդրեն յաստուծոյ զկերակուրս իւրեանց։ Մրջիւնառիւծն սատանեցաւ առ ի չգոյէ կերակրոյ։ Զազգ անուշակ կերակրոյն։ Կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի։ Ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Արժանի՛ է մշակն կերակրոյ իւրում։ Կերակրովք եւ ըմպելեօք։ Ամենեքին զնոյն զհոգեւոր զկերակուրն կերան.եւ այլն։
Ոչ եթէ կերակուրն պտղոյն խիստ էր, այլ ինքն դնել մտացն վասն կերակրոյն. (Եփր. ծն.։)
Եղիցես կերակուր հրոյ. (Եզնիկ. ՟Ի՟Ա. 32։)
Եղեն ինձ արտասուք իմ կերակուր Սղ. (՟Խ՟Ա. 4։)
Շարաւ տեսանամ զկերակուր իմ. (Յոբ. ՟Զ. 7։)
Գուցէ կերակուր սրոյ զանձինս մեր առնիցէ. (՟Դ. 12։)
Ցողուն եւ փայտ ի կարակուր հրոյ ժողովեն. (Սարկ. հանգ.։ անսովոր է հոլովս քերթողական.)
Ոմն ըզպահոցըզպնդութիւն, ըզկերակրին եւ ըզլեզուին. (Յիսուս որդի.։)
to irradiate, to cause to shine;
to cause to germinate, or to sproutforth;
ծագեցից Դաւթի ծագումն արդարութեան, I will cause the Branch of righteousness to grow up unto David;
առաւօտն ծագեաց զլոյս իւր, the sun shone forth, day broke.
ἁνατέλλω oriri facio παρατείνω extendo եւ այլն. Ցայտել կամ ձգել ի դուրս. բղխել. տալ ծնանիլ. ծաւալել. երեւեցուցանել. յայտնել. ցաթեցնել, երեւցնել.
Զարեգակն իւր ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց։ Ծագեա՛ զողորմութիւնս քո։ Ծագեցից զեղջիւր ի դաւիթ։ ծագեցից դաւթի ծագումն.եւ այլն։
Ծագեա՛ ի յանձինս մեր զլոյսդ ողորմութեան. (Ժմ.։)
Ծագեաց զիւր ճառագայթսն ամենայն հիւանդացելոցն.
Զքո գթութիւնդ եւ զմարդասիրութիւնդ զմեօք ծագեալ. (Խոսր.։ Յովհաննէս սակաւ մի անդր ծագեաց զբանն. Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. այսինքն ըստ իմիք յայտնեաց։)
ԾԱԳԵՄ, եցի. չ. կամ ԾԱԳԻՄ, եցայ. կ.ձ. ἁνατέλλομαι, ἁναβαίνω orior λάμπω, ἑκλάμπω, ἁναλάμπω, ἑπιφαύσκω splendeo, effulgeo, reluceo եւ այլն. ծագ կամ ծայր տալ. երեւիլ. ելանել. փայլել. լուսատու լինել. եւ Ծնանիլ. բղխիլ. ցաթիլ, երեւնալ, ծնիլ, բխիլ
ծագէ արեգակն։ ծագեաց նմա արեւ, կամ ի վերայ ջուրցն։ Լոյս ծագեսցէ ձեզ։ Աստեղք ծագեցին։ Ի ծագել առաւոտուն։ Ծագեսցեն երեսք քո իբրեւ զջուր յստակ։ Ի միջօրէի ծագեսցեն քեզ կեանք։ Յազգէ յուդայ ծագեաց տէր մեր.եւ այլն։
Ի դաւիթ եւ ի քրիստոս կատարեցաւ, որք ծագեցին ի յուդայէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Յիրաց անտի ճշմարտութիւնն ծագէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ի հօրէ ծագեցար լուսաւորել զարարածս։ Ծագումն հրաշագործ, որ ի կուսէն ծագեցաւ. եւ այլն. (Շար.։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
δαπανάω sumptus facio, impendo. ծախս առնել ընչից. վճարել. վարել զիմն ի պէտս, եւ սպառնել. որպէս եւ զժամանակն անցուցանել. խարճել, հատցընել, մսխել, անցընել.
ի բժիշկս ծախեալ էր զամենայն լիչս իւր։ Ծախեա՛ ինչ ի նոսա։ Մտադրութեամբ ծախեցից, եւ ծախեցայց վասն անձանց ձերոց։ Ես ծախէի, եւ խառնէի ի ճաշ իմ։ Ծախեաց գանձս բազումս։ Ոչ ծախէ աղախին քո զկերակուրն՝ որ եկեալն է ընդ իս.եւ այլն։
Զերկու լումայս ունէր, եւ զայն յողորմութիւն ծախեաց. (Մանդ. ՟Ը։)
Խօսին ընդ նմա՝ երկայն բանս ծախելով վասն նորա։ Բովանդակ զօրն անդ ծախեն. (Ոսկ. ՟Ա. 78. եւ 57։)
Ծախեցան աւուրք բազումք, եւ ո՛չ հասեր յարս. (Մաշկ.։)
եւ մեզ ո՛չ ի զուր ինչ զբանս ծախել. (Եզնիկ.։)
Ի մշտնջենամռունչ յաղօթս ծախէր (զժամանակն). (Յհ. կթ.։)
Ոչ եթէ օթեւանք ինչ պիտոյ էին ծախել միածնի որդւոյն աստուծոյ յելս բարձրութեան երկնից. (Ագաթ.։)
ԾԱԽԵԼ. ἑξαναλίσκω, καταναλίσκω եւ այլն. absumo, consumo եւ այլն. (լծ. թ. զայ էթմէք ). Վատնել. մաշել. սպառել. լափել. սատակել. կորուսանել.
Բոց կամ հուր ծախեաց զփայտ, զողջակէզ։ Հրով ծախեսցի։ Ծախել զսեղանն։ Ծախեսցէ զձեզ, կամ զազգս յերեսաց քոց։ Ոչ ծախեցաւ եւ ոչ ինչ, կամ եւ ոչ մի։ Վասն իմ ծախեցին զգործս իւրեանց.եւ այլն։
Ծախել պարտ էտ լնոսա երկրի, եւ ոչ սնուցանել. (Եզնիկ.։)
Զայրն աստուծոյ ծախեաց՝ ոչ առիւծ, այլ կատարումն ժամանակի. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հրով կամ հրոյ ծախել։ Արագ ծախեն բռնաւորքն զմեզ (որպէս ծերացեալս). (Ճ. ՟Ա.։)
Փայտ ընդ փայտ շփեալ՝ հուր ծնանին, եւ անդէն ծնողք ծախին ի ծննդոցն իւրենց. (Խոսրովիկ.։)
Ի պատուհասն ծախեաց զբանսն. (Ոսկ. ես.։)
Զծախ իւղոյն յարգէ, եւ զծախելեացն յիշատակարան պատմեն ամենայն ուրեք. (Կորիւն.) (այսնքն ծախողաց, կամ մարիամու)։
ԾԱԽԵԼ. որպէս աշխարհիկ ոճով, Վաճառել.
Ժողովեսցուք իւղ. զի անդ ոչ ծախեն։ Զոր գնեն, եւ զոր ծախեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։ ՟Բ. 14։)
Շահելով զնոսին գնով ի ծախողացն ծախել զգործն իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
floriform, flower-shaped;
ընդ — ալիս ընդխառնիլ, to sail on placid waters.
Ծաղկաձեւ վարդագոյն արիւն, կամ ցօղ արեան. (Խոր. հռիփս.։ եւ Տօնակ.։)
Ծաղկաձեւ քանդուածս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Ծով մանրագոյն ալեօք ծաղկաձեւ զդէմս իւր անցաւորացն ցուցանէ. (որ եւ զկնի Ծիծաղական ասի. Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ծաղկաձեւ պսակեալ սուրբ զեկեղեցի. (Ճ. ՟Բ.։)
to writhe, to twist, to twine, to wind round;
— զերեսս, to grin, to make grimaces at, to jibe.
Ծամածռեալ խաթարել զմիտս մեր խորհին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
extreme, utmost, in the highest degree;
— խոտորմունք, extremes, excess;
— իշխանութիւն, abuse of authority;
— զառածանել իւիք, to carry to excess, to abuse;
ի— խոտորմունս զառածանել, to proceed to extremities, to commit excesses;
— լինել ի սէր՝ յատելութիւն, to love, to hate to excess.
յեղաշրջեալ ի միոյ ծայրէ ի միւս ծայր. դէմ ընդդէմ.
Ծայրայեղն յատակս հայի դժոխոց. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to warm, to notify, to make known, to signify, to relate, to communicate, to reveal;
to declare, to denounce;
to divulge, to publish;
to manifest, to intimate, to mark, to denote;
կանխաւ —, to forewarn;
ելէք առ մեզ եւ ծանուսցուք ձեզ բանս, come & you shall prove the temper of our steel.
γνωρίζω notum facio. Տալ ճանաչել. ցուցանել. յայտնել. ծանօթ՝ տեղեակ, իրագէտ առնել. զեկուցանել. ճանչցընել, հասկըցնել, իմացում տալ.
Ծանուսցուք ձեզ բանս։ Ծանուցէ՛ք ժողովրդոց զգործս նորա։ Ծանուցից նոցա զզօրութիւն իմ։ Ծանուցայ զաւակի տանդ յակոբու։ Որովք ծանուցայց քեզ անդ։ Այժմիկ ծաներուք զաստուած, մանաւանդ թէ ծանուցայք իսկ յաստուծոյ.եւ այլն։
Յայտնապէս ծանուցանի աստուած եւ մարդ. (Շար.։)
Մերայնովս զքոյնսն ծանուցանօղ հրաշապէս. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
to weigh, to be heavy, to grow dull;
to increase, to grow heavier;
to grow worse, to become more grievous;
to be angry, enraged;
— աչաց, to be oppressed by sleep;
to become purblind, to lose one's sight;
— ականջաց, to become hard of hearing;
— կնոջ, to be with child;
— ումեք, to be a burden or a charge to, to molest;
ծանրացեալ ի հոգոց, loaded with anxieties;
careworn;
ծանրացեալ ալեօք, bowed down by the weight of years;
ծանրացեալ էր հասավաւ, he was very old;
ծանրասցի գործ նոցա, let more work be laid on them;
ծանրացաւ պատերազմն ի վերայ նորա, the battle went sore against him.
βαρέω, βαρύνομαι gravor, ponderor, katabare/w, -ru/nomai, e)pibaru/nomai degravor, modestia afficio. Ծանր լինել. եւ Տալ այլոց ծանրութիւն, նեղութիւն. սաստկանալ. խստանալ.
Որպէս բեռն ծանր ծանրացան ի վերայ իմ։ Փոքրել զհերս իւր. զի կարի ծանրանայր ի վերայ նորա։ Ծանրացան ձեռն յովսեփայ ի վերայ ամուրհացւոցն, կամ պատերազմն ի վերայ սաւուղայ։ Ծանրասցի անձն իմ ի վերայ նոցա։ Իբրեւ ետես փարաւոն, ծանրացաւ սիրտ նորա։ Գուցէ ծանրանայցեն սիրտք ձեր շուայտութեամբ։ Ոչինչ ծանրացայ ձեզ։ Գործէաքվասն չծանրանալոյ ումեք։ Մի՛ ծանրասցի եկեղեցւոցն. եւ այլն։
մեղք որ խոստովանի, թեթեւանայ. եւ որ ոչն խօստովանի, եւս քան զեւս ծանրանայ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Իբրեւ զդառնահոտ ծծումբ ի քիմս քո ծանրանան. (Կլիմաք.։)
ԾԱՆՐԱՆԱԼ ԱՉԱՑ Ի ԾԵՐՈՒԹԵՆԷ. Վատիլ. աղէկ չտեսնալ։ (Ծն. ՟խը. 10։ ՟ա. ՟թգ. ՟դ. 2։)
ԾԱՆՐԱՆԱԼ՝ ՑԱՒՈՑ. իբր Սաստկանալ. եւ Վտանգիլ.
ԾԱՆՐԱՆԱԼ. որպէս Դժկամիլ. նեղիլ. զայրանալ. չժուարիլ. ծանր համարել, կամ ծանր թուիլ.
զոր անուանել յայսմ հետէ խուժիկ ծանրանամ. (Փարպ.։)
Ծանրացաւ մովսէս առաջնորդել բանակին միայն. (Մծբ. ՟Զ։)
Ծանրանայր սահեցելոցն յերկիր՝ նայել ընդ երկիրս։ Որ հանապազ ի դրունս դեգերի, ծանրանան ի նմանէ, եւ ոչ գթան. (Լմբ. ստեպ. եւ Լմբ. առակ.։)
to increase in weight, to enhance, to weigh down, to load, to render heavy, onerous or grievous, to overload, to oppress, to aggrieve, to aggravate;
— զունկն, զականջս, to blunt the hearing, to stop the ears;
— զանձն կերակրովք, to stuff, to cram, to gorge oneself.
βαρύνω gravo, aggravo. Ծանր կամ ծանրագոյն առնել. սաստկացուցանել. խստացուցանել. պնդել. ի վայր հակել. ճնշել.
Ծանրացուցանել զանուր, զլուծ, կամ ի վերայ իմ քան զպղինծ. (կամ զունկն, զականջս, զսիրտ, զբան, եւ այլն։)
Ծանրացուցանել լհարկ, զվիշտ, զփորձութիւն, զմիտս, զինքն ծերակրովք. (Եղիշ.։ Երզն. մտթ.։ Լմբ. ժղ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։ եւ Ոսկ. յհ.։)
heaviness, gravity;
weight, load;
heaviness, grievousness;
importance;
heaviness, dullness;
uneasiness, low-spirits, dejection;
gravity, seriousness;
— գլխոյ ստամոքաց, oppression, heaviness in the head;
weight on the stomach;
— լսելեաց, hardness of hearing;
— քնոյ, lethargic sleep.
βάρος gravitas δυσχέρεια difficultas, molestia. Չափ առաւելութեան ի կշիռս. ծանր գոլն. ծանրանալն ըստ ամենայն առման. ծանտրութիւն.
որ զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ։ Ոչ արկից զձեօք այլ ծանրութիւն։ Հպարտացուցանէ զքեզ սիրտ քո ծանրութեամբ։ Ծանրութիւն համարեցաք խնդրել ի թագաւորէն հետեւակս. եւ այլն։ Ծանրութիւն բեռանց։ Բեռինք ծանրութեան (այսինքն ծանունք)։ Ծանրութիւն հարկաց, արուձիոյ, վշտի, ողբոց, ցաւոց, փառաց։ Քուն եւ ծանրութիւն։ Ծանրութիւն քնոյ, կամ որովայնամոլութեան. եւ այլն. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ. եւ այլն։)
Ծանրութիւն ապականութեան ստամոքայ. յն. մի բառ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ի ծանրութենէ սրտին ստգտանացն խեղդ արկեալ սատակեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
knowing, known, manifest;
recognizable;
connoisseur, good judge of;
acquaintance;
friend;
indication, token, sign;
disciple, scholar;
—ս տալ, to make known, manifest, to disclose, to reveal;
to make acquaintance with;
—ս տալ զանձնէ, to make oneself known, to manifest or reveal oneself;
ի —ս գալ, to be known, manifest or revealed;
— լինել, to know, to be acquainted with;
—ք մեր, our acquaintances, friends, the people of our acquaintance.
Խնդրէին զնա ընդ դրացիսն եւ ընդ ծանօթս։ Զբարեկամս իմ եւ զծանօթս իմ։ Դրացեաց իմոց, ցծանօթս իմ։ Բոոս ծանօթ մեր է.եւ այլն։
Ծանօթս աստուծոյ եւ հաղորդս զամենեսեան առնել. (Ճ. ՟Ա.։)
Ըստ յն. ոճոյ՝ նաեւ Աշակերտ. աշկերտ.
Վարպետն, եւ ծանօթն։ Որդիք առ ծնողս, եւ ծանօթք առ վարդապետս։ Վարդապետաց սովորութիւն է, յորժամ ինչ ծանօթիցն պատմիցեն տեսիլ (կամ տեսութիւն), հրամայեն յիշել եւ ասել։ Վարդապետաց ծանրացեալ ընդ ծանօթից դժուարուսմնութիւն. (եւ այլն. Փիլ.։)
Նմանութեամբ ասի եւ զայլոց իրաց.
Հաճոյքն աստուծոյ ծանօթ մեր են. (Բար. ՟Դ. 3։)
Ի ծանօթոցն աստուած քեզ օրինակ. (Ոսկ. ես.։)
Փորձիւ ծանօթինց. այսինքն իրաց ծանուցելոց կանխաւ. (Լմբ. իմ.։)
Զյափշտակող գայլ ամենայն ուրեք կացուցէք. (Կիւրղ. առ թէոդոս.։)
Ծանօթ եւս էին առնն աւագութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 21։)
Ծանօթ էին մոգքն ամենայն պարուց աստեղատանց. (Զքր. կթ.։)
Էր եւ ծանօթ գիտութեան գրոց։ Ընտել եւ ծանօթ էր ճարտասանական հրահանգիցն. (Արծր. ՟Բ. 4։ ՟Գ. 9։)
Ծանօթք եղիջիք պատրաստական վայելչութեանն. (Յհ. կթ.։)
Առաքինասէր, եւ ծանօթ երկիւղի աստուծոյ. (Ղեւոնդ.։)
Յովանէս ծանօթ էր տնօրինաբար գալոյն ի մկրտութիւն. (Շ. մտթ.։)
Գիտօղ եւ ծանօթ լինել անյայտից եւ ծածկելոց իրաց. (Բրսղ. մրկ.։)
ԾԱՆՕԹՍ ՏԱԼ. ա. ἁναγνωρίζω, γνωρίζω, -ζομαι notus facio. կր. innotesco Ծանուցանել, իլ. յայտնել. զանձն կամ զիրս. իրագէտ առնել. նշանակել. նշանակս տալ.
Ետ ծանօթս եղբարց իւրոց. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 3։)
Ետ ծանօթս նոցա. յն. ծանուցաւ նոցա. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 35։)
Նոքա յաւելին ծանօթս տալ, զի ծանիցէ. (Իգն.։)
Յիւրեանց ուշի պահել, եւ այլոց ծանօթս տալ։ Սէր ընդ աստուծոյ եւ ընդ մարդկան միաւորէ, եւ քրիստոսի աշակերտութեան տայ ծանօթս. (Խոսր.։)
Զորմէ եւ բազմավիպին գիրք տան ծանօթս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զմիածինն չեւ էր ուրուք ծանուցեալ, վասն այսորիկ յիրաւի զնորա ծանօթս ի սկզբան անդ փութացաւ դնել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. յն. ծանօթութիւն.)
Ըստ այսմ իմա՛ եւ զասելն (Սեբեր. ՟Ժ.)
Զիարդ ասասցես եթէ եբ աստուծոյ եմ, զի ոչ ունիս ի քեզ ծանօթս ինչ. այսինքն նշանս։
knowledge;
—յս լինել, to be known, manifest, evident.
Մերոցս (լաւութեանց՝) յոգւոցն արժան է ծանօթոյս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
knowledge;
notion;
information;
acquaintance, familiarity, friendship;
note, annotation, notice, explanation;
—ս առնել յաւելուլ, to annotate, to comment on.
մի՛ լիցի հայոց ընդ յունաց ծանօթութիւն, եւ հաղորդութիւն սիրոյ. (Խոր. ՟Գ. 36։)
Սեռն սիրելութեամբ բարեկամացն ծանօթութիւնք. (Պիտ.։)
Տիրապէս տեառն ծառայութիւն, եւ նմա ծանօթութիւն, խոնարհութիւն է. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Սիրէր զնա ի հին ծանօթութեան. (Ոսկիփոր.։)
Հաւատք հասուցանեն ի ծանօթութիւն փառացն աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Ծանօթութիւն աստուծոյ (որ եւ աստուածածանօթութիւն)։ Կիրթ իմն ծանօթութիւն յայտնի գիտացեալ. (Նար.։)
ծանօթութիւն անտի կենաց, կամ գրոց, կամ բարւոյն. կամ զգայական ծանօթութեամբ. (Խոսր.։ Խոր. առ արծր.։ Պիտ.։)
ծանօթութիւն ամենայն ումեք ի դիմացն տեսլենէն է. (Սկեւռ. ես.։)
Սկսան ծանօթութիւնս տալ, թէ ի հրապարակս մեր ուսուցաներ. (Երզն. մտթ.։ որ եւ ԾԱՆՕԹՍ ՏԱԼ։)
Նշանակեաց զաւազկն. եւ արդ դիտեա՛ եւ զհօտապետին զծանօթութիւն, զինչ նշան իցէ այնպիսւոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Ոչ գտանելով ի նմա ի հնոյն սերմանեցելոյ ծանօթութիւն։ Ոչ ունի զծանօթութիւն յաղագս հոգւոյն սրբոյ, այլ սոսկ ասի վասն հոգւոյ. (Աթ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Ուստի եւ Յատկութիւն, կամ առանձնաւորութիւն իւրաքանչիւր անձանց յաստուած.
place or streets planted with trees, boulevard;
cf. Ծառաստան.
Արմատախիլ զծառատունկս թշնամւոյն կոտորեսցուք. (Եղիշ. միանձն.։)
Միթէ ծառատու՞նկ էր աստուած. (Վրդն. ծն.։)
thirsty, dry;
thirsting or panting for, ardent, eager;
— սուր, slaughterous, exterminating sword;
— արեան, bloodthirsty, sanguinary;
— եմ յոյժ, I am very thirsty.
διψῶν, -ουσα, -ον sitiens, sitibundus եւ ἅνυδρος aqua carens Որ ունի զծարաւ. ծարաւեալ, կարօտ ջրոյ. պասքեալ. պապակեալ. տոչորել. անջրդի. ծարաւ, ծարւած, ծարւօղ.
Առիւծ քաղցեալ, եւ գայլ ծարաւի։ Որ ծարաւիդ էք, երթա՛յք ի ջուր։ Բերե՛ք ջուր ընդ առաջ ծարաւեաց։ Ապաւէն ծարաւեաց։ Որպէս ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժալի է։ Արբո՛ ինձ սակաւ մի ջուր, զի ծարաւի եմ (յն. ծարաւեցայ)։ (Իբրեւ զերկիր ծարաւի) (այս ինքն անջրդի) որ սպասիցէ անձրեւի. եւ այլն։
Ի մէջ աղբերաց ծարաւի գտանիմ. (Խոսր.։)
Հացիւ քաղցեալք, ջրով ծարաւիք. (Եղիշ. յառաքեալս.։)
Հայցեալ ի նոսա ծարաւի սիրով. (Խոր. հռիփս.։)
Ծարաւիք արեան էին որպէս զգազան կատաղի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Ծախեալ ծարաւի սրով, ըամ ի սպառումն սրոյն ծարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
to dye with antimony, to dye ones eyelashes or eyebrows;
— զաչս, to paint one's eyes.
στιβίζομαι stibio lino. Ծարրով օծանել զաչս. ծարիր ամանալ կամ քարշել յաչս. Ծարուր քաշել.
Ծարրեաց զաչս իւր, եւ զարդարեաց զգլուխ իւր. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 30։)
dilatation, expansion, diffusion;
propagation;
— ծովու, գետոց, overflowing, inundation;
— Աւետարանին, propagation of the Gospel;
— հրոյ, erysipelas;
— մարմնոց, dilatation;
— ջերմութեան, լուսոյ, propagation.
Ծաւալումն գետոց, կամ ծովու, ջրաբաշխութեան։ Գետոցդ յորդահոսան ծաւալմանցդ. (Խոր. ՟Ա. 15։ Արծր. ՟Ե. 6։ Պիտ.։ Նար. ՟Կ՟Ը։)
Զլուսոյն զծաւալումն. (Պիտ.։ Սարկ. լս.։)
Միջօրեայ կոչէ զհոգւոյն սրբոյն սրբոյ զծաւալումն, որով արարածք լուսաւորեցան. (Նիւս. երգ.։)
Անիմանալի լոյս, համասփիւռ ծաւալումն։ Զփառացն աստուծոյ ճառագայթումն յինքն նկարէր աստուածային ծաւալմամբ. (Յհ. կթ.։)
Ծաւալումն հրեշտակաց յերկիր եւ ընդ մարդկան դասակցութիւն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԾԱՒԱԼՈՒՄՆ ՀՐՈՅ. Ի բառս Գաղիան. դնի, որպէս յն. էռիսի՛բելաս. ἑρυσίπελας . Ուռոյց տապագին ի մարմնի. ... Ըստ լտ. սրբազան հուր. եւ իտ. հուր սրբոյն անտոնի։
to strike, to beat;
to crush, to grind, to pound;
— զկուրծս, to beat the breast.
Ծեծել զկտաւս տոփչօք, զերեսս քարամբք, կամ թաթիւք կամ ձեռօք զդէմս, եւ զգլուխ։ Ծեծել զոսկի. (Գէ. ես.։ Ագաթ.։ ՃՃ.։ Փարպ.։ Ոսկ.։ Շ. այբուբ.։)
ՈՐ միանգամ ոք աղաղակեսցէ, բրօք ծեծեսցեն զնա. (Եւս. պտմ.։)
Զփոկս առի, զի իմով գեղարդեամբ եւ զինուք ծեծեցից զխուժադուժսդ։ Իմովք ձեռօք ծեծեալ՝ ի ծառայութիւն հնազանդեցուցից. (Պտմ. աղեքս.։)
Մաքսաւորն ծեծելով զկուրծսն իւր՝ արդարացաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Զթէոդուլոս սրով ծեծեցին. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Գ.։)
Իսկ (Լմբ. պտրգ.)
Լա՛ւ էր մօտ յաստուած ծեծանիլ՝ քան ի նմանէ հեռի լինել. է աշխարհիկ ձայն. փոխանակ ասելոյ, ծեծիլ. գանակոծ լինել։
old age;
ալիք ծերութեան, ալեւորեալ —, great age, extreme old age;
decrepitude;
ի— խոնարհել, to be getting old;
ի խոր — հասանել, to attain an advanced age;
մեռանել ի բարւոք ծերութեանմ to die in a happy old age.
γῆρας senectus, senecta, senies πολιά canicies Հասակ եւ վիճակ ծերոց. ծեր գոլն. ծերանալն. եւ Պառաւութիւն. եւ Ալիք ծերութեան.
Սնեալ ի բարւոք ծերութեան։ Մեռաւ ի բարւոք ծերութեան։ Ի ժամանակի ծերութեան։ Ծերութիւն պատուական կամ պարարտութեան։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Կերակրել զծերութիւն քո։ Որդի ծերութեան։ Ծնայ որդի ի ծերութեան իմում։ Մի՛ արհամարհեր զծերութիւն մօր քոյ։ Եղիսաբէթ ղղի է ի ծերութեան իւրում.եւ այլն։
Ի զառամ ծերութեանն։ Զծերութեանս միտս։ Խորին կամ սակաւաձեռն ծերութիւն. (Պիտ.։ Նար.։)
Յայս երկրիս թէ եւ քան զփիղ երկայնակեաց է, չէ բարի ծերութիւնն. (Մեկն. ծն.։)
Իսկ (Բրս. պհ.)
Ամաչեա՛ ի ծծերութենէ պահոց. իմա՛ ի հնութենէն՝ ի սկզբանէ անտի աշխարհի։
to smile, to laugh;
to laugh at, to scoff, to deride, to mock;
to look pleasant, to smile, to laugh;
ընդ քիմս —, to laugh constrainedly;
— ընդ միտս, to laugh in one's sleeve;
մեղմ —, to titter;
— յանդէպս, to giggle;
բարձրաձայն —, to burst out laughing, to laugh out;
— յոյժ յոյժ, յանչափս, to burst, to split ones sides with laughing, to choke with laughter;
չիք ինչ —ղելոյ, there is nothing to laugh at;
եւ —ղեցան յոյժ, and they burst out laughing;
անդ ծիծաղէր լիութիւն եւ գեղեցկութիւն, the whole country laughed with fertility & beauty.
γελάω, ἑκγελάω, καταγελάω rideo, irrideo, derideo եւ այլն. Ծաղկիլ երեսաց ծաղու. ցուցանել զծաղր ուրախական, կամ այպանողական. ժպտիլ, որ է թեթեւ ծաղր, եւ քրքջալ, որ է մեծաձայն. ծիծաղիլ, խընտալ. (եբր. ծաղաք. յորմէ սահակ, իսահակ)
Աբրահամ ծիծաղեցաւ, եւ խօսեցաւ ի սրտի իւրում։ Ծիծաղեցաւ սառա ընդ միտս։ Ոչ ծիծաղեցայ։ Ո՛չ այդպէս, այլ ծիծաղեցար. (որ էր հաստատութիւն ծնանելոյ զիսահակ։) Ժամանակ լալոյ, եւ ժամանակ ծիծաղելոյ։ Երանի որ լան այժմ, զի սգայցէք եւ լայցէք։ Եթէ ծիծաղէր, ծիծաղէր ընդդէմ նորա։ Եւ ասէ դանիէլ ծիծաղելով, մի՛ խաբիր արքայ. եւ այլն։
Ընդ մարմնապէս ծիծաղելն՝ առ նմին հեծէ հոգեպէս. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Մարմնոյն ծիծաղելն փափկութեամբ. այսինքն խնդալ. (Լմբ. ժղ.։)
(Նաւօղք) հասեալ ի ցամաքակէտն՝ ծիծաղեսցին. (Ագաթ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ուր ծիծաղին գեղեցկութիւնք, եւ կամ մեծութիւնք. այսինքն ծաղկին. (Յն. ուր իցեն. Կոչ. ՟Գ։)
Ընդ ծիծաղիլ ջուրց նորա, որ ազգի ազգի գոյնս ցուցանեն. (Վեցօր. ՟Դ։)
Բարի է ծով ի խաղաղ ժամու ծիծաղելով ի գոյնս երփն երփն զարդուց. (Վրդն. ծն.։)
Շինէ զքարաբլուրն ապարանս, ընդէմ ծիծաղելով ծովուն ի հիւսիսի. (Արծր. ՟Ա. 11։)
Ծովն ի միջի իմ ծածանէր, քաղցրիկ օդովըն ծիծաղէր. (Շ. եդես.։)
Ծիծաղեսցի զնոքօք։ Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով.եւ այլն։
Ծիծաղէր զասացուածովք նորա. (Մեսր. երէց.։)
Յն. ոճով. հյց. խնդ. ըստ ամենայն նշանակութեան.
Զայն իրս ծիծաղին, զոր պարտ է վշտանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Ծիծաղին զնորա տկարութիւնն։ Զպահքն նախատէին, եւ զքուրձն ծիծաղէին. (Լմբ. սղ.։)
purple-fish, Venus-shell;
purple;
purple clothes, stuffs;
imperial dignity;
cf. Ծիրանագոյն, — Տիւրոսի or Ծուրայ, Tyrian purple;
—ս արկանել, to be clad or clothed in purple, to assume the purple;
to assume the imperial dignity.
Իբրու գոյն պտղոյ, կարմրերփեան՝ ոսկեփայլ՝ դեղին կանաչախառն. (լծ. եւ թ. զէր, զէրտալի, եւ սարը ). կամ որպէս գոյն ծիրանի (ծիրանի գօտւոյ), յորում է ամենայն ազգ փայլուն գունոց. քանզի եւ ծիրանի ասի ո՛չ միայն վարդագոյնն, եւ ոսկեգոյնն, այլեւ փայլուն մանուշակագոյնն, կանաչն, եւ կապուտակն, ծովագոյն, երկնագոյն. (յն. բօրֆի՛րա. լտ. բու՛ռբուռա լծ. հյ. փրփուր). եբր. էրկիւվան, արկէվան, արկասման. թ. պ. քըրմըզ, իւկէրլէթ, փարանղուն, ֆիրֆիր, պիրֆիր։
ԾԻՐԱՆԻ. իբր գ. որ եւ ԾՈՎՈՒ ԾԻՐԱՆԻ. Ներկ խեցեմորթի ծովուն կամ ի կոկորդի կոնքեղի գտելոյ ի ծովն տիւրոսի կամ ծուրայ, եւ նիւթ կամ հանդերձ արքունի նովիմբ ներկեալ.
Գտեալ կոնքեղ՝ եկեր, որով այժմ ներկեալ լինի ծիրանին։ Քաղելով առ ծովեզերբն զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին. (Նոննոս.։)
Կապուտակ. եւ ծիրանի, եւ կարմիր կրկին։ Ի բեհեզոյ մանելոյ, եւ ի կապուտակէ, եւ ի ծիրանւոյ, եւ ի կարմրոյ մանելոյ։ Կապուտակաւն եւ ծիրանեաւն, եւ կարմրովն։ Զկապուտակ, զծովու ծիրանիս։ Բեհեզս եւ ծիրանիս։ Վարսք գլխոյ քոյ իբրեւ զծիրանի (ոսկեգոյն)։ ծիրանիս զգեցցի։ Զգեցուցին նմա ծիրանիս. եւ այլն։
Իսկ (Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 17. եւ 20։)
Քղամիդ կարմիր եւ ծիրանիս. յն. լոկ, ծիրանի։
կարմիր ընդ սեւի եւ ընդ սպիտակի խառնեալ՝ ծիրանի (լինի). (Պղատ. տիմ.։)
Հանդերձ ծիրանի։ Հանդերձս ծիրանիս։ Ծածկեսցեն զնա հանդերձիւ համակ ծիրանեաւ. (Յհ. ՟Ժ՟Թ. 2. եւ 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 12։ Թուոց. ՟Դ. 13։)
Կազմեալս զլարեօքծիրանեօք. (Եսթ. ՟Ա. 6։)
Բոց ծիրանի ի դուրս ելանէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
Ծով ... ընդ ծիծաղեալ ջուրց նորա ... ազգի ազգի գոյնս ցուցանեն զերփն երփն նարօտոց, մերթ ծիրանւոյ, մերթ կապուտակի, մերթ սեւաներկ երանգաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
smoking, fuming;
— ի քրտանէ, reeking with perspiration;
— յետս ձգել զսուսերն, to withdraw the reeking sword.
καπνώδης fumosus. Ծխոյ նման շնչօղ կամ շնչեալ. գոլորշախառն. Ծխատեսակ.
Ծխաշունչ կծուութիւն ինչ ի փորէ ի վեր բուրիսցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
to burn incense;
to send forth, to emit smoke;
to smoke-dry;
to smoke (tobacco);
— խունկս անուշից, to incense, to offer incense, to burn perfumes;
— ծխելիս, to smoke the chibook or narghileh.
Զգոցա բազմապատիկ առաքինութիւնն ծխեմք քեզ բուրումն հաշտութեան ի յերկինսդ. (Լմբ. պտրգ.։)
θυμιάζω, θυμιάω adoleo, suffitum facio, suffio. Այրելով զխունկս ի ծուխ լուծանել կամ ծխել. խունկ արկանել՝ մատուցանել. խնկել. խունկ ծխել.
Ծխել խունկ. կամ խունկս ի վերայ սեղանոյ. կամ առաջի տեառն. (Ել. լ. 9։ եւ այլն։)
սիրտդ եւ լեարդդ ... զայս արժան է ծխել առաջի առն յորում խունկք ծխեալ են. եւ դիցես, եւ ծխեսցես. (Տոբ. ՟Զ. 8. 18։)
form, figure, visage, countenance, face, aspect, look;
presence, appearance, mien, bearing, deportment;
attitude, posture;
image, effigy;
semblance, representation;
state, condition;
character, temper, comportment;
rudiment, first element, idea;
idle fancy, whim, crotchet;
feint, pretext;
coat, dress;
cf. Կենդանագիր;
—ք բանից, sense, meaning or interpretation of a word;
անպաճոյճ —ք, a simple exterior;
անյողդողդ, աղաչաւոր —, firm countenance;
supplicating posture;
մեղկ —, an effeminate manner;
— լուրջ անժպիտ, cold, frigid, reserved, constrained air;
լուրջ եւ խիստ —, serious air, severe manner;
— սէգ եւ սպառնական, haughty, disdainful, proud, threatening air or manner;
ի —ս ծառայի, in the form of a servant;
առնուլ զ—ս ուրուք, to counterfeit the character of;
ունել զ—, զ—ս իրիք բերել յանձին, to appear like, to seem, to resemble;
ածել ի —ս, to shape, to form;
to figure;
զկերպարանս ճշմարտութեան ի ներքս բերել, to be probable, to have some truth in it;
կերպարանս տալ մտացածինս, to give false a idea of, to create an erroneous or exaggerated impression;
ընդունել զ—ս վանականութեան, to take the crowl.
ԿԵՐՊԱՐԱՆ մանաւանդ ԿԵՐՊԱՐԱՆՔ. μορφή forma եւ ἱδέα, οἵδος, σχῆμα, ὀμοίωμα species, habitus, similitudo եւ այլն. πρόσωπον facies εἱκών imago τρόπος modus եւ այլն. Կերպ, որպէս տեսիլ երեսաց. տեսակ. բնութիւն. իսկութիւն. եւ Դէմք. պատկեր. ձեւ. նմանութիւն. յեղանակ.
Զբարբառն լսէին, եւ զկերպարանսն ոչ տեսանէին։ Կերպարանք իւրոց։ Տեսի, եւ ոչ էին կերպարանք առաջի աչաց իմոց, բայց միայն օդ եւ սօսափիւն լսէի։ Ոչ զկերպարանսդ ձեր զիւրաքանչիւր ես նկարեցի։ Այր բարկացօղ տգեղ է կերպարանօք։ Երեւեցաւ այրով կերպարանաւ։ Որ ի կերպարանս աստուծոյ է։ Զկերպարանս ծառայի առեալ։ կերպարանօք տտեալ իբրեւ զմարդ։ Նմանութիւն կերպարանաց մարդոյ։ Կերպարանք չորից կենդանեաց։ Կերպարանք երեսաց նոցա. կերպարանք մարդոյ, եւ կերպարանք առիւծու, եւ այլն։
Եւ յայլ գիրս.
Տեսիլ կերպարանաց։ Վասն չքնաղագեղ կերպարանին։
Զառաքելոցն ունել զկերպարանս։ Խորդք ի թռչելն ձեւացուցանեն զկերպարանս գրելոյ։ Ընդունել զկերպարանս հանդերձիս։ Եփուտ, կերպարանք ինչ հանձնի է։ Զկերպարանս ձեւոյ սրբութեան։ Ըստ կերպարանաց խաչի կախեալ կային։ Կերպարան անձանց խոնարհից։ Կերպարանք ոգւոյս։ Կերպարանք ճշգրտագոյնք կամ ծիծաղելիք։ Ի կերպարանաց պատկերի բանին ծանուցեալ, եւ այլն։ Ու աստուած տեսանիցէ, անդ չեն ինչ պէտք կերպարանաց, եւ ոչ պէսպէս պատմուճանաց. (Սեբեր. ՟Գ։)
ԿԵՐՊԱՐԱՆ. εἵδωλον, σκιά, ὐπόκρισις, τύπος եւ այլն. որպէս Առերեւոյթ տեսիլ, կամ ցոյցք առաչօք. օրինակ, եւ ոչ ճշմարտութիւն. կեղծիք.
Եւ առ այսոսիկ կերպարանաւ, նաւուղիղ ոք հաւատարիմ եւ այլն. (Բրս. թղթ.։)
Հաւաստեաւ եւ ոչ կերպարանօք ի վերայ հասանել քննութեան եղելոցն. (Կանոն.։)
Երեսաց կերպարանս արար (պաճուճապատանօք)։ Զգլխոյ կերպարանս մազովն նկարեաց. (Կիւրղ. թագ.։)
Յերկուցեալք՝ կարպարան, եւ ոչ Ճշմարտութիւն զիրսն կարծէին. (Փարպ.։)
Կերպարանօք բազում խոնարհք, այլ ճշմարտութեամբ սակաւք. (Սարգ.։)
Կերպարանքն տուան ի ձեռն մովսէսի, եւ ճշմարտութիւնն եղեւ ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի։ Մի՛ ումեք համարել, թէ առ աչօք եղեւ, եւ կամ կերպարանօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13. 36։)
Սիմոն կախարդ խոնարհեցաւ կերպարանօք առ հաւատսն քրիստոսի. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 1։)
Հարցանել՝ կերպարանօք վասն մոգուցըն, եւ ծածուկ չարութեամբ յաղագս նենգալոյ զմանուկն. (Շ. մտթ.։)
ԿԵՐՊԱՐԱՆ. Իբրեւ տեսակ գոյացական եւ հակադրեալ նիւթոյ. μορφή forma.
Համեմատի նիւթոյ՝ սեռ, իսկ տեսակի՝ այսինքն կերպարանի՝ տարբերութիւն։ Ի վերայ նիւթոյ կերպարանք գոլով՝ անհատեն զնիւթն։ Համեմատի տարբերութիւն՝ կերպարանի. իսկ կերպարան՝ որպիսի ինչ է՛ է, որպէս ասէ արիստոտէլ. (Անյաղթ պորփ.։)
passions;
movement of the soul, emotion, sentiment, feeling;
animal passions, sensuality, vice;
suffering, pain, torment;
accident;
attributes, properties;
— լուսնի, phases of the moon;
յոյզ կրից, transports, fits of passion;
զաչացու՝ խօլական՝ նորածին՝ մոլեգին —, blind, extravagant, furious, outrageous passion;
յուզել զկիրս, to stir up, to provoke or excite the passions;
գգուել զկիրս, to flatter, to soothe one's passions;
անձնամատն լինել ի կիրս իւր, to give oneself up, to abandon oneself to one's passions, to indulge, to let loose, to gratify one's passions;
ի դժուարին կիրս գտանել, to find oneself in a painful, embarrassing or awkward position;
նուաճել զկիրս, to rule, to subjugate or control one's passions, to bring one's passions under subjection.
πάθος, πάθη, πάθημα, passio, perpessio, affectio, afflictio, calamitas, եւ այլն. նոյն ընդ Կիր՝ որպէս արմատ Կրելոյ. (հակադրեալ ներգործութեան) եւ ընդ Կարիք, որպէս վիշտ, նեղութիւն, չարչարանք, անցք, այլայլութիւն զգայական. Յօժարութիւն. եւ ընդ Քարշ, որպէս իրք՝ զորս կրէ ոք յանձին. ախտ. եւ Շարժումն ներքին. քաշածը, քաղելը. չետիյի, չէքմեսի, զարեզ, տերպ, շէվք, աշգ, էլէմ.
Առանց կիրս կրելոյ է աստուածութիւնն, այլ իբր զթշնամանեալ խօսի. (Մխ. երեմ.։)
Կրեաց (տէրն ի մարմնի) զկամաւոր կիրսն եւ զչարչարանսն։ Կիրք՝ քաղցնուլն, վաստակիլն, բեւեռիլն ի խաչին. ներգործութիւն խաւարել զարեգակն, եւ այլն. (Ճ. ՟Է.։)
Ճանապարհորդեալ ընդ ամենայն կիրս մարդկային կենցաղոյս առանց մեղաց. (Պտրգ.։)
Սոյնպէս լիցի եւ մեզ աստուածեղէն զօրութեամբն ընդ ամենայն կիրս անցանել առանց յանցման. (Յճխ. ՟Բ։)
Կիրք տրտմութեան։ Բարեմտութեանն կիրք։ Ըստ շնորհալից կրիցն։ (Պիտ.։)
Կրիցս կարեաց։ Տաժանմամբ կրից։ Կիրս կսկծելիս։ Կենարարն կրիւք։ Ընդ խչի քո կրից։ Ընդ մերում կրիցս կարեկցելով։ Անբռնադատ կրիցն։ Դու ի վեր քան զկիրս երկրիս. (Նար.։)
Ամօթն, հոգւոյ է կիրք. (Լմբ. սղ.։)
որպէս որակութիւն, եւ պէսպիսութիւն, այլայլութիւն բնական իրաց, զգածմունք. բերմունք.
Կրականք որակուիք եւ կիրք. քաղցրութիւն, եւ դառնութիւն, ջերմութիւն, եւ ցրտութիւն, սպիտակութիւն եւ տեսութիւն. (Արիստ. որակ։)
Սանձել զկիրս որովայնին. (Յս որդի։)
Որպէս լուսնոյն կիրք սկիզբն առին գիտութեան։ Ծանեար զլուսնի բնութիւնն եւ զկիրս. (Առ որս. Է։)
որպէս Բնաւորական յատկութիւն. վիճակ. գովելի հանգամանք՝ զոր կրէ ոք յինքեան, այս ինքն տիրապէս ունի. եւ Վարք՜ կիրթք.
Յիւրմէ աստուածութենէն եւ յաստուածավայելուչ կրիցն ոչ անկանէր։ Զիւրաքանչիւրոցն (անձանց) զառանձնաւորութիւն եւ զյատկական կիրսն։ Այն կիրք՝ որ անկաւոր աստուածութեանն է, հասարակաց է։ Առաջի դնէ նոցա զկիրս առաքինութեան՝ պանդուխտս զնոսա ասելով եւ նժդեհս. զի այս կիրք կարի իմն յանկաւորք են առաքինութեան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։ եւ ՟Ա. ՟Դ։)
Զհետ կամացն աստուծոյ ի կիրս կացեալ առաքինութեանց. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Յաստուածային վարքս ճգնեալ, եւ զանմարմնոց կիրս ընկալեալ. (Յիսուս որդի.։)
Ըստ քերականաց՝ Յատկութիւնք առոգանութեան ի տրոհումն եւ ի զօդումն վանկից.
Կիրք երեք. ապաթարց, ենթամնայ, ստորատ. (Քեր. թրակ.) ի վերջն։
Իսկ իբրեւ նշանակ կրաւորական բայից՝ տե՛ս ԿԻՐ։
to swallow;
to devour;
to ingulf, to absorbe;
զօդ՝ զշունչ or ոգի to breathe, to take breath;
— զբանս, to listen eagerly.
ԿԼԱՆԵՄ կամ ԿԼՆՈՒՄ. καταπίνω absorbeo, devoro, glutio, deglutio . Արմատն կայ ի ռմկ. կուլ տալ. cf. ԸՆԿԸԼՆՈՒԼ. Լծ. լտ. կլու՛ցիօ. Զեդեալն ի բերան առանց ծասքելոյ վայրաբերել ընդ կոկորդն որպէս զումպ ջրոյ. ծծել. լափել. եւ Ընկըղմել. խորասոյզ առնել. անհատ առնել. կլլել.
Թէ մազ ոք կլանէ։ Եկուլ զիս իբրեւ զվիշապ։ Ձուկն կամէր կլանել զպատանեակն։ Հրամն ետ աստուած կիտին մեծի կլանել զյովնան։ Կլանէին եօթն հասկքն զեօթն հասկսն ընտիրս։ Եկուլ գաւազանն ահարոնի զգաւազանս նոցա։ Ցաւովք կլանիցեմ զտողունս իմ։ Կլցուք զնա կենդանւոյն իբրեւ դժողք։ Բացեալ երկրի զբերան իւր՝ կլանիցէ զգոսա։ Գուցէ կլանիցէ զարքայ, եւ զամենայն ժողովուրդն՝ որ ընդ նմա։ Բերան ամպարշտաց կլանէ զդատաստանս։ Զքօրացաւ մահ, եւ եկուլ։ Կլանէին զազգս։ Առի զգրկոյսն, եւ կլայ (կամ կլի) զնա.եւ այլն։
Ըմպեն եւ կլանեն զքաղցր ջուրսն. (Եփր. ծն.։)
Զբխումն շրթանց նորա կլին, եւ լուսաւորեցան. (Լմբ. առակ.։)
Կլանել զբանս. յն. ընդունել. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
Հեշտութիւնզկլանելիս քաղցրացուցանէ, եւ դառն ի վերայ հասուցանէ ցաւս. ինքն զկլանօղս. (Փիլ. բագն.։)
Շնչէ, եւ ոգւով զօդս զայս կլանէ։ Ոչ եկուլ զօդս, եւ կենդանի կեայր (ի փոր կիտին). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Յիշելի՛ է զաստուած առաւել՝ քան թէ զշունչ կլանելի. (Առ որս. ՟Ա։)
առ կլանել շնչոյ քո՝ անմոռա՛ց կալ զբանն, որ ասէ եւ այլն. (Կլիմաք.։)
Յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցէ, ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, եւ այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ. (Եզնիկ.։)
bitter, bitter remedy or cure;
—ս առնուլ, to drink bitter draughts or a potion made of bitter herbs.
Հոգեւորական կծուադեղոց, այսինքն յիշման տանջանացն եւ անշէջ գեհենին. (Շ. մտթ.։)
to grow hollow, to sink in;
կկոցեալ աչք, hollow, sunken eyes;
ի դուրս կկոցեալ աչք, startingeyes.
ԿԿՈՑԻԼ. σκαφελίζω . Կկոցաձեւ լինել, կամ ըստ յն. մակուկաձեւ լինել տկար աչաց՝ փոս գործելով.
Աչք քո կկոցեալ հայիցին ի նոսա. (Օր. ՟Ի՟Ը. 32։ Որ ի Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 16. ասի սորեցուցանել զաչս։)
female sex;
womanhood;
marriage, matrimony;
լինել ումեք կնութեան, to marry, to wed a husband;
առնուլ կնութեան ou ի —, to take to wife, to espouse, to take in marriage;
տալ ումեք զդուստր իւր կնութեան, to give one's daughter in marriage.
Լինելն կին ումեք. Հարստութիւն. ամուսնութիւն. ըստ յն. եւ լտ. Կին ասի. γυνή mulier, uxor.
Առի զդա ինձ կնութեան։ Ետ զնա աբրամու առն իւրում կնութեան։ Եսաւ առ զմայելէթ ի վերայ այլոց կանանց իւրոց՝ իւր կնութեան։ Ետ նմա լաբան զռաքէլ դուստր իւր կնութեան։ Ա՛ռ դու ինձ զաղջիկս զայս կնութեան։ Եղեւ նմա ի կնութեան։ Լինել քեզ կնութեան։ Եղիցին նոքա մեզ կնութեան եւ այլն.
Խօսել կնութեան։ Ածել ի կնութիւն կամ ի կնութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի կնոջէ յառն բնութիւն ոխէր ... ի յառնէ ի կնութիւն (յն. ի կին) պատուհաս սմա լնելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to weigh, to measure;
to weigh, to calculate, to examine, to ponder on, to take into, consideration;
to compare, to confront;
to shoot, to dart, to take good aim at, to hit the mark;
քաջ —, to weigh well, to ponder, to reflect with mature consideration, to pause;
— զխօսս իւր, to be cautious in one's words;
— զփոխարէն, to return like for like, to recompense, to reward, to renumerate;
— զհարուածն, to strike, to adjust one's blow;
— զամենայն աշխարհս, to be worth the whole world;
ըստ կշռելոյ ական, judged by eyesight;
եւ ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ գնոց նորա, neither shall silver be weighed for the price therof.
Կշռել զհեր գլխոյ։ Կշռել կշռով, կամ ի կշիռս արդարութեան։ Առցես կշիռս, եւ կշռեսցես զնոսա։ Կշռեցաք եւ տուաք զնոսա զարծաթ եւ զոսկին։ Կշռեալ տուաք։ Տաղանդ մի արծաթոյ կշռեսցես (այսինքն վճարեսցես)։ Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի.եւ այլն։
Նախարարքն հայոց կշռեցին քաղաքապետին երկոտասան հազար դահեկանս. (Զենոբ.։)
Զփոխարենն կշռեսցէ. (Լմբ. սղ.։)
Արդարապէս կշռէ աշխատութեան ձերում զվարձն. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Թ։)
Կշռես զիրաւունս, եւ քննես զսիրտս. (Երեմ. ՟Ի. 12։)
Զգործ իւր կշռեսցէ իւրաքանչիւր ոք. (Գաղ. ՟Ղ. 4։)
Ոչ իշխեմք կշռել, եւ հաւասարել զանձինս մեր ոմանց. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 12։)
Ամենայն մարդասէր կամօք կշռելով իմ՝ հրամայեցի ամենայն ազգաց. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 11։)
Կշռել եւ խորհել, ասել եւ առնել՝ որ ի հաճոյս աստուծոյ. (Յճխ. ՟Դ։)
Զանձինս եւ ո՛չ բնաւ կշռեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
ԿՇՌԵԼ. συγκρίνω comparo. Համեմատել. բաղդատել. հաւասարել.
Ոչ կշռեսցի արծաթ ընդ այլսն կշռեսցին, վատթարագոյնգտանին. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 19։)
Յորժամ կշռեսցես դու ի գիրս աւետարանի խելամուտ լինիս։ Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի։ Կշռիցէ զհռոմայեցւոց ժամանակսն ընդ յունաց։ Առ նինեաւ կշռի եգիպտացւոց ՟Ժ՟Զ հարստութիւնն. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Են ցաւք՝ որ ի կշռելոյ խառնուածոց. այսինքն յանհամեմատութենէ. (Եզնիկ.։)
Զիա՞րդ կշռեսցի ընդ խաչի քո կրից։ Ընդ մերումս կշռիս։ Մի՛ կշռեսցին ընդ ջանից մարդկան. եւ այլն. (Նար.։)
Ուղիղ վերացան, մինչեւ կշռեցան ի հայէին երուսաղէմի. այսինքն դէպուղիղ հայէին ի վերուստ. (Նչ. եզեկ.։)
to tread under foot, to trample on;
to rack, to grind;
to press, to crush, to squeeze;
to trample upon, to grind down, to ride roughshod over, to set at nought;
to invade, to make an invasion;
առ ոտն —, to trample under foot, to stamp upon;
— մարդկան զմիմեանս, to crowd or crush one another;
— զբանակս, to surprise, to make oneself master of, to take possession of the enemy's camp;
— զտուն ուրուք, to make a descent on, to invade;
յիշխանութեան —, to attain to dignity or honour, to be invested with power.
πατέω, καταπατέω calco, conculco. Դնել զոտս ի գետին. գնալ ի վերայ. հետս առնել. Ընդ ոտիւք առնուլ. ճմլել. լեսուլ. հնձան հարկանել. եւ Առ ոտն կոխել կամ հարկանել. արհամարհել. Ճնշալ. նուաճել. յաղթահարել.
Կոխել զշաւիղ կամ զշաւիղս, զգաւիթս, զհող երկրի, զքաղաքն սուրբ, զսրբուն. զեսամս տանն. կամ զկաւ, եւ որպէս զմարդիկ, մարդկան զմիմեանս, զազգս, զվիշապ, զօձս, զբանակս, զկեանս, կամ զկալ կամենասայլիւք. գինիի հնձանս, զհնձան գինւոյ, զայգիս, զհունձս եւ զկութս. եւ այլն։
կոխել զշնչասիրութիւն, կամ զախտս. զչարիս, կամ զերկիւղ եւ զփառս. (Ոսկ. յհ.։)
Կոխել զպատուիրանն, կամ զօրէնս. (Պրպմ. լ։ Շ. ՟բ. յհ. ՟Թ։ Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Եւ ոչ նաւ կարէ կոխել զնա. այսինքն անցանել ըն ովկիանոսն. (Վրդն. ծն.։)
Բազում անգամ ի միտս ձեր քննեալ կոխիջիք՝ մանր մանր ծամելով. այսինքն որոճեսջի՛ք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
cf. Հրոսակեմ.
Են ոմանք յիմարք, որք յայնժամ սկսանին հինել, յորժամ պարտին զգենուլ. (Ոսկիփոր.։)
cf. Հիւպատոս.
to grow lean, to get thin, to shrink, to waste, to fall or pine away, to wither, to languish, to droop, to dwindle away, to decay;
— լուսնի, to wane.
ՀԻՒԾԱՆԻՄ ՀԻՒԾԻՄ. (լծ. թ. իւղիւլմէք ). τήκομαι marcesco, macresco, tabesco, liquor. Ծիւրիլ. հալիլ. մաշիլ. ծնգիլ. նուաղիլ. պակասիլ.
Լուսին ամսոյ ամսոյ հիւծանի. (Եզնիկ.։)
Հիւծիս ախտիւք։ Ի ներքոյ պէսպէս ախտից հիւծեալ տառապի. (Լմբ. սղ.։)
Զմարդիկ զառ ի սովոյ հիւծեալս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
cf. Հիւպատոս.
ՀԻՒՊԱՏ կամ ՀԻՊԱՏ. ՀԻՒՊԱՏՈՍ ՀԻՊԱՏՈՍ. Բառ յն. ի՛բադօս. ὔπατος . որ ըստ լտ. գօնսուլ. consul. Բդեաշխ. իշխան հրամանատար. փոխարքայ. տարեւոր գործակալ կամ կուսակալ.
Ղեւկիոս հիւպատոս հռոմայեցւոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 16։)
Կացուցին հիւպատս եւ զօրավարս. (Արծր. ՟Ա. 15։)
Առաջի պոնտացւոյ պիղատոսի, եւ ոչ առ այլով հիւպատոսիւ. (Միսայ. խչ.։)
Հիպատք բրուտեանք. զհիւպատսն, եւ այլն. (Եւս. քր. ստէպ։)
Գիտեմք զքրիսաւորիէ հիպատոս ի հռոմ, բարեկամ պորփիւրի. (Անյաղթ պորփ.։)
Եթէ զթագաւորէ ասիցես, կամ զհիպատոսիցն պատուոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Ի ՀԻՒՊԱՏՈՋՆ, կամ Ի ՀԻՊԱՏՒՈՋՆ. իբր Ի Հիւպատոսութեան. յամի իշխանութեան այս անուն կամ այն անուն հիւպատոսաց, եւ կայսերաց հիւպատեամբ ճոխացելոց. յն. իբադի՛ա. ὐπατεία consulatus, Cos. Coss. իբր consule, consulibus. այսինքն առ հիւպատոսաւ, առ հիւպատոսօք.
Ի հիպատւոջն աւսոնիոսի եւ ղոբռիոսի։ Ի հիպատւոջն գրատիանոսի հինգերորդում, եւ յիւրում թէոդոսի յառաջնումն։ Ի հիպատոջն եւ այլն. (Սոկր.։)
Գործեցաւ այս ի հիւպատւոջն դիոկղիտիանոսի եւմաքսիմիանոսի. (ՃՃ.։)
ՀԻՒՊԱՏԻՔ կամ ՀԻՊԱՏԻՔ. ՀԻՊԱՏՔ. որպէս Հիւպատոսութիւն. ուստի ՏԱԼ ՀԻՊԱՏԻՍ կամ ՀԻՊԱՏՍ՝ է Վարել զպաշտօն հիւպատոսութեան, կամ ունել կայսերաց զայն անուն պատուոյ ամս քանի մի.
Թագաւորէ աւգոստոս ամս ՟Ժ՟Զ. եւ ետ հիպատիս ՟Ժ՟Գ. Տիբերիոս ամս ՟Ի՟Գ. եւ ետ հիպատիս ՟Թ ... (այլ ոք) ետ հիպատս ՟Ժ ... ետ հիպատս ՟Զ. եւ այլն. (Շիր. քրոն.։)
the consuls;
cf. Հիւպատոսական.
այսինքն Հիւպատք. հիւպատոսք. բդեաշխք.
Դահեկանս ճապաղել իբրեւ զհիւպատեանն հոռմայեցւոց. (Խոր. ՟Բ. 47։)
cf. Հիւպատոսութիւն.
ՀԻՒՊԱՏՈՍՈՒԹԻՒՆ ՀԻՒՊԱՏՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՀԻՊԱՏՈՍՈՒԹԻՒՆ. ՀԻՊԱՏՈՒԹԻՒՆ. Բդեշխութիւն. իշխանութիւն եւ ամն իշխանութեան հիւպատոսաց.
Պատիւ հիւպատոսութեան. (Խոր. ՟Գ. 21. 22։ կամ հիւպատութեան. Արծր. ՟Գ. 13։)
Ի հիւպատութեան դիոկղիտիանոսի. (Ճ. ՟Ա. որ եւ ասի, Ի հիւպատոջն։)
divination, augury, prognostication, witchcraft, sorcery, conjuration, enchantment;
— յանուանէ, onomancy, nomancy;
չարագոյժ —, evil presage;
հմայութիւնս առնել, հմայս հմայել, to seek a sign or augury;
to believe in divination;
cf. Հմայեմ;
հմայից անսալ, to have faith in diviners;
լուծան հմայք, the charm is broken.
Հմայք մեղք են։ Հմայից եւ դիւթութեանց անսան։ Լցաւ աշխարհ նոցա հմայիւք։ Հմայս հմայել։ Ըղձութիւնս եւ հմայս.եւ այլն։
Բազում հմայք (լինին) վասն ճանապարհի. խառնեն բազում հմայութիւնս (եւ յայլ իրս). (Կանոն.։)
Պահպանական հմայս ի բազուկս եւ ի գլուխս նոցա կապէին։ Հմայիւքն յերուսաղէմ դիմէ. (Նախ. եզեկ.։)
Ի յոմանց իմաստական ախտարակաց խտրադիմայ հմայից. (Նար. մծբ.։)