• «խորանարդ, վեցանիստ» Յայտ. իա. 16. ուրիշ վկայութիւն չկայ. սխալմամբ գրուած է նաև կիվօս, կիվաւս։

• = Յն. ϰὸβος «վէգ. 2. խորանարդ», որից փոխառեալ են նաև լտ. cubus, ֆրանս. cu-be, ռուս. куbъ «խորանարդ»։-Հիւբշ. 357։

• տե՛ս Կէտ.

• , ի հլ. (յետնաբար ո հլ.) «կախարդ. վհուկ, կախարդանք» Երեմ. իէ. 9. Ոսկ. ա տիմ. էջ 28, Լաբուբ. 33 (սեռ. կիւսոց). որ և կևս Մանդ. էջ 193. սրանից կիւսահմայ Զաք. գ. 8. Վրդն. ել. կիւսահմայութիւն (գրուած նաև կիսահմայութիւն. շփոթուաձ կէս-կիսա-ձևի հետ). կիւսակերտող Մագ։

• ՆՀԲ լծ. յն. γόης, γοητεία «ևիւս»։ Pictet KZ 5, 43 սանս. jāyus եռ։ geasa ևն։ Հիւնք. յն. γοη «հաւահը-մայ կախարդ»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 377 յն. կոէս, տլ. koes, koies «Սամո-թրակեան կղզեաց քուրմք» և Ամերի-կեանց Kivosa դիք։ Շ. վրդ. Սահակեան ՀԱ 1911, 336 հանում է Սեբաստիոյ գւռ. կիս «բուռ» բառից, իբր «ձեռնա-հմայութիւն». (այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև նախ իմաստը տարբեր է, երկրորդ՝ կիս<կիցք պիտի տար *կցա-հմայ ձևը)։

• տե՛ս Թաղ։

• ՆՀԲ թաղար բառից, որ սակայն յե-տին փոխառութիւն լինելով սրա հևա գործ չունի։

• «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ, ըստ ՀԲուս. § 764 «լտ. atriplex, pes anseri-nus կամ փրփրեմ, հոռոմ սպանախ», ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 91 (տե՛ս անդ նաև բառիս վկայութիւնները) «ֆրանս. arroche», ըստ Տի-րաց. Contributo § 105 «լտ. atriplex hasta-tum L»։

• Patrubány ՀԱ 1908, 246 լտ. tālla «ցուպ». հսլ. talija «դալար ոստ» ևն։

• «թամբակալ, գրաստների թամբի գօտին» Բռ. ստեփ. լեհ. (երկու վկայութիւն միայն ունի)։

• -Պրս. [arabic word] tang «թամբակալ՝ զոր առնեն վասն ամուր ունելոյ նորա զթամբն ի վերայ ձիոյ». սրանից է փոխառեալ արաբ. [arabic word] lanj «թամբակալ»։ Պրս. բառի բուն իմաստն է «անձուկ, նեղ», փոխաբերաբար և լայնա-բար «նեղութիւն, բարկութիւն. 2. լեռան կիրձ, 3. իւղ հանելու մամուլ. 4. բեռան մի հաևս» և վերջապէս «թամբակալ». տե՛ս և թանկ։-Հիւբշ. 265։

• ևամ ԹԱՆԳ «մեծագին, սուղ» Տա-Ռև. ձմ. ճը. ամ. 109, Ուռհ. (առ Ստ. Լեհ.︎ «ծանրաշարժ» Բռ. ստեփ. լեհ. որից թանկու-թիւն «թանկ լինելը» Շիր. հացաթանգութիւն Մխ. այրիվ. 84. թանգարան «գանձարան» Յհ. կթ.-նոր գրականում արևելեան բառ-բառը միայն գործածում է թանկ կամ թանգ «մեծարժէք», որից թանկանալ, թանկազնել, բանկութիւն, թանկարժէք, թանկնոց կամ թանկանոց, բայց արևմտեան բարբառն էլ ունի թանգարան, թանգարանապետ, թանգա-րանական (միշտ գրուած գ-ով, թէև թանևա-գին գրւում է կ-ով)։

• = Պհլ. [arabic word] tang «նեղ», մանիք. պհլ, [hebrew word] tang (Salemann ЗAH 8, 128), պրս. [arabic word] tang, քրդ. tenk, բելուճ. tank. աֆղան. tang, գնչ. tang, tank, հինդուստ. tung, բո-լորն էլ «նեղ» նշանակութեամբ։ Բայց այս նախնական նշանակութիւնը յետոյ ձևափո-խուելով դարձաւ նաև «քիչ, հացուագիւտ». որից էլ «թանկ». այսպիսի իմաստ են պաբ-զում պրս. tang-rēš «սակաւամօրուս, քարց», tang-dast «չքաւոր» (բառացի «սակաւաձե-ռըն»), tang-yab «հազուագիւտ, սակաւա-զիւտ», tang-sāl «երաշտ, չորային տարի» (գւռ. թանկութեան տարի), իսկ պրս. [arabic word] tangī «նեղութիւն, անձկութիւն» բառը «սով, թանկութիւն» իմաստով գործածում է Շահն թ. 21 [arabic word] ︎ [arabic word] hamān bud ki tangi būd andar ǰihān «ե եղաւ որ սով լինի աշխարհում». հմմտ. նաև հյ. սուղ «կարճ, նեղ» և գւռ. «թանկագին, մեծագին», սղել «գինը բարձրանալ, թան-կանալ»։-Պրս. բառի բուն ծագումը տե՛ս թանձր բառի տակ (Horn § 398)։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։-Հինք. հյ. դանգ կամ պրս. թէնկ բառից. «կալցի

• ոք որպէս և կամի»։ Patrubány SA 1. 197 իթ. tenkù «բաւականանալ», SA 2, 13 պրս. teng։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. թանկ, Ալշ. Գոր. Երև. Մշ Մրղ. Ռ. Ննխ. Շմ. Ջղ. Ռմ. Սլմ. Սչ. Տփ. թանգ, Մկ. Վն. թանգ՝, Ղրբ. թանգ՝, թmնգ՝, Ոզմ. թանգ՝, Հմշ. թօնգ, Ագլ. թունգ (որից բընգ'ա՛նիլ «թանկանալ»)։

• «մի տեսակ փոքր դրամ, ստակ». թընգ'ա՛նիլ «թանկանալ»)։

• արծաթեայ դրամ» (ըստ P. de Courteille, Dict. turk -or. արժէր մօտ 76 սանթիմ. ըստ Будаговъ 1, 381 այսօր էլ գործածական է Միջին Ասիոյ մէջ. Խիվայում արժէ 15 կոպ.). -սրանից է նաև պրս. [arabic word] tanga «մի տե-սաև պղնձեայ կամ ոսկեայ դրամ», որ S Martin, Mémoires II 392 մոնգոլերէնից ծա-ւած է համարում։-Հիւբշ. էջ 266։

• «անկար, փորանկեալ» (պատ-մուճանի համար ասուած). մէկ անգամ ու-նի Գնձ. աբգարու. «Եւ զպատմուճանն թան-կուզի՝ առաքեցեր որդւոյն կուսի»։

• տե՛ս Անց։

• «մարդաչափ մեծութեամբ մի ձուկ է. լտ. acipenser, ֆրանս. esturgeon» Աշխ. Բռ. ստեփ. լեհ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ -Կոչւում է նաև թուխու։

• , ր հլ. (-տեր, -տերց, -տերաց, -տերբ) «թատերախաղ կամ թատերասրահ» Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 1, բ. 58, 59, մ. և Եբր. 554. որ և թէատրոն Ոսկ. Եբր. 554 կամ թեատրոն «թատերասրահ» Գծ. ժթ. 29, 31 Եւս. պտմ. 589. «ըմբշամարտութեան սրահ» Բ. մակ դ. 9, 12. որից թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12. թատերախաղք Ոսկիփ. թատերասի-րութիւն Մանդ. թեատրասէր Մաքս. դիոն։ Կրկնակ ձևերից առաջինը՝ թատր, հայացած ժողովրդականացած ձևն է, իսկ երկրորդը՝ թէատրոն, զուտ ուսումնական փոխառու-թիւն է։ Արդի լեզուի մէջ ընդունած ձևն է թատրոն. բայց ածանցման ժամանակ առնւում է թատր ձևը. այսպէս նոր բառեր են՝ թատրերգութիւն, թատրերգակ, թատրեր. գու, թատերասրահ, թատերական, թատերա-գիր, թատերասէր. կայ միայն թատրոնա-կան՝ որ կազմուած է թատրոն ձևից, այն էլ գործածական է արևելեան գրականում, մինչ արևմտեանը գիտէ թատերական։ Առանձին ձև է ամփիթատրոն (տե՛ս այս բառը), որի հին թարգմանութիւնն է շուրջտեսանելիք Ուխտ. Ա. էջ 64։

• = Յն. ϑέατρον «թատրոն, թատերասրահ, ներկայացուած խաղը, հանդիսատեսների բազմութիւնը». ծագում է შέα «տեսիլ, երե-ւոյթ» բառից։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուած է բոլոր լեզուների մէջ. ինչ. լտ. theatrum, դերմ. Theater. ֆրանս. théátre, ռուս. тeaтръ, վրաց. თეატრი թեատրի, թրք. [arabic word] teyatro և յատկապէս ասոր. [other alphabet] tatra։ Հայերէնի ուսումնական թէատրոն ձևը յունարէնից, իսկ ժողովրդա-կան թատր ձևը ասորերէնից է և աւելի հին փոխառութիւն քան առաջինը։-Հիւբշ. 350։

• Ուռեռ մեկնեզ նախ ՆՀԲ, որ դնում է յունարէնից։ Ասորերէնի կապը երևան հանեզ Վարդանեան ՀԱ 1920, 329։

• ԳՒՌ.-Յառաջ եկած են կա՛մ գրական ճամբով և կամ նոր փոխառութեամբ թուրքե-ռէներ կամ ռուսերէնից. առանձնապէս հև-տաքրքրական ձևեր են Մրղ. տադրօն և Ասլ. թաղաղրան, թաղադրա։

• , ո, ի-ա հլ. «շարաւ, վահր» Յոբ. բ. 8, է. 5. որից թարախալից Ոսկ. մ. բ. 3. թարախիլ Նաւում. գ. 19. թարախածոր Խոր. արծր. Վրդն. պտմ. թարախածուծ Յհ. իմ զաւլ. թարախեցուցանել Սարգ։

• Հիւնք. արաբ. տէրեաք «գինի և թե-րիակէ» բառից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի վրաց. თხრამლი թխրամլի «վէրքի թանձր թարախ»։ Petersson LUA 1916, 72-3 (չեմ տեսած) դնում է հնխ. (s) ter արմատից. հմմտ. նորվ. գւռ. stora «փտիլ, նեխիլ, ապականիլ», ռուս. sterva, լեհ. scierw, սորբ. sc erb «դիակ», բուլգ. toru «թրիք», սերբ, toriti «աղբել, թրքել», լիթ. ter-menü «ապականել, կեղտոտել», teršiu «ապականել, կեղտոտել, մարգը տիլով ծածկել», tresiu «աղբով պարարտաց-նեւ» trašai «ամէն տեսակ փտած ապա-կանուած բան», trešau «փտիլ, ապակա-նիլ», traš̌á «աղբ, թրիք», traskanos «աչքի թարախ», նորվ. traa, իսլ. ϑrar «փտած, կծուած», լտ. stercus «աղբ, Առիք», կիմր. trwnc «մէզ, դիրտ, մրուր», troeth «լուացքաջուր, մէզ», բրըտ-štron «կղկղանք», troaz «մէզ», յն. *τεοτάνος «թրիք», անգլսք. ϑreax «փտութիւն», հիսլ. Vrekkr, մբգ. drec, դերմ. Dreck (*tregno-, trekno-) ևն (տե՛ս Pokorny 2, 641)։ «Աղբ, ապա-կանութիւն» նշանակող բառերը լեզուից լեզու այլազան ձև ունին (Meillet, Dict étvm. lat. էջ 931)։ Հայերէնի հա-մար պէտք պիտի լինի վերցնել ter ար-մատը (որովհետև ster տալիս է ստեր-), որից կարելի է ենթադրել թարախ և թրիք, եթէ խ և ք համարենք աճական կամ մասնիկ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սլմ. բարախ, Խրբ. Պլ. թա-ռախ, Տիգ. թmրmխ, Զթ. թայօխ, թարոխ, Հճ. թայօխ. (-Տփ. դա՛խլը անշուշտ օտար է).-նոր բառեր են թարախոտ, թարախոտիլ, թարխրիլ «թարախակալել»։

• , ի-ա հլ. «թարգմանող անձը» Ծն. խբ. 23. Եւս. պտմ. և քր. «մեկնիչ, մեկ, նառանոր Ս. Գրքի» Փիլ. Մամբր. Շաս. «թարգմանութիւն» Եւս. պտմ. ե. 9. Վրդն. ծն. սղ. որից թարգմանել ՍԳր. թարգմանու-թիւն Ա. կոր. իբ. 10. ժդ. 26. Եւս. քր. թարգ-մանիչ Խոր. Շար. թարգմանօրէն Նար. դժուա-րաթարգմանելի Նար. նախաթարգմանեալ Յայսմ. գրուած է նաև թարքման, թարքմա-նել, անթարքիման Կոստ. երզն. 63 ևն. նոր բառեր են թարգմանաբար, թարգմանական, թարգմանչութիւն, թարգմանչական։

• = Ասոր. [arabic word] targmana, ասուր. tar-gumannu, turgumannu, արաբ. [arabic word] tar-ǰuman, tarǰamān «թարգման». բառը բնիկ ռեմաևան է. հմմտ. ասորի արմատը ❇ targem «թարգմանել» և եբր. [hebrew word] məturgām «թարգմանեալ»։ Սեմականից փոխառութեամբ անցած է բառս նաև ասիա-կան ու եւրոպական բազմաթիւ լեզուների. ինչ. թրք. terǰiman, քրդ. turčiman, նյն. შραγουμανος, բուլգար, dragomanin, սերբ. terdžuman drakomanī, լեհ. turdžuman, turczyman, ռուս. драгомапъ, միջ. լտ. tur-cimanus. ստ. լատ. dragumanus, drocman-dus, turchimannus, հ. ֆրանս. drughement, drugement (ԺԲ-ԺԳ դ.), truchement (ԺԵ դ.), ֆրանս. drogman, dragoman, իտալ. drog-mano, dragomano, turcimanno, սպան. tru-ǰaman, մբգ. tragemunt ևն.-Հիւբշ. 303։

• Առաջին անգամ Schröder, Thes. 46 փոխառեալ համարեց ասորերէնից։ Ուղիղ մեկնեց նաև ՆՀԲ։-ԳԴ դնում է պարս-կերենից։ Peterm. 20 ասորին դնում է հայերէնից փոխառեալ։ Müller SWAW 38, 578 արաբերէնից. նոյն 41, 12 դնում է նաև արամերէնը։ Ըստ Jensen-ի փո-խառութիւնը հաթեան շրջանից է։

• «ակնթարթ, աչք բանալ-գո-ցելու ժամանակը» Ագաթ. «արտևանունք» Յայսմ. դեկտ. 23 և ապր. 3 (Եւ թարթափք աչացն բուսան. Եւ թարթափք աչացն զլան-ջըսն ծածկեալ էր). այս երկրորդ նշանակու-թիւնը չունին բառարանները. -որից թար-թափել «աչքը բանալ-գոցել» Եփր. ծն. էջ 1. Ոսկ. յհ. ա. 37. «թափառիլ, պարապ պտտիլ, սլքտալ» Առակ. ժգ. 20. Ոսկ. յհ. ա. 12. թար-թափիլ «մի որևէ բացատրութեան դժուար մանրամասնութիւնները չկարենալ ըմբռնել» Եփր. Գ. 26. թարթափանք «թափառումն» Ոսկ. Ա. թես. «մի որևէ բացատրութեան դը-ժուարըմբռնելի մանրամասնութիւնները» Եփր. Գ. 26. թարթափեցուցանել «պտտցնել, միտքը շփոթել, վարանիլ տալ» Եփր. Ա. տիմ. 243. Փարպ. թարթափումն «ակնթարթ» Նիւս. կազմ. Նար. լէ. էջ 100. «թափառիլը» Ճառ-ընտ. անթարթափ Նար. խչ. 377 ևն. երկու ի-մաստների միութեան համար հմմտ. յածիլ «պտտիլ, ման գալ, թափառիլ» և յածել զաչս «աչքը ման ածել». վերջի իմաստով կայ նաև թօթափել, որ տե՛ս։

• = Կրկնուած է պարզական թափ արմա-տից՝ որ «պտտիլ, յածիլ» նշանակութեամբ պահուած է թափ-առ-իլ բայի մէջ, իսկ «աչք բանալ-գոցել» նշանակութեամբ պահուած է թաւթափել կրկնականի մէջ=փխ. *թափթա-փել պարզ յարադրութեամբ. հմմտ. խառ-խափ, սարսափ, շարշափ. կարկափ, գար-զափ։-Աճ.

• ՆՀԲ թարթել բայից? Տէրվ. Նախալ 53, 84 սանս. trap, յն. τρεπω «ի բաց դառնալ» լտ. trepit, trep-idus, trep-ida-re «ճեպել, աճապարել», հսլ. trep-ati «դողալ» ձևերի հետ՝ հնխ. tarp, trap «դառնալ, յուզիլ, թափառիլ» արմա-տես։-Հիւնք. թօթափել բառից։

• ԳՒՌ.-Մկ. Մրղ. Ողմ. թարթափ, Սլմ. թառթափ, Դվ. թէրթէփ «թարթիչ». այս ի-մաստի համար հմմտ. նաև Զքր. սարկ. Բ. 50 «Փետել զմօրուսն և զմռուղսն, զթարթա-փրսն և զունսն»։-Իսկ Շմ. թmրթmփիլ նշա-նակում է «թփրտալ, թափահարել»։

• , ի-ա հլ. «անպիտան, ան-պէտք, աւելորդ բան». բառիս համար ՆՀԲ երկու հին վկայութիւն ունի. «Այս սկիզբն է աղանդոյն Մարկիոնայ. թո՛ղ զայլ բազում թարմատարսն» Եզն. էջ 250. «Ոչ երբեք ուրեք եղեալ է և ոչ երբեք ի պատերազմի՝ թարմա-տար (կամ թարամատար) հրեշտակաց ինչ կալ և կապս» Բուզ. էջ 90.-յետիններից Պղատ. տիմ. Արիստ. աշխ. Ճառընտ. =Վրք. և վկ. Ա. 453. Նար. ունին «անարգ, վատ-թար, անպիտան» նշանակութեամբ. -Թը. քեր. թարմատար է կոչում աւելորդ և իբրև զարդ գործածուած բառերը։

• Lag. Arm. St. § 848 թարմ բառից, իբրև պարսկաձև բաղդատական (tar> տար մասնիկով)։-Հիւնք. տարտամ բառից։-Կայ պրս. [arabic word] tarma «խար-դախութիւն, նենգութիւն», որից -տար «ունող, կրող» բառով՝ թարմատար, իբր «խարդախ, նենգեալ». բայց սա էլ ի-մաստով յարմար չէ։

• «բացի, զատ, առանց» Երզն. մտթ. 355, որից բայական ձևով թարցել «առան-ցել», որ գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 116։-Միևնոյն բառը գտնում ենք նաև Վեցօր, էջ 75 «Զի մին անուանեալ կոչի Պոնտոս Եւք-սինոս և միւսն Պրովպոնտինոս և Հելլեսպոն-տոս և միւսն Եգէոս և Ոնենինոս և միւս ծովն Սարդոնիկէ աշխարհի և միւսն Սիկիլիա աշ-խարհին. դարձ բազում ևս այլ անուամբ, որ անցանեն ըստ թիւ և ըստ համար մարդ-կան»։ Բայց այստեղ դարձ գրչագրական վրիպակ է, փոխանակ հանդերձ, ինչպէս ու-նին ընտիր ձեռագիրները (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 576. մանաւանդ որ թարց վերցնում է սեռական հոլով, իսկ այստեղ գործիական հոլով է, ինչպէս պահանջում է հանդերձ նա-խադրութիւնը)։-Հատուածս ունի նաև Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 41, ուր նոյնպէս գտնում ենք հանդերձ. «Մին անուանեալ կոչի Պոն-տոս և Եւքսինոս, և միւսն Պրոպոնտոս... հանդերձ այլ ևս բազում անուամբք, որ ան-ցանե զթիւ և զհամար»։

• ՆՀԲ «որպէս թանց»։ Peterm. թէ թանց և թէ թարց դնում է դարձ բառից։ Հիւնք. թանց դնում է առանց ձևից, իսկ թարց՝ դարձ բառից։ Աճառ. Հայ. նոր բառեր. Ա. էջ 157 հիմնուելով Վեցօրէից դարձ ձևի վրայ, համարում է դառնալ, դարձ բառից, իբր թէ «դարձի՛ր, ձգէ՛, թող», ինչպէս իրօք էլ ունինք ապաթարց փխ. *ապադարձ։ Վարդանեան ՀԱ 1922, վրիպակ է միայն։

• (յետնաբար ի-ա, ու հլ.) «թանձր. խիտ (ծառի, անտառի համար ասուած)» ՍԳր. «մառոտ, բրդոտ» Ծն. իե. 11, 23, 25. Ոսկ ես. «խուլ շնչեղ (տառ կամ ձայն), sourde aspirée». Մամբր. Երզն. և Թր. քեր. «առօգա-նութեան մի նշան» (հյ. * յն.՝) Թր. քեր Վրդն. սղ. որից թաւանալ Ագաթ. Եփր. նին. Կոչ. թաւարծի (մասնիկի համար հմմտ. խաւարծի, աղածրի) Դ. թագ. ա. 8. թաւու-թիւն Ագաթ. թաւուտ (վրիպակով գրուած նաև թաւութ) «ծառաշատ տեղ» Բուզ. 118. Փարպ. յետին են թաւագէս Փիլ. թաւամազ Դամասկ. թաւայօն Յայսմ. թաւամայրի «անտառա-խիտ» (նորագիւտ բառ) Յկ. կր. 93. թաւդա-տել «ոռնառատել» Հին բռ. որի հետ նոյն է թօթեաց «բռնադատեաց» Բռ. երեմ. էջ 122. -նորակերտ բառ է թաւիշ «մախմուր, խա-տիֆէ», որից թաւշանման, թաւշեայ, թաւշա-ծաղիկ ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. teu-, tewə, tu-«ու-ռիլ, ուռչիլ, մեծնալ, խոշորնալ» արմատից. այս արմատից են ծագում սանս. [other alphabet] tu, [other alphabet] tavīti, [other alphabet] lāuti «ուժեղ լինել, կարողանալ, զօրել», [other alphabet] tavas «ուժեղ, կտրիճ, ուժ, զօրութիւն», [other alphabet] távisi «ուժ», [other alphabet] tuvi «յոյժ, կարի», [other alphabet] tū-ya «ուժեղ, արագ», զնդ. tav «զօրել, կարողա-նալ», tavah «կարողութիւն, ուժ», tzvīsi «մարմնական ուժ», պրս. [arabic word] tuvān «ուժ, կարողութիւն», [arabic word] tuvānistan «ուժե-ղանալ, զօրել, կարենալ», [arabic word] tuvana= ահւ. tuvānīk «զօրեղ, կարող» (տես հյ. թու-անիկ), յն. ταῦς «մեծ, շատ», լտ. tumeo «ուռչիլ», tumor «ուռեցք», tumulus «հողի վրայ բարձրութիւն, թումբ», հսլ. tyǰu, tyti «գիրանալ», tukū «ճարպ», սլով. otáviti «ու-ժեղացնել», չեխ. otaviti se «ուժ ստանալ, կազդուրուիլ», սերբ. tóv «պարարտութիւն», լիթ. tukti «գիրանալ», táukas «ճարպի կտոր», taukaī «ճարպ», tvinti «ուռչիլ», tulas «այն-քան շատ», հպրուս. tūlan «շատ», իռլ. teo «ուժ», հիսլ. pollr «ծառ», կիմր. twf «ուժ, զօրութիւն, աճում», tyfu «աճիլ» և բազմա-թիւ ուրիշ ձևեր։ Այստեղ են պատկանում մինչև անգամ «ազգ, ժողովուրդ, երկիր» նը-շանակող բառեր. ինչ. հիռլ. tuath, լեթթ. tauta, գոթ. ϑiuda, օսկ. touto, ումբր. totam, կիմր. tūd, հպրուս. tauto, հբգ. diota, և վեր-ջապէս նբգ. deutsch «գերմանացի». (տե՛ս Walde 797, Boisacq 945, Kluge 93, Traut-mann 331, Horn § 401, Pokorny 1, 703, F'rnoдt-Meillet 1021)։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. թրք. թավլը և թիւյլիւ «մա-զոտ»։ Մորթման ZDMG 24, 80 ևն թրք. թիւյ «մազ» բառի հետ ցեղակից։ Հիւնք. աղածրի բառից հանում է թաւարծի, սոանից էլ համառօտուած թաւ։ Pedei-sen, Հայ. դր. լեզ. 48 հանում է թանձո բառից, իբր թէ նձ կորուսմամբ դար-ձել է ն և այս էլ յետոյ եղել է ւ։ Peters-son KZ 47, 249 հյ. թուփ, լտ. tufa, յն, τύφη, անգսք. ϑuf բառերի հետ հնխ. tu, teu արմատից, որ կարծես թէ տար-բեր է դնում վերի tu արմատից։

• ԳՒՌ.-Ագլ. թօվ «թաւ», Ղրբ. թավ «մեծ, խոշոր» (օր. թաւ թաւ հուն).-նոյն են նաև Ալշ. Բլ. Մկ. Մշ. Շտ. Աս. Վն. «ձմեռը աւծե-րին իբրև կեր տալու համար անտառի թփե-րից կտրուած տերևներ». (անշուշտ անցնե-լով թաւուտ գաղափարից)։

• = Եբր. [hebrew word] tāu «նոյն գրի անունը», բայց նաև «նշան, նշան հաստատութեան». մեր բառը ծագում է յն. ϑϰῦ ձևից (Sophocles. էջ 570ա)։

• «գլորիլը, տապալում» Ոսկ. յհ. ա 2. «մի կողմ ընկած, թաւալուած» Փիլ. լին. Լաստ. որից առ ի թաւալ «շեղ, զառիվայր» Խոր. թաւալիլ ՍԳր. Ագաթ. թաւալանիլ Եփր. թգ. 403, թաւալեցուցանել ՍԳր. թաւալագլու Նաւռմ. գ. 3. (որ և գրոած է թաալգլոր. վրիպակաւ՝ թաւագլոր Խոր. Եղիշ.). հողա-թաւալ Ագաթ. տղմաթաւալ Շնորհ. թաւալոց «զառիվայր» Յհ. կթ. 403. գետնաթաւալ Յհ, իմ. պաւլ. գլաթաւալ Լաստ. դիաթաւալ կամ դիթաւալ ՍԳր. Փարպ. երկրաթաւալ Եղիշ. դտ.-բառիս երկրորդ ձևն է (յետնաբար) թապալ «թաւալում» Վստկ. 189 (Յամէն շար-ժել տասն թապալ անցա). որից թապալ տալ «ոտքով զարնելով գլորել» Քուչ. 91. թապա-լումն Վստկ. 45. (այս երկրորդ ձևը կազ-մուած է անշուշտ տապալել բառի հետ խա-չաձևմամբ)։

• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] tebēl «հող» բառից։ ՆՀԲ լծ. ընդ տա-պալ։ Հիւնք. թաւալիլ դնում է տապալիլ ձևից և սա էլ նոյն ընդ թրք. devirmek, devrilmek։ -Սրմագաշեան, Արմէն. ռում. täválire հոմանիշի հետ։ Peder-sen, Հյ. դր. լեզ. 49 հս. tegnati, զնդ. ϑani «քաշել»։

• ԳՒՌ.-Սլմ. թավալել, Երև. թավալէլ, թա-վալ տալ, Մրղ. թավալէլ, Մկ. թmվmլիլ, Տփ. թավիլ թավիլ գալ, Շմ. թmվիլ թmվիլ անիլ, Ղրբ. թmվիւլ տալ, Ագլ. թmվիւլ տօլ.-երկ-րորդ ձևից ունինք՝ Կր. թապլտիլ, թապլտկիլ, Ախց. թապըլտվիլ, Մշ. թաբլտել, Ալշ. թա-բըլդել, (իսկ Պլ. Սեբ. դաբլդգիլ՝ ներկայաց-նում են տապալիլ ձևը).-առանձին դիրք ու-նի Հմշ. թալվուշ, որ յայտնի չէ թէ թաւա՞լ թէ թապալ արմատից է։-Թաւալ ձևից յառաջա-ցած է նաև թօլ «գլորիլ» (հմմտ. լաւաչ> լօշ), որից ունինք գւռ. թօլ անել, թթլ տալ, թօլանկի, թօլօլ անել, թօլօլանկի ևն։

• ո հլ. «ռագաղ» Պտմ. աղէքս էջ 113 (ձձ. թաբուտ, թապութ). նոյն է նաև թաբուտ Օրբել. 308 (Բազում հնարիւք ջա-նայր Ռուսուդանն այն՝ կորուսանել զնա, եո-բեմն դնէր ի թաբուտ և ծովասոյզ առնէր, երբեմն տայր յիշխանսն սպանանել), թա-ւութ Միխ. աս. 166, 171. Սամ. անեց. 66. Քուչ. 94. թապութ Կանոն. (ըստ մի քանի ձեռ.), Տաթև. ձմ. ճլգ. (Չմարմինս յեկեղե-ցին տարէք թապութով և փառօք թաղեցէք)։

• -Պրս. [arabic word] tabūt «դագաղ», արաբ. [arabic word] tābut, աֆղան. tabūt, որոնք գալիս են ա-րամ. [hebrew word] tēbūtā, եբր. [hebrew word] tēwa [hebrew word] tebat «արկղ, դագաղ» բառերից, իսկ սրանք էլ փոխառեալ են եգիպտ. tbt, tbjet, խպտ. taibe «արկղ» բառից։-Հիւբշ. 153։

• Առաջին անգամ S' Martin, Mémol-res II 292 դրաւ արաբերէնից, ինչ որ կարելի չէ, որովհետև հայ բառի գոր-ծածութիւնը հին է։ ՆՀԲ յն. ϑαπτω «թա-ղել» բայից։ Մանանդեան, Խորենացո. առեղծ. լուծ. էջ 110-1 գտնելով որ Ա-ղէքսանդրի վարքը թարգմանուած է ուշ ժամանակ, թափուտ դնում է արաբ. և ո՛չ պրս։ Հ. Ն. Ակինեան գրում է ինձ (նամակ 1935 մարտ 22), թէ գտել է նա-խակեչառուական երկու ձեռագիր, որոնք հաստատում են թէ Ալեքսանդրի վարքը Ե դարից է։ Հետաքրքիր է իմանալ, թէ թափուտ բառը կա՞յ նրանց մէջ։ Պատկ. Maтep. I. 9 արաբերէնից։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «փայտէ սկուտեղ, թէփսի» Կա-նոն.

• = Պրս. [arabic word] tafūr «անօթք քարեղէն և խեցեղէն»։ Նոյն բառը ունի արաբ. [arabic word] taifūr «խոր ափսէ» ձևով՝ Իբն-ի Բատուտա, հտ. Բ. էջ 76 և Գ. էջ 425։-Աճ.

• Այս մեկնութիւնս տե՛ս Արրտ. 1911, 418 և Գաւառ. բառ. 1026բ։

• ԳՒՌ.-Ներկայանում է թ կամ տ (>η) նախաձայնով. այսպէս՝ թեփուր Խն. Հմշ. Ղրբ., թեփիր Այն., տեփուր Ակն. Երև. Խտջ. Խրբ. Սեբ. Տփ., տափուրիկ Ջղ. նոր բառեր են տեփրիչ, տեփրել։

• ՓՈԽ.-Լազ. տեփուրի «Լազերին յատուկ մի տեսակ կլոր սեղան՝ մի կարճ ոտքով». (այս իմաստի համար հմմտ. Խրբ. դէփուր «փայտե կլորիկ սինի՝ որի վրայ հաց են ու-տում». Արևելքում ճաշի սեղանը գետնեն դրուած մի մեծ մատուցարան է)։-Հայերէ-նից է փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] tepir «ար. մաւի տերևով հիւսուած սեղանի նման գոր-ծեք, որի վրայ ալիւր են մաղում» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 63). հայերէնից փոխառեալ լինելու ապացոյցն է ֆ-ի փոխարէն թ-փ ձայնը։

• , ո հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «կտա-Կողոս. 605. Կիւրղ. ղևտ. «հագուստի երկար թև» Յայսմ. որից թեզանիք «հագուստի եր-կար թև» Ոսկ. ա. տիմ. ը. Եփր. ծն. էջ 103 (=միջ. հյ. թեզնիք Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 59). ոսկեթեզան (նորագիւտ բառ) Կղնկտ. հրտր. Էմ. 138. թեզանատ «թևը կարճ» Մաշտ. սքեմ. «առանց թևի» (վերարկու) Տաթև. ձմ. ի. ամ. 176. թեզա-նատր Եղիշ. միանձ. 159. թեզանեայ Վրոն. ծն. թեզնեբերան «թեզանիքի՝ թևերի բերանը կամ ծայրերը» Մխ. դտ. 266։

• ՆՀԲ լծ. դերձան և լտ. texo «հիւսել»։ Հիւնք. յն. ϑύσανος «ծոպ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud, էջ 133-4 թիզ բառի հետ միասին հանում է հնխ. teg'h «հիւսել» արմատից, որ սակայն ուրիշ լեզուի մէջ չի գտնում. կարծում է միայն որ այստեղ պատկանի թերևս ռուս. та-šaть «նախատել, յանդիմանել»։

• ԳՒՌ.-Չթ. Մշ. Մշկ. Ննխ. Տր. թէզնիք, Մկ. թէզնինք, «շապիկի երկար թևը», Խրբ. թէզ-նիք՝ և Տիգ. թէզնիգ «սուտ թև՝ որ գործի ժա-մանակ հագուստի վրայից հագնում են՝ մա-քուր պահելու համար». որից անթեզանի Սեբ. «առանց թեզանիքի մի զգեստ է»։

• (յետնաբար ի հլ.) «երկայն, երկար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 1. Կոչ., որից՝ եր-կայնաբազուկ Եւս. քր., երկայնաբան Ոսկ. յհ. ա. 13. Եւագր., երկայնագոյն Բ. մակ, ժբ. 36. Իմ. ժբ. 24, երկայնակեաց ՍԳր. Ոսկ, λս., երկայնահոգի Եւագր., երկայնաձիգ Ոսկ. մտթ. և ես. Վեցօր. Եւս. քր., երկայնա-միտ ՍԳր., երկայնել ՍԳր. Եզն., երկայնու-թիւն ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 25, ընդերկայնամիտ Եփր. ա. կոր. և ա. թես. գրուած է երկեայն Կնիք հաւ. էջ 4։

• = Բնիկ հայ բառ. պարզ արմատն է երկ-, որի վրայ աւելացել է -այն մասնիկը. հմմտ. մի-այն, ուն-այն, միանգամ-այն, զնանա-պարհ-այն ևն. նոյն արմատից -ար մասնի կով կազմուած է երկ-ար. հմմտ. մեծ-ար-ել, ևն։ Բոլորի արմատն է հնխ. dewə, որի ձայն-դարձներն են dowə, dwā, du. այս առմա-տից զանազան մասնիկներով յառաջանում ևն յն. δfαρόν, հոմեր ἰη ό, δfāլίς δηρίς. δfāν, ղո.. δάν, հոմեր. δfήν. δηὶ ά, δαίν, δ.č, (O աստիճանով) «երկար ժամանակ, երկարատև, վաղուց, շատոնց», երկար u ձայնդարձով՝ հսլ. davš «էր երբեմն», dovī-nu«հին, հնուց», ռուս. давe«երեկ, քիչ առաջ». павно«վաղուց», սլով. davi «քիչ առաջ, այս առաւօտ». լեհ. dávno «վաղուց», ուկր. dá-viky «այս առաւօտ», լատ. dūdum «ի վա-ղուց հետէ, շատոնց», duro «տևել, տոկալ, դիմանալ» (ստորին ձայնդարձով՝ du ձևից)։ Համեմատութեանց վրայ աւելացնել կամես. tuwa «հեռու», tuwaz (a) «հեռուից», tuwa-las «հեռաւոր» (Benveniste, BSL, հտ. 33, ❇ 99, էջ 142. տե՛ս և Pokorny, 1, 779, Er-nout-Meillet, 275)։ Հիռլ. doe «կամաց» թերևս նաև գերմ. zaudern «վարանիլ, ձգձո-գել, ժամանակ անցկացնել» (տե՛ս Walde, 245, Boisaeq, 183, Berneker, 181)։ Ըստ ո-րում՝ հնխ. dw տալիս է հյ. երկ-(հմմտ. եր-կու, երկնչել), ուստի և հնխ. dwāro-տալին է հայ. երկար, ro-ի փոխարէն ռնգային մաս-նիկով՝ երկայն (իբր յն. δfα). միևնոյն ժա-մանակ dewə ձևից տևել և dowə ձևից տո-կալ։ Այսպէս ուրեմն հնխ. երկավանկ ար-մատների և ձայնդարձի օրէնքների համա-ձայն նոյն ծագումն ունին և նոյն արմատից են բխում հյ. երկայն, երկար, տևել և տոկալ բառերը։

• Windisch. 29 երկու բառից։ Böttich ZDMG, 1850, 354, Arica, 82, 380, սանս. dirgha, զնդ. darəγa, լիթ. ilgas «եր-կար»։ Տէրվ. Altarm. 75 երկայն և երկար համեմատում է այս բառերի և յն։ δνλιχός. հսլ. d'u>u, պրս. dirāz «երկար» ձևերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 78 սանս jar «ժողովել», grāma «ժողով», յն α-γείρω «ժողովել», α-γιρί «ժողով». հյ. կար, կարել, կարուակ, կարկել, կարկամ, կարկառել, կարկառ ձևերի հետ՝ թերևս հնխ. gar «մօտեցնել, դի-զել, ժողովել, ամփոփել, կուտել» արմա-տից. հնագոյն ձևերը համարում է *կրա-նի>երկայն, *կեր-կար, կրար> երկար. Meillet, MSL, 9, 150 երկայն և եր-կար կցում է կասկածով լիթ. erdvas «ընդարձակ, լայն» բառին։ Հիւբշ. 445 ւևշում է անցողակի։ Bugg։, KZ, 32, 84 երկայն և երկար հանելով երկ արմա-տից՝ դնում է կովկասեան փոխառու-թիւն. հմտ. կիւրին. yärg' «երկար»։ Հիւնք. երկինք բառից հանում է երկայն, երկիր բառից երկար։ Scheftelowitz, BВ, 28, 308 անգսք. raecean, հբդ. rei-chen, անղլ. rcach «հասնիլ, ժամանել» և յն. ὸρι-ντομαι «երկարիլ»։ Karsl, Յուշարձան, 427 երկայն=թաթար. keñ «լայն», 428 երկար=թաթար. ker, er «լայն»։ Մառ, ЗВО, 1925, 803 և 811 երկայն և երկար =վրաց. գրձելի և եբր. eārōk։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ 2, 107 իրար է խառնում լտ. rex «թա-գաւոր», սանս. raçmi «ճառագայթ, սանձ». արս. rasan «թոկ», rag «ջիղ, երակ» և հյ. առիւծ, երկայն ու երկար։

• Միտքը պարզ չի հասկացւում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, KEA, 4, իօ I-4

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. էրկան, Շմ. յէրկան, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. էրգան, Սեբ. -երգան, Ասլ. էրգա. Սչ. յէրգան, Գոր. է՛րկ'mն, Սլմ. Վն. էրկէն, Մրղ. էրկ'էն, Երև. Տփ. էրգէն. Հմշ. էրգէն, էրգը՛ն, Մկ. Ոզմ. հէրկէն, Ալշ. Մշ. յէրգէն, Զթ. իյգmն, իրգmն, Հճ. իյգmն։ -Նոր բառեր են՝ երկայնալուծ, երկայնա-կանջ, երկայնապոչ, երկայնարև, երկայնա-ւուն, երկայնկեկ ևն.-Անգորայի թրքախօս հայերն ունին էրկան-կուտի (իմա՛ երկաւն-գօտի) «ծիածան» (Բիւր. 1898, 789)։

• տե՛ս Իւրաքանչիւր։

• տե՛ս Երկնչել։

• (անեզական. հյց. երկուս, սեռ. տրակ. երկուց, գրծ. երկուք) «2» ՍԳր. Եւս քր. Եփր. ել. Ոսկ. ա. տիմ., որից՝ երկուϑ-րեայ «երկու օրուայ» Եփր. պհ., երկուորիք ՍԳր. Եւս. քր., երկուօրեակ Յհ. ժա. ի. իա., երկուանք «կասկած» Ոսկ. յհ. ա. 34, ընդ եր-կուիլ Պղատ. օրին., յերկուանալ Գ. մակ. ե. 23. Մտթ. իը. 17. Կոչ. Եզն., յերկուական «կասկածելի» Եզն., յերկուումն «կասկած» Փիլ., երկուաւոր «երկուսից բաղկա-ցած» Լծ. պրպմ. 788 ևն.-երևան է գալիս նաև հետևյալ ձևերով.-2. Շրնո-որից՝ երկոտասան «տասներկու» ՍԳր., երկոքին կամ երկոքեան ՍԳր. (հյց. երկոսին, բայց սրա դէմ Սիր. խ. 20, 21 եր-կուսին), երկոտասնեակ «դուժին» (նոր բառ).-3. ⦿րկի-. այս ձևը յայտնապէս երե-ւան է գալիս երկեամ «երկու տարի» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Եւս. քր., երկերիւր «երկու հա-բիւր» ՍԳր. Եղիշ., երկեակ Փիլ. Յհ. իմ. երև., երկևան «երկբայանք» Ոսկ. մ. և Եփես. Սե-բեր. բառերի մէջ, որոնք գալիս են նախաւսր *երկի-ամ, *երկի-հարիւր, *երկի-ակ. *երկի-հաւան ձևերից։ Անկախ և առանձին գործա-ծուած գտնում եմ մէկ անգամ Ոսկ. փիլ. 347 «Մի՛ միայն մի օր և մի՛ զերկի կամ զերիր, այլ զամենայն ժամանակս». բայց այլուր նոյնը երկտի. ինչ. Ոսկ. փիլիպ. 380, 439 Կող., 537. Եփես. 813, 895, որոնց վրայ տե՛ս տի (ըստ այսմ ուղղել երկտի).-4. ⦿րկ-, որից՝ երկարմատեան Եզն., երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., երկապաշտ Ոսկ., երկա-կեաց «երկակենցաղ» Եւս. քր. Ա. 21 (հմմտ. ՀԱ, 1905, 17 և 1914, 122), երկբան Ագաթ. Եւագր., երկմտութիւն ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ., երկիցս ՍԳր., երկրորդ ՍԳր. Եզն., երկա-տեսակել «երկու տեսակի վերածել» Պրպմ. 299ա, երկագոյ «երկու տեսակ գոյացութիւն ունեցող» Լծ. պրպմ. 537.-նոր գրականում՝ երկանիւ, երկաստիճան, երկբարբառալին, երկդասեան, երկդիմութիւն, երկզուգաթի, երկընտրանք, երկլեզուեան, երկկայմ, երկ-հատոր, երկհարիւրամեակ, երկյարկանը, երկսապատ, երկտող, երկտողիկ ևն։ Կայ նաև առանձին երկ «երկու» Մագ., որից երկիր «երկրորդ» Փիլ. Լին. Թր. քեր.։ Վերի բառե-ռեզ ոմանք կարող են յառաջացած լինել եր-կի-ձևից. յատկապէս բաղաձայնով սկսող բառերի բարդութեան մէջ. օր. երկբան<*եր-կիբան? Բայց ա-ով սկսվող բառերի, ինչպէս նաև ա յօդակապով ձևացած բարդերի մէջ՝ արմատն է անշուշտ երկ-, ինչ. երկապաշտ =

• -Բնեկ հայ բառ՝ հնխ. dwo, dwou ձևից. որ յատուկ էր տրականին (իգականը լինելով dwai և չեզոքը dwoi). ժառանգորդ լեզունե-րի մէջ պահուած է հետևեալ ձևերով.-սանս. š dvá, ❇ dva, [other alphabet] dvaú, [other alphabet] dvi, թո-խար. wī, wi, բոշայ. լվի, զնդ. [arabic word] dva. հ. պրս. duvitiya-«երկրորդ», պազենդ. do, պրս. [arabic word] du, աֆղան. dva, քրդ. du, զազա di du ռեւուճ. do. du. օսս. duvà, մինջ. lo, յն. δόω, լատ. duo, հիռլ. dāu, da, di, հիսլ. tveir, tvau, անգլ. two, լիթ. du, գոթ. twai, twa, հբգ. zwene, zwō, zwei, գերմ. zwei, հսլ, dva, düva, ալբան. dü, di ևն (Walde 247, Boisacq 205, Berneker 247. Trautmann 64)։ Այս բոլորի մէջ ամէնից աւելի ձևափո-խեալը հայն է, այնքան, որ հնդևրոպական կերպարանքը բոլորովին անճանաչելի է դարձած։ Բայց ըստ որում հայերէնի բոլոր թուականները բացատրւում են հնդևրոպա-կանով, ըստ այսմ պէտք է որ երկու բառն էլ բացատրուի վերի ձևերով։ Հայերէնի մէջ եր-կու հին երկակի թուի մնացորդներից է. իր ընկերներից մի եզակի, երեք և չորք յոգնա-կի լինելով՝ այս էլ բնականօրէն երկակի մի-այն կարող էր լինել։ Երկակի թուի նշանն է -ու. արմատական երկ-ս բոլորի մէջ ե աւելացուած է իբր յենարան, որով երկու բառի բուն ձևը կլինի րկ, որ շրջուած գտնում ենք նաև կր՝ կին բառի մէջ (հմմտ. երեք-կին, չուեք-կին ևն)։-Այս րկ ձևի մէջ ր ծագում է d ձայնի կակղած δ ձևից (հմմտ. ապարանք <հպրս. apadāna), իսկ կ ծագում է w ձայնից՝ ան-շուշտ անցնելով գ-ից (հմմտ. արեգ< *rev)։ Նկատելի է, որ բոլոր սկիւթական լեզունե-րում d դարձած է ბ, որով ունինք սոգդ. δw' «երկու» և ბა «տասը» (MSL, 17, 158). հմ-մտ. նաև բոշայ. լվի «երկու», լասը «տասը», որոնց մէջ d դարձել է լ՝ անցնելով ր-ից կամ նրան մերձաւոր մի ձայնից։ Հայերէնի հնդև-և երկու, գտնում են իրենց նմանները միս քոյր լեզուներում. հմմտ. սանս. dvih, յն. δίς, լտ. bis, հիսլ. tvis-var «երկիցս», սանս. dvi-pāt, յն. δί-πους, լտ. bi-pēs «երկոտանի» և լտ. duödecim «երկոտասան», վեդ. dvaká-«երկ-երկու», լն. δυοτϰαί-δεϰα «երկոտատան» ևն (Pokorny, I, 8I7, Ernout-Meillet, 278)։ (Այս ձևերի քննու-թեան համար տե՛ս մասնաւորապէս Meiliet, MSL, 11, 394, 12, 227 և 431, 15, 353, 18. 250, Gauthiot, La fin de mot, էջ 76-7)։

• Klaproth, Asia polygl. 197 կցում է վրաց. ori, սվան. jeru, մինգր. žiri հո-մանիշներին։ Peterm. 151 եզ «մեկ» բա-ռից՝ կու երկակի մասնիկով։ Windisch. 30 կրկին բառի հետ=լատ. circum «շուրջ»։-Bopp, Abhnd. d. Ak. d. Wiss zu Berlin 1846, 290 նախաւոր *երգու ձևից, ուր գսկ էջ 219 ու համարում է երկակիի նշան։ Muller, SWAW, 35, 191-9 չի ընդունում այս մեկնութի-նը և մեր ձևը համարում է վրաց. ori, սվան. ieru ձևերից փոխառութիւն։ Մորթման, ձևից, համեմատում է բևեռ. divizi։ Տէրվ. Altarm. 68 dvau ձևից՝ ե լաւև-լուածով։ Հիւբշ. ZDMG, 30, էջ 774-9 անընդունելի է գտնում այս։ Müller, SWAW, 88(1877), էջ 13 երկու բառի նշանակութիւնը համարում է «զոյգ» և կցում է լիթ. su-renku, su-rinkti «հա-ւաքել» բառերին։ Տէրվ. Երկրագունտ, Ա, 18-20, Լեզու, 169 ընդարձակօրէն և Նախալ. 131 նախաձևը դնում է կր (ինչ-պէս ունինք կր-կին), որից շրջմամբ րԿ, և ե յաւելուածով՝ երկ-երկակիի նշանով՝ երկու. կր ձևի մէջ կսը համարում է երեք բառի նմանութեամբ յաւելուած, որով արմատը լինում է կու, որ գտնում է նաև կուղ և կրկին< *կուր-կին բառերի մէջ.

• *կուս։ Այս մեկ-նութիւնը շատ թոյլ է համարում Brug-mann, Grdr. II, 469։ Նոյնը պնդում է Bugge, Etr. u. Arm. 121 և IF, 1, 452 էր-կու դնելով duō և (եր)-կիր <*dui-teros։-Meillet, MSL, 8, 160 հասնում է Bugge-ի պաշտպանութեան, իբր ❇-պացոյց բերելով քո=սանս. tvád ձևը։ Հիւբշ. 445 անապահով է գտնում այս մեկնութիւնը։ Հիւնք. երկ «գործ» բառից է հանում։ Patrubány, SA, 1, 197 լատ tergum «կռնակ» բառի հետ։ Gauthiot, ASI. 13, 10 վերի մեկնութեամբ։ Karst, Յուշարձան 406, 409 սումեր. ra «եռ կու»+ հին հայ. *կու<հնխ. dvo ձևերից։

• ԳՒՌ.-Ջղ. յերկու, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մղր. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. էրկու, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Պլ. Տիգ. էր«ու-Ասլ. էրգիւ, էրգիւ*, Ոզմ. յէրկօ, Ագլ. արկիւ-Անտ. ըրգ'էօք, Հւր. յարկու, Զթ. իրգու, իյգու-Հճ. էյգու, Մրղ. օրկու (բայց էօրքիւշպmթ «երկուշաբթի»)։ Հոլովման մէջ արևմտեան բարբառները գործածում են երկուք բունը, իսկ արևելեանները՝ երկուս. Ռոտոսթօ ունի հաւասարապէս երկուսն էլ։-Նոր բառեր են երկուոգիս, երկհոգիս «յղի», երկհոգսանալ «յղիանալ» (որի համար հմմտ. «Յղիքն յեր-կուս ոգիս են» Զքր. կթ. այսպէս նաև վրաց. ორსული որսուլի, որ է «յղի», բուն «եռևու հո-գի»), երկուաչքանի, երկուբերնանի, երկուե-րեսանի, երկումատնի, երկումտքանի, երկու-ոտնանի, երկուռեխանի, երկուսաբռնիկ, եր-կուսանոց =երկուքնոց, երկուտակ, երկուց-քել ևն։ Էնկիւրիի թրքախօս հայերը ունին ersapdə «երկուշաբթի» (տե՛ս Բիւր. 1898, 789).

• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ վրաց. რշემალი երկեմալի «մի տարեկանից մեծ արու ոչխար» (Բառարան Սաբա Սուլխան Օր-ռելիանիի, ժԸ դար), «խոյ» (Աղուէսագիրք, հրտր. Պենոելաշվիլի, ԺԸ դար), որ ըստ Շա-նիձեի երկու+ամ բառերից է՝ վրաց. -լի մասնիկով (հաղորդագրութիւն Իլիա Աբուլա-ձէի՝ Թիֆլիսից)։

• . ի-ա հլ. «բախտաւորուած» Վեցօր. ե. (թէև ՆՀԲ բառիս համար ոսկե-դարեան վկայութիւն չի տալիս, բայց ունինք մի գեղեցիկ վկայութիւն. «Փափկակեաց, բարեկեցիկ, դիւրասնունդ, երանիկ, երջա-նիկ, չարայօժար և մեղսասէր» Վեցօր. ե, տե՛ս ՆՀԲ երանիկ բառի տակ). սրանից՝ եր-ջանկանալ Երեմ. ժբ. 1, բարերջանիկ Սահմ. Խոր. Վրդ., նախերջանիկ Պիտ., գերերջանիկ Լաստ., բազմերջանիկ Յհ. իմ. երև., երջանა կաւէտ Պիտ. Զքր. կթ., երջանկայիշատակ, ապերջանիկ (նոր բառեր) ևն։

• = Ծագում է եր արմատից ջ մասնիկով, տե՛ս երանի։

• Ուղիղ մեկնեց Տէրվ. որ տե՛ս երանի բառի տակ։ Karst, Gram. Kilik. էջ 132 արմատը համարում է երջ և համեմա-տում է վերջ, կիլիկ. յերջև բառերի հետ։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Հիւբշ. I5 Anz 12, էջ 58։ Scheftelovitz, BВ, 29, 31 սանս. rddhi «երջանկութիւն» բառին ցեղակից։

• «փտութիւն, ապականութիւն, նեխու-թիւն» Ոսկ. ես., «որդ» Յոբ. ժե. 14, իա. 26 իե. 6. նոյն նաև Եփր. վկ. արև. էջ 54 «Եւ զարիւնն ձեր, որ ներկեաւ և չոգաւ, և ոչ երրն երուաց (*)՝ որ է անկողին նորա, կարէ լուա-նալ և սրբել զսպանումնն ձեր»։ (Բառիս վրայ տե՛ս և երու)։

• ՆՀԲ եռալ բառից կամ լծ. թրք. frin «թարախ» (տե՛ս թարախ բառի տակ)։ Հիւնք. կրկնում է նոյները։ Գ. Փառնակ, Անահիտ, 1906, 233 մեզանից փոխա-ռեալ է դնում ալբան. err «մթութիւն»։

• (յետնաբար ի հլ.) «գոյն, երանգ» Ոսկ. յհ. ա. 13. Վեցօր., որից՝ երփն երփին «գոյնզգոյն» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. ա. 11, երւի-նագոյն Մծբ., երփնաներկ Մծբ., գեղերփնել Նար. խչ., երփներանգ Երզն. լուս., լուսերփին Արիստակ., ծիրաներփնիլ Խոր. վրդվռ. Յհ, իմ. եկեղ. գրուած է ներփն ներփն Անկ. գիրք նոր կտ. 207։

• Հիւնք. երբ բառից։ Bugge, KZ, 32, 66 համարում է բնիկ հայ և համեմա-տում է սանս. rūpá-«ձև, պատկեր, գե-ղեցկութիւն», várpa «պատկեր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 50 համե. մատում է յն. ἔ́ρφος «մորթ» բառև հետ նշանակութեան տարբերութեան համար յիշում է յն. γρῶμα «մորթ. 2. գոյն». γροιά́ «մորթ. 2. գոյն», լտ. color «գոյն», սակայն նախապէս «մորթ»։ Scheftelowitz, BВ, 29, 35 արփ, երևիլ բառերի հետ՝ հնխ. prepso, յն. πρεπω։ Petersson, Fran filol. foreningen, i Zund. spráki uppsatser 4-րդ 140, ZUA 1916, 33 արփի բառի հետ միասին կը-ցում է սանս. sāranga «խայտաբղետ», լեթթ. särts «կարմրադէմ», շվէդ. sarf «մի տեսակ ձուկ», գերմ. Rotháuge «կարմրակն» ևն բառերին՝ հնխ. ser, sor «կարմիր» արմատից (տե՛ս Pokor-ny, 2, 499)։

• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «եփուածք, եփելը» Վրք. հց., ո-րից՝ եփել «եփել» ՍԳր. «կերածը մարսել» Մխ. բժշ., եփոյ «ապուր» Դ. թագ. դ. 38= 40, եփոց «կերակուր» Մանդ., եփեցական Նար., եփիչ Եփր. ել., դժուարեփեաց «դժուա-րամարս» ԱԲ, խաղողեփեաց Վեցօր., կիսե-փեաց Ես. ծա. 10, հացեփեաց Ա. թագ. ո. 13, վաղեփեաց Ոսկ. մ. ա. 11, քաջեփ Պտմ աղէքս., բազմեփեաց Նար., իւղեփեաց Ա. մնաց. թ. 30. Բ. մնաց. ժզ. 14. նոր բառեր են՝ եփարան «ստամոքս» (Վարդան Յունա-նեան, Ձեռբածութիւն յերկինս, 1671, էջ 306), անեփ, սրնեփ են։

• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. sephs արմատից, որից յառաջանում են նաև յն. ἐკω «եփել, խաշել», εφϑός «եփուած».-կարելի էր կար-ծել, թէ նոյն արմատի -օ-ձայնդարձից են յն. ὄπτός «խորոված, եփած», ὄπτάω «խո-րովել, տապակել, եփել», ὄπτάνιον «խոհա-նոց», ὄπτανίς «խորոված», և ὄώον «հացի հետ ուտելու բան, միս կամ ձուկ», ὄώάριον «ձկնով կերակուր», նյն. φάρι «ձուկ». բայց լաւագոյն է համարւում բաժանել սրանք նա-խորդներից, ըստ որում όπτός ևն ձևերի ար-մատն է ότ-, իսկ ὅνον ևն ծագում են υαίω «փշրել» արմատից (տե՛ս Boisacq, 304, 703, 737. իսկ հայերէնի նախաձևի համար տե՛ս Meillet, MSL, 21, 187), Pokorny, 1, 124 (ճշտիւ համեմատում է յն.τφω, բայց նախաձևը դնում է հնխ. eps -, eph -«եփել»՝ փոխա-նակ sephs-, այս դէպքում յն. ἐ անբա-ցատրելի է մնում)։-Հիւբշ. 446։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որ համեմա-տում է յն. ἐῥω, ἐωησις ձևերի հետ. թէև ապուր բառի տակ կցում է պրս. էպա «ապուր» բառին։ Diefenbach, Beri. Jahrb. 1843, 449 յն. πεπτειν, ἐυε︎ և պրս. puxtan «եփել» բառերի հետ։ Böttich. Arica, 33 յն. ἐνειν սանս. sap՝ Muller, SWAW, 42, 252 յն, ἀπ-τάω ὄπ-τέω։ Pictet, 2, 257 դնում է նախա-հաւ *pepel ձևից՝ իբր սանս. naί «ե-փել»։ Lag. Arm. Stud. § 743 «չգիտեմ, ասում է, յն. πεσσειν, ὄπταν, սեմական [arabic word] afi «եփել» ձևերի առնչութիւնը»։ Canini, Et. étym. 107 պրս. āf «արև», մալայ. äpi «կրակ» բառերի հետ։ Տէրվիշ. Նա-խալ. 46, 91 սանս. զնդ. pač, լն. πέσ τω լատ. coquo, հսլ. peštu ձևերի հետ *pak արմատից. մեր բառը իբրև *pa պարզականի *փեփ>*հեփ>եփ կրկնականից։ Հիւնք. յն. ἐώω։ Հայ. և հնխ. ձևերի յարաբերութեան վրայ տե՛ս Osthoff, SA, 2, 51։ Սանտալճեան, ՀԱ, 1913, 401 խալդ. yabi «եփեսցեն» և յն. ἔώω, Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] efā «եփել», ասուր. epù, եբր. [hebrew word] afā «եփել», եգիպ. 'apa «խորո-վու», արաբ. [arabic word] mīfa «վառարան» ևն։

• ԳՒՌ.-Երև. Մրղ. Պլ. Ռ. էփ, Ալշ. Ախց. Կր. Ննխ. Սեբ. Տիգ. յէփ, Ասլ. յէ'փ, Ագլ. Ղրբ. իփ, Տփ. յիփ.-բայական ձևով՝ Ալշ. Սլմ. էփել, Ջղ. յեփել, Սչ. յէփել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. էփել, Ասլ. էփէ՛լ, Մշ. էբ'էլ, Հմշ. էփուշ, Խրբ. Տիգ. Տփ. էփիլ, Շմ. հէփիլ, Հճ. Վն. իփել, Ագլ. Զթ. Ղրբ. Մկ. Ոզմ. իփիլ։-Նոր բառեր են՝ եփած «փորձա-

• «մի տեսակ թռչուն». մէկ անգամ ունի Վեցօր. ը. էջ 170 «Մևս ևս թռչուն, որ անուանեալ կոչի եփենէ, առնու զընկեցեալ ձագն արծուոյն՝ ժողովէ առ ինքն և սնուցա-նէ»։ Ուրիշ օրինակ չկայ։

• = Յն. ή φήνη «մի տեսակ արծիւ, ոսկրա-ռեկ, ոսկրակուլ, orfraie»։ Այս բառը տառա-դարձութեամբ պիտի տար հյ. փենէ, բայց թարգմանիչը սխալմամբ յօդը միասին առ-նելով՝ տառադարձրել է եփենէ։-Հիւբշ. 349։

• «առանց թեզանիքի մի տեսակ կարճ վերարկու՝ որ ղևտական քահանաներն էին հագնում շապկի ու բաճ-կոնի վրայից և ուսերի վրայ՝ ճարմանդներով կապում» ՍԳր. Եւագր. 185. որ և եպուդ «սուրբ սեղանի ծածկոցը» Միխ. ասոր. էջ 546, որից եփուտաւոր «շուրջառակիր» Վկ. արև. 102 Շնորհ. Եդես. Ճառընտ.։

• = Եբր. [hebrew word] ēfōδ «եփուդ. հրեայ քա-հանաների նոյն զգեստը». հասած է մեզ յն. έφοῦδ (որ և ἐφώδ) տառադարձութեան մի-ջոցով։-Հիւբշ. 349.

• , ն հլ. (եօթան, -թանց, -թամբ, -թամբք, յետնաբար ի հլ. ինչ. եօթնի, -նից, -նիւ կամ եօթեան, եօթեանք, եօթեամբք) «7» ՍԳր. գրուած է նաև եաւթն, եւթն՝ որոնք հնագոյն ձևերն են, իւթն (օր. Վկ. գէ. 49 ի յիւթն)՝ որ յետին գաւառական մի ձև է և եւթ (Կրկնագիր Ագաթ. տպ. Յուշարձան էջ 67 ա)՝ որ աշխարհաբարի սկզբնաւորութիւնն է ցոյս տալիս։-Ածանցման մէջ մտնում է երեք ձե-ւով. 1. ⦿օթան-, ինչ. եօթանեքին կամ եօ-թանեքեան ՍԳր, եօթանեկի Յս. որդի.-2 ⦿օթճի-, որից՝ եօթնեմեան «եօթնամեան» (<*եօթնի-ամեան) Դատ. զ. 25, եօթնետկ <*եօթնի-ակ Յհ. իմ. ատ. -3. ⦿օթն-, ինչ-պէս ունին ածանցների ամենամեծ մասը. օր. եօթներորդ ՍԳր., եօթնեքին Մրկ. ժբ. 22, 23, Կօթնետասն ՍԳր., եօթնեան Սեբեր., եօթնա-ծին Երեմ. ժե. 9, եօթնաձոր Ես. ժբ. 15, եօթ-նապսակ Մ. մաշտ. 278բ, եօթնօրեայք Մ. r︎ ç8-§ Ան։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. septm ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] saptá, զնդ. ❇ hapta, պրս. [arabic word] haft, սոգդ. *bt, քրդ. heft, աֆ-ռան. owa, awa, օսս. aft, awd, թոխար. spadh, քուչ. sukdh, sk, յն. ἔπτά, լատ. septem, ֆրանս. sept, իտալ. sette, ռում. septe, գոթ. հբգ. sibun, գերմ. sieben, ան-բրլսք. seofon, անգլ. seven, հիռլ. secht, կիմր. seith, լիթ. septyni, լեթթ. septihi, հսլ. sedmi ռուս. сeмь, ալբան. štate «եռ-թը», հպրուս. septmas «եօթերորդ», կամիս. šintamiva «եօթներորդ» ևն։ Ըստ Ֆեննա-գէտների՝ հնդևրոպականներից են փոխա-ռեալ վոգ. sät, sat, օսթյ. lābət', հունգար. hēt «եօթն», (Տե՛ս Walde, 700, Boisacq, 269 Trautmann. 257. Horn. § 1098, Pokopny, 2, 487, Ernout-Meillet, 885)։-Հիւբշ. 445։

• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց բառս Klaproth, Asia polygl. էջ 107։ ԳԴ հա-մեմատեց պրս. haft ձևի հետ։ Ջանա-զան հնդևրոպական ձևերի հետ ուղիղ համեմատութիւններ ունին ՆՀԲ, Pe-term 20. Windisch. 26 ևն, Ընդարձակ խօսում է բառիս ծագման վրայ Տէրվի. շեան, Երկրագունտ, Ա. 48 և Լեզու, Ա. 177։

• ԳՒՌ.-Խրբ. Հճ. յօթը, Ալշ. Մկ. Մշ. Ոզմ. Վն. յօթ, Տիգ. յօ՜թթէ, Անտ. յէօոթը(yöuot'ə), Զթ. յէօթը, Ռ. օխթը, Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Սլմ. Տփ. օ՛խտը, Գոր. Ղրբ. Ննխ. օխտը, Շմ όխտ, Մրղ. օ՛խտա, Սչ. 'օխդ'ը (բայց օխ-նում «եօթեռորռ»). Ակն. Հմշ. Պլ. Սեբ. օ'խ-ղը, Ասլ. էօ՝խդը, Ագլ. է՛խտը, Հւր. լt՛խ-տր։-Նոր բառեր են՝ եօթնանուն, եօթնաչք, եօթնոց=եօթանոց, եօթնգլխանի, եօթնեղ-բարք, եօթնէից, եօթնունկնանի, եօթտրա-քանի ևն,

• ՓՈԽ.-Patrubány, SA, 1, 4 հայերէնից փոխառեալ է համարում հունգար. hét «եօ-թը», որ թէև իրօք ըստ ֆիննագէտների հըն-դևրոպական լեզուներից է փոխառեալ, բայց հայերէնից դնել շատ անստոյգ է։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «զզուելի, գարշելի, վատ, գէշ, պիղծ» Ծն-խա. 19-21. Եւս. պտմ. Եփր. պհ., որիղ՝ զազրագոյն Ծն. խա. 19, զազրագործութիւն Իւագր., զազրալի Փարպ, զազրաձայն Եփր. բ. տիմ. 252, զազրանալ «զզուելի դառնալ» Ոսկ. յհ. բ. 38, «զզուիլ, գանիլ» Ագաթ. Եփր. ծն., զազրալ «գանիլ» Եփր. համաբ. 129. որ և զազրիլ Սարգ. ա. յհ. ե. էջ 694, զազրա-ցուցանել Ժող. ժ. 1. Յոբ. թ. 31. Եփր. թգ. 400, զազրատեսիլ Ոսկ. բ. կոր., զազրոտի Գ. թագ. ժա. 33, զազրութիւն Յոբ. բ. 9. ե. 5 Եփես. ե. 4 ևն։

• ՆՀԲ ցած իր։ Հիւնք. զզուիլ բառից (բայց այս բառը հին հայերենում նշա-նաևում է «հարստահարել»)։

• «տկար, խեղճ, դուզնաքեայ, տը-խեղծ» Ես. խա. 14. Եփր. դտ. Վրդն. ծն. և ել.։

• ՀՀԲ աւելացնում է նաև «զաւակ, ծը-նունդ, փոքրիկ մանուկ, տղայ» նշանա-կութիւնները, որ սխալ է։-ՆՀԲ լծ. ա-զազուն։ Հիւնք. զաւակ բառից։

• տե՛ս Արիւփ։

• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ուռև-պրտուէ կամ արմաւենու տերևներից հիւ-սուած կողով» ՍԳր. Վրք. հց. Երզն. մտթ. գրուած է նաև զամբեղ, զամբիլ։ Նոր ոռա-կանում ընդունուած է միայն զամբիւղ ձև»։ Նոյն բառից է նաև զամբիւղ ծաղիկ «մի տօ-սակ ծաղիկ. թրք. զէմպիլ չիչէյի» Սալաձ (ըստ Նորայր, Բանաս. 1901, 109)

• = Պրս. [arabic word] zanbil, որ և [arabic word] zanbīr «կողով, զամբիւղ». պարսկերէնից են փո-խառեալ նաև ասոր. [arabic word] zebilā (Brockel-mann, 89ա), արաբ. [arabic word] zanbīl, լռ. za-nābil, վրաց. ზამბილი զամբիլի, թրք. [arabic word] zembil, քրդ. zambil, սերբ. zembilj, բուլգար. zimbil, բոլորն էլ «զամբիւղ»։ Պար-սիկ բառն էլ փոխառեալ է ասուր. zabbilu «մի բան տանելու անօթ» բառից, որ ծագում է ասուր. zabalu «բերել, տանիլ, բարձրացնել, գովաբանել» արմատից (Muss -Arnolt, Ass. engl. Handwb. 273-4)։-Հիւբշ. 148։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 84. նոյնը և ԳԴ. ՆՀԲ։-Böttich. Rudimenta, 40, 95 զամ-բեր ձևի դէմ դնում է սանս. samputa-ka, պրս. zanbil, ասոր. zabil։ Ուղիղ են Böttich. Arica, 75, 225, Lag. Ges. A. bhd. 41, Urgesch. 982 ևն։

• ԳՒՌ.-Նբ. զամբեղ «ձէթ քամելու կողով». ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 185 կար նաև զամբիւղ Երև. «ծաղիկը»։

• (ի, ո հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ուռև-պրտուէ կամ արմաւենու տերևներից հիւ-սուած կողով» ՍԳր. Վրք. հց. Երզն. մտթ. գրուած է նաև զամբեղ, զամբիլ։ Նոր ոռա-կանում ընդունուած է միայն զամբիւղ ձև»։ Նոյն բառից է նաև զամբիւղ ծաղիկ «մի տօ-սակ ծաղիկ. թրք. զէմպիլ չիչէյի» Սալաձ (ըստ Նորայր, Բանաս. 1901, 109)

• = Պրս. [arabic word] zanbil, որ և [arabic word] zanbīr «կողով, զամբիւղ». պարսկերէնից են փո-խառեալ նաև ասոր. [arabic word] zebilā (Brockel-mann, 89ա), արաբ. [arabic word] zanbīl, լռ. za-nābil, վրաց. ზამბილი զամբիլի, թրք. [arabic word] zembil, քրդ. zambil, սերբ. zembilj, բուլգար. zimbil, բոլորն էլ «զամբիւղ»։ Պար-սիկ բառն էլ փոխառեալ է ասուր. zabbilu «մի բան տանելու անօթ» բառից, որ ծագում է ասուր. zabalu «բերել, տանիլ, բարձրացնել, գովաբանել» արմատից (Muss -Arnolt, Ass. engl. Handwb. 273-4)։-Հիւբշ. 148։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 84. նոյնը և ԳԴ. ՆՀԲ։-Böttich. Rudimenta, 40, 95 զամ-բեր ձևի դէմ դնում է սանս. samputa-ka, պրս. zanbil, ասոր. zabil։ Ուղիղ են Böttich. Arica, 75, 225, Lag. Ges. A. bhd. 41, Urgesch. 982 ևն։

• ԳՒՌ.-Նբ. զամբեղ «ձէթ քամելու կողով». ըստ Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 185 կար նաև զամբիւղ Երև. «ծաղիկը»։

• տե՛ս Անալութ։

• «կտոր, մաս, հատ» Բուղ. 102. Ճա-ռընտ. Վրք. բրս. ամէն տեղ էլ գործածուած է ոսկու կամ արծաթի կտորի համար։

• Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է Բուզանդի մէջ նշանակ, բայց առանց նկատի առնելու, որ նոյն բառը գործածուած է նաև Ճառընտրում։ Գ-Մ.. Բազմավէպ, 1917, էջ 6-8 ուռռում է քանակ, որին դէմ է Վարդանեան, ՀԱ, 1921, 249, որովհետև քանակ բառը ոս-կեդարեան չէ։

• «Վիշապ համաստեղութեան պո-չը» Վրդն. սղ. ճգ. էջ 344 և պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 137, հրտր. Էմինի, էջ 180։

• -Առար. [arabic word] δanab կամ zanab «ագի, պոչ», որից δanab-i-tinnīn «Վիշապ հա-մաստեղութեան պոչր». ըստ այսմ վերի բա-ռը նոր տառադարձութեամբ է։-Հիւբշ. 264։

• , ի-ա հլ. «սռնապան, ծնկները ծածկող կամ պատող մեծ գուլպայ կամ զրահ» Դան. գ. 21. Կղնկտ. Արծր., որից զանգապանակ՝ նոյն նշ. Սեբ. հրտր. Պատկ. էջ 63 (նորագիւտ բառ)։ Նոր գրականի մէջ աւելի սովորական է զանկա-պան, թէև բառիս ուղիղ ձևն է զանգապան։

• = Զնդ. 'zangōpāna-կամ պհլ. *zangpan «սռնապան» ձևից. այս բառերը թէև աւան-դուած չեն իրանեան գրականութեան մէջ, բայց սովորական են նրանց կազմիչ մասե-րը, այն է՝ զնդ. zanga-=պհլ. zang «սր-րունք» (=սանս. jahgha-«ոլոք», օտս, zan-gā «ոլոքի ետևը») և զնդ. pāna-=պհլ. pān=պրս. [arabic word] -ban «պահող». հմմտ. թաթ-պան, սռնապան, դաստապան ևն. կայ նաև վերջի մասի հայերէն թարգմանութեամբ՝ զանգապահ Արծր. 132։-Իրանեանից փո-խառեալ են նաև արաբ. [arabic word] zunjub, [arabic word] zanjuban, zunǰubān «գօտի» [arabic word] za-njabat «փոքրիկ բարձի նման մի ծրար է, որ արաբ կանայք յետոյքի վրայ են կապում, որպէսզի մեծ երևայ. որովհետև արաբների մէջ յետոյքը մեծ կանայք շատ յարգի են» (ըստ Կամուս թրք. թրգմ. Ա. 156)։-Հիւբշ. 149,

• ՆՀԲ որպէս ծնկապան։ Lag. Urgescn 718 տուաւ նախ ուղիղ մեկնութիւնը, ո-րից յետոյ Lag. Gesam. Abhd. 24, Պատկ. հրտր. Սեբ. էջ 199։ Հիւնք. զան-գակ բառից է հանում։

• ԳՒՌ.-Նոյն արմատից, բայց տարբեր բառ է զանգալ Երև. «սռնապան». հմմտ. նաև Ղրբ. զինգ, զինգէր (յգ.) «տաւարի ոտներ՝ խաշի համար»։

• ԳԴ պրս. [arabic word] zarmān «ծեր, զառա-մեալ»։ Հիւնք. թառամիլ բառից։ Յակո-բեան, Բիւր. 1899, 600 պրս. zarmān. Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. էջ 32 պհլ. zarman, իսկ էջ 157 պրս. zar «ծեր»+հյ. ամ «տարի» բառերից։

• «ոսկեթելով ասեղնագործուած» Վրդն. սղ. խդ. էջ 161 «Ագանին թագուհիք հանդերձ զառքաշ առ ստորոտովք, խայտա-նկար և ազգի ազգի գունովք և նկարուք»։ Այս կտորը դրուած է իբրև մեկնութիւն Սղ. խդ. 14 համարի (Ամենայն փառք դստեր թագա-ւորի ի ներքոյ, ի վերջաւորս ոսկեհուռս զար-դարեալ և պաճուճեալ), ուր զառքաշ անշուշտ դրուած է ոսկեհուռն բառի համար։ Բառիս մի նոր վկայութիւնը գտնում եմ Այրիվ. 8 ա. +Չառքաշ խիլայ վերն յարկի, բեհեզ հաջաղ պարփակի»։

• = Պրս. [arabic word] zarkaš «ոսկեթելով հիւ-սուած կերպաս կամ զգեստ», որից փոխա-ռեալ է նաև վրաց. ზარკამი զարքաշի «ոս-կէ կամ արծաթէ թել. ոսկեհուռն կերպաս մետաքսեայ»։ Պարսիկ բառը կազմուած է zar «ոսկի» և kaš-«քաշած» բառերից։-Հիւբշ. 150։

• Որովհետև բառը հայցական հոլով է, ուստի ՆՀԲ դնում է զառքաշ կամ առ-քաշ. իբր թէ առ նախդիրով կազմուած՝ քաշել բայից. յիշում է նաև պրս. zer «ոսկի»։ Բայց հանդերձ գոյականը ա-ռաջ դրուելուց յայտնի է որ զ նախդիր չէ. բացի սրանից, պրս. և վրաց. ձևերը կասկած չեն թողնում, որ բառի բուն ձևն է զառքաշ, որի մօտ դրուած «առ ստորոտովք, ի վերջաւորս» բառերն էլ այնպես լաւ յարմարում են յիշեալ «ա-սեղնագործ» իմաստին։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը վերի ձևով տուաւ Հիւբշ. ZDMG, 35 (1881), 658։

• տե՛ս Հատ։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Հիւնք. զօդ բառից է հանում։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 31 պհլ. ջատթար «անջատ». ձևից. իսկ Արիահայ բռ. 158 պրս. [syriac word] ︎ ǰuda «զատ» բառից. վերջապէս՝ անդ, էջ 233 հատանել բայից։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. զատ «հեռու», Ոզմ. զատ «հեռու», զատիլ «զատել», Մկ. զատն «հե-ռու», Մրղ. զmտէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. զադ, զադէլ, Խրբ. Տիգ. զmդ, Ասլ. զադ, զա*, զադէ՝լ, Զթ. իզօդ, իզոդ, իզադիլ, Հճ. զօդ, իզօդ։ Նոր բա-հեր են՝ զատանց, զատամանց, զատու, զա-տուց, զատանալ, զատացնել, սատնեզատ, զատուիլ, զատտուն։-Բառս շատերի մօտ կորած է՝ փոխարէն գործածուելով ջոկ (Երև. Ախց.), դուրս (Սչ.)։

• , ի-ա հլ. «զենումն. զոհ» Ոսկ. ե-փես. 701, որից զարգանալով՝ «Հրէից պա-սեքը. 2. Քրիստոնէից Յարութեան տօնը» ՍԳր. Կոչ. 280 (յգ. սեռ. զատկաց). Եզն. լայ-նառար՝ «տօն, հանդէս» Փարպ. Մանդ. «մահմետականների տօնը» Յայսմ. յնվ. 30, որից՝ զատկաշաբաթ Զքր. կթ., զատկատո-մար Մարթին., զատկանալ Մարթին. Հեթում ոտ., կրկնազատիկ Տօնակ., զատկական (նոր բառ) ևն։

• Հներից Անան. Շիրակացի (հրտր. Պատկանեան, էջ 22) մեկնում է. «Ա-նուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զա-տուցեալ յամենայն հեթանոսականաց և հրէականաց տօնից»։ Ճառընտիրն ունի. «Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն (պասեք) անցարան. իսկ ըստ Հայոց լեզուիս՝ ա-զատութիւն ի չարչարանաց»։ Այսպէս և Տաթև. ձմ. ճխբ. «Ջատիկն ազատու-թիւն թարգմանի», Բրս. մրկ. 348 «Չա-տիկն թարգմանի անցք»։ Ըստ այսմ ՀՀԲ զատումն բառից. Աւետիքեան, Մեկն. Թղ. Պօղ. Գ. 288 «Ի զատանելոյ առեալ, բացատրի զատումն և ելումն իսրայէ-լացւոց յԵգիպտոսէ»։ ՆՀԲ զատումն կամ ազատութիւն, որ և վրաց. զատիկի։ Տէրվ. Նախալ. 80 գանել, զենուլ, պրս-zadan, հպրս. jan, սանս. han ձևերի հետ՝ հնխ. gha, ghan «զարնել, վիրա-ւորել» արմատից. ըստ այսմ զատիկ բուն նշանակում է «զենումն»։ Հիւնք-պրս. zadagi, zadiš «զենումն, հարուած, սատակումն»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 315 վրաց. զադեն, եգիպտ. Սադի, հնդ. Սա-դի աստուածների և յն. Զեթէս, հլ. Սա-թենիկ անունների հետ. յիշում է նաև Չատիկ «չաստուած արդարութեան յԱ-րևելս»։ Կուրտիկեան, Մասիս, թ. 130 սանս. սքատ «ուտել», արաբ. զատ «աա-շար» բառերի հետ։ Քննասէր, Սրաց։ Հիւանդանոցի, 1905, էջ 340 հին հեթա-նոսական մի տօն է համարում, որ գի-շերահաւասարին, այն է եղանակների

• զատուելու ժամանակ էր պատահում, որով և պատշաճապէս զուգորդուեց Հրէից պասեքին։ Մուշեղ եպս. (Գաւառի տարեցոյցը, 1911, էջ 55) հնդ. Սատի աստուծոյ և հյ. ազատ բառի հետ։ Հ. Ն, Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 107 բուն նշա-նակութիւնը դնում է «զոհի անասուն» և կցում է գւռ. զատ «կերակուր» բառին։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. զատիկ, Երև. Մշ. Տփ. զադիկ, Ալշ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. զադիգ, Խրբ. զատիգ՝, Գոր. Ոզմ. Վն. զmտիկ, Ագլ. Մրղ. Շմ. Սլմ. զmտիկ՝, Ասլ. զադիգ, զադիյ, Հճ. Տիգ. զmդիգ, Ղրբ. Մժ. զէտէգ՝, Զթ. զադը՛գ։-Նշանակում է նաև ծանօթ միջատը։ Նոր բառեր են՝ ծռազատիկ, զատկառեխ, զատկադէմ, զատկութիւն, զատ-կուիլ, զատկչէք։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ზატიკი զատիկի կամ ზადიკი զադիկի «տօն, Զատիկ, Զատկի քառասունք» Գործ. ժբ. 4, ზატიკობა զատիկոբա կամ Գადიკობა զադիկոբա «տօն տօնել», քրդ. [arabic word] zadik «Ջատիկ, Յարութեան տօնը»։

• տե՛ս Ուղի։

• (գրուած նաև զարոշ) «լերդախոտ կոչուած բոյսը. teucrium, chamedrys» Բժշ. Գառիան. (ըստ ՀԲուս. § 704 և § 906. Տիրա-ցուեան, Contributo, § 468 և § 470). կոչ-ւում է նաև կենարար, գետնի կաղնի, տճկ. գըսսուճըգ մահմուտ, ֆրանս. germandrče (Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 597 ա)։-Ուրիշ է գւռ. զարոշ «մի տեսակ թռչուն»։

• . ի-ա հլ. «որդի, ծնունդ, ցեղ, սե-րունդ» ՍԳր. (հնագոյն իմաստն էր «սերունդ, ցեղ՝ առանց սեռի խտրութեան. բայց յետոյ, սահմանափակուեց առաջին սերունդի հա-մար՝ նոյնպէս առանց սեռի խտրութեան, ինչպէս ցոյց է տալիս գւռ. զաւակատուն «արգանդ» բառը. հմմտ. Մալխասեան, Մշակ 1913. Ջ 103), որից՝ զաւակաբար Փարպ., զաւակագործել Փիլ. լին., անզաւակ ՍԳր. Եփր. ծն., անզաւակել, անզաւակեցուցանել ՍԳր., անզաւակութիւն ՍԳր. Ոսկ. ես. Եփր. Եբր., բարեզաւակութիւն Փիլ. ել., շահազա-ւակ Ագաթ. բազմազաւակ Գէ. ես. Նար. գնձ. եկեղ., մերձազաւակ «տոհմակից, ազ-գակից» Փիլ. Խոր., նոյնազաւակ Խոր.։

• Klaproth. Asia polygl. 102 աֆղան. suai, օսս. sewellom։ Müller, SWAW 38. 580 սանս. yava, պրս. jay. յն. čέa «գարի, ցորեն» բառերի հետ։ Pictet, 2, 361 սանս. sava. sūnu, յն. υίος «որդի»։ lusti, Zendsp. 117 զնդ. ǰu «ապրիլ», աֆղան. zavāk «կեանք»։ Lag. Arm. Stud. § 766 յիշում է հյ. ճաւակ բառը։ Boрp, Gram. comp. 1, 14 սանս. çāva-ka «ձագ», çvi «աճիլ» արմատից։ Տէր-

• վիշ. Altarm. 53-55, Նախալ. 100 լա-ւելուլ, յաւէտ, լուծ, լոկ ևն ևն ձևերի հետ՝ հնխ. vu. yug արմատից։ Մառ-ЗВО, 5, 319 զնդ. zaϑwa ձևի հետ՝ իբր *զահւակ։ Հիւնք. յն. σπερμα «սերմ, սե-րունդ» բառից։ Jensen, ZDMG, 48, 458 և Hitt. u. Arm. 94 հաթ. spai, spa, sw swi =zapai ևն։ Patrubány, SA, 1, 210 պրս. *zava-ka ձևից. հմմտ. սանս. hava-na «զոհ», զնդ. zao-tar «քահա-նաւ»։ Ղափանցեան, ЗВО, 23, 351 վրաց. զվեվա «ծնիլ»։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Մշ. Շմ. Ջղ. Կր. Տփ. զավակ, Սչ. զաւագ, Ալշ. Երև. Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. զավագ, Ասլ. զավագ, զավայ, Մկ. զmվակ, Սլմ. զmվmկ', Ոզմ. զmվmկ, Մրղ. զmվmկ։, զmվmյ, Տիգ. զmվmգ, Զթ. զավօգ, զավոգ, Հճ. զավօգ-նոր բառ է զաւակատուն «ար-գանդ»։

• , գրուած նաև զաւհրան, զաֆրան «քրքում» Վրդն. ծն. և մեկն. երգ. Վստկ. 91. Մխ. բժշ. 44. Յայսմ. մրտ. 19, զափարան Անկ. գիրք հին. կտ. 14։

• = Արաբ. [arabic word] za'faran «քրքում», որ փոխառութեամբ տարածուած է նաև Ասիոյ և Եւրոպայի բազմաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. թրք. [arabic word] safran, ռմկ. zafran, քրդ. za-firan, վրաց. ზაურანი զափրանի, թուշ. զափրան, ռուս. шафрaнъ, հսերբ. šafran, savran, նսերբ. zaferan, zoforan, zapran լեհ. szafran իտլ. zafferano, սպան. zafran, azafrano, ֆրանս. գերմ. safran, հֆրանս. safleur, zaflor, պորտ. acafrāo, անգլ. sa-tiron, մբգ. safrān, ռում. šofran, նյն. σασράνι ևն ևն։-Հիւբշ. 279։

• տե՛ս Գայռ։

• «ուշադիր, անձնպահ, աչքաբաց, երկիւղած» Առակ. իբ. 29. Խոսր. Լմբ. առկ. և պտրգ. «ապահով անվտանգ» Փիլ. յովն., ո-րից՝ ի զգուշի առնել «ապահովել, պահել. պահպանել» Կոչ. 308, զգոյշ լինել կամ զգոյշ կալ ՍԳր., զգուշագոյն Ղևտ. ժե. 31. Կորիւն, զգուշալի Փիլ. գ. I. Ոսկ. յհ. ա. 15, զգուշա-նալ ՍԳր. Ոսկ. եբր., զգուշաւոր ՍԳր., զգու-շեաւ Փիլ., անզգոյշ Ոսկ. եբր., բազմացօու-շալի Կանոն., հանապազազգոյշ Փարպ. ևն։

• -Կազմուած է զ նախդիրով՝ գոյշ բառից. տե՛ս անդ։-Հիւբշ. IF, 19, 464։

• ՆՀԲ «որ ուշ ունի զգաստութեամբ»։ ՓԲ «անող զզեկ» (իրա-զեկ ևն). ուրեմն ուզում է հանել զգալ բայից. Lag. Ur-gesch. 549 qhuš արմատից։ Müller Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 138, Lag. Btrg. bktr. Lex. 29, 37, Հիւբշ. KZ, 23, 16 զնդ. *uzgaoša«ականջները ցցած՝ տնկած» ձևից։ Müller, ՏWAԱ. 38, 577 պրս. gōš, զնդ. gaoša «ականջ» բառից։ Պատկ. Փորձ, թ. 1880 մարտ ընդունում է *uzgaoša մեկնութիւնը։ Տէրվ. Նախալ. 119, Լեզու, 1887, 91 ի-րար է կցում գոյշ, գոյշ թէ, գուշակել, զգուշանալ բառերը։ Հիւնք. զգալ և ուշ բառերից։ Meillet, Rev. crit. թ. 1896, էջ 423 զ մասնիկ է համարում։ Հիւբ. 150 ռնում է զնդ. *uzgaoša-? Վերի մեկ-նութիւնը տալիս է Հիւբշ. IF, 19, 464 հլ. թրգմ. ՀԱ, 1907, 185ա և ZAPh 2, 265։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր, ša kusa, sagkussa «խոհեմ»։

• ԳՒՌ.-Ոզմ. սկուշ, Ջղ. ըսգ'ուշ, Պլ. ուս-գուշ.

• «ո՞ր ժամանակ» ՍԳը., «երբեմն, մերթ» Ոսկ. յհ. ա. 19, «քանի որ, որովհե-տև» Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. «երբոր, ո՛ր ժա-մանակ որ» Նեղոս. (հնագոյն հայերէնում այսպիսի անկանոն գործածութեան հետքեր՝ փոխանակ յորժամ, իբրև՝ տե՛ս Այտնեան, Քնն. քեր. 68). յետնաբար հոլովուած է ի կամ եայ հոլովմունքով՝ իբր գոյական՝ «ժա-մանակ, ատեն» նշանակութեամբ. այսպէս՝ երբին Արիստ. ստորոգ., զերբն Փիլ. այլաբ., երբի Նար., յերբեա՞ց հետէ «երբի՞ց ի վեր, ո՞ր ժամանակից ի վեր» Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 114։-Սրանից են ծագում առ ե՞τր «ե՞րբ» Ել. ր. 9, ցե՞րբ, յե՞րբ «մինչև ե՞րբ» ՍԳր. Կոչ., ե՞րբ իցէ զի «ե՛րբ կլինի որ» Սղ. խ. 6. Յոբ. է. 4. Եղիշ., երբեմն ՍԳր., էր եր-բեմն ժմ., յերբեմն երբեմն ժամանախ «մերթ ընդ մերթ» Լմբ. պտրգ. երբէք, կամ ուղղագոյն գրչութեամբ՝ երբեք ՍԳր. Եզն. Սեբեր., երբեք երբեք Վեցօր. Եզն., երբեք ուրեք Սեբեր., ոչ երբեք ՍԳր., երբեմնի, եր-բեմնակի (նոր գրականի մէջ)։

• =Նոյն է իբր բառի հետ՝ որ տե՛ս։

• Տէրվ. Altarm. 3-4 համարում է կաց-մուած եր+ը մասերից. եր=գոթ. air «նախ, նախապէս, կանխագոյն», air-is «կանխագոյն», իսկ բ=լատ. -bi (ինչ. u-bi), յն. -φι (ինչ. βίηφι) և հյ.բ գործիականի մասնիկը։ Մառ, զնղ. yedhi, հպրս. yadiy «երբ» բառերի հետ։ Հիւնք. իբր բառից։ Müller, WZKM, 6, 265 (և նոյնը SWAW, 136 (1817), էջ 31) համեմատում է յն. Շφρα «մինչդեռ, մինչև, ցորչափ» բառի հետ. յունարէնը կազմուած է ό <հնխ. yo-և φρα <հնխ. bhra ձևերից, ինչպէս յն. τό-φρα կաղ, մուած է το-< հնխ. to-և čρa< հնխ. bhra ձևերից. ըստ այսմ էլ հյ. երբ < *եբր <*e-bhra կազմուած է e<հնխ. k2e և bhra=յն. φρα ձևերից։ Հիւσշ. 443 խիստ անհաւանական է համարում այս մեկնութիւնը։-Մառ, Гpaм. др. apм. nз. 293 ե= ի՞ «ի՞նչ» արմատից՝

• սեռականի ր և գործիականիբ մասնի-կով։

• ԳՒՌ.-Մշ. Խրբ. յէբ', Ալշ. Ջղ. չեփ, Վն. յեփ, Ախց. Երև. Կր. Հճ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տիգ. յէփ. Ասլ. յէ'փ, յէ՝*, Ակն. էփ. Հմշ. Մրղ. Տփ. յիփ, Ագլ. իբ, ի՛բօր, Զթ. իփ, Մղ. հիբ, Ոզմ. հիբ՛, Մկ. հիփ, Ղրբ. յիբ, հիբ, հիբի՛, հի՛բըվըէր, հի՛բիվօր, Շմ. հէփ, Գոր. հէփ, հէ՛փվըէր.-հմմտ. միջ. հյ. եփ Անսիզք, էջ 19, 59։