cf. Թոթով.
• «թոթով, լեզուն ծանր». իբրև մի-ջին հյ. բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 141 ա︎ bègue բառի տակս
• ԳՒՌ.-Ալշ. թլաատ, Տփ. թլվատ, Երև. թըլ-պատ. ուրիշ տեղեր ունինք նաև թլիկ, թլու. թլոլ՝ նոյն նշ. վերջինից։
cf. Թոթովեմ.
cf. Թոթովութիւն.
circumcised member;
prepuce;
foreskin.
ἁκροβυστία praeputium Անդամ թլփատելի կամ թլփատեալ, իբր շրջակտուր. որ եւ կոչի ԱՆԹԼՓԱՏՈՒԹԻՒՆ.
Հրամայեաց կտրել զքիթս եւ զթլփատս նոցա. (Մամիկ.։)
to circumcise;
զգերեզման —, to desecrate sepulchres and despoil the dead.
περιτέμνω circumcido (յորմէ Պարատել. ըստ Հին բռ. ) Շուրջ կտրել զծայրս անդամոյն. յապաւել. կրճատել. ի բաց կտրել զթլիփն իբրեւ աւելորդ. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 11։ Ել. ՟Դ. 25. եւ այլն։)
Թլփատեցարո՛ւք Աստուծոյ ձերում, եւ թլփատեցէ՛ք զանթլփատութիւն սրտից ձերոց. (Երեմ. ՟Դ. 4։)
Թլփատեցի՛ր. (Ածաբ. ծն.։)
Որ զգերեզման թլփատեալ. (իբր խորեալ. Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Պարտ եւ արժան է առ սակաւ մի յետոյ օրէնսդրութեանն՝ անդրէն դառնալ եւ թլփատել ի բամբասանաց. (Բրս. կանոն.։)
circumcision.
περιτομή circumcisio Թլփատիլն. յապաւումն. կրճատումն. կրճատութիւն. եւ Այր թլփատեալ. (Ծն. ՟Դ. 25։ Գծ. ՟Ժ՟Ա. 2. ՟Ա. Կոր. ՟Է. 19։ Փիլիպ. ՟Գ. 3։)
Ձիթենի վարսաւոր ... ի ձայնէ թլփատութեան նոցա ... անպիտանացան ոստք. թուի յապաւումն տնկոց. այլք իմանան յեբր. շառաչիւն։
brown, dark, obscure, blackish.
Զուգաբան թխատեսակ ձիոյն Զաքարիայ. (Վրդն. յհ.։)
cf. Թխատեսակ.
Թխակերպ. թխատեսակ. սեւագոյն. ծխամած. եւ Աղտեղի, կամ տխուր. մթնագոյն, մթնշաղ, սեւսեւուկ, սեւումուր.
Թխատիպ սաթացն կապուտակաց։ Կորո՛ զզազիր թխատիպ կրիցս ապականութեանս կարիս. (Նար. խչ. եւ խ։)
Մերկացո՛ զիս յամենայն թխատիպ մեղաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Հօտ ապա այծեաց անթիւ՝ թըխատիպ ի ծովն մխեալ, անդ ի լուսակիզն դարձեալ՝ ելանեն պայծառ եւ չքնաղ. (Տաղ.։)
tom-tit;
black-hooded wren.
birch-tree, birch.
paper-knife.
to present a letter or petition.
ԹՂԹԱՄԱՏՈՅՑ ԼԻՆԵԼ. Մատուցանել ումեք զթուղթ ինչ.
Իսկ զՆեստորի կողմանն (նամակս) ինքեանք իսկ թղթամատոյցք լինէին առ թագաւորն. (Աբր. մամիկ.։ եւ Ճ. ՟Բ. ժող. եփես.։)
carriage of letters.
ԹՂԹԱՏԱՐ ԹՂԹԱՒՈՐ. γραμματοφόρος tabellarius որ եւ ԹՂԹԱԲԵՐ. Սուրհանդակ՝ որ ունի եւ տանի զթուղթս.
Կնքեալ ետ ի թղթատարն. (Պտմ. աղեքս.։)
Պատրաստեաց վաղվաղակի թղթատարս՝ ընթանալ ի թագաւորականն քաղաք. (Ժող. հռոմկլ.։)
Զաւետաւորս եւ զթղթաւորս, որք զհրամանս թագաւորացն շրջեցուցանէին ընդ ամենայն իշխանութիւնս նոցա. (Գէ. ես.։)
Թղթաւորի պատճառանօք յառաջ ելեալ։ Համարեցան զնա թղթաւոր. (Ուռհ.։)
cf. Նամակատուն.
narcotine (one of the active principles of opium).
cf. Թին.
sultana raisins (without stones).
painful, disastrous, unfortunate.
Որ ինչ լինիցի. տառապագին եւ աւաղելի քրտամբք.
Քո անօրէնութեան տաժանեաց թշուառաքիրտն թոշակք. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
permission, allowance, concession, grant;
alienation;
toleration.
ԹՈՅԼՏՈՒՈՒԹԻՒՆ գրի եւ ԹՈՅԼԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. Թոյլ տալն. թուլ տալը, թող տալը.
Ահարկուք երեւեսցին յիմմէ թոյլտուութենէ առ ի խրատ մարդկան. (Արշ.։)
Առանց թոյլատուութեանն. (Վանակ. յոբ.։)
weak of mind, spiritless, effeminate, pusillanimous.
Թոյլ մտօք. մեղկ. յողդողդ. անարի. վատ.
Յաղագս անբանից արանց թուլամտաց. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Ի կորուստ թուլամիտ ոգւոց. (Փարպ.։)
Անշուք եւ թուլամիտք, որք ոչ ծանեան զճշմարիտ բարին. (Համամ առակ.։)
weakness of mind, want of spirit, cowardice.
ԹՈՒԼԱՄՈՐԹՈՒԹԻՒՆ ԹՈՒԼԱՄՏՈՒԹԻՒՆ. Թուլամորթն գոլ. թուլութիւն վարուց. մեղկութիւն. հեշտասիրութիւն. վատասրտութիւն. թուլասրտութիւն.
Յայսմ ժամանակի ի թուլամորթութիւն կրթեցաք մի առ միով ի ծանծաղ եւ ի տարտամ վարս։ Որ ի թուլամորթութիւն եւ ի յոռութիւն կրթեն զբազումս. (Գր. սարկ. լուս.։)
Ծանուցեալ զհեշտասէր թուլամտութիւն (Սարդանաբաղայ). հին տպ. թուլամորթութիւն. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Հաւանեցուցանել զթուլամտութիւն նորա. (Տօնակ.։)
Սրտաբեկ լեալք թուլամտութեամբ՝ ահ արկանելով. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Վատասիրտ.
Թոյլ եւ մեղկ սրտիւ. վատասիրտ. անհոգ.
Զմտաւ ածեալ զիւրայոց եւ ոմանց թուլասրտից ձեռս լքեալս առ ի պատերազմել. (Յհ. կթ.։)
Թուլասիրտ յաղօթս. (Մխ. դտ.։)
cf. Վատասրտեմ.
cf. Վատասրտութիւն.
Վատասրտութիւն. մեղկութիւն. անհոգութիւն.
Գիտացեալ զթուլասրտութիւն նորա, եւ զյուլութիւն. (Խոր. ՟Գ. 9։)
soft;
flabby;
mollusk.
Անուանեալ կոչին թուլատարր. քանզի ոչ պինտ մարմինս ունին, այլ թոյլ. (Վեցօր. ՟Է։)
venefice, act of poisoning.
Lung-wort
thorax, breast, chest.
ԹՈՔԱՏՈՒՆ կամ ԹՈՔՏՈՒՆ. Տեղի՝ ուր զետեղեալ կայ թոքն կենդանւոյ.
Կողքն, եւ թոքտունն (ձիոյ՝ լիցի՛ն) լայն եւ արձակ. (Վստկ.։)
cf. Թոքատուն.
Կողքն, եւ թոքտունն (ձիոյ՝ լիցի՛ն) լայն եւ արձակ. (Վստկ.։)
ԹՈՔԱՏՈՒՆ կամ ԹՈՔՏՈՒՆ. Տեղի՝ ուր զետեղեալ կայ թոքն կենդանւոյ.
large black kite.
Թռչնաքաշտ, որ մեծամեծ են եւ սեւաթոյր, սլացաւ վերուստ ի վայր, եւ կամեցաւ յափշտակել ինչ ի սեղանոյն. (Ուռպ.։)
saccharate, oxalate.
like hushes, hushy.
thick, bushy, full of hushes;
—ք, thicket, copse, brushwood, bushes.
λόχμη dumetum, fruticetum, virgultum densum Ուր են թուփք խիտ առ խիտ.
Ի թփուտ մացառս այսր անդր ընթանալով. (Նիւս. կազմ.։)
Ի թփուտս եւ ի մայրիս. (Վրդն. ծն.։)
wet, showery, stormy.
Անձրեւուտ. խոնաւուտ. խիստ թաց. նէմնաք.
Յորժամ խորշակ իցէ, առատ ջուրբ արբուցանել (զերկիր). իսկ յորժամ թօնուտ, զառաւելեալն արգելլով՝ ընդ այլ առնել զգնացն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 14։)
louse-wort, peduncularia.
guttural, rough, harsh, hard, unpleasing, grating to the ear (language).
Զձկնորսն մարդկա առնել որսորդ, եւ զխաղտալեզու քաղդեացին հրեղէն լեզու յարդարել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
cf. Խաղտալեզու.
music-book.
spotted, speckled.
ποικίλος varius, variegatus. Ունակ խայծից կամ խայտից. պիսակ. խայտաբղէտ. խատուտիկ.
Բորոտն ասէ պիղծ է, եւ մեղքն խայծոտք։ Խայծն, եւ մեղօք խայծօտն պիղծ է. (Ոսկ. տիտ.։)
Զպէսպէս մեղսն եւ զխայծոտ ի բաց ընկենու. (Մեկն. ղեւտ.։)
spotted, checquered, dappled, speckled, variegated.
• «խատուտիկ, պիսակաւոր» Ծն. լ. 33. որից խայտուց «պիսակաւոր նշաններ» Երմ. ժգ. 23. խայտացուցանել «պիսակաւոր դարձնել» Պղատ. տիմ. խայտաբղէտ Փիլ. ել. Նիւս. երգ. խայտաբղետութիւն (գրուած խայտապղետութիւն) «բորոտութիւնից յա-ռաջացած պիսակ» Ոսկ. հռովմ. 361. խալ-տախարիւ ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 95. խայտանկար Վրդն. սղ. խայտապիսակ Զքր. կթ. խչ. Եփր. աւետ. գորշախայտ ՍԳր. գեղեցկախալտուց Խոր. աշխ. կարմրախայտ Մագ. խայտու-մատ Շնորհ. առ. 60. խայտապտոռ Շնորհ. առ. 81. խայտութիւն Լաստ. խայտել «նկա-րել» Վստկ. 73. խայտակն «աչքի մէջ՝ սպիտա-կուցի վրայ բիծ կամ նշան ունեցող» Խոր. Ա. 11. խայտաճամուկ (նոր բառ)։ Խայտ նշա-նակում է նաև պարզապէս «նշան» և այս ի-մաստից են՝ խայտուած Միխ. աս. Օրբել. Մաշտ. ջահկ. խայտառակ «նշաւակ ծաղրի, առականաց նշան» ՍԳր. խայտառակամահ Ագաթ. խայտառականք ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կոչ. խայտառակել ՍԳր. Եզն.-գրուած հայ-տառանել Անան. ժմնկ. 72։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. khaid-արմատից. հմմտ. սանս. kētú-«լոյս, պայծառութի.ն, ճառագայթ, բոց, ջահ, երևոյթ, օդերևոյթ. ճանաչելու մի նշան, պատկեր», čitrá-«փայլուն», զնդ. čiϑra-«փայլուն, պալ-Ձառ», լտ. čaelum «երկինք»?, cae-sius «ճաղար (աչք)», caesullae «ճա-ղարաչուի», հիսլ. heitr «տաք», heiδ «պայ-ծառ երկինք», heiōr «պայծառ», հհիւս. hiti «տաքութիւն», hitna «տաքանալ», հբգ. hei. tar «պայծառ», heiz «տաք», գերմ. heiss «տաք», heizen «տաքացնել», heiter «պայ-ծառ, ուրախ», գոթ. heitō «ջերմուտենը». լիթ. kaitaū, kaistu, kaisti «տաքանալ» kaītinti «տաքացնել», kaitulys «քրտինք», kailtrùs «տաքութիւն տուող», kaitra «կի-կիչ տաքութիւն, խարոյկ», skaidrus, skáis-tas, skaistus «փայլուն, պայծառ», լեթթ. +kaidrs «պայծառ», kaistu, kāisu, káist «այրել», kaisls «ուրախութեան մէջ խայտա-ցող» ևն (Walde 107, 110, Trautmann 113, Kluge 212, Pokorny 1, 327, Berneker 122). Այս բոլորի հնխ. արմատն է (slqait-(s)qaid-, որի նշանակութիւնն է «լոյս, փայ-լիլ, երևալ, տաք, այրել»։ Հայերէնի մէջ սրան համապատասխան ունինք նախ խայտ. որից խայտալ, տ-ծ ձայների փոխանակու-թեամբ՝ խայծ, որից խայծաղ։ Նշանակու-թեան կողմից՝ խայտ համապատասխանում է սանս. «նշան, երևոյթ» իմաստներին, խայտալ= գերմ. heiter «ուրախ», լեթթ kaisls «ուրախութեան մէջ խայտացող», խայ-ծաղ «աղանձ, խարկած ցորեն»= լեթթ. kä ist «այրել» ևն։-Աճ.
• ՆՀԲ. Պատկ. Изслeд. էջ 15 և Bugge KZ 32, 47, IF 1, 450 իրար հետ լծորդ են դնում խայծ և խայտ։ Տէրվ. Altarm 27 խայտ, խայտալ, խայտուցք, խայ-տառան համեմատում է սանս. skand, լտ. Scando «վեր վազել, վեր բարձ-րանալ» ձևերի հետ։ Մորթման ZDMG 26, 588 բևեռ. khaitiani=հայ. խայտ։ Scheftelowitz BВ 29, 31 խալտ և խայծ=հնխ. khaidyo-։
• ԳՒՌ.-Մշ. խէդ «խաղողի խայծ» (օր. խա-ղող խէդ ընկեր է), խէդել «խաղողի խայծիլ, հառունանալու մօտ կարմրիլ», Շիր. խէտ, Զթ. խmդ «խատուտիկ, գոյնզգոյն»,-նոր բառեր են՝ խայտիւ Սվ. «խայտուցք», խայ-տիւել Սվ. «վրան գոյնզգոյն զարդեր շինեւ». խատխտած Վն. «նախշուն», խատուտ Ակն. խատուտիկ Ակն. (=Ախց. խատուտիկ, Սեբ. խադուդիգ), խատուլիկ Տր. «գոյնզգոյն, սի-րուն», խետուկչուանիկ Զթ. «նարօտ»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. xaytarak «խայտառակ»։
• , ի հլ. շէնքի վերաբերեալ անստոյգ նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Գանձարանում. վկայութիւնը տե՛ս խալարակայք բառի տակ։
(Լծ. ընդ խայծ) ποικίλος, ῤαντός varius, aspersus. Գունագոյն. նկարէն. պիստակ. խատուտիկ. ալաճաթ.
Որ ոչ իցէ խայտ եւ պիստակ յայծեաց. (Ծն. ՟Լ. 33։)
cf. Խայտ.
ԽԱՅՏԱԲՂԷՏ կամ ԽԱՅՏԱԲՂԵՏ. καταστίγμενος punctis vel maculis distinctus ποικίλος varius, variegatus. Խայտ իբրեւ զինձ կամ զընձուխտ. պէսպիսագոյն նիշս ունօղ իբր նկարէն պիստակ.
Ի լերանց ընձուց. ինձ անուանէ զխայտաբղէտ չարիս, եւ զզանազան մեղս. (Նիւս. երգ.։)
Ուղտ խայտաբղէտ. (Փիլ. ել.։)
Որպէս յամենայն ախտէ գոլ խայտաբղէտք. (Բրս. արբեց.։)
Որպէս զառիւծ խայտաբղէտ կռապաշտութեամբ. (Շար. երգ.։)
Զգայլս ծանունս ի բաց վարել, եւ զխայտաբղէտ հոգիսն բժշկել. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ա։)
Տէր, եթէ կամիս, կարօղ ես զմեղօք խայտաբղէտ ոգիս մեր սրբել. (Ոսկ. ղկ.։)
Խայտաբղէտ էին մեղօք (իբրեւ զբորոտ). (Լծ. ածաբ.։)
cf. Խայտ.
odd medly of colours, motley.
ԽԱՅՏԱԲՂԷՏՈՒԹԻՒՆ կամ ԽԱՅՏԱԲՂԵՏՈՒԹԻՒՆ. κατάστεγμα macula vel nota in pelle animalis ποίκιλμα variegatio. Խայտաբղէտն գոլ. խայտութիւն, պիսակութիւն. խայտուց. բիծ.
Եթէ ինծ իցէ, մեռցի հանդերձ խայտաբղետութեամբն. (Առ որս. ՟Է։)
Ձգել ի բաց զամնայն խայտաբղետութիւն. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ի՟Զ։)
Զզանազան խայտաբղէտութիւն հոգւոյն եւ զսեւութիւն ի գոյն սպիտակութեանառեալ դարձուցանէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Զդարձեալս ի հակայս խայտաբղէտութեան մեղացն գունով. (Նար. խչ.։)
joyful, vivacious, frolicsome.
Ցնծալ խայտալից բերկրանօք. (Մաշտ.։)
speckled, spotted;
dapple, motley, sorrel, roan, piebald;
կիճ —, serpentine marble.
ԽԱՅՏԱԽԱՐԻ ԽԱՅՏԱԽԱՐԻՒ. διάλευκος subalbus (որպէս թէ մթագոյն խայտիւք. Խայտախարոյք) գորշախայտ. մոխրագոյն. խայտապիսակ. սպիտակախառն.
Ծնանէին խաշինքն խայտախարիւս։ Պիսակք եւ խայտախարիւք։ Գորշախայտք եւ խայտախարիւք են. (Ծն. ՟Լ. 32։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
Ամենայն խայտախարիք. (Շ. բարձր.։)
Նկարէնս եւ խայտախարի գառինս. (Վրդն. լս.։)
Ոչխար խորհրդով ղղացեալ, յորմէ խայտախարի աւ կրկնակի գառն մեզ ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Խայտախարի գաւազանօք զկծեալ խայտախարիք ծնանէին. (Տօնակ.։)
ԽԱՅՏԱԽԱՐԻ ԽԱՅՏԱԽԱՐԻՒ. διάλευκος subalbus (որպէս թէ մթագոյն խայտիւք. Խայտախարոյք) գորշախայտ. մոխրագոյն. խայտապիսակ. սպիտակախառն.
Ծնանէին խաշինքն խայտախարիւս։ Պիսակք եւ խայտախարիւք։ Գորշախայտք եւ խայտախարիւք են. (Ծն. ՟Լ. 32։ ՟Լ՟Ա. 10. 12։)
Ամենայն խայտախարիք. (Շ. բարձր.։)
Նկարէնս եւ խայտախարի գառինս. (Վրդն. լս.։)
Ոչխար խորհրդով ղղացեալ, յորմէ խայտախարի աւ կրկնակի գառն մեզ ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Խայտախարի գաւազանօք զկծեալ խայտախարիք ծնանէին. (Տօնակ.։)
mild, pleasing, sweet looking.
Խայտ կամ խայտալից աչօք. զուարթութագին, քաղցրահայեաց.
Հայկ գեղապատշաճ եւ անձնեայ, քաջագանգուր, խայտակն։ Խոհեմ սակայն քաջագանգուրն եւ խայտակն. (Խոր. ՟Ա. 9. 10։)
spotted, speckled, marked;
գործ —, inlaid work;
— յօրինել, to inlay, to mark, to speckle.
to leap for joy, to be in extasy, to frolio, to sport about;
— զիւիք, to become insolent, to rebel.
σκιρτάω salio, salto διάλλομαι transilio ἁγαλλιάζομαι exulto στρηνιάω, καταστρηνιάζω luxurio, luxuriose vivo. կայթել. կայտռիլ. ի վեր վազել յուրախութենէ. ոստոստել. խաղալ. խնդալ յոյժ, եւ ցնծալ. խնծղիլ. եւ Խենեշանալ. յօրանալ. ցոփանալ. ցաթկըտել, ճխալ, վխտալ, ուրախութենէն վեր վեր ընկնալ, խենդմշտըկիլ, շփանալ. ... Հասարակօրէն ասի զանբանից.
Խայտայիք իբրեւ զզուրակսի վերայ դալարոյ։ Խայտասջիք իբրեւ որթք արձակեալք ի կապոյ։ Խայտացին երինջք ի մսուրս իւրեանց։ Իբրեւզգառինս խայտացին. (Երեմ. ՟Ծ. 11։ Մաղ. ՟Դ. 2։ Յովէլ. ՟Ա. 17։ Իմաստ. ՟Ժ՟Թ. 9։ եկն վազելով ի վերայ բլրոց. Երգ. ՟Բ. 8։)
Ոչ զդելփին քո ետես ակօս պատառեալ, եւ ոչ զեզն ի ջուր խայտացեալ. (Առ որս. ՟Ի՟Զ։)
Կենդանեացն խայտան հոյլք ի դալար վայրս. (Խոր. վրդվռ.։)
Հօտք արօտականք ծաղկաւէտ խայտացեալք. (Յհ. կթ.։)
Սկսան ձիքն խայտեալ ընդ միմեանս. (Աթ. անտ.)
Խայտալդ քո ել յականջս իմ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Փառաւորեաց զինքն, եւ խայտաց. (Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 7։)
Յորժամ խայտան զքրիստոսիւ, ամուսնանալ կամին. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 11։)
Խայտայր ալեօքն ծերունին աստուածորդւովն ի գիրկս իւր (Շար.)
Քրիստոս ի մարմնի. դողալով եւ խնդութեամբ խայտացէ՛ք. դողալով վասն մեղաց, եւ խնդութեամբ վասն յուսոյն. (Ածաբ. ի ծն.։)
Զխայտալն ի զգեստս եւ յինչս եւ յարարս. (Խոսր.։)
Խայտալ. որպէս Բացախայտալ. ἁποσκιρτάω resilio.
Դու ահնապազ ընդ իս ես, դու յիմ ծոցոյս ոչ մեկնեցար երբէք, դու զիմով եկեղեցաւ ոչ խայտացեր. (Ոսկ. ղկ.։)
Օգտել եւ խայտել (իբրեւ զերիվար) (Ոսկ.մ. ՟Բ. 25։)
extasy, transport, thrill of joy.
σκίρτημα saltus. Խայտալն. ցնծութիւն. հրճուանք.
Խնդութիւն իբրեւ խայտանք իմն են հոգւոյն ըստ կամացն աւետեօք. (Բրս. գոհ.։)
Ասելն կրկնակի խայտանօք առ միմեանս, այո՛ այո՛. (Վրդն. սղ.։)
cf. Խայտախարիւ.
Զերիս գազանս նկարեալս դնէր զաւազանսն. Համօրէն խայտապիսակ ծնանէին. (Աթ. կամ Զքր. կթ. խչ.։) (ա՛յլ ձ. խայտասպիտակս)։
Ամենայն ոչխար որ ... Խայտապիսակ իցէ, այն յակոբու եղիցի. (Եփր. աւետար.։)
Ի բազմանալ խայտապիսակացն. (Վրդն. ծն.։)
gold-digger;
— տեղի or —ք, gold mine;
gold-diggings.
χρυσορύκτης auri fossor μέταλλα ἑργαζόμενος qui metalla fodit μεταλλικός metallicus. Որ հանէ զոսկի ի բովուց մետաղաց.
Քան զոսկեհանս չարաչար տանջիմք ... զոսկեհանացն (զգործս) գործեսցես։ Ոսկեհանաց, եւ որք ի քրէական մետաղսն խոնջիցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։ եւ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Ըստ օրին ոսկեհանաց, որ յոլով տաժանմամբ կղկղեն ի հողոյ զզուտն եւ զմաքուրն. (Երզն. մտթ.։)
Պօղոս դադարք քրիստոսի. որ մեծացաւ ոսկեհան բանիւն յանմոլար պողոտայն աւետարանին քրիստոսի. (Համամ առակ.։)
ՈՍԿԵՀԱՆՔ գ. ՈՍԿԵՀԱՆ ՏԵՂԻ. μέταλλα χρυσίου auri metalla, fodinae metallicae. Մետաղք կամ հանք եւ բովք ոսկւոյ.
Ոսկեհանս գտեալ յամենայն սահմանս իշխանաց՝ արքունի լիցի. իսկ արծաթ՝ թագուհեաց. (Մխ. դտ.։)
Ոսկեհանացն փարթամութիւնս. (Բրս. յուդիտ.։)
Ոսկեհան տեղի կամ տեղիք. (Ճ. ՟Բ.։ Արծր. ՟Ա. 9։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 39։)
cf. Ոսկեհատ.
Յաւուրս սորա գտաւ արուեստ ոսկեհանութեան. (Վրդն. պտմ.։)
made of gold;
— զգեստ, brocade.
Ի բաց ընկեցեր զոսկիակուռ թագ թագաւորին. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ոսկիակուռ զգեստ։ Ի զէնս ոսկիակուռս. (Յհ. կթ.։)
to smut, to blacken;
to asperse, to defame, to slander;
— զարտեւանունս, to paint one's eyelids.
καταμελανόω infusco, nigro. Մրով ներկել՝ սեւացուցանել. մրոտել. խանձողել.
Եւ ոչ մրեալ զարտեւանունսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ի վերայ ազանց խզելոց փետելոց մրելոց. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 31. յն. սափրելոց մրոյ կամ մռայլի։)
Որոց զերեսս իւրեանց մրով մրեալ լինէին. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 11։)
cf. Մրրատեսակ.
Զի մի՛ ոք յանհաւատից կարծեօք ասիցէ, թէ կութ ինչ մրրախառն ի ներքս ի թակոյկսն մնացեալ էին. յն. մրուր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Եւ զայլ աղօտ թանձրատեսակն եւ մրրական (զլոյս՝) խումբք աստեղացն են ընկալեալ՝ որ բազմազան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եկն լոյս մրրատեսակ, եւ կարկառեցաւ ի պատրոյգն. (Վրք. հց. ձ։)
Այլ փոփոխեա՛ զմըրրատեսակ՝ յանապական սէրըն յստակ. (Շ. այբուբ.։)
cf. Մրրատեսակ.
Զի մի՛ ոք յանհաւատից կարծեօք ասիցէ, թէ կութ ինչ մրրախառն ի ներքս ի թակոյկսն մնացեալ էին. յն. մրուր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Եւ զայլ աղօտ թանձրատեսակն եւ մրրական (զլոյս՝) խումբք աստեղացն են ընկալեալ՝ որ բազմազան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եկն լոյս մրրատեսակ, եւ կարկառեցաւ ի պատրոյգն. (Վրք. հց. ձ։)
Այլ փոփոխեա՛ զմըրրատեսակ՝ յանապական սէրըն յստակ. (Շ. այբուբ.։)
cf. Մարտակից.
Գործակից մրցանաց. մարտակից. օգնական.
Կարօտի առ զօրաւոր մրցակիցս։ Ճշմարտութեանն քրիստոսի գառինն աստուծոյ մրցակիցք են. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յայտն.։)
Կամ Դիմամարտ. հակառակորդ. ախոյեան.
Խնդան ի սպանանել զմրցակիցս։ Ապա թէ անզեղջ մնան յամբարտաւանութիւն, մրցակից ունին զաստուած, եւ կործանիչ. (Լմբ. առակ.։)
Ի կրկի՛ն միտս բերի ասելն Յիւր ուղղութեանն փոյթ զհպարտութիւնն ունիցի մրցակից. (Կլիմաք.։)
premium, prize or reward;
fight, combat;
տանել զ—, to win, to carry the prize, to bear away the bell;
— առնուլ, to get, gain or obtain a prize.
Ի մրցանակս ագոնին առաւելեալ քան զկղիտոստրատոս հռովդացի. (Խոր. ՟Բ. 76։)
ἇθλον certaminis praemium. Յաղթանակ. վարձ եւ պսակ մրցանաց. բրաբիոն յասպարիսի նահատակութեան. փոխարէն.
Մրցանակ գովութեանց, աշխարհագովութեանց կամ դսրովանաց՝ հատուցանել, կամ տանել, ընդունել. (Պիտ.։)
Ազատութեան, կամ ամօթոյ մրցանակ (իբր նպատակ)։ Երկրորդ մրցանակօքն շատեալ. (Փիլ. քհ.։)
ՄՐՑԱՆԱԿ. որպէս Մրցութիւն. մրցումն. մրցամարտք. նահատակութիւն. ἇθλος, ἅθλησις.
Որք զհանդէսն մրցանակի յերկրի կատարեալ՝ ապագայիցն եւ երկնաւորացն յուսոյ հաւատացին։ Զմրցանակ փրկչին յաղթութեան քարոզեն յանապական մահուն. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. առաք.։)
Որք մրցանակ յաղթութեամբ վանեալ հերքեցին զխորհուրդս ամպարշտացն. (Գանձ.։)
of or belonging to Japheth;
Armenian;
— տոհմ, the Armenian nation, the Armenians.
Յաբեթական տոհմիս տումարի. (Նար. յիշատ.։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
Յագեցութիւնն՝ թշնամանաց սկիզբն։ Մի՛ վասն յագեցութեանցն թշնամանեսցուք։ Յորժամ յագեցութիւնն գնայ, սով տիրէ. (Բրս. պհ. ՟Ա։ Առ որս. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. յանառակն։)
Եթէ սահման արբեցութեան յագեցութիւն է, ապա եւ սահման ոչ արբենալոյ՝ անյագեցութիւն է. (Մխ. դտ.։)
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
Ի բանին յագեցմանէն փախեաք. քանզի յագեցումն բանի պատերազմօղ է լսելեաց. (Ածաբ. մկրտ. յորմէ եւ Համամ առակ.։)
Ի յագեցման բանիցն ընդդէմ եդեալ փակիցէ զախորժակացն զդրունս։ Քրիստոս ի սովոյ ապականի, եւ դու ի յագեցմանէ պատառիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
to satisfy, to satiate, to sate;
կշտապինդ —, to surfeit, to cloy, to glut, to stuff, to gorge;
— զցասումն իւր, to vent one's wrath.
χορτάζω, κορέω, κορεννύω pasco, saturo, satio ἑμπλήθω, πλήθω impleo, repleo. Տալ յագենալ. կերակրել. լիացուցանել. կշտացնել.
Ի վիմէ մեղր յագեցոյց զնոսա։ Յագեցոյց զանձինս քաղցեալս։ Յագեցուցանել զդոսա հացիւ։ Ի պտղոյ բերանոյ այր յագեցուցանէ զորովայն իւր։ Արդարն յուտել իւրում յագեցուցանէ զանձն իւր, եւ անձինք ամբարշտաց կարօտեալք։ Յագեցուցանել զանկոխն եւ զանշէն (անձրեւօք) եւ այլն։ Զքաղցեալս յագեցո՛. (Տէր Իսրայէլ.։)
Սրով զկնի ընթացեալ՝ ոչ դադարէ, մինչեւ յագեցուցանէ զցասումն. ուստի՞ է այն անյագ ցասումն. (Եզնիկ.։)
satisfying;
repletion;
satiety, disgust;
ի յագուրդ, for satiating;
յագուրդ ասել ագահութեան, to say I have had enough;
ուտել զյագուրդ, to eat one's fill;
— առնել ագահութեան, to glut one's avarice;
ի — փառամոլութեան իւրոյ, for satisfying his ambition.
πλησμονή satietas, saturitas κόρος expletio, fastidium. Կշտապինդ վայելումն. որ ասի եւ Յագ. յագեցումն կամ յագումն. յագեցութիւն կամ յագութիւն. եւ Լիութիւն. յափրութիւն. եւ նողկումն.
Յագուրդ ընդունելութեանց։ Հաց արդեանց երկրի քո եղիցի յագուրդ։ Զվաստակս ձեր ո՛չ ի յագուրդ։ Ոչ լինէր ի յագուրդ. (Օր. ՟Լ՟Գ. 23։ Ես. լ. 23։ ՟Ծ՟Ե. 2. Անգ. ՟Ա. 6։)
Զամպարշտութեանդ ոչ գիտացեր զյագուրդ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եղերուք դուք ինձ յագուրդ, այսինքն յատելութիւն (նողկտանաց). (Գէ. ես.։)
to cover or ornament with porcelain;
—եալ յատակ, tessellated pavement;
—եալ յօրինուած, tessellation;
mosaic.
Կճեայարկ տաճարացն լուսափայլն ձեղուն, եւ յատակք յախճապակեալք. (Անան. եկեղ։)
to walk, to take or lead about, to conduct here and there;
to veer, to turn about;
to circulate;
— զաչս, to turn, to roll one's eyes;
շուրջ — զաչս, to glance over, or round about;
տարաժամ զբերանն —, to eat out of season.
ՅԱԾԵՄ եւ ՅԱԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤέμβω, καταβρεμβεύω circumago, vagari facio. Այսր անդր ածել. տանել բերել. տարաբերել. շուրջ ածել. տատանել, յուզել.
Մի՛ ըզգինի բընաւ սիրել, մի՛ տարաժամ զբերանդ յածել. (Շ. այբուբ.։)
Յածեցոյց զնոսա յանապատին ամս քառասուն. (Թուոց. ՟Լ՟Բ. 13։)
Յածեցուցեալ զմիտսդ՝ խռովէիր։ Յածեցուցեալ զմիտս ի բազում յուզմունս խնդրոց. (Փարպ.։)
prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.
Աստուած որոց զբարիսն գործեն՝ յաղթանակս բաշխէ. (Նիւս. բն.։)
Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Շ. եդես.։)
Որ զմեծ յաղթանակ գովութեանցն երթեալ տանի։ Որք զմեծն գովութեան ունին յաղթանակ. (Պիտ.։)
Զյաղթանակ բարեմասնութեանն խօսեսցիս։ Զմրցանակն յաղթանակի թագաւորին մատուցանելով. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ա։)
Որ շնորհեցեր մեզ յաղթանակ ընդդիմամարտութեան. (Շար.։)
Յաղթանակ համբերութեամբ կատարեցիք զընթացս ձեր։ Զյաղթանակ մարտ վկայիցն. (Շար.։)
Ժողովեալ հաւատացեալքս տօնեմք զյաղթանակ զյիշատակ սոցա. (Գանձ.։)
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
(հասարակօրէն տր. խնդ) νικάω vinco, supero κρατέω, κατακρατέω teneo, obtineo, compos factus sumpropositi. Պարտել. վերագոյն լինել. զօրանալ ի վերայ. տիրել. նուաճել. ի ներքոյ կամ ընդ իւրեւ առնուլ, ընդ ստիւք արկանել. (լծ. թ. եէնմէք ... ). յէղթել
Յաղթեաց բազում ամբոխի։ Յաղթեցաք ամենայն քաղաքացն նորա։ Ես յաղթեցի աշխարհի։ Մի՛ յաղթեսցէ քեզ ցանկութիւն գեղոյ։ Որդւոց քոց եւ ոչ թունաւոր վիշապացն յաղթեցին ժանիք։ Մի՛ յաղթիր ի չարէ, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին։ Յաղթեաց նմա Իսրայէլ։ Յաղթեցին աւարի նորա (այսինքն տիրեցին, առին)։ Յաղթէ բարկութեան.եւ այլն։
Ուր կամի Աստուած, յաղթէ բնութեան զօրութեան. (Եփր. աւետար.։)
Կամաց մարմնոյն՝ կամօք աստուածութեանն յաղթէր (Քրիստոս). (Աթ. ՟Գ։)
Յաղթէ զսատանայ յօրինակ փարաւովնի։ Ի պիստս զբռնամարտիկսն յաղթելով։ Յաղթեցից զամենայն մարտ պատերազմաց իմոց. (Արշ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Եփր. թագ.։)
ՅԱՂԹԵԼ, եւ ՅԱՂԹԻԼ, ոճով ասի այլեւայլ միտս.
Ամենայն արդար՝ առ մարդիկ է արդար. բայց յԱստուծոյ արդարութիւն՝ յաղթեալ է. (Իսիւք.)
Յաղթեսցես ի դատել քում. կամ յաղթօղ ի դատել քեզ։
Յաղթեցար Աստուած ի սիրոյ քումմէ։ Զի եթէ ոչ էիր յաղթեալ ի քումմէ գթոյդ՝ Քրիստոս, զքեզ ոչ մատուցանէիր յաղագս մեղաւորաց զենումն եւ պատարագ. (Եփր. գալստ.։)
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Զոր ինչ այլք դատաստանաւ առնուն զյաղթութիւն, տէր մեր լռութեամբն էառ. (Երզն. մտթ.։)
νίκος, νίκη, νίκημα victoria. Յաղթելն. զօրանալն ի վերայ հակառակորդին. յաջողելն մարտի կամ մրցանաց.
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
Յաղթելն ինքեան անձին իւրոյ՝ յամենայն յաղթութեանցն նախկին է եւ արիագոյն (այսինքն լաւագոյն). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
ՅԱՂԹՈՒԹԻՒՆ. μέγεθος magnitudo, sublimitas, proceritas, amplitudo. Յաղթն գոլ. յաղթանդամութիւն. մեծութիւն. ընդարձակութիւն զօրութեան կամ տէրութեան.
Ո՞ կարէ պատմել զմեծամեծ ձկանցն յաղթութիւնս. (Կոչ. ՟Թ։)
Կործանեցեր զյաղթութիւն զմարաց եւ զպարթեւաց. (Պտմ. աղեքս.։)
to retard, to defer, to delay, to put off, to procrastinate;
տէր իմ յամէ զգալ, my lord delayeth his coming.
Ոչ յամեցուսցէ Տէր զաւետիսն, որպէս ոմանք յամր համարին։ Զճշմարտութիւն եւ զփրկութիւն իմ ոչ յամեցուցից։ Ոչ յամեցուսցէ յատելեաց, այլ յանդիման հատուսցէ նոցա. (՟Բ. Պետ. ՟Գ. 9։ Ես. ՟Խ՟Զ. 13։ Օր. ՟Է. 10։)
over, on, on the other side, beyond, on that side;
անցանել —, to cross over, to pass by, to go beyond;
անցանել — այրարատայ, to pass Ararat;
անցանել — եփրատայ, to cross the Euphrates;
cf. Կոյս.
Երթալ յայնկոյս։ Յայնկոյս Յորդանանու. յայնկոյս ծովուն. յայնկոյս գետոյն. յայնկոյս աշտարակին. եւ այլն։ Եթէ այս յայնկոյս արծաթսիրութեան է, այսինքն ոչ երբէք դադարեալ ի ժողովելոյ, ապա այն յայնկոյս անընչութեան է. (Կլիմաք.։)
Եհաս ոմն ի զերծելոց անտի, եւ պատմեաց աբրամու յայնկոյս կացելոյ. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 13.) ուր յն. περάτης եբր. էպերի. (լծ. թ. պէրի ). ուստի համարին ոմանք զանունս եբրայեցի։ (Ի յն. ձայնէ անտի բէ՛րաս, որ է եզր, ծովեզր, եւ հանդիպակաց կողմն Կոստանդինուպօլսոյ ի լտ. կոչի բէ՛րա. եւ թ. պէյօղլու )։
end, termination, close, conclusion;
cadence;
repose, rest;
meeting, rencounter;
— ածել, բերել, առնել, to put an end to, to finish, to terminate;
գալ ի —, գալ — կատարելութեան, to be perfected, to arrive at perfection.
ՅԱՆԳՈՒՄՆ կամ ՅԱՆԿՈՒՄՆ. λῆξις, κατάληξις , πέρας, συμπέρασμα, συνεμπτώσις, ἁπάρτησις terminatio, terminus, consummatio, cessatio, quies, finis, conclusio. Յանգիլն. յանգ. աւարտ. եզր. վախճան. սահման. հանգիստ. դադարումն. լրումն. կատարումն.
Յանգումն է աճման (ամն հասակի ՟Ի՟Ա)։ Յանկումն տուընջեան, եւ գիշերոյ սկիզբն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Յանգման գրոցս՝ կարգեաց զյաղագս ունելոյն բան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Յանգումն ածել, կամ բերել. այսինքն յանգ հանել, կատարել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մագ. ՟Ե։)
Յանգումն առ նել. այսինքն վերջ տալ. (Ուռպ.։)
Յանգումն առնուլ. կամ գալ ի յանգումն. այսինքն առնուլ զկատարումն, կամ զեզր կատարելութեան. (Փիլ. այլաբ.։ Դիոն.։)
Ամենայն ինչ յանկումն ունել բնաւորեցան՝ որք ըստ մեզս են, բայց միայն յառաքինութեանց. (Անյաղթ պորփ.։)
Ի սկզբանցն մինչեւ յանկումն գալ կենցաղոյս։ Յաւէտ քան զնա յանկումն ի բարւոքն ցուցանէ ձեւի։ Ի յանկումն եկեալ նոցա քաջալաւ սպառուածովք։ Գալ յանկումն կատարելութեան. (Պիտ.։)
Կատարումն զսա (այսինքն զփոխումն ի կենաց) կոչելով նմա, եւ սրբազան յանգումն։ Աստուածատեսակ յանկումն։ Երանականի յանկմանն։ Պարգեւէ նոցա հատուցումն ըստ յանգման. այն է հանգիստ ննջեցելոց. (Դիոն. եկեղ. ՟Դ։)
Ի յանգմունս անուանց ունելով զնուն եւ զրէ եւ զղատն, զնոյն յանգմունս եւ սեռականին պահեալ. (Երզն. քեր.։)
Առաքեալ ճառագայթս աջոյ ական ի ձախկոյս, իսկ ձախուն յաջկոյս, եւ ի յանգմանէն նոցա կատարիլ կոնոսն. իմա՛ հանդիպումն. որ եւ ՅԱՆԳՈՒԹԻՒՆ։
to draw on, to win, to attract, to charm, to captivate, to reconcile, to conciliate, to appease, to calm;
to conclude, to terminate, to finish;
յինքն — զսիրտս, to steal hearts, to win, to conciliate;
յինքն — զոք, to win or bring over.
ՅԱՆԳՈՒՑԱՆԵՄ ՅԱՆԿՈՒՑԱՆԵՄ. ἱδιοποιέω proprium facio, vendico, concilo ἑπάγω, προσάγομαι attraho եւ այլն. Յանկեցուցանել. յարեցուցանել. տալ յանկչել. յանգել յինքն կոյս. յինքն ձգել. գրաւել. սեպհականել.
Յանկուցանէր յինքն Աբեսաղոմ զսիրտ ամենայն արանց Իսրայէլի. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 6։)
Յինքն եւ զքաջ մեր նախարար յանգուցանէ զպարոյր։ Խոնարհութեամբ եւ առատաձեռնութեամբ զամենայն ոք յինքն յանգուցանէր. (Խոր. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 34։)
Բանիւ առ ընկերն մղել, եւ ձեռամբ առ ինքն յանգուցանել։ Զանգէտս ի հաւատացելոց յինքեանս հնարին յանկուցանել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Տէր Աստուած մեր ասելով՝ բորբոքէ զմեզ ի սէր նորա, եւ զգութ նորա ի մեզ յանգուցանէ. (Խոսր.։)
Որք բարեմտութեամբ զսխալանս իւրեանց ասիցեն, յանգուցանէ, եւ ընդունի. (Ոսկ. անոմ. ՟Ե։)
Յանգուցանէր յինքն զամենեցուն սիրտ. (Կաղանկտ.։)
Կամ որպէս ἠμερόω mansuefacio, mitigo. Հանգուցանել. հանդարտեցուցանել. հեզացուցանել. զիջուցանել. ընտանեցուցանել.
Ընդէ՞ր ոչ զիջուցանելովն յանգուցանեմք զանձինս։ Զփուք հպարտութեանն յանգուցանել. (Լմբ. ատ.։)
Զձիս եւ զջորիս յանգուցանէք, եւ ցմարդ պատկեր Աստուծոյ ասէք, յո՛տն կաց. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
before, in the presence of, in the face or sight of, hard by, against, opposite, over against, in the view of, in the face, publicly, in public;
դէմ —, face to face;
front to front;
— իմ, before me, in my presence;
— եկեղեցւոյ, in face of the church;
— ամենայն աշխարհի, in the face of the whole world;
— ամենեցուն, publicly, before all people;
ասել —, to say to one's face;
— առնել, կացուցանել, ածել, to present, to offer, to introduce, to represent, to exhibit, to set before the eyes to show, to remonstrate;
— առնել, to reprove, to reproach, to blame;
— լինել, կալ, to present oneself, to appear, to make one's appearance before, to show oneself;
— մատչել, կալ, to appear before.
Տիգրիս, նա է՝ որ երթայ յանդիման Ասորեստանի։ Զորոջսն կացուցանէր յանդիման մաքեացն։ Նստէր յանդիման նորա։ Բնակեցոյց յանդիման դրախտին։ Յանդիման արեգական, եւ այլն։
Կամ որպէս մ. ἑνώπιον, κατὰ πρόσωπον in conspectu, ad faciem. Յանդիման սատակել, կամ հատուցանել, կամ պատուել, եւ այլն։
Յանդիման խօսէր թագաւորն։ Մատուցեալ յանդիման՝ ասէին ցթագաւորն. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
Զերկարութիւն գործոյն համառօտ բանիւ յանդիման կացուցանել. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Եւ παρίστημι, ἑλέγχω probo, reprehendo. որպէս Ի դէմս բերել. ապացուցանել. յայտնի առնել. եւ Յանդիմանել. խրատել.
ԶԱստուծոյ արդարութիւնն յանդիման կացուցանէ. (Հռ. ՟Գ. 5։)
ՅԱՆԴԻՄԱՆ ԼԻՆԵԼ, կամ ԿԱԼ. συνίσταμαι, παρίσταμαι constituor, asto, adsto ἑντυγχάνω ad orandum accedo. Ներկայանալ. կալ առաջի կամ զառաջեաւ. երեւիլ. տեսաւորիլ.
Յանդիման եղեւ նմա, կամ արքային։ Յանդիման լինել քեզ (աղօթիւք)։ Կայսեր եւս քեզ պա՛րտ է յանդիման լինել, եւ այլն։
Ի մեծի շաբաթու զատկին յանդիման լինէին թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ կացին յանդիման. (Շար.։) Ասի եւ Յանդիման կալ ատենի, կամ թշնամեաց, եւ այլն. առջեւը ելլալ։
ՅԱՆԴԻՄԱՆ, ի. գ. Որպէս Յանդիմանութիւն. (եթէ չիցէ այսպէս գրելի) Ես բնաւորեալ եմ ի խրատուէ ոչ խուսափել, եւ յանդիմանէ ոչ հրաժարել, մանաւանդ զթագաւորականն, եւ զարքունի. (Մագ. ՟Ե։)
Եկն սատանայ ընդդէմ յանդիման, եւ ասէ ցնա. (Ճ. ՟Ժ.։)
happening unexpectedly, coming by chance, unlooked for, unexpected;
cf. Յանկարծ;
— շտապ տագնապի, երկիւղ, violent fright, panic, panic terror;
— մահ or օրհաս, sudden, unexpected death.
Յանկարծահաս ուղխք. (Նիւս. ի սքանչ.։ Պիտ.։)
Յանկարծահաս գալուստ, կամ դիպեալ։ Յանկարծահաս տնանկութիւն, կամ մթութիւն. շտապ տագնապի. օրհաս, ցաւ, փոփոխումն, հնչումն. (Նախ. ՟ա. թես.։ Թէոդոր. ի կոյսն.։ Ագաթ.։ Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Լաստ.։ Մխ. դտ.։ Գէ. ես.։ Շար.։)
Կարծէր զծփեալ նաւն եկեղեցւոյ յանկարծահաս ալեացն անդէն յառաջին նաւահանգիստն հասուցանել. (Աբր. մամիկ.։)
acceptable, worth accepting or taking;
voluntary, avowed, accepted;
— պատուիրան, positive precept.
καταφατικός affirmativus συγχωρέων concedens. Ընդունելի. խոստովանելի. հաւանելի. ստորասական. խոստովանական.
Յանձնառական խոստովանութիւն. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Ծ՟Դ։)
Զյանձնառականն ընդ առաջ տանելով բան, աւասիկ եմ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հայցեմք ի ձէնջ զերկու իրս. զոմն հրաժարական, եւ զոմն յանձնառական։ Այսոքիկ յանձնառականք, յորոց ունիմք հնար շեղիլ. (Վրդն. պտմ.։)
Ճանապարհորդաց յանձնառական օթեվան. (Նիւս. թէոդոր. իբր տանելի, դիւրիչ։)
faulty, guilty, delinquent, culpable, criminal;
— օրինաց, transgressor, violator, criminal, delinquent;
— զանձն դաւանել, խոստովանել, to confess one's fault, to plead guilty.
παραβάτης praevaricator ἠμαρτηκώς peccans, delinquens եւ այլն. Յանցուցեալն. մեղապարտ. մեղաւոր. վնասապարտ. վնասակար. օրինազանց, եւ որպէս մակդիր Յուլիանոսի Ուրացողի. ըստ յն. բառավա՛դիս, եւ այլն։
Յանցաւոր եղէց առ հայր իմ զամենայն աւուրս։ Յանցաւոր գտանիցիք առաջի Տեառն։ Զյանցաւորս առ սակաւ սակաւ յանդիմանես։ Յանցաւոր օրինաց.եւ այլն։
Բնակեցոյց զԱդամ յանդիման դրախտին, որպէս զյանցաւորսն հանեն յեկեղեցւոյն ի ժամ պատարագին, զի լայցեն զմեղս իւրեանց. (Մխ. այրիվան։)
Մի ամաչեսցեն յանցաւորք ապաշխարել՝ ի ձեռն Շմաւոնի յանցաւորի, որ յարդարեաց զնոսա գալ առ Աստուած. (Մեկն. ղկ.։)
distinction, division, separation;
decision, definition, determination, resolution;
difference;
segregation;
—ումն յեկեղեցւոյ, excommunication;
չորս որոշմունք տարւոյն, the four seasons of the year;
—ումն առնել, to come to a decision, to make up one's mind.
cf. ՈՐՈՇՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բացորոշութիւն, զանազանութիւն. տեսութիւն. կանոն. διαστολή discretio, distinctio διαίρεσις, μερισμός divisio, partitio եւ σκέψις consideratio κανών canon, regula.
Այս որոշումն է օրինացն, զոր պատուիրեաց տէր մովսիսի. (Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 2։)
Եւ դռնապանք ըստ որոշմանն իւրեանց ի դրունս դրունս։ Կացէ՛ք ի տաճարիդ ըստ որոշման տանց տոհմից ձերոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ը. 14։ ՟Լ՟Ե. 5։)
Մի է ձայնս, եւ ի բազում որոշմունս առ իւրաքանչիւր ուրուք օգուտ բաժանի. (Սեբեր. ՟Ժ՟Զ։)
Ի չորս որոշմունս (այսինքն յեղանակս) փոփխել տարւոյն, որպէս եւ աստուած կարգեաց. (Ագաթ.։)
Ըն ճարտասանութեան կամ քերթողութեան ընդանեգոյն է որոշմունս (այսինքն որոշումնս)։ Որոշումն (յն. կանոն) է տրամաբանական, որ ասէ. (Պերիարմ.։ Սահմ. ՟Ա։)
ՈՐՈՇՈՒՄՆ. χωρισμός segregatio, sejunctio. Բաժանումն, զատումն. ի բաց որոշումն.
Մեկուսութիւն եւ ոչ մի է, եւ ո՛չ որոշումն հօր եւ որդւոյ։ Ոչ որոշումն աստուածութեանն յայտնեալ (յաւանդման հոգւոյն քրիստոսի), այլ մեռելութիւն մարմնոյ նշանակեալ. աստուածութեանն ո՛չ ի թաղման մարմնոյն մեկուսեալ, եւ կամ ի հոգւոյն ի դժոխս որոշեալ. (Աթ. ՟Գ. ՟Դ։)
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
հյց. խնդ. ὠς, ὤσπερ sicut, ut, tamquam. Իբրեւ. նման. հանգոյն. ըստ. պէս.
Քրիստոս՝ ե՛ւ որպէս զմարդ ընդունի զհոգին սուրբ, ե՛ւ որպէս աստուած տայ զնա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Եւ յամենայն հոլովս ըստ յարակից անուանց եւ բայից.
Եղէ ես որպէս մարդ առանց օգնականի։ Մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր։ Առաջնորդեցեր որպէս խաշին՝ ժողովրդեան քոյ։ Հաստատեցեր զոտս իմ որպէս զեղջերուի։ Ելցէ որպէս ի ճարպոյ պարարտութենէ, եւ այլն։ Տէր տէր, ես որպէս մարդ մեղայ քեզ, եւ դու որպէս աստուած ողորմեա՛ ինձ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Որպէս ընդ մարդոյ մարտուցեալ, եւ որպէս յաստուծոյ յաղթահարեալ. (Վրք. սեղբ.։)
ՈՐՊԷՍ. մ. ὠς, ὤσπερ, καθώς, καθάπερ, οἶον sicut, ut, quemadmodum ἁκολούθως consequenter. Որով օրինակաւ. զո՛ր օրինակ. ըստ որում. ինչպէս.
Արար՝ որպէս հրամայեաց նմա։ Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս, (նոյնպէս) եւ յերկրի։ Ոչ որպէս ես կամիմ, այլ որպէս դու։ Արարին՝ որպէս ուսանն։ Եղերո՛ւք դուք կատարեալ, որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Որպէս էր յովնան ... նոյնպէս եղիցի եւ որդի մարդոյ, եւ այլն։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Որպէս ի միում մարմնի բազում անդամս ունիմք, նոյնպէս եւ այլն։ Լինել այսպիսի, որպէս (յն. որպիսի) եւ եսս եմ։ Գտանիցեմ ձեզ, որպէս եւ դուք ոչ կամիցիք։ Մատուցանել ողջակէզս, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մովսեսի։ Շինեսցուք զտաճարն, որպէս եւ հրամայեաց մեզ կիւրոս։ Արարին՝ որպէս կարգեալ եւ հրամայեալ էր։ Որպէս եւ դաւիթ ասէ զերանութիւն մարդոյ. եւ այլն։
Որ յառաջ քան զլինել ճարտա՛ր գիտէ զամենայն ինչ՝ այնպէս, որպէս յետ կատարելոյն ամենայնի. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ այնչափ ապականէ հուր զայգիս, որպէս անիրաւութիւն զաղքատս։ Որպէս պատիւն մեծ, (նոյնպէս) եւ պատիժքն սաստիկք. (Գէ. ես.։)
Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից։ Ի ժամանակի՝ որպէս (կամ յորժամ) բորբոքեսցի բարկութիւն նորա։ Վկայութիւնն յովսեփու՝ զոր եդ ընդ նմա, որպէս ելանէր նա յերկրէն եգիպտացւոց (յն. յելանելն)։ Խոստովան եղէց ... որպէս ուսայց զիրաւունս արդարութեան քո (յն. յուսանելն)։ Նստէաք, եւ լայաք, որպէս յիշեցաք մեք (յն. ընդ յիշել մեր) անդ զսիովն. եւ այլն։
Ցօրէնս զի՞նչ գրեալ է, ո՞րպէս ընթեռնուս։ Հայեցարո՛ւք ի շուշանն, ո՛րպէս աճէ։ Մի՛ հոգայցէք, թէ ո՛րպէս, կամ զի՞նչ խօսիցիք։ Պատմեաց մեզ, ո՛րպէս ետես զհրեշտակն.եւ այլն։
Ո՛րպէս զիա՛րդ եւ գիտիցեն, ըստ կարգին իւրեանց՝ արասցեն։ Ո՛րպէս զի՞նչ կամի պաշտել՝ պաշտեսցէ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Յոլով աշխատ եղէ գտանել զորպէսն սուլթանացն՝ որ ի թուրքացն, եւ գտի այսպէս. (Վրդն. պտմ.։)
Մարմին, ո՛րզան, քար. եւ իր, ո՛րպէս, խրատ։ Ազգական է, որ զազգ յայտնէ. ո՛րպէս, վրացի. (Թր. քեր.։)
Ի նմանէն խնդրեսցես դու, որպէս ուղղեսցին ճանապարհք քո։ Բարձր արարեր զիս ի դրանց ի մահուանէ, որպէս պատմեցից զամենայն օրհնութիւնս քո։ Որպէս սաղմոս ասասցեն քեզ փառք իմ։ Որպէս արդար եղիցես ի բանս քո։ Բարի է ինձ, զի խոնարհ արարեր զիս, որպէս ուսայց զարդարութիւնս քո։ Խնդրեաց ի նոցանէ թուղթս, որպէս՝ թէ զոք գտցէ, կապեալս ածցէ.եւ այլն։
Ո՜րպէս սիրելի են յարկք քո, տէր զօրութեանց. (Սղ. ՟Ձ՟Գ. 1։)
Ո՛վ խորք ... ո՜րպէս (կամ որպէ՛ս զի) առանց քննելոյ են դատաստանք նորա. (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 33։)
ՈՐՊԷՍ ԶԻ. ὤστε, ὤς ita ut, quasi. ըստ յն. ոճոյ. Մինչ զի. այնպէս զի. որպէս թէ. իբր թէ. անանկ որ.
Դիւահարք երկու չարաչարք յոյժ, որպէս զի չէր հնար ումեք անցանել ընդ այն ճանապարհ։ Բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսիցի եւ տեսանիցէ։ Որպէս զի լինել նմա հինգերորդ յաբրահամէ։ Տաց քեզ, որպէս զի ոչ եղեւ նման քեզ ի թագաւորս.եւ այլն։
Այսպէս է արքայութիւն աստուծոյ, որպէս՝ զի այր մի արկանիցէ սերմանիս յերկիր։ Որպէս զի թէ՝ որ տնկեաց զունկն, ինքն ո՞չ լուիցէ։ Որպէս զի նշաւակ եղէ ես բազմաց. եւ այլն։
Զեղբարսն անուանեալ պահլաւս. որպէս զի լինել նոցա պատուականագոյն։ Ամբարիշտն նեստոր այլ որդի ասէր շնորհօք ի մարիամայ, եւ ա՛յլ որդի ի հօրէ յառաջ, որպէս զի լինել երկու որդիս. (Խոր. ՟Բ. 27։ ՟Գ. 61։)
Որպէս զի ասիցէ». այսինքն որպէս թէ. (Կիւրղ. ղկ. ստէպ։)
Դողացուցանէր. որպէս զի փլեալ տարածանիցի համատարած ամենայն ի վերայ լերանց։ Տէրն ինքնին օգնեաց մեզ, որպէս զի զանուն քաջութեան ժառանգեցաք։ Որպէս զի բարեկամացեալ էր նորա ընդ հերանայ հոնի. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Է։)
Առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ՝ սիրալիր սրտիւ, որպէս զի յայսմ սակի ամենեքեան իսկ նմա հաճեալ հաւանեալ էին. (Յհ. կթ.։)
Որպէ՜ս զի բազում արարեր զողորմութիւն քո աստուած։ Որպէ՛ս զի ահեղ են գործք քո։ Որպէ՛ս զի մեծ են գործ քո տէր։ Որպէ՛ս զի քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո.եւ այլն։
Որպէս թէ չիցեմ գալոց առ ձեզ, ոմանք հպարտացան։ Որ ունիցին կանայս, որպէս թէ չունիցին. եւ որ լայցեն, որպէս թէ ոչ լայցեն։ Այնպիսի պոռնկութիւն, որ ոչ եւ ի հեթանոսս. որպէս թէ զկին հօր իւրոյ ունել. եւ այլն։
what;
such that;
— ինչ, as, such as, for instance;
— ինչ իցէ ողջոյնս այս, what manner of salutation this might be!
գիտես — ինչ տօնքն էին, you know what those festivals were;
— եւ իցէ, whatever, whatsoever.
Նեղութիւն մեծ, որպիսի ոչ եղեւ։ Որպիսիք եմք բանիւք թղթոցդ ի հեռուստ, նոյնպիսիք եւ ի մօտոյ արդեամբք։ Գուցէ եկեալ, ո՛չ որպիսիս կամիցիմն՝ գտանիցեմ զձեզ։ Որպիսի՛ք ոք երբեմն էին։ Անդէն մոռացաւ, թէ որպիսի՛ ոք էր։ Որպիսի՞ ինչ են կեանք ձեր։ Տեսէ՛ք, որպիսի՛ ոք էր սա, որում եւ աբրահամ տասանորդս ետ.եւ այլն։
Փաղառութիւն. որպիսի՛, կտր, գութ։ Երկար փաղառութիւն. որպիսի՛, մո՜վսէ՜ս։ Ածանցական. որպիսի՛, երկրային. (Թր. քեր.։)
Սակայն ամենեւին անբան. որպիսի՛, կին ժառանգեցաւ քեզ ըստ հաւասարութեան կենցաղոյս, եւ այլն. (Բրս. յուդիտ.։)
Բանականք են (պէտք). որպիսի՛ ինչ. Զառաքինութեանն զոտս քրտամբք եւ աշխատութեամբք պղատոն ասաց բուսանել։ Եւ գործականք. որպիսի՛ ինչ պիթագորաս, եւ այլն։ Եւ խառնք. որպիսի՛ ինչ, դիոդինէս եւ այլն. (Պիտ.։)
(Պիտո՛յ է) առ խոնարհութիւնն սովորոյթ. որպիսի ինչ, կարէ ի յոգւոյն զսրտմտելն։ Կամ զորս հանդերձեմք առ աշխատութիւնն. որպիսի ինչ, ճանապարհորդութեան. (Բրս. հց.։)
to chase, to hunt, to go a hunting or shooting, to shoot;
to try or endeavour to win or to seduce, to wrap up or involve in snares, to surprise, to entrap;
— հաւս, to fowl;
cf. Ձուկն;
աղուէս —, to hunt a fox;
— զհոգիս, to prey upon souls;
— զոք, to catch or entrap a person, to insnare;
to captivate, to win;
to entice, to attract, to allure, to flatter;
— զսիրտ ուրուք, to gain a person's heart;
— զոք բանիւ, to win a person with fair speech;
— ինչ բանս ի բերանոյ ուրուք, to entangle a person in his own words;
— զյաջողութիւն աւուրց, to watch the propitious moment or favourable occasion;
— փառս կամ պատիւս, to go in search of honour or glory.
Որսացին տիեզարս ի կեանսն յաւիտենից. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
Որսա՛ ինձ որս։ Որսացաւ ինձ որս։ Որսայցե՞ս առիւծուց կերակուր։ Որսալով որսացան զիս իբրեւ հաւորսք թշնամիք իմ։ Որսացան զանձն արդարոյ։ Զայր մեղաւոր չարիք իւր որսասցեն ի կորուստ. (Երթամ ձուկն որսալ. եւ այլն։)
Իբրեւ զկարթ երեւեցուցեալ զխաչն, եւ զմարմին իւր առնէր կերակուր տիեզարաց, զի այնու որսասցի յարքունական սեղանն. (Ագաթ.։)
Ոչ ասաց, որսացարո՛ւք զխոզն յանտառին. (Նիւս. երգ.։)
Զամենեսեան որսալ յանգիւտ կորուստն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Կարի խնամով որսան զառաջին պատիւն յողջոյնս եւ յաթոռս եւ ի գահս. (Իգն.։)
cf. Որսատենչ.
Զարանցն քաջաց՝ որսասէր նեղոտացն. (Փարպ.։)
torrent-water;
—ք, torrents;
— հեղեղատ, a flooded or swollen torrent.
Ուղխիւք ջրոյ ողողիչ. յորդառատ. յորդաջուր.
Շինել զքաղաքն, եւ ինչ որ անկեալ էր ի պարսպացն յուղխաջուր հեղեղատաց անտի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Է. 37։)
Իբրու ուղխաջուրք յարուցեալ պղտորէին։ Ուխաջուրս կոչէ, զի յանկարծ հաւաքեցան, եւ յարեան ի վերայ։ Եւ տէրն զփորձութիւնն ի յուխաջուրսն առակէ. (Վրդն. սղ.։)
cf. Ողջամիտ.
ՈՒՂՂԱԽՈՀ ՈՒՂՂԱԽՈՐՀ. Ոյր կամ ուր իցէ խորհուրդ ուղիղ. ողջախոհ. ողջամիտ.
Յայտնիք ուղղախոհաց, եւ տարածեալք ի տառս հոգեպատմող մատենից. (Լմբ. հանգ.։)
Ի նկարու զսրբոցն տեսանել պատկեր՝ օգտէ զմիտս հանճարեղս եւ ուղղախոհս. (Սարկ. պատկ.։)
Կանոնական ուղղախորհաց խոստովանութիւն. (Սանահն.։)
to direct;
to rectify;
cf. Ուղիղ համառօտեմ.
ὁρθοτομέω recte tracto, dirigo. Ուղիղ ձեւել՝ կտրել. ուղիղ համառօտել. ուղղել.
Բարւոք ուղղաձեւեալ զբան ճշմարտութեան քո։ Եւ արդ ուղղաձեւեա՛ զճանապարհս մեր. (Բրս. պտրգ.։)
cf. Ուղղափառհաւատ.
ὁρθόδοξος cujus recta est sententia de religione, orthodoxus, sanus, -a, -um. (իբր ուղղավարկ, կամ որում փառք է ուղիղն, ըստ կրկին նշ. յն. օրթօ՛տօքսոս. այն՝ որ ունի զուղիղ կարծիս) Ուղղադաւան. ուղղահաւատ. ողջամիտ. եւ ողջմտական. տե՛ս եւ ՈՐԹՈԴՈՔՍ.
Ուղղափառ ժողովք եպիսկոպոսաց, որք զուղղափառ հաւատսն հաստատեցին. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Յանուսումն տգիտաց լսելով բան, որ ոչ ըստ ուղղափառ եկեղեցւոյ դաւանութեան. (Շ. ընդհ.։)
Ամենայն եկեղեցիք ուղղափառաց՝ որ ընդ տիեզերս են, մի են. (Խոսր.։)
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
Առեալ փայտ ի տանէ նորա՝ ուղղեսցեն, եւ բեւեռեսցեն զայրն ի նմա։ Եհար դաւազանաւ զէշն՝ ուղղել զնա ի ճանապարհն։ Արդարութիւն ամբծի ուղղէ զճանապարհս։ Ուղղեցէ՛ք զսիրտս ձեր առ տէր աստուած.եւ այլն։
Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Ուղղէր ի տան իւրում աւազան։ Զառաջիկայ իրսդ ուղղեցէ՛ք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ըստ նմանութեան կառավարաց ուղղէ իբրեւ երասանակօք զտարերս աշխարհիս. (Իսիւք.։)
Այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեացն, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել. (Բուզ. ՟Ե. 30։)
Այս ամենայն աստուածային խնամարկութեամբն ուղղեալ լինի։ Երկնից թագաւորութիւնն յարկիր իջանէ, եւ ատեան ուղղի. (Իգն.։)
Նա նախ զառաջինն ուղղեաց եկեղեցի յաղեքսանդր քաղաքի. (Եւս. պտմ.։)
Ո՛չ զայն ասէ, թէ զամենայն ինչ՝ որ առաջի դնիցեն, ուղղեսցեն, այսինքն զոր ի մտի դիցեն՝ կարասցեն առնել. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Ունայնարուեստ.
Որ զհետ վարի ունայն իրաց. եւ Որ ինչ ի զուր ի վար արկանի.
Թափել եւ զերծանել յունայնավար հնացելոցն սնոտիագործ պաշտամանցն. (Ագաթ. Կորիւն.։)
vanity;
inutility, futility;
ունայնութեան պաշտամունք, superstition;
ունայնութեանց ամենայն ինչ ընդունայն է, vanity of vanities, all is vanity.
յորմէ եւ անուն մատենին ըստ (Լմբ. առակ.)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
ἕχω habeo. (Արմատն է Ոյն. լծ. ընդ ոյժ. եւ Կալ. լծ ընդ գոլ) Կայ իմ, կամ յիս, գոյ մեր. են իմ սեպհական այս իչն իրք. եւ Ստանալ. ժառանգել. եւ Կրել՝ տանել յինքեան. ունենալ, կա՛յ.
Վաճառեաց զամենայն՝ զոր ինչ ունէր։ Իբրեւ ոչինչ ունիցիմք, եւ զամենայն ինչ ունիմք։ Ունիմք մեք հայր զաբրահամ։ Ես կերակուր ունիմ ուտել։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ։ Թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (ի սրտի) զումեքէ։ Զսէրն աստուծոյ ոչ ունիք։ Որ ունի հարսն, նա է փեսայ։ Ոչ է արժան ունել քեզ զկին եղբօր քոյ։ Ընդ իս խաղաղութիւն ունիցիք. յաշխարհի աստ նեղութիւն ունիցիք.եւ այլն։
Յաղագս ունելոյ։ Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի. կա՛մ իբրեւ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն, կամ ըստ այլոյ իմն որակութեան, կամ որպէս քանակ, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
ՈՒՆԻՄ. κατέχω detineo, obtineo. Առնուլ. տիրել. առնել, տէր ըլլալ.
Եկա՛յք սպանցուք զսա, եւ կալցուք զժառանգութիւն սորա։ Ամօթով զյետին տեղին ունել։ Մինչ ի միջոյ բարձցի՝ որ այժմդ ունի։ Հաստատո՛ւն ունիցիմք։ Պի՛նդ կալցուք։ Զառաջս ունել։ Կա՛ զգիր քո։ Ելէ՛ք կալէ՛ք զանցս լեռնային կողմանն.եւ այլն։
Խնդրէին զնա ունել։ Հրաման ետ սաւուղ ունել զդաւիթ եւ զարս նորա։ Միթէ ո՞չ ունիցի (զանկեալն), եւ յարուցանիցէ զնա։ Կալաւ զձեռանէ նորա։ Խնդրէին զնա ունել։ Զի նենգութեամբ կալցին զյիսուս։ Եւ նոցա աչք կալեալ էին (բռնուած էին) առ ի չճանաչելոյ զնա.եւ այլն։
Կալաւ զհերաց նորա։ Բերէ՛ք ի ձկանց այտի՝ զոր դուքդ կալարուք այժմիկ։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէն եսաւայ։ Կալան զանցս յորդանանու, կամ ջրոցն.եւ այլն։
Հրամայեցին նմա ունել զգլուխ բազմականին». այսինքն նստիլ ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դիպօղ պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա». այսինքն ըմբերանէ. (Իգն.։)
Ի բանի մի՛ ունիք. այսինքն մի՛ ծանր թուեսցի. բանի տեղ մի՛ դնէք. (Կիւրիոն առ աբր.։)
ՈՒՆԻՄ. φορέω, αἵρω, βαστάζω fero, tollo, porto. Կրել կամ տանել. ի վեր ունել. բարձեա ունել.
Զինչ ունիք առ այս՝ զրպարտութիւն բաջաղել. (Լմբ. համբ.։)
Մկրտութիւն մի ունիմ մկրտել. (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 50։)
Ընդ մօտոյ ունիմք տեսանել զճշմարիտ վկայսն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ը.)
Մի՛ առ արդարս ունիր զանձն քո առաջի տեառն». յն. մի՛ արդարացուցանէր. (Սիր. ՟Ե. 5։)
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունէին։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ուիջիք։ Իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, եւ այլն։ Զծերս ի նոցանէ առ հարս ունէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Զիս ունին՝ առ որ չեմ (այսինքն բարի համացին, որպիսի չեմ)։ Եթէ ոք ունիցի զինքն վատթար քան զընկերն, ոչ սրամտեսցի այնպիսին. (Նար. ՟Ի՟Է։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Միածին՝ այնպէս ունի առ հայր, որպէս առ միտս բան։ Երեւմանն՝ զի այսպէս ասացից (այսինքն ծագման որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ), եւ կամ առ իրեարս ունելոյն զանազանութիւնն՝ զանազան նոցա եւ զկոչմունսն արար. (Առ որս. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
ՈՒՆԵԼ ՈՒՆԻ. այսինքն թէպէտեւ ունի.
Ունել ունէր պարծանս, այլ ոչ առ աստուած. (Եբր. ՟Թ. 1։)
Ունել ունէին իւղ, այլ ոչ բաւական. (Ոսկ. մտթ.։)
cf. Մտաթափ;
beside oneself, out of one's mind, having lost all sensation.
Թափեալ յուշոյ. ուշաբարձ. ցնորած. բախած. մտաթափ.
Սուրբ եկեղեցի զխորհրդական ճաշակումն վասն բազում պատճառաց ոչ տայ ուշաթափից. (Մխ. ապար.։)
ՈՒՇԱԹԱՓ ԼԻՆԻՄ. ՈՒՇԱԹԱՓԻՄ. եցայ. Անկանիլ ի մտաց կամ ի զգայութենէ. ցնորիլ. զինքը՝ խելքը կորսնցնել՝ փախցնել, մարիլ.
cf. Մտադիր.
ՈՒՇԱԿԱԼ ՈՒՇԱԿԱԼՈՒ. προσέχων, προσεκτηκώς, προσεκτηκώτερος attentus, attentior. Որ ուշ ունի. միտ դնօղ. զգուշաւոր դիտօղ.
Զուշակալն եւ զմտադիր ի կրօնսն ձգէր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առնէ։ Զանցեալսն կիրթ ի միտս ունիցին, եւ առ հանդերձեալսն ուշակալուք գտանիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ 17. ՟Բ. 26. 28։)
cf. Մտադիր.
ՈՒՇԱԿԱԼ ՈՒՇԱԿԱԼՈՒ. Որ ուշ ունի. միտ դնօղ. զգուշաւոր դիտօղ.
Զուշակալն եւ զմտադիր ի կրօնսն ձգէր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առնէ։ Զանցեալսն կիրթ ի միտս ունիցին, եւ առ հանդերձեալսն ուշակալուք գտանիցին. (Ոսկ. մ. ՟Ա։ 17. ՟Բ. 26. 28։)
cf. Մտադիր.
Ուշադիր. մտադիր. ուշեղ. հանճարեղ. ուշը բանեցնօղ, խելք ծախօղ.
Մի՛տ դիր. զի աստ մտաց ուշարարաց պէտք են. (Սեբեր. ՟Ե։ (Այլ է եւ Յուշարար. զոր տեսցես։))
of good memory;
intelligent;
արտաշէս —, Artaxerxes Mnemon.
μνήμων memor, bona memoria praeditus, memoriosus, ingeniosus. պ. հուշմէնտ, հուշտար, հուշէար. Զօրաւոր ուշով՝ յիշողականաւ եւ խելօք. յարմար յուսումն. ճարտար. մտաբաց. խելքը բաց, աղէկ յիշողութեան տէր.
Արտաշէս ուշեղ (որ եւ մնեմոն). (Եւս. քր.։)
Ժողովեալ մանկունս ընտրեալս՝ ուշեղս. (Խոր. ՟Գ. 54։)
swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.
Ուռուցեալ. եւ Ուռեցք. ուռնուլն, ելունդ. տկռած. եւ ուռ.
fulminating, fulminant;
— թթուուտ, fulminic acid.
Ի վերուստ հրկէզ եղելոց (ի սոդոմ, եւ այլն). (քանզի թանդական հուրն ոչ իւիք ոչ կարացեալ չիջանել՝ արածի (ճարակի). Փիլ. իմաստն.։)
Որպէս զշանթական հուրդ, որ յորժամ անկանի՝ զինքն եւ յտեղին ծածկէ զաչաց. (Վրդն. պտմ.։)
red, reddish;
— աչք կամ երեսք, fiery or flashing eyes;
cf. Տենդ.
πυρράκης rubicundus, rufus, flavus ὔφαιμος sanguineus, rubescens. Կարմրագոյն. բոսորագոյն. արիւնըռուշտ. եւ Շեկ. շիկակաթրմիր. հթրաշեկ. խարտեաշ. դեղին.
Խեթի հայելով շառագոյն աչօք։ Եթէ բարկութիւն կալցի, շառագոյն արիւըռուշտ լինին երեսքն (ա աչքն). (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
to range, to arrange, to set or put in order, to dispose;
to marshal;
— զմարգարիտս, to string pearls;
— զնշանագիրս, to compose.
τάσσω, συντάσσω in seriem reduco, insero, necto, intexo, coordino. Ի մի շար դնել. տողել. շարադասել. շարակարգել. շարադրել. յարել. շարայարել. մէկ շարք անցընել, կցել.
Հիւսէ պսակ ոսկեղէն, եւ ապա ի ներքս շարէ մարգարիտս եւ ականս մեծագինս. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Կարճապատում շարեալ (զպատմութիւնն). (Ագաթ.։)
Յոր շարին երգոց զարտաշիսէ եւզորդւոց նորա։ Ոչ յառաջինսն մեր ասացեալ գիրս, եւ ոչ ի վերջին բանս արժանաւորեցաք շարել. (Խոր. ՟Ա. 29. 31։)
Ոչ էր օրէն զկանանց ազգի՝ թիւ ազգաբանութեանն շարել։ Ոչ զբովանդակ սորա գործս շարել ի ճառս մանրապատումս. (Արծր. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 12։)
նախ զառաքեալս, երկրորդ զմարգարէս, երրորդ զվարդապետս, եւ որ զկնի շարէ ընդ իրեարս. (Նար. երգ.։)
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
κινέω moveo σείω, συσσείω, σαλεύω, -ομαι commoveo, concutio, impello, -or. (լծ. հյ. սարսել. եբր. շարէշ, թ. սարսմագ ... յն. սալէ՛ւօ եւ այլն) Տալ զշարժ՝ այլում կամ ինքեան տեղափոխել դրդել. դրդուել. խախատել. տատանել. փոփոխել. ժաժել.
Շարժեսցեն կամ շարժէին զգլուխս իւրեանց։ Շարժեցից զաշտանակս քո ի տեղւոջէ իւրմէ. կամ զերկիր, եւ զերկինս։ Շրթունք իւր ոչ շարժէին։ Որպէս շարժի եղէգն ի ջուր։ Շարժեցաւ քաղաքն ամենայն։ Ստուերք շարժեսցին։ Ամենայն լերինք եւ կղզիք ի տեղւոյ իւրեանց շարժեցան։ Նովաւ կեամք եւ շարժիմք եւ եմք. եւ այլն։
Իսկ հայր նորա զասացեալ ինչ (այսինքն ըստ առածին), զամենայն քար շարժէր, զորդին իւր կամեցեալ ապրեցուցանել. (Սոկր. ՟Ա. 2։)
Նմանութեամբ ստէպ ասի. Շարժել կամ շարժիլ ի բարկութիւն, ի ցանկութիւն, ի սէր, ի գութ, եւ այլն։
Յիշատակք իրացն ի մտացն շարժին. (Երզն. մտթ.։)
movement, motion, stir, stirring, nod, shake, toss;
fluctuation, staggering;
excitation, provocation;
agitation, motion, impulse, commotion, emotion;
gesture, action;
earthquake;
movement;
զշարժմունս երակաց զննել, to feel the pulse;
cf. Ընդոստ.
Ընդ մերոյ աշխարհին շարժման եւ արեւմուտք եւս մեծապէս շարժեցան. (Եղիշ. ՟Գ։)
κίνησις, σάλος, σεισμός, ταραχή motio, motus, commotio, jactatio, fluctuatio, turbatio. որ եւ ՇԱՐԺ, ՇԱՐԺՈՒԹԻՒՆ. Շարժիլն ո՛ր եւ է օրինակաւ. յեղափոխիլն. փոփոխումն. ծփումն. տատանումն. յուղումն. ամբոխումն.
Շարժումն ասեմ (կենդանւոյ՝) զտեղի ի տեղւոջէ փոխումն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ոչ սակաւ տան ամբոխումն խորհրդոցն որ ի մեզն իցէ շարժման. (Իգն.։)
յետ հողմոյն շարժումն. եւ ոչ ի շարժմանն տէր. եւ յետ շարժմանն հուր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Շարժումն մեծ երեւ. (Մտթ. ՟Ի՟Ը. 2։)
Եղեւ յանկարծակի շարժումն մեծ, մինչեւ շարժել հիմանց բանտին. (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.
Ամենայն տողուն՝ շարժուն ի վերայ երկրի. (Ծն. ՟Է. 14. 21։ ՟Ը. 19։)
Որ առողջ միտս ունին, ո՛չ զշարժունսն, այլ զշարժիչն պարտին փառաւորել։ Շարժնոցն եւ փոփոխելեաց. (Եզնիկ.։)
Եղէգն շարժուն ի հողմոյ։ Չաափ բարւոք՝ թաթաղուն՝ շարժուն՝ զեղուն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 7։ Ղկ. ՟Ե. 24։ եւ ՟Զ. 38։)
Պահեաց զմիտս իւր հաստատուն, եւ ոչ շարժուն. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Շարժուն կամաց, եւ անհաստատ երեսաց. (Բրս. հց.։)
Թողեալ նմա զամբողջ կեանս իւր՝ զշարժուն եւ զանշարժուն՝ բազմապատիկ ստացուածս. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)