• տե՛ս Հատ։

• = Կազմուած է զ նախդիրով՝ հատ արմա-տից։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Հիւնք. զօդ բառից է հանում։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 31 պհլ. ջատթար «անջատ». ձևից. իսկ Արիահայ բռ. 158 պրս. [syriac word] ︎ ǰuda «զատ» բառից. վերջապէս՝ անդ, էջ 233 հատանել բայից։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. զատ «հեռու», Ոզմ. զատ «հեռու», զատիլ «զատել», Մկ. զատն «հե-ռու», Մրղ. զmտէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. զադ, զադէլ, Խրբ. Տիգ. զmդ, Ասլ. զադ, զա*, զադէ՝լ, Զթ. իզօդ, իզոդ, իզադիլ, Հճ. զօդ, իզօդ։ Նոր բա-հեր են՝ զատանց, զատամանց, զատու, զա-տուց, զատանալ, զատացնել, սատնեզատ, զատուիլ, զատտուն։-Բառս շատերի մօտ կորած է՝ փոխարէն գործածուելով ջոկ (Երև. Ախց.), դուրս (Սչ.)։

• , ի-ա հլ. «զենումն. զոհ» Ոսկ. ե-փես. 701, որից զարգանալով՝ «Հրէից պա-սեքը. 2. Քրիստոնէից Յարութեան տօնը» ՍԳր. Կոչ. 280 (յգ. սեռ. զատկաց). Եզն. լայ-նառար՝ «տօն, հանդէս» Փարպ. Մանդ. «մահմետականների տօնը» Յայսմ. յնվ. 30, որից՝ զատկաշաբաթ Զքր. կթ., զատկատո-մար Մարթին., զատկանալ Մարթին. Հեթում ոտ., կրկնազատիկ Տօնակ., զատկական (նոր բառ) ևն։

• Հներից Անան. Շիրակացի (հրտր. Պատկանեան, էջ 22) մեկնում է. «Ա-նուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զա-տուցեալ յամենայն հեթանոսականաց և հրէականաց տօնից»։ Ճառընտիրն ունի. «Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն (պասեք) անցարան. իսկ ըստ Հայոց լեզուիս՝ ա-զատութիւն ի չարչարանաց»։ Այսպէս և Տաթև. ձմ. ճխբ. «Ջատիկն ազատու-թիւն թարգմանի», Բրս. մրկ. 348 «Չա-տիկն թարգմանի անցք»։ Ըստ այսմ ՀՀԲ զատումն բառից. Աւետիքեան, Մեկն. Թղ. Պօղ. Գ. 288 «Ի զատանելոյ առեալ, բացատրի զատումն և ելումն իսրայէ-լացւոց յԵգիպտոսէ»։ ՆՀԲ զատումն կամ ազատութիւն, որ և վրաց. զատիկի։ Տէրվ. Նախալ. 80 գանել, զենուլ, պրս-zadan, հպրս. jan, սանս. han ձևերի հետ՝ հնխ. gha, ghan «զարնել, վիրա-ւորել» արմատից. ըստ այսմ զատիկ բուն նշանակում է «զենումն»։ Հիւնք-պրս. zadagi, zadiš «զենումն, հարուած, սատակումն»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 315 վրաց. զադեն, եգիպտ. Սադի, հնդ. Սա-դի աստուածների և յն. Զեթէս, հլ. Սա-թենիկ անունների հետ. յիշում է նաև Չատիկ «չաստուած արդարութեան յԱ-րևելս»։ Կուրտիկեան, Մասիս, թ. 130 սանս. սքատ «ուտել», արաբ. զատ «աա-շար» բառերի հետ։ Քննասէր, Սրաց։ Հիւանդանոցի, 1905, էջ 340 հին հեթա-նոսական մի տօն է համարում, որ գի-շերահաւասարին, այն է եղանակների

• զատուելու ժամանակ էր պատահում, որով և պատշաճապէս զուգորդուեց Հրէից պասեքին։ Մուշեղ եպս. (Գաւառի տարեցոյցը, 1911, էջ 55) հնդ. Սատի աստուծոյ և հյ. ազատ բառի հետ։ Հ. Ն, Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 107 բուն նշա-նակութիւնը դնում է «զոհի անասուն» և կցում է գւռ. զատ «կերակուր» բառին։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Ջղ. զատիկ, Երև. Մշ. Տփ. զադիկ, Ալշ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. զադիգ, Խրբ. զատիգ՝, Գոր. Ոզմ. Վն. զmտիկ, Ագլ. Մրղ. Շմ. Սլմ. զmտիկ՝, Ասլ. զադիգ, զադիյ, Հճ. Տիգ. զmդիգ, Ղրբ. Մժ. զէտէգ՝, Զթ. զադը՛գ։-Նշանակում է նաև ծանօթ միջատը։ Նոր բառեր են՝ ծռազատիկ, զատկառեխ, զատկադէմ, զատկութիւն, զատ-կուիլ, զատկչէք։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ზატიკი զատիկի կամ ზადიკი զադիկի «տօն, Զատիկ, Զատկի քառասունք» Գործ. ժբ. 4, ზატიკობა զատիկոբա կամ Գადიკობა զադիկոբա «տօն տօնել», քրդ. [arabic word] zadik «Ջատիկ, Յարութեան տօնը»։

• տե՛ս Ուղի։

• , ի հլ. «խառնուած, բաղադրեալ, ոչ պարզ» Դան. բ. 43. Յհ. ժթ. 39. Եզն. Ագաթ «հասարակ, սովորական, պարզ» Ոսկ. յհ. ա. 1I. 12. «խառնակ, պիղծ» Հռ. ժգ. 13. «միասին, իրար հետ» ՍԳր. Եւս. քր. «զու-դաւորութիւն» (անեզական գործածութեամբ) Կոչ. Ոսկ. կող. և մտթ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն, Ագաթ. Եզն. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. արաբ. [arabic word] xilāt «խառնուիլ. 2. ա-նասունների զուգաւորուիլը» Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 469). որից խառնել «իրարու խառնել, բաղադրել. 2. գինի լցնել. 3. միաց-նել. 4. իրար կցել. 5. մխել, վարել, առաջ ոշել. 6. սիրով միանալ. 7. բանակներն ի-րար ընդհարուիլ» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. Ա-գաթ. խառնելիք «թակոյկ» Ել. իդ. 6. Առակ. թ. 3. «հրաբուխի բերան» Արիստ. աշխ. Նանն. «ղեկի չուանը» Գծ. իէ. 40. խառնա-բանջար Եւս. պտմ. խառնագնաց Եզեկ. ժը. 1Ո. Ոսկ. Բուզ. խառնախուժ Եւագր. խառ-նակ ՍԳր. խառնակել ՍԳր. խառնակեաց Եւագր. խառնաղանջ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. Կո-րիւն. խառնիճ «ամբոխ» Մխ. այրիվ. 41. խառնամառն Կոչ. խառնարան Առակ. թ. 2, խառնուած. Եզն. Վեցօր. գիրկընդխառն Եւս քր. ընդխառնել Գ. թագ. ի. 29. երկախառնել Կորիսն. ոգեխառնել Ա. եզր. դ. 21. դիւցա-խառն Ագաթ. գիշերախառն ՍԳր. ևն (-խառն ձևով բարդութեանց ամբողջ ցանկը տե՛ս Հ1 1924. 350-59). նոր բառեր են խառնակիչ, խառնակչութիւն, խառնակեցութիւն, խառնա-շփոթ, խառնաշփոթութիւն ևն։-Արմատիս երկրորդ ձևն է (իբրև նրա ձայնդարձը՝ խուռն ն հլ. (սեռ. խռան) «ամբոխ, խառչ բազմութիւն» Դ. թագ. է. 17. Եւս. քր. «շա-տութիւն» Բ. մակ. բ. 25. «խիտ» Ագաթ. «խռնեալ ամբոխով» Մրկ. զ. 33. որից խրո-նել ՍԳր. Ոսկ. խուռնընթաց Ոսկ. յհ. ա. 1. խառնիխուռն Իմ. ժդ. 25. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. բազմախուռն Ագաթ. Կորիւն. թանձրա-խուռն, Ագաթ. Բուզ. միախուռն Երեմ. ա. 15. ի. 10. ի խուռն ի խուռն Ոսկ. մ. բ. 6 ևն։

• ՆՀԲ ւն. ϰεραννώω և թրք. qarəsdər-maq «խառնել»։ Windisch. 8 յն. ϰεραν-տμւ. Böttich. ZDMG 1850, 356, Arica 45, 20, Lag. Urgesch. 252 սանս. kլ, յն. ϰεραν, ϰεράννυμι, ϰιοναναι «խառ-նել»։ Müller, Kuhns u. Schleich. Beitr. 5, 256 խուռն=լիթ. kruvà «կոյտ, բազմութեամբ», kruvóms «բազ-մութեամբ, խուռն», որ կրկնում է նաև Bugge KZ 19, 420։ Lag. Arm. Stud, § 971 խառնել բառի դէմ կասկածով դնում է պրս. xarman «կալ»։ Պատկ. Иаслед. էջ 9 սանս. kar և լն, ϰίոνոιι։ Նոյնը նաև Bopp, Հմմտ. քերակ. Գ. 105։ Justi, Dict. Kurde էջ 339 քրդ kilan «ողողել, ցօղուել» ձևի դէմ դնում է սանս. kջ և հյ. խառնել։ Thomaschek SWAW 1893, 63, թրդմ. ՀԱ 1894, l9 հյ. խառնաբան ձևի հետ համեմատում է թրակ. χαρναβων անունը։ Հիւնք. թրք. qarəsdərmaq (սրա հինն է արևել. թրք. [arabic word] qar-maq «խառնել»)։ Patrubány SA 1, 195 յն. ϰεράννυμι, իսկ ՀԱ 1908, 314 հնխ. kheyā «խօսիլ» արմատից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. Վն. խառնել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. խառնէլ, Ասլ. խառնէ՝լ, Զթ. Խրբ. Մկ. Շմ. Ոզմ. խառնիլ, Հմշ. խառնուշ, Հճ. խարնել, Տփ. խա՛րնիլ, Ագլ. հա՛ռնիլ.-նոր բառեր են՝ խառնիչ, թոնիրխառնի, խառնըխ-տել, խառնշտել, խառշտկել, խառնշտկել, խոնշտորել, խառնոտել, խառնտել, խա սունք, ունքախառն, խառումառ, սիրտխառ-նուք ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ՝ թրք. lemek բայակերտ մասնիկով աճած՝ խառնէլլէմէք «խառնել» Ատն. (Արևելք 1883 նոյ" 8-9)։

• ՓՈԽ.-Ատանայի թուրքերն ու յոյները տեղացի հայերից փոխ առնելով ունին xar-μiί «հերիսայ և խառնելու թիանման մի գործիք, խառնիչ» (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։

• , ի-ա հլ. «մի տեսակ մանը մո-րեխ» Սղ. ժդ. 34. Վրդն սղ. Նար. 176. Արծր. (ըստ Հայբուսակ § 1015 նշանակում է նաև «մարուխ», այս բանը յառաջացած է ան-շուշտ մարախ և մարուխ բառերի նմանա. թիւնից շփոթուելով)։

• Հիւնք. էջ 323 պրս. xōranda «ու-տող» բառից (հմմտ. հյ. ուտին), իսկ էջ 114 պրս. xarak «մի տեսակ մորեխ»։

• . անստոյգ բառ. մէկ անզամ ու-նի Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 19 (ովս. գ. 1). «Կտա-պրս չամչեղէնս... բայց եբրայեցին խառուղ խաղողոյ ասէ, այսինքն խորշակահար»։ Ակ-նարկուած հատուածի մէջ եբրայեցին ունի ❇ əšišā, [hebrew word] 'ənā im «կարկանդակ խաղողոյ» (այտինքն՝ խաղողի հիւթով պատրաստուած մի խմորեղէն)։ Եթէ հե-տևինք եբրայականին, խառուղ բառի ի-մաստը կլինի «կարկանդակ», բայց եթէ նկատի առնենք Լամբրոնացու բացատրու-թիւնը, ինչպէս պէտք է, կնշանակէ «խորշա-կահար»։ Ըստ այսմ էլ Բառ. երեմ. 140 դնում է խարուխ և խառուկ «խորշակահար»։

• ՆՀԲ մեկնում է «խարեալ պտուղ, չո-րացեալ և իբրու չամիչ եղեալ» կամ «ե-փոյ ի խաղողոյ, որպէս ռուփ, խիւս, կտապ», որով ուզում է հանել խարել բայից։ ՋԲ «չամիչ կամ քաղցրաւենի ի

• չորացեալ հիւթոյ խաղողոյ, որպիսի է կտապ չամչեղէն»։ Պատահաևան նմա-նութիւն ունի եբր. [hebrew word] xarul «փը-շոտ թուփ, մացառ, եղիճ»։

• «մի տեսակ մանը մորեխ, խառնիճ, ջորեակ» Ղևտ. ժա. 22. ուրիշ վկա-յութիւն չկայ։

• = Ասոր. [arabic word] xargəlā, xargālā, նոր ասոր. [hebrew word] xargūl, եբր. [hebrew word] xargōl, արաբ. [arabic word] harǰal «մորեխ», [arabic word] harjalat «մորեխների խումբ», սումեր. irgilum «մի տեսակ մորեխ» (Aut-ran, Sumér et ind. 156). արաբերէնից է փոխառեալ պրս. ❇ xarial «մի տեսաև անթև մորեխ», որ ըստ այսմ պէտք է ուղղեւ ❇ harjal։ Ասորի բառը գործածուած է ճիշտ Ղևտ. ժա. 22 հատուածի մէջ, ուստի և Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամանակ տա-ռադարձութեամբ անցել է հայերէնի։ Բուն արմատն է սեմ. xgl, աճած xrgl «ցատկտել, քառարշաւ վազել (ձիու, մորեխի)»։-Հիւբշ. 304։

• ՆՀԲ յիշում է պրս. խայէք, խարէք, խառէք «ջորեակ»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ նախ Lag. Arm. Stud. § 972։ Bugge IF 1, 448 իբր բնիկ հայ կցում է յն. οxερδβυλος ձևի հետ։ Հիւնք. ա-րագիլ բառից կամ եբր. xargol-ից։

• , ի-ա հլ. «մտրակ» Յհ. ռ. 15 Էրզն. քեր. Նոնն. որից խարազանահալած Սկևռ. աղ. խարազանել Նխ. ես. Զքր. կթ. գրուած հարազանիլ «խարազանուիլ» (կրա. ւորական) Կնիք հաւ. էջ 347։

• = Միջին պրս. *xarāzan, զնդ. *xaraza na-ձևից, որ նշանակում է «էշ քշող, էշ քշե-լու գործիք». կազմուած է xar «էշ» և az, aǰ «քշել, վարել» բառերից. հմմտ. գաւազան «եզ քշելու գործիք», որ ճիշտ նոյն կազ-մութիւնն ունի։-Հիւբշ. 158։

• Այսպէս են իմացել նաև հներից Մագ. քեր. 229 (տե՛ս գաւազան բառի տակ), Վանակ. հց. Երզն. քեր. «խարազան, որ է վարիչ իշոյ. խարազան՝ իշավար ասի պարսիկ լեզուով»։ ՆՀԲ պրս. խէրէք «ծեծելու բիր»։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Ur-gesch. 951, որից յետոյ Lag. Ges. Abhd. 299, 22, Müller SWAW 66, 271, Տէրվ. Մասիս 1882 ապրիլ 26, Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Հիւնք։

• ԳՒՌ-Երև. խարազան, Մրղ. խmրmզան, Մկ. խmրmզmն, Վն. խարէզան (քաղաքում խmրիզmն), Սլմ. խmրէզան, Ոզմ. խարըզmն, Ալշ. Ապ. Մշ. խարզան. նշանակում են «տա-ւար, եզ կամ գոմէշ քշելու կաշեայ խարա-զան. 2. գութանը լուծին միացնող շղթան 3. ռութանի առջևի հաստ գերանը». նոր բա-ռեր են խարզնկոթ, խարզնտուն, խարզնւր.

• ՓՈԽ.-Մեզանից է փոխառեալ ն. ասոր. xäräzán «եզ ու գոմէշ քշելու խարազան» և ո՛չ թէ պարսկերէնից. նախ՝ որովհետև այս բառը պարսկերէնում պահուած չէ և երկ-րորդ որ բառը իրանականում «էշ քշելու գործիք» է նշանակում և ո՛չ եզ ու գոմէշ, ինչպէս հայն ու ասղրին են։

• «խոշոր, թանձր նիւթից շոր, քուրձ, ցնցոտի» Եփր. պհ. Վրք. հց. Իգնատ-ղկ. էջ 103. որից խարազնագոյն «գռեհկա-գոյն» Պիտ. խարազնազգեաց «քուրձ հա-գած» Յհ. կթ. Շար. խարազնազգեստ «քուրձ հագած» Ագաթ. Խոր. խարազնաւոր Մաշտ։

• ՆՀԲ լծ. լտ. grossus, crassus, թրք. ղըլէզ, խօռ։

• «հալելի մետաղների մանրուքը՝ կեղտը» Վանակ. յոբ. իը (առ Լեհ.)։

• ՆՀԲ թրք. qərəntə «կոտրտուք»։ Bug-ge IF 1, 447 իբր բնիկ հայ՝ յն. σϰωρία «մետաղի կեղտ» բառի հետ։

• (-նւոյ, -նեաց) «դև. սատա-նայ» Ոսկ. մ. բ. 18. Եզն. Եղիշ. «մի տեսակ չար օձ» Ոսկ. եփես. 833. Եփր. թուոց, էջ 234, դատ. 333, պհ. 181, Վկ. արև. էջ 69. Վրդն. լս. 62. Վանակ. յոբ. Սարգ. յկ. ե. էջ 75. գրուած է նաև խարամայնի, խարաման, հարամանի Զգոն 370, իբրև ածական՝ հրա-մանի «գէշ, դաժան» Արծր. ա. 1. գ. 21 (հրամանի բարուք)։

• = Ասոր. [syriac word] xarmanā, [arabic word] xarmān «օձ» բառն է, որ ըստ Brockelm. Lex. syr. 124 ա պատկանում է [arabic word] +əpam «արգիլել, ապօրինի համարել, նուիրագործել», [syriac word] xarmā «պիղծ» արմատին։ Բառը մեր մէջ ժողովրդական ստուգաբանութեամբ միացուելով զրադաշ-տական դենի Ահրիման չար աստուծու հեա (պհլ. Ahraman, Ahrman), ստացաւ սրա էլ նշանակութիւնները։-Հիւբշ. 26.

• Հներից Եզնիկ գրում է. «Առ ի յարև զարեգակնատենչիկսն արկանելոյ, ուս-տի և զանունն իսկ Խարամանոյ առ». (սրանից հետևցնում է Ադոնց, Բազմ. 1926. 12 ծան. թէ Եզնիկ խարամանի բառը ստուգաբանում է պրս. khvā-«արև» բառով)։ ՀՀԲ հանում է խարել «այրել» բառից։ ՆՀԲ Արհմն-ից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lag. Arm. Stud. § 1254։ Բառի ձևի մասին տե՛ս Վար-ռանեան ՀԱ 1922. 586։

• = Ասոր. [syriac word] xarbā «սուր, թուր» բա-ռից, որի ցեղակիցներն են եբր. [hebrew word] xe-reb «սուր, թուր», արաբ. [arabic word] harba «կռուի գործիք, նիզակ». ծագում են սեմական [hebrew word] xrb, արաբ. [other alphabet] harb «կռուիլ, պատերազ-միլ» կամ [arabic word] harraba «սրել» արմա-տից։-Հիւբշ. 304։

• ՆՀԲ (վաղակաւոր բառի տակ) եբր. խէրպ։ Pictet II 134 սանս. krpānī լտ. scalprum «սուր գործիք, մկրատ, մանգաղ, նշտրակ» ևն։ Տէրվ. Altarm 29 անգսք. skarpr, հբգ. scarph, գերմ. Scharf, լատ. scalpere, յն. σϰοσπίζω, սանս. krpāna «թուր» բառերի հետ իբ-րև բնիկ հայ։ Lag. Arm. Stud. § 975 եբր. xereb, որի հետ նոյն է դնում յն. άρπη «մանգաղ» (հիմայ այս համեմա-տութիւնը սխալ է համարւում. յն. ἂρπη միացւում է լտ. sarpo «յօտել», հսլ. srúpū, ռուս. сepnъ, լեթթ. sirpe, հիռւ-serr «մանգաղ», հբգ. sarf, գերմ. Scharf «սուր» ևն բառերին. Boisacq 81, Walde 679)։

• «ագահ և անյագ՝ ուտել-խմելու մէջ» Մաղաք. աբ. 24 (Վասն խարբ և անյագ ըմպելոյն իւրեանց. -այսպէս ունի տպ. Եմ. էջ 37. իսկ Պատկ. ունի խարաբ1). «մարմ-նաւոր ցանկութեան մէջ» Մխ. բժշ. 108 (Այ. նոզ որ գինի շատ խմեն և այնոց որ ի մեր-ձաւորութիւն խարբ լինին). «լիրբ, անա-ռակ, խառնակեցիկ» Մագ. թղ. 212-213 (Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի։ Բ խարբի որգւոյդ ի գանգատ գնա), որից խարբութիւն «ագահութիւն ընչից, ըն. չաքաղցութիւն, զօշաքաղութիւն» Վստկ. էջ 6 (Զսղալանացն տտւգանս ըստ իւրաբան-չիւր յանցանացն չափով դնել ,որ ոչ վասն ատելութեան պակասեցուսցէ և խարբութեան աղագաւ առաւելուցու ի տուգանաց յափըշ-տակութիւն)։

• = Վրաց. ხარბი խարբի «ագահ, ան-կուշտ», որից გახარბება գախարբեբա «ա-գահութեան վարժուիլ», დახარბება դա-խարբեբա «մէկին ագահ դարձնել»։ Հալե-րէն բառը փոխառեալ է վրացերէնից և ո՛չ հակառակը, որովհետև ուշ ժամանակ միայն գործածուած անսովոր մի բառ է։-Աճ.

• ՆՀԲ մեկնում է «կարծի նոյն ընդ խարբանդակ, ուտօղ, խմօղ, եթէ չիցէ յատուկ անուն»։ ՋԲ դնում է «անիրաւ, անզգամ, խառնակեցիկ»։ ԱԲ միացնում է այս երկուսը։ (Բայց թէ՛ ՋԲ և թէ ԱԲ խարբութիւն մեկնում են «անիրաւու-թիւն, անառակութիւն»)։ Մառ. Гpaм. др.-арм. яз. էջ 265 ծանօթ չլինելով հյ. խարբ բառին, վրաց. ხარბი խարբի դնում է հյ. արբ, արբեալ բառից փո-խառեալ (տե՛ս Արբ)։ Կոստանեան, հրտր. Մագ. թղ. էջ 337բ ցանկում համարում է յատուկ անուն, սեռ. խար-բի, ուղ. խարիբ ձևից։ Սրա դէմ է խօ-սում Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ 187-190 և համեմատում է արաբ. [arabic word] xarba «կրօնի և ազգութեան դէմ խռովութիւն հանող. 2. թերութիւն, պա-կասութիւն», [syriac word] xarb «գողանալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 118)։ Այս բա-ռերի նմանութիւնը պատահական է, ինչպէս նաև նոր ասոր. xirbä «գէշ, յո-ռի, անպիտան»։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 243 դնում է արաբ. [other alphabet] xarab «փճացած, աւեր» բառից։

• «վրացի կոճ» տե՛ս Խարբախ։

• «մաղ». առանձին չէ գործա ծուած. բայց սրանից են խարբալել «մաղել», փխբ. «տակնուվրայ անել, վտանգել, փոր-ձել» Ղկ. իբ. 31. Եզն. 181. Բրս. մրկ. Մադ. Երզն. մտթ. «մի սուտ գլորել» Վրք. հց. Ա. 698. խարբալիլ «վնասուիլ, կարկամիլ, ան-դամալոյծ դառնալ» Մին. համր. 86. «սա-տանայից փորձուիլ» Վրք. հց. Բ. 443. խար-րալումն «փորձութիւն» Վրք. հց. խա.-ր վերածուելով լ-ի՝ խալբալել «շփոթել, միտ-քը տակնուվրայ անել» Ադամ. էջ 315, խալ-բալիլ «շփոթուիլ» Ադամ. 31. խալբալում այնել «շփոթեցնել, խանգարել» Սմբ. դատ. 124. երկու ձևով է խարբալեալ (այլ ձ. խալ-բալեալ) Ադամ. 59։

• = Ասոր. [syriac word] 'arbālā «մաղ», [syriac word] *arbel «մաղել», արամ. [hebrew word] 'arbālā արաբ. [arabic word] γirbal «մաղ». սրանցից են փոխառեալ նաև արևել. թրք. [arabic word] γalbir «մի տեսակ կոշտ մաղ», թրք. [arabic word] qalbur «մաղ», [arabic word] qalburlamaq «մաղել». ռմկ. խալպուր, խալպուրլամիշ ընել։-Հիւբշ. 3n4։

• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 313 խարբալ մեկնում է «ոլո-րապտոյտ ճանապարհ», որից խարբալել «մոլորեցնել»։-Schrōder, Thesaur. 47 թրք. և պրս. ձևերը դնելով՝ ենթադրում է որ հին պարթևական բառ լինի։ ՆՀԲ թրք. պրս. արաբ. ձևերի հետ նաև լտ. cribellum «մաղ»։ Lag. Arm. Stud. § 976 դնում է նաև արամ. և թալմ. ձևե-րը, որոնցից անբաժան է համարում լտ. cribrum «մաղ»։ Նոյնը նաև Müller WZKM 7, 381, որ ասորի բառը լ-cribellum ձևից փոխառութիւն է կար-ծում։ Հիւնք. չաղաթայ. ղարպալ։ [arabic word] xarfaq, որ մեկնւում է «սպիտակ մա-նանեխ» (տե՛ս Կամուս, անդ՝ էջ 892)։-Հիւբշ. էջ 268։

• ԳՒՌ.-Այս բառից է Ղրբ. խըլըփա՛լվէլ «ուշաթափուիլ, ուշքը գնալ, նուաղելով վայր ընկնել» (Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ Բ. 150). իմաստի զարգացման համար հմմտ. գւռ. խելքամաղ լինել «ուշքից գնալ» (մաղ բառից)։

• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ. KZ 23, 403. և Lag. Arm. Stud. § 979։

• տե՛ս Հարբուխ։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «նէվազիլ, դումով, սալում, զուքամ» Մխ. ապար. (երկու ձևերից հնագոյնն է հար-բուխ, ուր նախաձայն հ՝ վերջաձայնի ազդե-ցութեամբ դարձել է խ. տե՛ս խրախ բառի տակ). արդի գրականի մէջ ընդունուած է հարբուխ. բայց ոմանք սխալ ստուգաբանու-թեամբ գրում են հարբուղխ. հմմտ. գւռ. հա-րինք, հարով-հազ «հարբուխ»։

• ՀՀԲ յար բղխօղ։ Այսպէս մտածելով է որ ԳԴ, էջ 74բ գրում է բառս յարբուղխ։

• ԳՒՌ.-Տիգ. հmրփուխ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Սլմ. Տփ. խարփուխ, Ղրբ. խա՛րփուխ, խըրփօ՛խ, խըրըփօ՜խ, Մղր. խարփուղ։ ՓՈԽ.-Վրաց. ხარბუხა խարբուխա «ու-ժեղ հազ»։

• . ի-ա հլ. «խաբեբայ, նենգաւոր» Կոչ. Փարպ. Փիլ. որից խարդախել «նենգել» Բ. մնաց. իգ. 13. Ա. թագ. ժբ. 25. Եւս. քը. խարդախութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21, Եւս. քր. Կոչ. խարդախանալ Եփր. ծն. խարդա-խիչ Եփր. ծն. խարդախալի «խարդախու-թեամբ լի» (չունի ԱԲ) Յայսմ. դեկ. 17. անխարդախ Ա. պետ. բ. 2. Եւս. քր. ևն։

• ՆՀԲ ասազգ. ղատտար, քէլլաշ, խատ-տա։ Böttich. Arica 19, 46, Lag. Ges Abhd. 200, 25 յն. ϰάιδοxες «պարս-կական բանակում մի տեսակ սաառա-զեն մարտիկներ»։ Մերժում է Lag. Arm. Stud. § 980։ Հիւնք. կախարո ռա-ռից։ Մառ ИАН 1920, 127 խարդ ար-մատից, որից և կա-խարդ։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «պատուանդան, յատակ (սիւնի, աւազանի, բռան1» ՍԳր. «զած բեմ» Բ. մնաց. զ. 13. «նաւի երկաթ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. «սրունք, ոտք» Նար. որից խարըսխաձև Ագաթ. վեր-նախարիսխ Երեմ. ծբ. 18. խարսխել Խոր. կարծրախարիսխ Նար. խչ. հաստախարիսխ Նար. խչ. յետին գաւառական ձև է սարիսխ Սոկր. 66. Պիսիդ. Պտմ. վր. էջ 61, 79. Տօ-նակ. Վրդն. պտմ. 11. (հմմտ. սուն, դրաստ, աստ փոխանակ խուն, դրախտ, բախտ)։

• ՆՀԲ վրաց. խարիսխի։ Հիւնք. խօսել բայից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ համա-րում է մասնիկ. հմմտ. խորիսխ։ Patru-bány ՀԱ 1903, էջ 220 նոյն ընդ խո-րիսխ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხარისხი խարիսխի «աս-տիճան», ხარისხოვანი խարիսխովանի «ար-ժանաւոր, աստիճանաւոր», მეხარისხი մե-խարիսխի «դասական», აღხარისხული աղ-Խարիսխուլի «աստիճանաւոր»։

• «կոյրի պէս ձեռքով այս ու այն կողմ շօշափելը». գործածւում է միայն նախ-դիրով՝ առ խարխափ, առ խարխափս, ընդ խարխափս Կոչ. 11, Ոսկ. յհ. ա. 9, Բուզ. ո-րից խարխափել ՍԳր. Ոսկ. եփես. (գրուած խարխաբել Զենոբ, էջ 10), «տերևների այս ու այն կողմ շարժուիլը» Ղևտ. իզ. 36. խար-խափումն Դամասկ. խարխափանք Նար։

• = Կազմուած է կա՛մ կրկնութեամբ պար-սական *խափ արմատից և կամ -ափ մաս-նիկով՝ *խարխ անծանօթ արմատից.-Հմմտ. շարշափիւն, թարթափ, գարգափ, սարսափ, կարկափիլ։-Աճ.

• տե՛ս Խարխալել։

• , ի հլ. (կայ նաև խարձունք, -ձանց) «եղեգնուտ, շամբ» Բուզ. 118. Փիլ. լիւս. 129. Իմաստ 6Չ. Պտմ. աղէքս. 125. Մարթին. Վրդ. առ. 193. Վստկ. 78. նոյն է և խարշ «եղեգնաշամբ» Բառ. երեմ. 140։

• ՆՀԲ (խից բառի տակ) լծ. յն. γάρας «ցից»։ Հիւնք. խրաց բառից։ ՀԲուս. § 1034 անգլ. furzy «մացառուտ»։

• ԳՒՌ.-ՀԲո։ս. § 1034 յիշում է խարձի Խտջ. «անպտուղ ծառեր, մանաւանդ անոնք՝ որոնց կը փաթթուի որթն»։-Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 469 իբրև գւռ. բառ գիտէ խարձ «կանաչագեղ գուղձ հողի, gazons», բայց կարծեմ թիւրիմացութեան արդիւնք է։

• «տեղևների խշրտոց» Նեղոս 659. որից խարշափել «սօսափել» Ոսկ. մ. բ. 8. խարշափումն Մեկն. ղևտ. խարշափուն «խը-շըրտացող» Յոբ. լ. 4 (բանջարի համար ա-սուած. տե՛ս աղիմայ). գրուած է խաշափ Նեղոս 710։

• Peterm. 260 լծ. խարխափ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] xaršaf «կանկար բոյսը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 739)։

• տե՛ս Խար։

• . ո հւ. «բարդ, շերտ». որից խաւ ի խաւ, խաւ ի խաւոյ «շերտ շերտ իրար վրայ բարդուած» Վեցօր. 97, 165. խաւել «կարգ կարգ, վրայէ վրայ, բարդ բարդ (կերակրի համար ասուած)» ԱԲ. խաւաքարտ «կար-տոն, մուխավա» (նոր գրականի մէջ)։ Ար-դեօք սրա հետ նո՞յն է

• (յետնաբար ո, ու հլ.) «աղուամազ, կերպասի վրայի բարակ թաւութիւնը, պտու-ղի վրայի բարակ աղուամազը» Շնորհ. առ Բժշ. խաւոտ (նոր գրականի մէջ)։

• = Բառիս հետ նոյն է ուտ. խա «բուրդ», որից խալու «բրդոտ» ևն։

• ՆՀԲ արմատ խաւար բառի, լծ. թրք qat «յարկ» և xav, hav, յորմէ xavlu, havlə։ Հիւնք. պրս. xaf «պատատանք, ծրարք, ծալք հանդերձից»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. խավ, Ագլ. Շմ. խօվ, Մշ. խաֆ «կերպասի խաւ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხაო խառ «բուրդի խաւ» ჩავოიანი խավոիանի, ხაოიანი խառիանի «խաւոտ, թաւ», թրք. ❇ xav «թաւութիւն ասուեաց, աղուամազ», ❇ xavlu (ռմկ. bavlu) «թաւոտ. 2. մի տեսակ բրդոտ երես-սրբիչ. 3. ղենջակ», սերբ. բուլգ. (թուրքերէ-նի միջոցով) havlija «խաւոտ, թաւ, բրդոտ», ուտ. խա «բուրդ»։

• , ո հլ. «բարակ սպիտակ երիզ, որ կրօնաւորների կնգուղի եզըն էր պատում» Վրք. հց. Մաշտ. Տաթև. ամ. 442-3 (Առանց խաւոյ, որ է սպիտակ ծիրն)։

• Նորագիւտ բառ, որ երևան հանեց Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 426 և 430։ ՆՀԲ գիտէ առաջին երկու վկայու-թիւնները, բայց հասկանում է «բրդի իլ։

• «րրթի փափուկ, կակուղ և մատղաշ ծիլ». հմմտ. «Ինքեանք փափուկք և պէսպէս դարմանօք օր ըստ օրէ ևս քան զևս իբրև զխաւարծի փափկանային». Ոսկ. ե-փես. էջ 814. «Կանգնեցան կացին (յորթն) ար-մատք և տունկք, կողր և տերևք, խաւարծի և ծաղիկք, բաժակ, ողկոյզ, գնդակ, պատա-ղիճ» Վեցօր. 94։ Սրա հետ պէտք է նոյն դնել խաւարծիլ (որ և գրուած է խավարծիլ, խա-ւըրծիլ, խօրծիլ, խործովիլ, խործուիլ, խոր-ծիլ, խորձուիլ, խրձուիլ) «գաբծիլ, խաշնդեղ. rheum ribes Gron». (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 100) Գաղիան. «որթի մատ-ղաշ ծիլ» Վստկ. 60. «վայրի վարունգ» Լեհ. խաւարտ, ի, ի-ա հլ. «կանաչեղէն, ուտելի բանջար» Կոչ. 116. Եւագր. 7. Վրք. հո. Ա. 200. Մագ. թղ. 96 (զհազարդ խաւարտ, աւ-սինքն «հազար կոչուած բանջարեղէնը»), «վարունգ, կաղամբ» Բժշ. «խիար կամ խա-ւարծիլ» Հին բռ. որից խաւարտածին «խոտ ուտելով մեծացած» Մագ. թղ. 88։ Սրան-ցից չենք կարող բաժանել նաև վիպասանա-կան «Տենչայր Սաթենիկ տիկին տենչանս զարտախոյր խաւարտ և զտից խաւարծի ի բարձիցն Արգաւանայ» հատուածի մէջ (Խոր. Ա. 29) խաւարտ և խաւարծի բառերը՝ որոնք ըստ իս արտախոյր և տից գոյական-ների ածականներն են (տե՛ս իմ յօդուածը ՀԱ 1908, 124)։

• = Բոլորն էլ ծագում են խաւ «աղուամազ» ձևից. խաւարծի կազմուած է -ածրի կամ՝ արծի մասնիկով. հմմտ. թաւարծի, աղ-ար-ծի կամ աղ-ածրի։-Խաւարածի բառի հետ նոյն է խաւարտ (ბ=տ. հմմտ. խայտ-խայծ, խեղդ-հեղձ, արծ-արտ, պիղծ-պըղ-տոր ևն)։ Իսկ խաւարծիլ՝ խաւարծի բառի «աւառական ձևն է, որ ծիլ բառի նմանու-թեամբ ստացել է աւելորդ լ ձայնը։ Խաւար-ծի և խաւարտ նախնաբար նշանակում էին «թաւոտ, մազոտ, բրդոտ, աղուամազոտ» և էին պարզ ածական. յետոյ իբր գոյական՝ յատկացուեցան «թաւ՝ բրդոտ ծիլ՝ ընձիւղ և բանջար» նշանակութեանց և ի վերջոյ մաս-նաւորապէս «որթի ծիլ, խաշնդեղ կամ ուրիշ բանջար», սրանց երեսի թաւութեան պատ-ճառով։ Այս են հաստատում վիպասանական երգի խաւարծի և խաւարտ բառերը՝ որոնք ղեռ ածական են՝ «թաւոտ, բրդոտ, մացռա» նշանակութեամբ (ըստ այսմ արտախոյր և տից թաւ տերևներով բոյսեր պէտք է լինին), ինչպէս նաև մեզանից փոխառեալ կովկա-ևեան ձևերը՝ որ տե՛ս վարը (թաւիշ կամ ննթառամ ծաղիկ նշանակութեամբ)։-Աճ.

• Այս բառերի վրայ տրուած զանազան մեկնութիւններ տես արտախոյր բառի տակ։ ՆՀԲ խաւարծի նոյն ընդ խաւարտ։ Bugge IF 1, 450 խաւարտ բառից հա-նում է խաւարծի։ Հիսնք. սաղարթ-ից խաւարտ, որից խաւարծի, որից աղար-ծի և թաւարծի, որից էլ թաւ։ Վերի ձե-ւով մեկնել եմ ՀԱ 1908, 124։

• ԳՒՌ.-Ոզմ. խավառծէլ, Վն. խավըռծիլ, Մկ. խmվըռծիլ, Ալշ. Մշ. խավըռձիլ, Խրբ. խավըրձիլ «խաւրծիլ բոյսը», իսկ Հճ. խա-վիձիլ «խաղողի որթի մատղաշ ծիլ»։ (Խրբ. «գազա՞ր»)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ხავერდი խավերդի «թա-ւիշ», բայց նաև «անթառամ ծաղիկ, ռուս. баnxатникъ. լտ. amarantus», სავარჯა խավարտա «մամուռ», մինգր. խավերդի, խավեդի «թաւիշ, անթառամ ծաղիկ», թուշ խավերդ, սվան. խավերդի, խավեդ, չէրքէզ, ախովերդ «թաւփշ»։

• «քար». առանձին չէ գործածուած, րայց սրանից է բարդուած դայլախազ (այ, լուր գայլաքար). տե՛ս առանձին։

• = Պհլ. *xāz «քար» բառից, որ հաստա-տում է պրս. ❇ xaz «մի տեսակ քառ»։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։

• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ Լ. հմմտ. վրաց. საზი խազի «գիծ, շարք». ხაზვა խազվա «գիծ քաշել, գծագրել», მხაზ-ველი մխազվելի «գծագրիչ», დახაზვა դա-խազվա «գծեր, քաշել, կանոնաւորել, յատա-կագիծ պատրաստել», დახაზმლობა դախա-զուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», მოხაზვა մոխազվա «գծել, յատակագիծ շինել», მოხაზულობა մոխազուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», ուտի խազ «գիծ», խազզափսուն, խազբեսուն «գծել», կիւր. խազ «ճեղքել». լազ. խազ (կտր. դոբխազինի, ապռ. բխա-զինամինոն) «գծել»։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խն. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. խազ, Մշ. Խառ. ղազ, Ղրբ. խmզ, Ագլ. խօզ «գիծ».-Ակն. Խրբ. Չն. Սեբ. խազ «գլխին սանտրած մազե րի միջև բաց արած ճեղքը, արդակ, raie», Ակն. «տախտակամածի կամ դռան վրայ տախտակների մէջտեղերը մնացած ճեղքե-րը»։ Նոր բառեր են խազեխազ, խազիչք, խազխզել, խազմզել, խազմզորել, խզբզել խզմզել, խզմզորել, օրօրոցախազ։

• . արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։

• =Նոյն է հյ. խանձ բառի հետ, որից խան-ձիլ «մոլիլ, մոլեգնաբար ցանկալ», մարդա-խանձ, գիշախանձ ևն. բառավերջի նձ դարձել է այստեղ զ (հմմտ. այս մասին իմ յօդուա-ծը՝ ՀԱ 1905, 346)։

• ՆՀԲ լծ. թրք. qezmaq «ջերանիլ», ա-րաբ. խուսլէր, խրասլ, խույ «մոլութիւն, ունակութիւն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 128։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kazda, թրք. kəzgən «ջեր-ել»։

• ԳՒՌ.-Չն. խազիլ «նախանձից ճաքիլ, կա-տաղիլ»։

• «տհաս, խակ». ունին միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 136, ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ, առանց վկա-յութեան. որից խազաքաղ «խակակութ» ՀՀԲ (տե՛ս նաև խաժ)։

• ԳՒՌ.-Ագլ. խօզ (<խազ) «խակ, տհաս». որից խազաքոլ, խազուակտուր «խակակութ»։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կռիւ, պատերազմ, վեճ, պայքար» խոր. Բրս. հց. Համամ առկ. որից խազմա-գործ Եւս. քր. ա. 72. խազմարար Ոսկ. ես 355 և եբր. խազմառու «կռուարար» Մանդ. խազմութիւն Պիտ. խազմիկ «մարտիկ, կռու-ող», գրծ. խազմկօք (ձեռ. խազկօք) Ասող. ն. ժգ. (այսպէս ուղղելի ըստ սրբագրու-բեան Մալխասեանի)։

• Հիւնք. արաբ. [arabic word] xasm «ոսոխ, դատախազ» բառի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 345 իրան. խազամ «չար ոգի»։ Հիւբշ. 233 կապ չունի, ասում է, ռազմ բառի հետ։ Սանտալճեան, L'idiome 16 ռևեռ. zāsi։ Ակինեան, ՀԱ 1930, 497 ինձ է վերագրում Ասող. խազկօք ձևի սըր-բագրութիւնը, որ Մալխասեանին է պատկանում։ Ինքր համաձայն չէ և դը-նում է խազկան, որ կազմուած է հա-մարում -կան մասնիկով խազ արմատից (հմմտ. ժինեխազութիւն), իբր «մոլե-կան». սրա հետ նոյն է կարծում խա-զիան բառը։

• ՀՀԲ խազ «խակ» և մուզ «մզում» բառերից։ Սանտալճեան, L'idiome 1։ բևեռ. mutus, լտ. mustum. ռեոմ. Most «խազմուզ» բառերի հետ։

• «հաստ, թաւ» (ձայնի և գրի հնչման համար ասուած) Թր. քեր. 59. Մագ. Երզն. և Նչ. քեր. փոխաբերաբար նշանակում էր նաև «կոպիտ», որից կրկնութեամբ խաժա-մուժ «հասարակ, գռեհիկ ամբոխ» Յհ. է. 48, Եփր. եփես. 147. Փիլիպ. 164. խաժաբանել «տգիտութեամբ՝ խակութեամբ խօսիլ» (ի-մա՛ կոպտութեամբ, գռեհկաբար) ԱԲ. խա-մութիւն «տհասութիւն. տխմարութիւն, խա-կութիւն» Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 232 (ունի խաժութիւն հասակի). թերևս նաև խաժմատ «մատնեմատ» Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 1203 ա (աղբիւրը անյայտ)։

• «անասունի չորացած գանկ» Դ. թագ. զ. 25. Յոբ. խ. 26. Բարուք զ. 69, Հստկ. 130. որից խալամովին «գլուխն էլ հետը միասին» Պտմ. աղէքս. 8. անխալամ խոր. գ. 37 (սխալ գրչութիւն է անխալատ. աւե՛ս Նոռայր, Հայկ. բառաք. էջ 14 և Խ. Ատեփանէ, Խոր. աշխ. թրգմ. ծան. 638). զրուած է նաև հալամ։

• ԳԴ պրս. kalam «կաղամբ» բառից։ ՆՀԲ յն. ϰεφαλή «գլուխ» և քալա՛մի «դի, կմախք»? Հիւնք. յն. ϰάλαμον «ե-ղէգ» բառից։ Bugge IF 1, 447 անգլ. škull «գանկ», միջ. անգլ. sculle, scol-le, սկովտ. skull, skoll «շերեփ», թերևս նաև հւ. խել-ք բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Շէֆթէլովից BВ 28, 312 սանս khalati «ճաղատ» բառի հետ։ Այս բա-

• ռը Zupitza KZ 37, 389 (=Walde 117) միացնում է հսլ. golü «մերկ», լատ. ralvus., հբգ. kalo, գերմ. kahl «ճա-ղատ» բառերի հետ։ Pedersen Հայ. դր. լեզ. 132 -ամ մասնիկով խել(ք) բառից։ Hrozny ՀԱ 1924, 454 հաթ. halanta «գլուխ» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Ակն. խալամ «ցորենի հասկ» կապ չունի վերի բառի հետ, որովհետև Ալշ. խա-լամ «ցորենի կամ եղէգի ծղօտ» ձևի վրա-յով կցւում է յն. ϰαλαμος «եղեգ» բառին։

• «ոլոք». ունի միայն Քաջունի, Գ. 94 ըստ Վստկ։

• = Առար. [arabic word] halazūn (օսմանեան արտասանութեամբ halezon) «խղունջ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 619). բուն ծագման մասին տե՛ս խղունջն։

• ՆՀԲ սխալ հասկանալով բառիս վկա-յութիւնը, մեկնում է «միջամէջ սենեակք արքունեաց կամ խխունջ»։ Բայց յետոյ, յաւելուածի մէջ ուղղում է և մեևնում «որպէս արաբ. հալէզուն, խխունջ»։ Ու-ղիղ է մեկնում նաև ՋԲ։ Ըստ այսմ սը-խալ է ԱԲ, որ դնում է «խխունջ. 2. խը-խընջաձև մէջէմէջ շէնք»։

• «մի տեսակ ծառ». ունին միայն ԱԲ և ՀԲուս. § 972։

• ՀԲուս. կասկածում է որ հացի բառի խանգարուած ձևը լինի. սակայն որով-հետև ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 157 հացի և խածի միասին գործածուած են կողռ կողքի («Յաղագս ծառոց» անունով գրուածքի մէջ), ուստի չեն կարող նոյն բառը լինել։

• «կտնառք» տե՛ս Խած։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «ռոճիկ, թոշակ» Ղևոնդ իա. էջ 113. Վրդ. պտմ. էջ 74։

• , ի-ա հլ. «տհաս (պտուղ). անխե-լամուտ, անվարժ, անփորձ (մառռ). ան-կիրթ, անառակ, անգութ (յն. ոճով)» Ոսկ. գաղ, Թես. ես. մ. յհ. ա. և Ա. կոր. որից խակագոյն Ոսկ. յհ. բ. 16. խակագործ Ոսկ. մ. ա. 10. խակագործութիւն Եւս. քր. խակա-կութ Ել. իէ. 20. Ղևտ. իդ. 2. Յոբ. ժե. 33. խակութիւն Ագաթ. Ոսկ. գաղ. և եբր. «անո-ղորմութիւն» Բ. մակ. ժբ. 5. Կոչ. 25 և Վրդ, ատմ. տա. Վենետ. էջ 46 (որ էմինի հրա-տարակութեան մէջ, էջ 66 գրուած է հակա-ռակութիւն), «ապստամբութիւն» Ոսկ. բ. տիմ. ա. խակամիտ Լաստ. ևն։

• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Տփ. խակ, Ալշ. Երև. Մշ, Ոզմ. Սեբ. Սչ. խագ, Խրբ. Տիգ. խmգ, Զթ. խօգ, խոգ, Հճ. խօգ. Ախց. Կր. ղակ, Հմշ ղագ.-իսկ Ասլ. խագ, խայ՝ գործ է ածւում միայն մարդոց համար։ Նոր բառեր են խակ-կոտոր, խականոյշ, խակլազուտ, խակկռիլ, խակռր-մակռը «տհաս-մհաս»։

• տե՛ս Խոհ։

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու, ի հլ.) «երախայի, լարախաղացի, ծաղրածուի ևն խաղ, ծաղր, կատակ» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. ա. 1 Եփո. ռ. տիմ. Մծբ. Կոչ. «թատրոն» Առ որս. «երաժշտական մի ձայնանիշ» ԱԲ. որից խաղ առնել «ծաղրել» ՍԳր. Կոչ. խա-ղալ «խաղ խաղալ, ծաղրել, ծիծաղի առար-կայ դարձնել, ուրախութիւնից խայտալ, ցըն-ծալ, շարժիլ, երթալ, վազել, արշաւել» ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Ագաթ. Սեբեր. խաղալիկ «պա-րող» ՍԳր. «մանկական խաղալիք. խաղալու բան» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 25. Եզն. «ափը թե-ւին միացնող յօդը՝ դաստակի սկիզբը» Տա-թև. հարց. 241. խաղալիք «մարմնի յօդերը, խաղերը» ՍԳր. (այս նշանակութեան համար հմմտ. թրք. oynamaq «խաղալ» և oynaq «յօդակապ»). «խաղ» Պղատ. օրին. խաղա-րար «պարող, կաքաւող, խաղաղող» Շապհ. 40. խաղագլոր Ոսկ. փիլիպ. խաղակատակ Բուզ. խաղաց «երթալը, վազելը» Եւս. քր. Եզն. Վեցօր. «վազուն» Վեցօր. ել. 17. Սեբեր. խաղացուցանել ՍԳր. խաղացական Եզն. ա-րագախաղաց Վեցօր. երագախաղաց Մծբ. ծանրախաղաց Վեցօր. չխաղոյք Ոսկ. եբր. բազմախաղ Ոսկ. ննջ. զօրախաղաց Պտմ. առէքս. թատերախաղք Ոսկիփ. լարախաղա-ցութիւն Սահմ. խաղիչ «կողմնացոյցի սլա-քը» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 458. նոր բա-ռեր են խաղագնդակ, խաղաթուղթ, թղթա-խաղ, խաղամոլ, խաղասրահ, խաղատոմս, խաղարկութիւն, նարտախաղ ևն։

• ՆՀԲ հայերէնից է դնում յն. խալքի՛ն-տա, խալքիսմօ՜ս «ազգ ինչ խաղու»։ Peterm. 27, 34 պրս. bāxtan «խաղալ,

• ցատկել»։ Böttich. Arica 8 սանս. kal «շարժել»։ Այվազովսքի, Յաղագս հընչ-ման, էջ 15 նոյն ընդ ծաղր, յն. γελος։ Տէրվ. Altarm. 28, Նախալ. 112 սանս. khal կամ skhal «դեդևիլ, ճօճիլ, երե-րալ», skhalita «կեցած, մնացած, պա-կաս», յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել» ձևերի հետ հնխ. skar «դեդևիլ, շարժիլ, երթալ, կենալ» արմատից. -այստեղ է պատկանում նաև խաղ «կեցած ջուր»։ Müller, Armen. VI յն. ϰελευϑος և լիթ. kolias «ճանապարհ», յն. ϰελις «ար-շաւակի» բառերի հետ։ Canini, Et. é-tym. 187 յն. ϰαγχάςω, լտ. cachinnus «բարձրաձայն ծիծաղ»։ Bugge, Beitr. 19 յն. σϰαίρω «ցատկել, պարել», մբգ. scharz «ցատկտելը», scherzen «կայ-թել» բառերի հետ։ Նոյն, KZ 32, 41 մերժելով սրանք՝ դնում է յն. ἀλλομαί «աչքը շարժել, սիրտը թրթռալ», լտ. salio «զատկել, կայտռել», սանս. sá-rati «հոսիլ», հմմտ. նաև սանս. sáras «լիճ, ծով» =խաղ «ճահիճ»։ Հիւնք. խա-ղաղութիւն բառից է հանում։ Patrubány SA 1, 194 յն. ϰελομαι, լատ. colo, լիթ. keliu, kélti «բարձրացնել, կրել» ևն։ Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր. q'al «հոսիլ, շտապել, գահավիժիլ» ևն։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Ոզմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. խաղ, Գոր. Ղրբ. Տփ. խաղ, հաղ, Տիգ. խmղ, Զթ. խօղ, խող, Հճ. խօղ, Ագլ. Երև. Շմ. հաղ։ Գաւառականներում խաղ բա-ռը նշանակում է նաև «երգ» (բայց միայն աշխարհական երգ), որի համար աւելի հնից ունինք խաղ «երգ» Առաք. պտմ. 64. է՛լ ա-ւելի հին է խաղտետր (ուրիշ է խազտետր) «երգարան» Յիշատ. երգ. ժմ. հմմտ. նաև խաղ, վերնախաղ (ლ) ներքնախաղ (ν ձայնանիշների անունները։-Գւռ. խաղք (Ակն. Ասլ. Պլ. խախգ) «խայտառակ» ձևի հա-մար հմմտ. Ոսկիփ. «Խաղք և խայտառակ ևա-ցուցանէ զսատանայ ապաշխարութիւնն». (սխալ է գրել խախկ, խախք, ինչպէս ցոյց է տալիս և Մաս. աղաւ. 1863, 202)։ Նոր բառեր են խաղախնդում, խաղահան, խաղա-մէջ, խաղատեղ, խաղացք, խաղացուածք, խաղընկեր, խաղլեղ, խաղկլիկ, խաղկտալ, խաղոց, խաղքռել, խաղքութիւն, խաղալացաւ, խաղալացաւօտ, խաղքռիճ, խաղտուն ևն։

• , ի հլ. «ճահիճ, ծանծաղ՝ կանգնած ջուր» ՍԳր. Ոսկ. ես. թերևս նոյն բառն է, ինչ որ նախորդը, թէև բուները տարբեր են։

• Ստուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս նախորդ բառի տակ։

• «նաւակ, նաւ». ունի միայն Հին բռ. անստոյգ բառ. ա՛յս է որ Բռ. երեմ. էջ 136 գրում է խաղաղ «նաւ» և հարցնում է. «Թէ խաղաղն նաւ է, խաղաղորդն ճոն ըն-դէ՞ր է և զիա՞րդ ոչ նաւորդ»։

• ՆՀԲ ռնում է «բառ այլազգական. քt-լէք, գայրգ, գալեօն ևն»։ Սրանցից մի-այն առաջինն է՝ որ կարող է համեմա-տուիլ մեր բառի հետ. այսպէս պրժք [arabic word] kalak, թրք. kelek, քրդ. kalek, kelek «տիկերով կազմուած նաւ, տկա-ւաստ». որ հին ժամանակ գործածա-կան էր Հայոց մէջ և մինչև հիմայ էլ է Տիգրիսի վրայ։ Բայց այս ձևերը չեն յարմարում մեր բառի հետ։

• «կաշի, մորթ». արմատ՝ որ ա-ռանձին գործածուած չէ, բայց սրանից են խաղախորդ «կաշեգործ» Գծ. թ. 43, ժ. 6, 32 Առ որս. թ, խաղախորդարան «կաշեգործա-բան» (նոր գրականի մէջ)։

• տե՛ս Խախաչ։

• , ի-ա հլ. «վանդակի ճաղերը» Վեցօր. 198, որից խաղխամեայ «վանդակա-հիւս» Պտմ. աղէքս. 22։

• ՆՀԲ խաղ խաղ ձևերից։ Աճառ. Արա-րատ 1911, 420 կրկնուած համարելով խաղ արմատից, համեմատում է լազ. oxile «կամուրջի ճաղերը» բառի հետ։

• = Բնիկ հայ բառ. միւս հնդևրոպական ցե-ղակիցներն ունին՝ սանս. navati, թոխար. numka. ñuñka, զնդ. navaiti, պհլ. navat, փարս. nawāt, պրս. [arabic word] navad, աֆղան. nevi, navē, բելուճ. navai, քրդ. nud (Horn § 1049), յն. ἔνενὴϰοντα, հոմեր. ἐννήϰοντα (Boisacq 252), լտ. nonaginta (սաան. no-venta, ռում. nouedeci, իտալ. novantal ռուս. дeвяноcтo, բուլգ. devendesét, չեխ. devadesát (Berneker 189), լիթ. devynios, գոթ. niun tē̄hund,հբգ. niunzo, գերմ. neuun-zig, անգլ. ninety ևն, որոնք դժուար է միա-բանել իրար հետ։ Հայերէնի ամենամօտիկ ձևն է հոմեր. ἔννήϰοντα։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Ջղ. իննըսուն, Ագլ. ին-նա՛սուն, Գոր. իննա՛սսուն, Ղրբ. իննա՛սուն, ըննա՛սուն, Շմ. Սլմ. իննանասուն, Մրղ. իննանացցուն, իննmնացցուն, Տփ. ինըսուն, ինանասուն, Հնդ. Սչ. նըսուն, Մկ. Մշ. ինսուն. միւսները (ինչպէս Կր. Պլ. Ռ. Զթ. Ննխ. Վն. Խրբ. Հմշ.) գործածում են թրք. doqsan >դօխսան ձևըս

• (յետնաբար «, ի հլ. ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայց առանց վկայութեան) «նամ, չրոտ, թաց» Կոչ. «թացութիւն» Եղիշ, Խոր. որից խոնաւութիւն Յոբ. ը. 16. Եզեկ. է, 17. խոնաւանալ Վեցօր. խոնաւական Եզն. Ոսկ. մտթ. խոնաւալից Եփր. թգ. խոնաւա-կերտ Վեցօր. 147. խոնաւայոյզք Վեցօր. 115. օդախոնաւ Նար. խոնաւաչափ (նոր բառ). գրուած է նաև հոնաւ, հոնաւեալ։

• Հներից Համամ. քեր. 268 խոնարհ բառի հետ միասին հանում է խոն (?) նախդիրից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] xu-nāb «արցունք» բառից (որ բուն նշա-նակում է «արենաջուր»)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 183 պրս. [arabic word] xunuk «ցուրտ, պաղ, սառն» բառից։ Պատա-հական նմանութիւն ունին քրդ. հոնըք «զով» Ղուկ. ժզ. 24 և xunāw «ցօղ», որ

• lusti, Dict. Kurde 166 պրս. xunāba «արտասուք, արիւն-արցունք» բառից է հ։

• ԳՒՌ.-Մշ. խօնավուտեն «խոնաւութիւն», խոնաւ Մկ. «անձրև». «Աշուն էր, երկինք ամ-պեր էր, խոնաւ էր գալու» (Ժղ. երգ. Աճէ-մեան. Ծաղկ. 64)

• (սեռ. -ի. ըստ ՆՀԲ ի հլ.) «կապիկ» Ոսկիփ. Միխ. աս. հրտր. Երուս. էջ 378 (տպուած է արուզնայ. մէկ ձեռ. ունի ապուզնա, որից երևում է, որ առաջինն էլ պէտք է ուղղել ըստ հին տառադարձութեան աբուզնայ). Յայսմ. սեպ. 23։ Յետին ռամիկ բառ է։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից յետոյ, Lagarde, Urgesch. 757 ևն։

• տե՛ս Ուշ։

• ՆՀԲ ուռիղ է մեկնում, բայց միաժամա-նակ լծորդ է դնում նաև հյ. յափշտա-կութիւն (տե՛ս ափշութիւն բառի տակ)։ Չուբինով մեր բառից փոխառեալ է դը-նում վրաց. աբուչի, աբուղալակի «ան-կոչ հիւր, հացկատակ», որ սակայն ո՛չ ձևով է նման մեր բառին և ոչ էլ նշանա-կութեամբ։ Հ. Ք. 3, ՀԱ. 1901, 240 հա-նում է գւռ. պուշ «կարճատես» բառից, ինչպէս և պշնուլ։

• (ըստ ՆՀԲ ի հլ., թէև առանց վը-կայութեան) «աւար, կողոպուտ» Ես. ը. կ. Յուոթ. ժե. 7. Եղիշ. Ղևոնդ. (գրուած է ա-պուր Լաստ. դ). որից ապռել «աւարել, կո-ղոպտել, յափշտակել» Եփր. թուոց՝ էջ 254. Գէ. ես. Ճառընտ.։ Բառիս գործածութեան հա-մար մի գեղեցիկ օրինակ ունի Մանդ. էջ 68, որ վաշխառուների մասին խօսելով՝ ասում t. «Ժողովել և ապռել և գանձել զայլոց ինչս» (ապռել բառի դէմ մի ձեռ. ունի պահել)։-Ապուռ բառը նշանակում է նաև «առասպե-լեալ գազան՝ որ ճանապարհորդներին է յա-փըշտակում» (ունի միայն ԱԲ). հմմտ. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 602-4. Սկիւղսն որ թարգմանի ապուռք, որպէս և Հայք ծովացուլս իմն և վիշապս մարդակերպս ..համբաւեն. Ոչ ա-պուռքն, ոչ վիշապառիւծքն. Զձիացլուցն և զապուռ գաղանացն. Չիցէ՞ այն գործ ապու-ռըն գաղանաց։ Կաղմուած է յիշեալ յն. ὄϰίλον, յգ. σϰῦλα «աւար» բառից թարգ-մանաբար (ըստ Տաշեան, Ուս. դաս. հյ. էջ 553)։ Հմմտ. վերջապէս անդ՝ «Ո՞ր ապուռ. ո՞ր քիմառ...» ուր երկու առասպելեալ գա-զանները միասին են յիշուած։

• = Պհլ. apurtan (միշտ գաղափարագրով գրուած բառ իբրև уhnslwn) «վերցնել, ա-ւարել, կողոպտել», apar «թալան, աւար, կո-ղոպուտ», պազենդ. apar, apardan նոյն նշ. կազմուած է apa-մասնիկով par «անցնիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. nipā̄rayeiti «մի բան իրեն սեփականացնել», սանս. apa-par-«մի բան վերցնելով առնել տանիլ»։ Իրա-նեանից փոխառեալ եմ համարում արևել. թրք. [arabic word] aparmaq «առնել տանիլ» (չը-կայ տաճկերէնում)։

• Հիւնք. հանում է աւար հոմանիշիր։ Pat-rubány, ՀԱ 1903, 221 նոյն ընդ ապուր. ապրիլ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 285 պազենդ. āpurtan «յափշտակել»։ Գաբ-րիէլեան ՀԱ 1910, 235 ափ արմատից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. avar «կողպտել» բառից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 285։ Վերի ձևով Niberg, Hilfsbuch 2, 14 և 20։

• ԳՒՌ.-Վն. ապուռ «խիստ էժան գնով առ-նուած բան. տճկ. քէլէփիր»։

• «կարթ» տե՛ս Ապռ։

• . պրմատ առանձին անգործածա-կան. երևան է գալիս բարդութեանց ծայրին. ինչպէս՝ անձնապուր «անձն ազատած» Ոսկ. ես. Եզն. մազապուր «հազիւ ազատուած» ՍԳր. Եւս. քր. մարդապուր Դ. թագ. է. 7. Ոսև. մ. ա. 8. դիւրապուր Ոսկ. ա. տիմ. բա-յական ձևով ապրիլ կամ ապրել «ազատիլ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. որից ապրեցուցանել ՍԳր. ապրուստ «փրկութիւն» Ագաթ. ապրանք «ա-զատութիւն» Փիլ. Պիտ.։ Բուն արմատն է պուր, որից ծ աճականով՝ պուրծ և ա ւաւե-լուածով՝ ապուր. տե՛ս պուրծ։-Ապրիլ «ա-զատիլ» բայը յետոյ ստացել է «կեալ, ապ-րիլ» նշանակութիւնը. արդեն հին լեզուի մէջ էլ կան պարագաներ, ուր «ազատեւու» հետ նաև «ևեաւ» նշանակութիւնը անբաժան է. ինչ. Ոչ էր ապրանաց. Բ. թագ. ա. 10 (ա-զատուելու չէր. մեռնելու էր, չէր կարող ապրիլ. այս վերջին իմաստով առած է ան-շուշտ Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 121). «Ջարչարեաց զհարսն մեր առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա, զի մի՛ ապրեսցին» Գծ. է 19. «Տղայք ծնանելով վեցամսայք և ութամ-սայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին» Սահմ. ը. ժդ. «Եթէ ճանաչեմք չմահացու կե-րակուրն և զապրեցուցանողն» Սարգ. ա. պ. թ։ Այս նշանակութիւնից են բխում ապրուստ «ուտելիք, կերակուր» Յհ. կաթ. Անան. ե-ևեղ. Նար. ապրանք «պարէն, կայք» Վրդն սղ. և դան. Մաղաք. աբ. Երզն. խրատ. «հա-րըստութիւն» Թլկր. 52. ապուր «ուտելիք, կե-րակուր» Շն. առակ. Ուռհ. հրտր. էջմ. էջ 199, 200. և յատկապէս «ջրալի կերակուրը, սուպ, չօրբա» Մխ. բժշ. վերջինների իմաստի զար-ռացման համար հմմտ. հյ. կեանք «ինչք, ատացուածք, ապրանք», յն. βios, լտ. vita «կեանք, ուտելիք, պարէն», ֆրանս. vivre «ապրիլ. 2. ուտելիք»։

• Հներից Տաթև. ամ. 261 գրում է. «Ապ-ռանքն փրկանք թարգմանի». ուզում է ասել թէ ապրանք ծագում է ապրիլ «ա-սատիլ» բայից։ Peterm. 34 լատ. ape-rire «բանալ» բայի հետ։ Iromler, Dis-putatio de Abrech aegyptiorum (ըստ Karst, Gesch. d. arm. Phil. էջ 2) եգիպտ. abrek «ապրիլ, կեալ» բառի հետ։ Ganini, Et. êtym. 185 սանս. bhar «սնուցանել» և յն. βορά «սնունդ»։ Մառ, Яз. и Лит. 1. 233 ափխազ. bza «կենդանի», բասկ. abere «անասուն», վրաց. ცხოველი ցխովելի «կենդանի»։ Տէրվիշ. Altarm. 94 ապուր «սուպ» հանում է պրս. ❇ āb «ջուր» բառիզ, իսկ Նախալ. էջ 61 ապրիլ դնում է ափ և յափշտակել բառերի հետ՝ ցեղակից սանս. ap, զնդ. āf «հասնիլ, յափշտա-կել» արմատներին։ Հիւնք. դնում է ապուռ «աւար» բառից։ Bugge KZ 32, 62 հնխ. ápo, յն. ἀτό, հլ. տա--ւն αιρω «բառնալ, վերցնել, տանիլ, կրել» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յակոբեան, Բանասէր 1900, 42 զնդ. amər-ətāt ոգու հետ։ Patrubány SA 1, 198 ապլ մաս-նիկով՝ հուր բառից, իբր «կրակից առ-նուած», իսկ ՀԱ 1903, 221 միտքը փո-խելով՝ լտ. aperiō, սանս. apavar «բա-նալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. էջ 4Ո0 առուր. ebēru «միջից կամ վրա-յից անցնել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. āvar «կողոպտել» բառից։ Մառ ИАН 1920, 137 բասկ. abere «կենդանի», սվան. ləwer «առողջ «բա-ռերի հետ։

• ԳՒՌ.-Կր. Մկ. Սլմ. Վն. ապուր, Ալշ. Ախց. Ակն. Զթ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. աբուր, Մրղ. ապուռ, Տիգ. mբուր, Ոզմ. ա՛-պօր, Ասլ. աբիւր, Հճ. աբույ. այս բոլորը նը-շանակում են «սուպ, շօռվա». իսկ Այն. Արբ. Մրշ. «փլաւ», Ղրբ. «անասուններին տրուած կերը (յարդ, գարի, թեփ, հաճար ևն)։ Պլ. կայ միայն «պաղա՜ծ տբուր» և «կերած ա-բուրը նայէ» ոճերով, իսկ Երև. թանապուր բարդի մէջ։-Ապրիլ բառը պահուած է Ջղ. Սլմ. Վն. ապրել, Ագլ. Կր. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ապրիլ, Գոր. Երև. Ղրբ. ա՛պրէլ, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Մշ. Պլ. Ռ. աբրիլ, Սչ. աբրել, Ննխ. աբրէլ, Զթ. աբրըլ, Տիգ. mբրիլ, Հմշ. աբռիլ, Մրղ. աբռէլ, Սեբ. ափրիլ, Ակն. Ասլ. արբիլ։ -Ապրսւստ բառի դէմ գտնում ենք Մկ. Ջղ. Սլմ. ապրուստ, Մշ. աբրուստ, Ագլ. Երև. ա՛ պրուստ, Պլ. աբրուսղ, Ասլ. արբիւս ։-Ապրանք բառի դէմ Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ապրանք, Ալշ. Ախց. Խրբ. Մշ. Պլ. Սչ. աբրանք, Մկ. Վն. ապրանք, Ոզմ. հաբ-րանք, Հմշ. աբրօնք, Զթ. աբրօնք։ (Այս բա-ռը Գոր. Երև. Ղզ. Ղրբ. նշանակում է նաև «արջառ, տաւար, եզ ու կով». հմմտ. արաբ. [arabic word] ︎ māl «ապրանք, ինչք. 2. արջառ»)։ Նոր բառեր են ապրուցք, ապրոտ, ապրիկ, ապըր-ցու, ապրուիլ, ապրտրկուիլ և ապուրի զանա-զան տեսակների անուններ. ինչ. թանապուր. ճիտապուր, փշրուկապուր ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց բարբառով ունինք ապուր «կերակուր», ճիտապուր «հերիսայ», ապրիս «կեցցե՛ս»։ Պօլսոյ մանկական բարբառով աբիս «համբուրել, ձեռք համբուրել» (ըստ որում ձեռք համբուրողին պատասխանում են ապրի ս)։

• ՓՈԽ.-Ատանայի հայոց ճիտապուր «հե-րիսայ» բառը գործածական է նաև տեղացի թուրքերի և յոյների մէջ։-Հայերէնից փո-խառեալ եմ կարծում նաև քրդ. [arabic word] abur, ubur «պարէն. ապրուստ, moven de vivre». հմմտ. Ղուկ. իա. 4՝ Համա ուիա ժը նէչարի-թէյէ խօ հէմի ապուրէ խօ ավէթ «Բայց նա ի կարօտութենէ իւրմէ զամենայն զկեանս իւր զոր ունէր՝ արկ). Գծ. ժբ. 20՝ Զիրա ոլաթէ ուան ժը ոլաթէ փատիշահէ ապուր տը սmնտր պու (Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յար-քունուստ). Գծ. ժթ. 25՝ Ապուրէ մm ժը դրո-դէ հանm (Յայսմ գործոյ է շահ մեզ). Ա. կոր. թ. 14՝ ժը ինճիլէ ապուր պր քըն (յԱւետարա-նէ անտի կեալ)։ Justi, Dict. Kurde, էջ 280 այս բառը դնում է արաբ. [arabic word] 'ubur ձևից, որ սակայն նշանակում է «անցնիլ». Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 18 այս բառին տրուած զա-նազան նշանակութեանց մէջ չկայ ո՛չ «ապ-րուստ» և ոչ էլ մերձանիշ մի բան։ (Կարող է սակայն «անցնիլ» իմաստը յետոյ դառնալ «աւառուստ». հմմտ. թրք. [arabic word] qeé-mek «անցնիլ» և նրանից [arabic word] qeč-in-mek «ապրիլ, ապրուստ ճարել»)։-Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. [syriac word] ︎ *aburā «ցորեն», որ գործածուած է արդէն Ս. Գրքի մէջ և կապւում է եբր. [hebrew word] sibbōr բառի հետ։

• «տոանցիտ ապրանքների վրայ դրուած հարկ». Կիլիկեան շրջանի բառ. գոր-ծածուած է Լևոնի 1215 թուի հրովարտակում (Karst, Դատստն. II 233), մի երկրորդ վը-կայութիւն ունի Լևոն Գ-ի հրովարտակը 1288 թուից. «Եւ յապուր որ տան ընդ յԱյաս ու ընդ-Կուկլակ, նայ այսպէս լիննայ». (Տեղեկ. ինս-տիտ. 2, 34)։ Նոյն բառը ապուռ գրչութեամը կայ ՈՀէ=1228 թուի մի արձանագրութեան մէջ. «Թողաք զգեղիս Շիրակա զապուռ իշի և զջրսահին բաժն յորդեցէ յորդիք» (Վիմ. տար. 71)։

• = Արաբ. [arabic word] 'ubūr «անցնիլ» բառից ճիշտ ինչպէս որ նոյն հարկի լտ. ձևը՝ pas-sagium բուն նշանակում է «անցք»։-Աճ.

• . ռ հլ. «ձիու սարքի մաս է». մէկ անգամ ունի Բուզ. 110 «Բազում նժոյգս՝ ոսկիվարաւանդ ապրդմովն տայր նմա»։ Նոյնը ապարդում ձևով, ի-ա հլ. ունի Ոսկ. եփես. 769 «Ոսկեսանձ երիվարօք՝ համակ ոսկիվարաւանդօք և ապարդմօք»։

• = Պրս. [arabic word] pārdum կամ [arabic word] naldum «ձիի թամբի փոկ». բառիս պահլաւ ձևը ա-ւանդւած չէ. բայց կարող էր լինել *apār-dum։-Հիւբշ. 515։ Պհլ. *apardum կառմուած պիտի լինի պհլ. apar «վեր»+dum «ա-գի» բառերից և բուն նշանակում է «վեր-նագի»։ Պրս. [arabic word] paldum ձևից փոխա-ւեալ է վրաց. ბალდუმი պալդումի «աлeя, կառք քաշող ձիու մեջքի փոկը»։

• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ նոյն են համառում ապրշում «մետաքս» բառի հետ։ Կաս-կածում է Նորայր, Կորիւն վրդ. և թրգմ. 451 և ռնում է «ձիու կազմածի մաս»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Stackelberg, որ նամակով յայտնել է Հիւբշմանին։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 55 պհլ. apar «վրայ»+tum (պրս. dum) «պոչ»։

• կամ նաև ապրիէլ (սեռ. ի) «հռովմէական տոմարի չորրորդ ամիսը» Լնան. շիր. 19, Արշ. Շնորհ. թղթ. Յայսմ. նոր գրականում գործածական է միայն ապ-րիլ ձևը։

• -āն άτοἰλις կամ ἀπρίλιος բառից, որ ծա-գում է լտ. aprilis ձևից. բուն նշանակում է «երկրորդ», իբրև մարտից յետոյ երկրորդ ամիսը, ինչպէս ունինք quintilis (հինգե-րորդ) «յուլիս», sextilis (վեցերորդ) «օղոս-տոս». հմմտ. սանս. ápara-, հպրս. զնդ. apara-«վերջինը, երկրորդը», գոթ. afar «յետոյ», լատինի նախաձևը *aporo-s։ Լա-տինական տոմարի տարածման հետ այս բառն էլ անցաւ բազմաթիւ լեղուների. յի-շենք ի մէջ այլոց ֆրանս. avril, զերմ, april, իտալ, aprile, վրաց. აბრილი ապրի-լի, ռուս. aпрeль ևն ևն (Walde 52--53)։-Հիւրշ. 367։

• Տաթև. հարց. 201 համարում է ծագած մի իմաստասէրի անունից։ Ուղիղ մեկ-նից ՀՀԲ։ Ըստ Benveniste Bsl д. a3 էջ 68-74 լտ. aprilis չէ՛ թէ ծադում է *aporo-s «երկրորդ» բառից, որ չէր կարող գոյութիւն ունենալ, այլ *apru ձևից, որ ետրուսկերէնի մէջ գործածա-կան էր՝ իբր կրճատում Aφροδiτη «Ասա-րիկ» աստուածուհու անուան (այլուր ❇αοω)։ Ինչպէս մարտ և մայիս, նոյն-պէս և ապրիլ նուիրուած էին աստուած-ների անուան.

• «կեալ» տե՛ս Ապուր։

• տե՛ս Անց-անել։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Վն. Տիգ. առանց, Ջղ. առանց, առանցի, Հճ. Տփ. արանց, Ակն. առօնց, Հմշ. օռօնց, Ագլ. Խրբ. ըռընց. Յղ. ըռունց, ուռունց, Ղրդ. ուռուց, Ասլ. ըռաշ։

• տե՛ս Աշոգի։

• , ի-ա հլ. «քարուտ կամ դժուա-րուտ տեղ» ՍԳր. Եփր. աւետ. 274. որից ա-ռապարին «քարոտ տեղեր բսնող (ծառ)» Վեցօր. 103. առապարաձոր, առապարասէր Փարպ.։

• ՆՀԲ «որ և յեբր. և ըստ ոմանց ի յն. գրի առապա, առավա, գուցէ որպէս զկող-մանս Աաառաժ Արաբիոյ. տե՛ս և աւիր կամ առաւիր». յետոյ Փիլ. լին. դ 111 մի ձեռագրի մէջ յառապարի և մի ուրիշ ձեռագրի մէջ էլ առ յապարի գտնելով, ապար համարում է ապառաժ և առա-պար բառերի արմատը։ Հիւնք. ճանա-պարճ բառից։ Սարգսեան տե՛ս արա-հետ բառի տակ։

• (լետնաբար ի, ի-ա հլ. գրծ.-ով) «չուան» ժղ. դ. 12. Ագաթ. որից առասանակ «բարակ չուան» Աթ. ստեփ. առասանել «չուանով քաշել» Մագ. թղ. 133. նոր գրա-ևանում առասանն է «հաստ դերձան կամ որ նոյն է՝ շատ բարակ չուան. տճկ. սիջիմ»։

• = Պհլ. *rasan, որից պրս. [arabic word] rasan և կամ [arabic word] varsan «չուան». այս բառը ունե-ցած պիտի լինի նաև «սանձ» նշանակութիւ-նը, որ սակայն չէ աւանդուած. հմմտ. ցեղա-կից ձևերից սանս. raçana-«չուան, առա-սան, սանձ, գօտի», raçmi «սանձ». հեն-դուստ. [arabic word] ras «սանձի փոկերը», գնչ. ras-moz «օանձ», զազա [arabic word] rssanə «չուան», մինջ. lzsá «չուան»։ Իրանեանից են փոխ առնւած նաև արաբ. [arabic word] rasan «չուան. 2. տաւառի քթին անցուած սանձը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 637), արամ. risna, եբր. [hebrew word] resen «սանձ», նոյնպէս և հայ. երա-սան, երասանակ, ապարասան, ապերասան բառերը՝ որոնք պահած են իրանականում կո-րած նշանակութիւնը (տե՛ս այս բառերը)։-Հիւբշ. 107։

• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւնախ ԳԴ, ՆշԲ պրս. արաբ. ռէս, ռէսէն, ռիսման, ռիշ-թէք, լտ. restis։ Տէրվիշ. Altarm. 91 և Նախալ. 82 առասան բառը բաժանելով երասանակ և ապերասան ձևերից՝ կը-ցում է յն. ἀγχόνη, զնդ. aγana հոմա-նիշներին, որով հետևցնում է թէ ըստ օրինի պիտի լինէր առւաձան, Pictetբ տպ. Բ 206 պրս. rasan, սանս. rāçana «չուան» ևն։

• «ի ցուր. վայրապար, պարապ տեղը» Փիլ. լին. 82, 95. Լաստ. էջ 4. որից առվիրական «ի զուր» Մագ. թղ. 237. թէ առա-ւիր «ի զուր, ընդ վայր» Հին բռ. կամ միա-ցեալ ձևով թառաւիր Հին բռ. և Մագ. գա-մագտ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 374)։

• = Յայտնի չէ թէ բառիս մէջ առ նախդի՞ր է թէ արմատսկան։

• ՆՀԲ «յորմէ արհաւիր, իբր ահ վայրա-պար, լծ. թրք. պրս. ավար, ավարt նոյն ընդ ձայնիցս ընդ վայր, վայրա-պար», Հիւնք. արհաւիր բառից։ Buoge IF 1, 453 հսնում է իր բառից, առ նախդիրով և ան բացասակսանտվ. ուր և փոխուել է ւ։

• (-նւոյ, -նեաց) «կտրիմ, քաջ. 2 բարեպաշտ, հոգով մաքուր» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. Փարպ. որից առաքինութիւն ՍԳր. Ա-գաթ. Կորիւն. առաքինանալ Ա. եզր. ա. 31 Ոսկ. մ. ա. 18, բ. 18 և ես. Եւս. պտմ. առա-քինիլ Եփր. ա. կոր. և եբր. Ոսկ. Սեբեր. առա-քինաբար Ոսկ. ա. կոր. առաքինաբան Ագաթ. առաքինացուցանել Եփր. թգ. առաքինեցու-զանել Եզն. ևն։ Արմատն է *առաքէն, ի մաս-նիկ է (հմմտ. բար-ի, ար-ի, երկաթ-ի), որից զուրկ են ածանցները։

• ՆՀԲ հլ. արք և աք «ոտք» կամ արագ, յն. ա՛ռի «լաւ, արագ», ἀρετή «ոյժ, զօ-րութիւն, առաքինութիւն», Էմին, Истор. Aгоxнкa 242 այր բառի սեռ. առն ձևից։ Տէրվ. Altarm, 22 առա-մասնիկով քի-նի արմատից, որի հետ հմմտ. գոթ us-kau-as «խոհական», անգլսք. skyn «միտք», հպրս. para-kav-i «զգուշա-ւոր». վերջինիս para-մասնիկը համա-պատասխանում է մեր առ մասնիևևն։ Հիւնք. առոյգ բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. pro-svenio, որ է սանս. sva-na «ձայն»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 82 այր «քաջ, արի» բառից՝ -գին մասնիկով։

• , ի-ա հլ. «երկար ու հաստ գերան որի վրայ նստած է սայլը և որի ծայրից կապւում են լուծն ու եզները» Նար. տաղ. (Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին). Արծր. ա. 9 (Ի սաստիկ շրջագայութիւնէ սայլիցն բազում անգամ և առեղք փայտիցն վառմամբ հրոյ հրդեհին) հրտր. Պատկ. էջ 31. Պիսիդ. Վեցօր. տպ. Վենետ. 1900, տող 342. Երզն. քեր. «առաստաղի մէջտեղի մեծ գերանը» Յայսմ. =Նոր վկ. էջ 109 (ԺԳ ռա-րից). «Ճայթեաց առեղ դարպասուն և կոտո-րեցաւ ընդ մէջն և դ որմունքն յիրեար դի-պան և առաստաղն նստաւ ի վերայ նոցա», «երաժշտական ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. տե՛ս Արրտ. 1894, էջ 257, 259։