cause, author;
occasion, matter;
principle, origin;
reason, subject, motive;
fault, offence, misdeed, crime;
pretext, excuse, subterfuge;
—աւ, ի —ս, on account of, for the sake of, for, because of, out of regard for;
under pretence of;
ի —ս քո, for your sake, for you;
— տալ, to give occasion to;
—ս առնուլ, to take as a pretext, to pretend, to allege;
— լինել, to be the cause or author of;
to dissemble;
—ս ի մէջ ածել, to allege, plead, urge or adduce reasons;
բառնալ զ—ս, to take away the motive or grounds;
պատճառել —ս մեղաց, to seek excuses for sins;
առանց իրաւա ցի —ի, without a real motive, causelessly, groundlessly, unreasonably.
• , ի-ա, ո հլ. «պատճառ. 2. ա-ռիթ. 3. պատրուակ. 4. յանցանք» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. և մ. ա. 13. Եւս. պտմ. եփր. թգ. Ագաթ. յաճախ անեզական է գործածւում, ինչ. Զի նա առաջին պատճառք և ճշմար-տութեան պատճառք. Ոսկ. ես. էջ 382. որիղ պատնառել ՍԳր. Եզն. պատճառաւոր Եզն. պատճառանք ՍԳր. Եւս. քր. Բուղ. եիր. ղևտ. պատճառախնդիր Եզն. տօնապատնառ Յիշատ. Ոսկիփ. կամ պատնառնամակ տօ-նից «տօնապատճառ» (նորագիւտ բառ) Յի-շատ. 1267 թ. (Շողակաթ, էջ 31), անպատ-ճառելի «անմեղ» Տիմոթ. կուզ, էջ 287. խօ-թապատնառ «սուտ հիւանդ ձևացած» Բուզ. յոգնապատճառեան Նար. կենապատնառ Պիտ. բարեպատճառ Օրբել. գերաաատճառ Մաքս. պատնառաբանել, դրդապատճառ (նոր բառեր) ևն։
Անուն կռոցն եւ պաշտօն՝ ամենայն չարի սկիզբն եւ պատճառք։ Սա է պատճառք ամենայն չարեաց։ Ջանացայց լինել ձեզ պատճառք բարեաց։ Եղեւ ամենայն հնազանդելոց իւրոց պատճառք փրկութեանն յաւիտենից։ Հարցեալ միմեանց զպատճառսն.եւ այլն։
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
• = Յն. [arabic word] ︎ «հատոր, գիրք, վաւերա-գիր ևն». նուազականն է *ὄμος բառի, որի վրայ տե՛ս տոմ, տոմս. փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզուների. ինչ. պրս. արաբ. [arabic word] tūmār «թուղթ գալարեալ և այլ իր». վրաց. ტომარი տոմարի, ტომარაკι տոմարակի «նիւթերի ցանկ, գրուած գլան, ընդօրինակութիւն», արևել. թրք. կամ չաղաթ. [arabic word] tumar «նուսխայ, հմայական պահպանակ» (որ մէծ սխալ-մամբ Vámbery, Etym. Wört. էջ 165 թրք. demir «երկաթ» բառին է կցում)։ Այս ա-նունով (թումարի) է կոչւում նաև Ատրպա-տականի մահմետականների մէջ վերջերս մեայն ծագած մի նոր կրօն, որ մահմետա-կանութիւնից բոլորովին տարբերւում է և ո-րոնց Ս. Գիրքն է Թումարը։-Ըստ այսմ հա-յերէնի նախնական ձևն է տոմար, որից և տովմար, յետին ուղղագրութեամբ տօմար, որից և տաւմար, իսկ տումար ծագում է արաբ ձևից։-Հիւբշ. 384։
ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. Ցուցակ հաշուի եւ կարգի ժամանակագրութեան, աստեղաբաշխութեան, եւ թուականաց ազգաց, եւ տօնից սրբոց. կաղանդացոյց. օրացոյց. եւ Թուական.
Ըստ հայկականս լեզուի տուեալ տումար տօնից տարեկանաց։ Յաբեթական տոհմիս տումարի. (Յհ. կթ.։ Նար. յիշ. ։)
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
• , ո հլ. «փոքրիկ պահարան, մանա-ւանդ խունկի աման» ՍԳր. Գնձ. Տաղ. «ար-կղիկ, գզրոց» Յայսմ. Տօնաց. «գրքի պատ-եան» Վրք. հց. «աղիւսակի իւրաքանչիւր խորշը» Տոմար. Կանոն. որից հաղորդատուփ Կանոն. ոսկետուփ Վրք. հց. Օրբել. մասնա-տուփ, քուէտուփ (նոր բառեր)։
Տօն գիւտի ափոյ սուրբ աստուածածնի. (Տօնաց.։)
luxurious, profligate, licentious, dissolute, lewd, rakish, libertine, lecherous, obscene.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց առանց վկայութեան) «ցանկա-սէր, տռփոտ, բղջախոհ» Նխ. ծն. Պամ աղէքս. Խոր. Մագ. Տօնակ. Պիտառ. որից վաւաշոտ Փիլ. իմաստ. վաւաշոտել Կղնկտ. Նիւս. բն. վաւաշալից Պիտ. վաաշանալ Փիլ. իմաստ. Խոր. չարավավաշ Յհ. կթ.։
Առնամոլին եւ վավաշ, շամբուշ բորբորիտն՝ պիղծ սմբատ (թոնդրակեցի)։ Կոյս ոմն ողջախոհութիւն պահելով, վարեալ յումեմնէ վաւաշէ (կամ վաւվաշէ) ընդ լերինս. (Մագ. ՟Ա։ Տօնակ.։)
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
• «վերևը, վերի ծայրը». այս իմաս-տով ունի Յհ. բ. 7. «Լցին զնոսա մինչև ի վեր». սովորաբար գործածւում է նախդիրով. ինչ. ի վեր «դէպի վեր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. «այն ժամանակից մինչև այժմ» Շնորհ. ա. պետ. Կանոն. «աւելի բարձր, գերադասելի» Եզն, և ի վեր «աւելի այն կողմ» ՍԳր. ի վեր քան «աւելի վեր» ՍԳր. Եզն. ի վեր և ի խոնարհ «անդադար, միշտ» Ոսկ. ես. վեր ի վայո «տաևնուվրայ» Ոսկ. բ. տիմ. «միշտ, ան-դադար» Ոսկ. մտթ. և յհ. վեր ի վերոյ «երե-սանց, հարևանցի» Եղիշ. Պիտ. «դրսից, երե-սից» Գ. մկ. գ. 1. ի վերայ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ի վերոյ Ել. լզ. 19. լթ. 30. Ծն. ա. 7. Կորիւն. ի վերոյ քան ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. ի վերուստ ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. մաս-նիկների յաւելումով՝ վերստին ՍԳր.. Եղիշ. փիլ. վերստեայք Եւս. պտմ. 720. վերին ՍԳր Եզն. բարդութեանց մէջ՝ զառիվեր ՍԳր. զա-ռիվերակ Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 16. Եփր. թգ. էջ 449. խաչվերաց Խոսր. Յայսմ. նախ-ավերակ Շիր. գլխիվեր Վրդն. պտմ. ծառա-վերաց Տօնակ. բարդութեանց սկիզբը վեր-ունի կրկին գործածութիւն. ոսկեդարեան նը-շանակութիւնն է «վերը, վրան, բարձրր», հմմտ. վերակացու ՍԳր. Կոչ. վերարկու ՍԳր. վերագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. հռ. եբր. և տիտ. վերամբարձ Եզեկ. գ. 15. Ագան Ոսև. ես. վերանալ ՍԳր. Եզն. Եփր. թգ. ևն. իսկ յետին յունաբան հեղինակների մօտ դարձել է մասնիկ՝ «վերստին, կրկին, նորից, դարձեալ» նշանակութեամբ, իբր համապա-տասխան յն. άυα-նախդիրին. հմմտ. վերա-բանութիւն=ἀναλογία, վերագրել = ἀναγράγω. վերածել =ἀνάγω վերծանել=αναγιγνιαϰω ևն։ Նոր բառեր են վերնամաշկ, վերաբանալ, վե-րաբացում, վերաբերմունք, վերաբնակիչ, վերակազմութիւն, վերակազմեալ, վերակեն-դանութիւն, վերահաստատել, վերահսկել, վերահսկիչ, վերամշակել, վերամշակութիւն, վերանորոգել, վերանորոգիչ, վերաշինութիւն, վերաշինել, վերաշինական, վերապահութիւն, ոնվերապահ, անվերապահօրէն, վերապատ-ուելի, վերաստուգել, վերաստուգութիւն, վե-բաստուգիչ, վերացական, վերազականու-թիւն, վերաքննել, վերաքննութիւն, վերաքըն-նելի, վերաքննիչ վերելակ ևն։
Տօնք՝ զատիկն սուրբ, եւ երկրորդ զատիկն, եւ յերկրորդ զատիկէն ի վեր կիւրակէքն ամենայն. (Կանոն.։)
Հանապազ ի վեր ե՛ւ խոնարհ զմովսէս յիշէին. (Տօնակ.։)
Որք զթանձր մուրուսն ձգեն. եւ զյօնսն վերիվայրեն. (Ոսկ. հռ.։)
lot, chance, destiny, fate, fortune;
ballot, suffrage, vote, voice;
lot, state, condition;
lot, portion, share;
lottery;
sorcery;
inheritage, possession;
fief, farm;
department, district, liberties, precinct, extent of jurisdiction, territory;
diocese;
clergy;
situation, condition, fortune, rank, quality, dignity, office, employment, profession;
—ս արկանել, to draw or cast lots, to ballot, to vote;
to practise witchcraft;
— արկանել ի վերայ իրիք, to cast lots or to draw for anything;
—աւ տալ, to give through lottery;
ետուն —ս նոցա, they drew their names by lot;
եւ ել վիճակն մատաթեայ, and the lot fell upon Matthias.
• , ի-ա հլ. «վիճելի մի խնդրի կար-գադրութիւնը՝ բախտի նայելով կամ քուէ ձգելով. 2. բախտ, բախտի բերմունք. 3. բա-ժին, ժառանգութեան բաժին. 4. մի շնչին ըն-կած հողաբաժին. 5. նահանգ, թեմ. 6. լար, լարաբաժին» ՍԳր. Վեցօր. Կոչ. յետնաբար նաև «հանռամանք, որպիսութիւն» Տօնակ. որից վիճակակալ Բուզ. վիճակակից Ոսկ. մ. ա. 6, 8. Եփր. ծն. վիճակիլ ՍԳր. վիճակե-ցուցանել Սղ. հէ. 54. ես. լդ. 17. Ոսկ. եփես. Առաթ. վիճակատուութիւն Ագաթ. լարավի-ճակ Վրդն. սղ. բոլորավիճակ Կիւրղ. գանձ. Դիոն. ածայ. մեծավիճակ Օրբել. նոր բառեր են վիճակահանութիւն, վիճակախաղ, վինա-կացոյց, վիճակագրութիւն ևն.
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Ղրբ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն Տփ. վիճակ, Մրղ. վինակ, վըճակ, Ագլ. վի՛-ճmկ, Ալշ. Երև. Մշ. Սեբ. Սչ. վիջագ, Տիգ. վիջmգ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. վջագ, Ասլ. վջագ վջայ, Արբ. վջիգ, Զթ. վոջորք, բոլորն էլ «վի-ճակահանութիւն, Համբարձման տօն» (նոյն օրը բացուած վիճակարկութեան պատճառաւ այսպէս կոչուած). Սչ. նշանակում է նաև «հմաւեաև, կախարդական պահպանակ»։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. viǰag atmaq «վի-ճակ հանել, վիճակ արկանել»։ Նոր բառ է վիճկրար Մշ. «ֆալ բաց անող գուշակ»։
Այս ձկնահանս մեր առաքեալս գձուձ վիճակաւ. (Տօնակ.։)
cf. Փեգենայ.
• ԳԴ պրս. ֆէյճէն ձևից։ ՆՀԲ յն. փի՛ղանօն։ Հիւնք. յն. պրս. ձևերի հետ նաև թրք. բէլին (իմա՛ pelin) «օշինդը»!
ՓԵԳԱՆԱՅ ՓԵԳԵՆԱՅ. Նոյն է եւ յն. փի՛ղանօն. πήγανον ruta. Բոյս մանրատերեւ՝ մշտադալար, ծանրահոտ եւ դառնորակ, ստէպ ի կիր արկեալ ի դեղ. սատաք. .... վայրենին կոչի մախմուր չիչեյի.
phylax.
• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։
Զաստեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն. (Տօնակ.։)
cloak, mantle;
priest's mantle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։
• = Յն. φελόνης, φελώνιον, φελόνιον ձե-ւերից. սրանք աղաւաղուած են φαινόλης «կրկնոց, թիկնոց, վերարկու», նուազական ραἰνόλιον «կրօնաւորի վերարկու» բառերից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. paenula, ռուս. Փeлонъ, վրաց. უელონი փելոնի «փիլոն»։-Հիւբշ. 386։
• ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։
• ԳՒՌ-Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։
(որ եւ յն. ֆելօնի, ֆելօնիօն, ֆենօլիս. լտ. Ֆենուլա. վր. վիռօն ). φελονή, φελόνιον, φαίνολης phenula, lacerna. Վերարկու. կրկնոց. աղաբողոն.
Զօրհնութիւն եւ զձեւ կրօնաւորութեան տալ, այսինքն զկնգուզն եւ զսքեմն եւ զփիլոնն. (Լմբ. պտրգ.։)
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
• , ո հլ. «առատ տեղացող անձրև, ձիւն կամ ցօղ» Բ. մկ. ժ. 36. Երգ. ե. 2. Ոսկ անոմ. Սոկր. (գրուած է տարաբ Մագ. թղ. 13). պարզապէս «ցօղ» նշանակութեամբ Ատ. ժմ. 491 (նաև զհաւուցն ևս ի տարափ առաւօտուն ճռուողելն). որից տարափել «տեղալ» Գնձ. տարափանման ժմ. յն. տա-րափումն ժմ. յն. տեղատարափ Օր. լբ. 1 Ոսև. ես. և յհ. ա. 37, բ. I. Փարպ. տարա-տարափ Մանդ. էջ 80. հրատարափ Բենիկ. թանձրատարափ Ագաթ. լեռնատարափ Բե-նիկ. կայծակնատարափ Նար. յովէդ. Տօնակ. հողմատարափ Անան. եկեղ.-Հին բռ. մեկ-նում է տարաբ «խուռն ինչ» (իմա «որևէ բա-նի բազմութիւն՝ առատութիւն»)։
Իբրեւ զտարափս անձրեւաց տեղայր ի վերայ նորա կարկառք վիմաց. (Տօնակ.։)
cf. Տարմալակ.
• «քուրձ, քսակ, տոպրակ» Վկ. արև. էջ 180, 182 (ներգ. ի տարմալին ձևով), Հին բռ. որից տարմալակ՝ Տօնակ. Երզն. մտթ. տարմաղակ Ոսկիփ.։
Տարմալ, մանդիկս կամ խուրճին, կամ թլիս (յն. թիլա՛քիօն ). թլիսն կտաւէ մախաղ է (այսինքն տոպրակ). (Հին բռ.։)
Ունէր զբաճկոնակ ինչ, կամ տարմալակ, ուր զմուրանսն ժողովէր (կոյրն). (Տօնակ.։)
unsteady, irresolute, perplexed, wavering, indeterminate, uncertain, cowardly, slothful, sluggish, idle;
— տագնապի տարակուսանաց, painful thoughts, mental anguish.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «դանդաղ, յամրաշարժ, ծոյլ» Ոսկ. յհ. Փիլ. ել. Կիւրղ. գնձ. Սրգ. Երզն. երկն. Տօնակ. «վարանիլը» Նար. «վա-րանոտ» Շնորհ. որից տարտամութիւն «թու-լութիւն, ծուլութիւն» Առ որս. Խոսր. տար-տամիլ Վրք. հց. Մագ. տարտամագոյն Պիտ.։ Արդի գրականում տարտամ նշանակում է «անորոշ»։
Էշն աննուիրական է, եւ տարտամ ի գնացս. (Տօնակ.։)
damp weather;
effeminate;
sire.
• «մեղկ, թոյլ, կանացի, վաւաշոտ». մի անռամ ունի Փիլ. լին. 324. «Լիրբ հայեց-ուածք և վիզ բարձր և ստէպ ստէպ շար-ժումն լօնաց և սիր գնացք»։
Լիրբ հայեցուածք, եւ վիզ բարձր, եւ ստէպ ստէպ շարժումն յօնաց, եւ սիր գնացք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 99։)
column, pillar;
— չորեքկուսի, pilaster;
անջրպետ սեանց, intercolumnation;
չարք սեանց, colonnade;
— ամպ or ամպոյ, pillar of cloud;
cf. Շրջանակ.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Գոր. Ղրբ. սիւն, Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Սլմ. Վն. Սեբ. Տիգ. Տփ. սուն, Երև. սուն, սին, Խրբ. սօն, Հճ. սին. Սվեդ. սայն.-նոր բառեր են սնա-տակ, սնափայտ, սնագդակ, սնգլուխ, սըն-դուրա, սնքար։
լծ. յն. քիօն. κίων, στύλος (լծ. ստեղն). columna στήλη status, titulus. Ուղղորդ ձող կանգուն ի քարէ կամ ի փայտէ ի նեցուկ եւ մոյթ շինուոյ. կամ ուրոյն կանգնեալ որպէս կոթող, որ եւ ասի արձան. սուն. տերիք, տիրխդ, որ եւ բուն ծառոյ. եբր. արաբ. եմմիւտ. եմուտ. իբ հյ. մոյթ. եւ քէրէզ. քէրիզ. որ է գերան. հեծան.
synod.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «եկեղեցական մեծ ժողով» Բուզ. Սեբեր. էջ 140, Նար. Շնորհ. Տօնակ. Յայսմ. որից նիւնհոորսական Ագաթ. Կորիւն։
Եղեւ ժողով եպիսկոպոսացն սիւնհոդոսին նահանգին կեսարու։ Մեծաւ սիւնհոդոսիւ։ Սիւնհոդոս սուրբ ժողովոյն։ Որ ինչ ի սրբոց սիւնհոդոսացն սահմանեցան կանոնք. (Բուզ. 29։ Շ. ընդհանր.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Է.։ Տօնակ.։)
basil;
սուտ —, mercury, dog's caul.
• «անուշահոտ մի բոյս. basilicum» Բժշ. Տօնաց. յետնաբար ռէհան Թլկր. 25. նոր գրականում գործածական է ռեհան ձե-ւով։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Ջղ. ռէհան, Տփ. րէ՛հան, Գոր. Կր. Ղրբ. Մշ. ըռէհան, Սեբ. ըռէհան, Ակն. ըռահան, Ագլ. ռm՛հmն, Մկ. ռըհmն, Ասլ. ըռըհա, Խրբ. Սլմ. ըռհան, Վն. ըռհmն, Շմ. ռէյհան, Ռ. ըռէյհն, Տիգ. րmhmն, Զթ. ըռահօն, ըռահոն, Սվեդ. ըռռի-հուն։
(ռմկ. ռէհան, ռէհէն, ռիհան, ռըհան, ռէյհան ֆէսլիէն, իէքպիւն այսինքն միաբուն իտ. պաղէլիգօ. ի յն. վասիլիգօն որ է թագաւորական). Անուշահոտ ծաղիկ կամ խոտ մանրատերեւ գնդաձեւ բոլորեալ իբրեւ փունջ գեղեցիկ.
Զսուրբ խաչն զարդարեն ռահանով եւ վարդեջրով. (Տօնաց.։)
anvil;
slab, paving or flag stone;
sheet of metal, plate.
• (սեռ. սալի Սիր. լը. 29, յետնա-բար ի հլ.) «տափակ քարի մեծ հատոր» Փարպ. Նիւս. Յայսմ. Տօնակ. «մետաղի մեծ կտոր» Վրդն. ծն. Պիտառ. «երկաթէ կոճղ որի վրայ դարբինը երկաթ է ծեծում» Յոբ. խա. 15. Սիր. լը. 29. Կոչ. 45. Փարպ. Խոր. որից սալաքար «կոկած կարծր քար» Եզեկ. իդ. 7, 8 (նոր ձևով՝ սալքար Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 169, սալքարուկ Սմբ. դատ. 124). սալակապ «գետինը սալայատակած» Կանոն, Վրդն. պտմ. սալայարկ «սալած, քար քա-շած» Նորագիւտ բ. մնաց. է. 3. սալարկ, սալարկել Յայսմ. սալայատակ Եղիշ. Շիր. Սարգ. ա. պետր.բ (ա տպ. էջ 249). սալա-նալ «քար կտրիլ» Յոբ. խա. 15. Բուզ. դ. 15. Ոսկ. յհ. ա. 1. սալասմբակ Մագ. սալուտ «քարքարոտ» Վստկ. 62. կնասալ յատակ Խոր. բ. 24. սալել «սալայատակ շինել, քար քաշել» (չունի ԱԲ) Հաւաք. 38, 60. Առաք. պտմ. էջ 499. սալայատակել (նոր բառ). յետնաբար կայ նաև սալարակապ «սալար-ևած» Յաւսմ. մըտ. 13. Մին. համդ. 63, որ կարծեմ թէ սալարկ բառի վրայից սխար կազմուած մի ձև է. (հմմտ. նաև Վն. սա-լարսել, սալարսուն).-Բարսեղ Վարագեցու յիշատ. 1591 թուից (Դիւան, Ժ. էջ 34) ունի ռՉևոևու եկեղեցւոյ սալարս», ուր սալարո կարող ենք թէ իբր եզ. առնել և թէ իբր յոգ. բայց այդ հատուածը ամբողջ Վանայ բար-բառով է։
Հեշտասիրութեամբ խորտակեմք զսալսն, յորում գծագրեցաւ սուրբ հոգին յաւազանն։ Կոփել արժան է զսալն հոգւոյն (առ ի վերստին գրել). (Տօնակ.։)
casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ. գըր-ուած նաև սաղավարտ) «զինւորականի եր-կաթէ կամ պղնձէ գլխանոց. 2. արքունի պաշտօնեաների խոյր. 3. քահանայի, մա-նաւանդ եպիսկոպոսի թագ» ՍԳր. Եղիշ. Ղե-ւոնդ. Պտրգ. որից սաղաւարտաւոր Եզեկ, իգ. 24. լր. 4. Բուզ. դ. 20. սաղաւարտել Եզեկ. լը. 5. Եղիշ.-մհյ. սաղուարտ Ան-սիզք 31։
ՍԱՂԱՒԱՐՏ περικεφαλαία, κόρυς galea. իտ. elmo, celata. գրի եւ ՍԱՂԱՎԱՐՏ. (լծ. լտ. կա՛լէա. եւ հյ. աւարտ կամ վերտ. իբր սաղարի գլխարկ). Գլխանոց զօրականաց՝ երկաթի կամ պղնձի. եւս եւ խոյր արքունի պաշտօնէից, եւ քահանայից.
fickle, inconstant, unsteady, changeable;
agile, quick, nimble.
• «ոտքը սահիլ». այս իմաստից է բխում «դիւրագայթ, շուտ սխալող» Փարպ. «յաջողակ, արագաշարժ» Տօնակ. նոյն ար-մատից՝ սայթաքիլ «սահիլ, գայթիլ, շեղիլ, մոլորուիլ» Բ. մկ. ժե. 17. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1, 3. Փարպ. սայթաքումն Ոսկ. ես. 436 (գրուած սեթաքոյիմն, այսպէս ուղղելի ըստ Վարդանեան ՀԱ 1910, 368), սայթաք-մունք Փարպ. անսայթաք Խոր. Նար. Տօնակ. դիւրասայթաք Սկևռ. աղ.։
Լեզուօք (երեւեցաւ հոգին սուրբ), զի առ բանն ընտիր եւ սայթաք գործեսցէ. եւ հրեղինօք, զի զառաքեալսն մաքրեսցէ. (Տօնակ.։)
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
• . ո հլ, (յետնաբար նաև ի հլ.) «փոքր մանուկ, երախայ. 2. մատաղատի. 3. պատանեակ» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Եղիշ. «պարզամիտ, տգէտ» Մեկն. ղկ. Լմբ. պտրգ. Արևելեան գրականում բառս յատուկ է մի-այն արական սեռին, բայց մեր արևմտեան գրականում, ինչպէս և գրաբարում և միջին հայերէնում թէ՛ արական և թէ՛ իգական սե-ռին. հմմտ. Տայր Աննա ստինս տղային և անուանեաց զնա Մարիամ. Եւ առեալ Ան-նա զտղայն Մարիամ (Յայսմ. սեպտ. 8). Ողորմիմ մօրն իմում և քեռն իմում, զի տր-ղայ է (Վրք. հց. ա. 114). Տղայ աղջիկ (այն է «փոքր աղջիկ» Վրք. և վկ. Բ. 422-3). եւ ունէր ի նմանէ դուստր մի տղայ (իմա փոքրիկ) Ռիթայ անուն (Սմբ. պտմ. 116), որոնց համեմատ են գալիս նաև տղայաթաղ, տղացկան, տղաբերք, որոնք անշուշտ միայն արու տղաների համար չեն, այլ և աղջիկնե-րի։ Այս բառից են տղայաբարոյ Ոսկ. ա Թես. տոալագոյն Կոչ. տղայահանճար Բուզ. տղայակոտոր Իմ. ժա. 8. տղայանալ Ա. կոր. ժդ. 20. Եփր. ծն. տղա(յայհասակ Անկ. գիրք նոր կտ. 143, 145, 312. տղայիկ Բուզ. 219. տղարուք (չունի ԱԲ) «որդու ծննդեան տօնը» Տաթև. հարց. 321։
Պօղոս տղայն յառաքեալսն՝ ծերունական հանճարով ուսուցանէ. (Տօնակ.։)
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
• , ի-ա հլ. «հիւղ, վրան, մացա-ռով շինուած խրճիթ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «թատ-րոն» Ոսկ. ա. կոր. «վրան փերեզակաց» Պղատ. օրին. «պարտիզպանի հիւղակ» ՍԳը. որից տաղաւարահարք կամ տօն տաղաւա-րահարար ՍԳր. տաղաւարակից Փիլ. ել. Կիւրղ. կոյս. տաղաւարիկ Վրք. հց. տաղա-ւարիլ «բնակիլ» Յհ. իմ. եկեղ. Ճառընտ. ևն. -ՋԲ ունի նաև տալաւար ձևը. շատ յետին է տեղաւար կամ տեղավար Օգոստ. բաջ. 10, 15։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. տաղավար, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. դաղավար, Խրբ. դօղօվար «եկե-ղեցական հինգ գլխաւոր տօները»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტალავარი տալավարի «վը-րան» Մտթ. ժէ. 4. Մրկ. թ. 5, ბალავრობა տալավրոբա «տաղաւարահարաց տօնը»։
Տօնեցին զտաղաւարացն. այսինքն զտօն տաղաւարահարաց. (Նախ. նեեմ.։)
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։
ՏԷՐ. Զաստուծոյ ասի՝ որպէս Որ էն. եբր. եհովահ. կամ որպէս աստուած, եահ, էլ, թ. ալլահ. կամ ատօնա՛յի (տէր իմ). սատտայի (բաւականն իմ)
ՏԷՐ. Անխտիր ասի զաստուծոյ եւ զմարդկանէ, ըստ եբր. ատօն, ատօնիմ. այսինքն տէր, տեարք.
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ, ու հլ.) «վարդ ծաղիկը» Իմ. բ. 8. Սիր. լթ. 17. որից վարդաբեր Գ. մկ. է. 12. վարդագոյն Բ-մկ 4. 28. վարդայատակ Եսթ. ա. 6. վարդենի Սիր. իդ. 19. լթ. 17. Վեցօր. 92. վարդենիք Ոսկ. մ. բ. 13. կարմրավարդ Տաղ. հազրե-վարդ Նար. տաղ. 471. վարդավառ Տոմար. Տօնաց. (այս անունը առած է իրար վրայ վարդաջուր ցանելու հին հայկական սովո-րութիւնից, որ յետոյ փոխանակուեցաւ պարղ օրով. համապատասխանում է Պարսից [arabic word] abrēzagān ևամ [arabic word] barazgān կոչուած տօնին, որ տեղի է ունենում Տիր = յունիս ամսի 13-ին, այն է Խեզգետնի արևադարձի չորրորդ օրը. մեզ նման այդ օրը Պարսիկները իրար վրայ վարդաջուր կամ պարզ ջուր են սրսկում)։ Նոր բառեր են վարդաբոյր, վարդախտ, վարդարան, վար-դափունջ։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. վէրտ ձևին։ ՆՀԲ վրաց. վարդի, պրս. արաբ. վարտ, վէրտ, յն. ռօ՛տօն, լտ. rosa։ Peterm. 18 ա-րաբ. vard։ Lag. Urgesch 823 պրս gul, յն. ρόσον և խպտ. urt։ Müller SWAW 38, 586, 39, 394 ևն արաբ. vard. պրս. gul ևն։ Նոյն, Kuhns u Schl. Btrg. 1, 318 սանս. vrdh արմա-տից։ Մ. Փ., Մասիս 1882 յուլ. 21 պհլ. վարդա, պրս. կիւլ, քաղդ. վարդա։ Հիւնք. արաբ. վէրտ, ևոլ. βρόδον։ Մաս
• ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარდი վարդի «վարդս ვარდიანი վարդիանի «վարդեղէն», ვარდის ზეთი վարդիս զեթի «վարդի ձէթ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «վարդի ծիտ, սո-խակ», სავარდი սավարդի «վարդարան, ա-ղօթքի համրիչ», სავარდე սավարդե «վար-դանոց», իմերել. vardi, թուշ. սվան. vard «վարդ», ուտ. վաովարթն ախսիբայ «Վար-դավառի տօն» (Քամալեան, Երկասիրութ. Ա. 161), կպդվկ. -βάρτι «վարդ», βαρτουβάρια, βαρτουβάρ, βερτουὲ «հոգեգալուստից մէկ շա-բաթ առաջ կատարուած տօն ծաղկանց՝ ճիշտ մեր Վինակի նման» (Karolides, Iλ. ουγϰρ. էջ 71, որ դնելով բառը φερω արմա-տից, համարում է բնիկ կապադովկեան և ո՛չ հայկական, որովհետև այս ձևերը ենթա-դրում են հյ. վարդաբեր և ո՛չ թէ վարդա-վառ), ուտ. վարթ «վարդ»։
վր. վա՛րդի. պ. ար. վարտ. վէրտ. յն. ռօ՛տօն. լտ. ռօ՛զա. ῤόδον rosa. Ծաղիկ գեղեցիկ որպէս թագաւոր ծաղկանց՝ կարմրերփեան անուշահոտ. որպէս եւ սպիտակն իբր մեղրահոտ նուազ, իսկ դեղինն անհոտ, զուարթ տեսլեամբ եւ զուարթարար. կիւլ. (լծ. ընդ ծաղր, եւ ծաղիկ).
turban;
head-dress, head-band, fillet, band;
hood, cowl;
cf. Վակաս, cf. Ուրար.
• , ն հլ. (-ղամբ, -ղունք) «ու-րար» Մխ. դտ. Յայսմ. յունիտ 14, Օրբել. հրտ. Էմ. 80 (Ուրար, այսինքն փակեղն. փակեղն միայն գահեակ ուսովն). «ռաճևոն վերարկու» Գր. տղ. թղթ. «վեղար» Մաշտ. Ոսևեփ. «գլխի փաթթոց» Սմբ. ռատ. 82. «կանանց կամ կոյսերի գլխարկ» Վրք. հց. Ճառընտ. արդի գրականում նշանակում է կրօնաւորների գլխարկը, որի արդի հայկա-կան ձևը Պօլսի պատրիարքարանն է յօրի-նել 1845 թուին. որից ուսափակեղ ԱԲ։
Սեւ փակեղամբ ծածկեսցեն զճակատն մինչե յօնսն. (Մաշտ. սքեմ.։)
Առեալ որդի նորա (կրօնաւոր) զփակեղն իւր՝ պատատեաց զերկու ձեռս իւր. (Վրք. հց. ՟Ե. (ուր ըստ հին թարգ. դնի դաստառակ. կամ անկարելի. թերեւս արկանելի)։)
Փակեղն ի պարանոցն արկեալ. որ է կրօնաւորաց սքեմն, ի վերայ լանջացն կապել խաչաձեւ։ Փակեղն ծիրանի զգլխովն իւր, եւ հեր գլխոյ նորա գանգրահեր. (Ոսկիփոր.։)
cf. Մեղեդի;
thin skin, pellicle, cuticle, film, husk;
secundine.
• -Ք, ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գործածուած) «վեհութիւն, մեծութիւն, շուք. 2. գոհաբանութիւն, փառք տալը» ՍԳր. «3. կարծիք, կրօն, դաւանութիւն» (ըստ յն. ὄοςα, որ նշանակում է «փառք, կրօն, ռաւանաւ-թիւն») Գերմ. թղթ.։ Առաջին նշանակութիւ-նից են փառաւոր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 1. փա-ռախնդիր Եւագր. փառասէր Եւս. պտմ. փա-ռաւորութիւն Եզն. (տպագիրը սխալմամբ և հակառակ ձեռագրի ունի փառատրութիւն), մեծափառ Բուզ. սպիտակափառ Ագաթ. սը-նոտեփառել «սուտ պարծենալ» Պիոն. 390. ծիրանափառ Ագաթ. Կորիւն. շիջելափառ Յոբ. լ. 8. զրափառ Ոսկ. յհ. ա. 2, 6. փա-ռազնեայ «ազնուական» Հայել. 333, փառա-շուք «փառաւոր և շքեղ» Փոնց. 165 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ)։ Երկրորդ նշանակութիւ-նից են բխում փառաբանիչ Ագաթ. փառա-բանել Շար. ժմ. Կիւրղ. ծն. փառամատոյց Գիւտ. թղթ. առ վչ. փառատրել Շար. Նար. յատկապէս եզակի գործածութեամբ փառ «փառատրական մեղեդի», որից էլ հարց-նափառ Տօնաց.։ Երրորդ նշանակութիւնից ևն ծագում փառաբանել «կարծել, դատել, այնպէս համարել» Կիւրղ. գնձ. ուղղափառ = յն. ὄοϑόδοςος Յճխ. Խոսր. Շար. ուղղա-փառհաւատ Բուգ.1 չարափառ=յն. ϰαϰώδοςος Խոր. Վրք. հց. այլափառ=յն. ετερόύοςος Փիլ. ևն։ Հոլովեալ ձևից է՝ փառացասէր Ոսկ. մտթ. Ա. 61։ Գրուած է ի փարաց կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան 117բ։ Նոր բառեր են փառակազմ, փառապանծ, փա-ռատենչ ևն։
• Tromler, Disputatio (1759?), էջ xxI7 (ըստ Karst, Gesch. d. Arm. Phil. 2) փառք բառի հետ է կապում եգիպտ. Potiphar անունը և Փարաւոն։-ՀՀԲ փառ «մեղեդի» դնում է փառ «մաշկ» ձևի հե՞տ։-ՆՀԲ փառք՝ լծ. վարկ, յարգ։-Պրս. բառի հետ կցեց նախ Muller SWAW 42, 252 և յետոյ, Lag. Ges. Abhd. 149։-Lag. Beitr, baktr. Lex. 38, 71 հպրս. -φερν-, զնդ. parənaiīh, պրս. parr (farr)։ Այվառ-ևան, Սիօն 1872, 110 պրս. ֆէր։ Մորթ-ման ZDMG 26, 526 բևեռ. parni հո-մանիշի հետ։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. x'āϑra հոմանիշի հետ։ Հիւնք. Պերոզ անունից։-Karst, Յուշարձան 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, արև»։
ՓԱՌ ՓԱՌԵՐ. յորմէ եւ ՀԱՐՑՆԱՓԱՌ. զոր տեսցես. Փառատրական մեղեդի նուագելի ի նախատօնակս, եւ այլ եւս կցուրդք երգոց. յորոց քանի մի այժմ անցեալ են ի կարգ ժամամտից.
Փառեր կիրակամտի, եւ այլոց տօնից. (Տօնացոյց.։)
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
• , ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզական) «օրէնք, կարգ ու կանոն, հին աւանդութիւն իրաւունք, օրինագիրք» ՍԳր. «սովորութիւն» ՍԳր. «Հաղորդութիւն» Եւթաղ. 134. Բուզ. Եղիշ. (այս առման մասին տե՛ս Վարդա-նեան, Եւթաղ. էջ 134 ծան.) «գաւառ կամ նահանգ» ՍԳր. Եւս. քր. (վերջին նշանակու-թիւնը սխալմամբ յառաջացած յն. νόμος «օ-րէնք» և νομός «գաւառ» բառերի նմանու-թիւնից), «կանանց ամսական հոսումը» ՍԳր. (հետևողութեամբ ասորերէնի, ուր [syriac word] ūrxā «օրէնք, բարք, կրօն, ամսական հո-ռում»)։ Ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Օրէն. ինչ. անօրէն Ա. կոր. թ. 21. Առակ. ա. 18. Ոսկ. մ. բ. 26. զօրէն «կեր-պով, ձևով» ՍԳր. Բուզ. տնօրէն Աբ. Սարգ. ինքնօրէն Եւս. քր. առանց սղման՝ օրէնա-դիր Փիլ. օրէնազանցութիւն Կանոն. նաև -օրէն «-ապէտ մակբայակերտ մասնիկր. 2. Օրէնս, որ բառի հայցական ձևն է. ինչ. օրէնսդիր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. օրէնսդրիչ Եւս. պտմ. Եփր. ծն. օրէնսուսոյց Գծ. ե. 34. Ագաթ. օրէնսատու Ճառընտ. Յ. Սրին-. ինչ. օրինապահ Ագաթ. օրինատր ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Եփր. եփես. և Փիլիպ. օրինապատում Եփր. թգ. Ագաթ. օրինական ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. անօրինական, ապօրինի (նոր բա-ռեր). 4. յնախդիրով՝ յօրէն, յօրին-. ինչ. յօրինել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. յօրինիչ Սեբեր. Եզն. 15. սեղանայօրէն Ոսկ. մ. գ. 17. թա-գայօրէն Նար. խչ. գեղայօրէն Նար. պճնա-յօրէն Նար. կուս.։
• Schrōder, Thesaur. 45 քաղդ [hebrew word] aurītā «տեղեկութիւն, օրէնք» բա-ռից. Lag. Urgesch. 221 զնդ. vərəna «յղութիւն»։ Justi, Zendsp. 270 կասկա-ծով զնդ. varona «հաւատք, կրօնք» ռա-ռի տակ։ Ludwig SWAW 55, 190 ցնդ. *ahuraena։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 6 սնդ. *aorəna։ Müller SWAW 64, 452 օր բառից՝ իբր «առօրեայ կեանքի վե-րաբերեալ»։ Մառ ЗВO 5, 316 պրս. āyīn բառից և Արաքս 1890 Ա. 112 զնդ. daena-«դէն»։ Մառի վերիվերոյ համե-մատութիւնը գիտական սիստէմի վե-րածեցին Andreas և Meillet (տե՛ս Maspero, Recueil 18, 216)։ Meillet. Rey. crit. 1896. 423 և յետոյ JAs 16 (1910), 383 գտնում է որ օրէն, օրի-նակ՝ պրս. āyīn, ā̄yīna բառն է, որի պհլ. ձևն էլ կայ, բայց անստոյգ ընթեր-ցուածով. այս անիմանալի գրչութիւնն է յօբϰ, որ ինքը կարդում է awiδen, իսկ Bartholomae՝ -εvānak' Մարք-վարտ (անձնական, նամակ 1926 թ. յունվ.) կարդում է պհլ. [other alphabet] aδvēn
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ագլ. Գոր. Երև.. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. օրէնք, Սեբ. յօրէնք, Ղրբ. Մրղ. օրէնք՝, Ասլ. էօրէնք, եօրեն*, Մկ. Սլմ. էօրէնք՝, Շմ. օրանք, Հճ. იայէնք.-իմաստի զանազանութեամբ Ագլ. ո՛րէնք «օրէնք» և օ՜րինք՝ «հաղորդութիւն». -Ալշ. անօրա «անկրօն, անհաւատ».-Նոր բառեր են օրինաւոր «շատ, լաւ», օրէնքել «հաղորդել», օրէնքուիլ (Մշ. օրէնկվիլ) «հա-ղորդուիլ»։
ՕՐԷՆ մանաւանդ ՕՐԷՆՔ. (արմատ բառիցս, Տնօրէն, Զօրէն, Յօրինել, եւ այլն) νόμος lex. Կարգ եւ կանոն սահմանեա յաստուծոյ կամ ի մարդկանէ. կրօնք. հաւատք. դեն. աւանդութիւն. իրաւունք. պատուիրանք. արարողութիւնք եւ Մատեանք օրինաց.
Ըստ օրինացն պաշտօնատար լինէին աստուծոյ. (Ագաթ.։)
cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.
• «քաշելով» Տօնակ. «մի տեսակ ե-րաժշտական խազ» Ոսկիփ. որից ի քարշ «քաշքշելով» Ագաթ. Եզն. քարշել «քաշել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. «լլկել, պղծել, բըռ-նառարել» Մն. լդ. 31. Գանոն. «բամբասել» Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. «տևել» Մեկն. դևտ. քարշութիւն Փարպ. քարշանք «չարչարանք» Կոչ. վայրաքարշ Սարգ. Տօնակ. գետնաքարշ Ոսկ. մ. ա. 1. գիշաքարշ Եղիշ. քարշնահետ «(վիշապի) քաշուելով գնալուց մնացած հետքը» Վրք. հց. ա. 244. երկրաքարշ Պիտ. ձեռնաքարշութիւն «գողութիւն» Տօնակ. ևն։ Նունը ր-ի անկումով դարձած է նաև քաշ «մի տեսակ խազ. 2. համառօտագրութեան նշան» Գէ. ես. (տե՛ս պատիւ բառի տակ). Վրդն. սղ. Գրչ. արիստ. «տաշտաթաղ» Վստկ. 65. 130. քաշել Եփր. գ. կոր. քաշանք «առևանգութիւն, բռնի քաշել տանիլը» Յայ-սմ. յնվ. 4. Զքր. սարկ. Բ. 45. 138. «կռիւ, ծեծկւուք» Անսիզք 61. «նախատանք» Սմբ. դատ. 123։
Զօրութիւնն՝ որ ի տապանակին, առեալ զվարսիցն դադոնայ՝ եբեր քարշ առ սեմսն. (Տօնակ.։)
herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.
• , ի-ա, ռ հլ. «մունետիկ, բարձ-րաձայն հրապարակող կամ յայտարարող» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Բուզ. «երաժիշտ, նուագածու» Եւս. քր. «սարկաւագի կարդա-ցած ինչ ինչ աղօթքները» Խոսր. ժմ. և պտրգ. «գանձ, տօնական տաղ» Նար. Գնձ. ժմ. «մեկնաբանական գրուածք կամ ճառ» Լմբ. ատ. Շար. Եփր. համաբ. որից քարոզել ՍԳր. Եզն. քարոզութիւն ՍԳր. Կոչ. քարոզա-կից Եղն. միաքարոզ Ագաթ. քաջաքարոզ Ասող. ճշմարտաքարոզ Թէոդ. մայր. մար-գարէաքարոզ Նար. առաք. քարոզատու (նո-րագիւտ բառ) Հայել. 255. քարոզչական, քարոզչութիւն (նոր բառեր) ևն։
ՔԱՐՈԶ. Ներբողեան. գանձ տօնից. երգ.
Եփրեմի քարոզ։ Քարոզ վարդանայ. (եւ այլն. Տօնակ.։)
Քարոզ կարդաց ահարոն, եւ ասէ, տօն տեառն առ վաղիւ։ Հրամայեաց մովսէս քարոզ կարդալ ի բանակին։ Քարո՛զ կարդացէք (կամ քարոզեցէ՛ք) պաղատանս։ Ընդ ամենայն քաղաքս քարոզ տաջիք կարդալ։ Քարոզ կարդասցի ընդ հրապարակս քաղաքիս.եւ այլն։
not, no, never, not at all;
away with! go along ! fye! for shame!
without, besides, except;
— յինէն, far be it from me, God save me!
— լիցի ինձ ի տեառնէ, God preserve me!
— քեզ, — լիցի, — մի լիցի, no! God forbid !
— լիցի քեզ, tar be such thoughts from thee;
— լիցի մեզ, we will not, we don't like;
— ի մէնջ, God preserve us, God save us;
օն անդր, — լիցի, oh! never fye! fye upon it!.
• ԳՒՌ.-Նախնական իմաստր անկախօրէն պահում են Վն. ք'ավել, Մկ. ք'mվիլ «վէրքը խնամել. դեղերով դարմանել, պահաանեւ» օր. Մի քիչ աղ դիր վէրքիդ, արիմը քառէ։-Կրօնական լեզուից փոխառեալ են Այշ. Մշ. քավել, Ախց. Կր. քավէլ, Մրղ. քաւրէլ «մեղ-քերը քաւել»։-էնկիւրիի թրքախօտ կաթոլիկ հայոց բարբառով քավարանլըք «մեղաւոր», որ կազմուած է հյ. քաւարան բառից՝ տճկ. -ləq «-ցու» մասնիկով, իբր «քաւարանա-ցու» (Բիւր. 1898, 866)
cloth;
cover;
drawers.
• ՆՀԲ «եբր. խէթօն, խէթօնեթ, յն. խի՛թօն, լտ. քիդօ՛նա, թունիգա, յորմէ՝ իտալ. քօ՜թթա»։ Տէրվ. Altarm. 74 թերևս պրս. xaftān կամ xafdān «զին-ւորական վերարկու»։
Կտաւի պատմուճան. շապիկ. բաճկոն. սփապածելի. ծածոյթ. քըթան լաթ. ... յն. խի՛թօն. լտ. քիդօնա, թունիգա. յորմէ իտալ. քօթթիա ).
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց ա-ռանց վկայութեան) «կրօնաւորի գլխարկ, կնգուղ» Եւագր. 23. Վրք. հց. ա. 250. Ճառ-ընտ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55, 321. Ոսկիփ. Առաք. պտմ. 195 (որ մեկնում է «գլխոյ թօփի»). գրուած նաև քիսութայ ԱԲ. քիւ-սիթն Շնորհ. ընդհ.։
κουκούλλον cucullus. որ եւ ԿՆԿՈՒՂ. Քիւսիթն. գիշտ. գտակ. եւ վեղար՝ գլխարկ կրօնաւորաց, որպէս սաղաւարտ զինուորաց.
heathen or pagan priest.
• , ի-ա հլ. (յգ. նաև քրմունք, քըր-մանց) «կուռքի պաշտօնեայ, կռապաշտի քահանայ» ՍԳր. Ագաթ. որից քրմանաւ Իւս քր. քրմապետ Եւս. քր. քրմանոյი Պտմ. ա-ղէքս. քրմութիւն Ագաթ. Եւս. քր. քրմորդի Եփր. գծ. էջ 11, քրմաժողով Ճառընտ. ևն։
Չքահանայ՝ պաշտօնեայ կռոց. (ըստ հնդկաց՝ պաման, յայլ լեզուս քահանայ կամ երէց ասի) ἰερεύς sacerdos. եբր. քօհէն.
christian.
• ԳՒՌ.-Ջղ. քրիստոնյա, Ննխ. քրիստօնյա, Պլ. Սեբ. Սչ. քրիսդօնյա, Մրղ. Սլմ. քիրիս-տօնյա, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. քրիս-տօնա, Ղրբ. քիրիստօ՛նա, Ասլ. քրիսդընյա, Մկ. ք'ըրիստունյա, որոնք բոլոր նշանակում են «կրօնով քրիստոնեայ», և գործածւում են յատկապէս հայ բառի յարադրութեամբ՝ հայ-քրիստոնեայ. իսկ Անտ. քիստինէ, Սվեդ. քիսդինիգ նշանակում են «հայ», ո-րից և Անտ. քիստինիւօկ «հայերէն»։ Վեր-ջին առման համար հմմտ. նաև գւռ. իտալ. krištianu, գւռ. ֆրանս. chrétien «մարդ», ալբան. greštera «մարդիկ», ռուս. креcть-внинъ «ռիւղացի», հին ռուս. նաև «մարդ», տերբ. hrišcanin «սերբ» (Berneker 634-5),
• ՓՈԽ.-Ուտ. քշտօն «քրիստոնեայ» և յատ-կապես «ուտէացի կամ հայ»։
Կամ իբր Քրիստոսական. քիստոնէական. Զոր քրիստոնեայ կրօնիւք վարժեալ. (Շ. վիպ.։)
chronicle;
chronological.
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «ժա-մանակագրութիւն, ժամանակագրական» Ուս. քր. Ոսկ. գծ. Շիր. քրոն. Սամ. երէց. գրուած նաև քրաւնիկոն, քրօնիկոն. լետին հնչումով՝ քննիկոն «տոմար, տոմարագիրք» Ասող. Վանակ. հց. Մագ. թղ. էջ 4, խրօ-նիկոն Լմբ. Իմ.։
ՔՐՈՆԻԿՈՆ. Բառ յն. χρονικός, -κή, -κόν, -κά chronicus, -ca, -cum, -ca. (գրի եւ ՔՐԱՒՆԻԿՈՆ, որպէս քրօնիկոն) Ժամանակական, եւ Գիրք ժամանակագրութեան. տարեգրութիւն.
worship among the ancient Persians;
good and faithful minister.
• = Պհլ. *kirpikār «բարի և առաքինի գործ» ձևից, որի դէմ ունինք աւանդուած պհլ. գ9 kirpak «բարի գործ, առաքինութիւն» (հա-կառակը vinās, որ է վնաս, յանցանք), օր. vinās hač kirpak vičitan «յանցանքը առա-քինութիւնից զանազանել», hač kirpak sut u hač vinās ziyān «առաքինութիւնից օ-գուտ և յանցանքից վնաս», kirpak karian «բարի գործել», kār u kirpak «կրօնական պարտականութիւն և առաքինութիւն» (Ny-berg, Hilfsbuch d. Pehlevi 2, էջ 120 և 129), պհլ. [arabic word] krpkar=մանիք. պհլ. [hebrew word] ︎ kirbkr=պրս. [arabic word] karfagar «բարի և արդար գործեր կատարող (մարդ)» (Salemann, ЗAH 8 (1908), էջ 89), պա-զենդ. kerba, kereba, թուրֆանի պհլ. kir-baγ, նաև յգ. kerbikān (տե՛ս Մայնոխրատ, հրտր. West, էջ 121), որ նշանակում է Մազ-դեզական կրօնի պատուիրած բարի գործե-որ. սրանք 33 տեսակ են և մի առ մի նշա-նակուած են Մայնոխրատի Լէ գլխում. գըլ-խաւորները առանձին դրուած են Դ գըլ-ևում, ինչ. առատաձեռնութիւն, ճշմարտա-ևօսութիւն ևն։ Իրանեան այս բառերը մահ-մետականութեան ժամանակ ջնջուելով՝ փո-ևանակուեցան արաբ. [arabic word] savāb «բա-րի գործ, վարձք» բառով։ Ըստ այսմ մեր բառը նախապէս պիտի ունենար քրպիկար ձևը, որ պ և տ տառերի շփոթութեամբ դարձաւ քրտիկար։ (Փարպ. հրտ. Վենետ. 1873, էջ 294 որպէս բարեգործ ձևը, որ ուղ-ղուած է Վասակին, կարծետ հայերէն հա-մապատասխանն է իբրև զքրպիկար-ի և հաստատում է բառի ծագումը)։
• Հին բռ. մեկնում է «Քրտիկար... լուացումն ի փոր չառնելով՝ մուտ տայք դիւաց և հոտոյ գարշութեան»։ ՆՀԲ առաջին վկայութեան մէջ մեկնում է «պաշտօն և պատիւ երկասիրութեամբ կամ ընտրողութեամբ», իսկ երկրորդի մէջ՝ «պաշտօնեայ երկասէր՝ հաւատա-րիմ, երախտաւոր... կայ և պրս. [other alphabet] ա-քեար. որպէս շողոմարար, [other alphabet] -կասպաս, իսկ ի Հին բռ. կայ քրտոն, որպէս պաշտօնեայ, քումարիմ՝ մեհե-ան»։ Տէրվ. Altarm. 89-90 առաջին հատուածի մէջ թարգմանում է «լտ. гolendo. լարգելով, պատուելով, պաշ-տօն մատուցանելով», իսկ երկրորդի
Բառ անյայտ. որպէս Պաշտօն եւ պատիւ երկասիրութեամբ կամ ընտրողութեամբ. եւ Պաշտօնեայ երկասէր՝ հաւատարիմ, երախտավոր։ Ըստ ՟ա. ասի.
Իսկ ի Հին բռ. կայ Քրտոն, որպէս պաշտօնեայ։ Քումարիմ մեհեան։
more than, more, under, beneath, over;
as, as well as, as much as;
or;
—եթէ, —թէ, that;
more, than;
անդր —, further, beyond;
ոչ ոք — զնա, no one but he;
առաւել -զե րեսուն եւ հինգ ամք են իմ, I am more than thirty five years old;
զքեզ ըն տրեաց -զազգս ամենայն, he chosed thee before all the nations;
պատրաստ եմք մեռանել —անցանել ընդ օրէնս հայրենիս, we are ready to die, rather than violate our country's laws;
հասաւ — զամենայն սուր, much keener than any other sword;
ո՛րքան քաղաղութիւն է ի տունս շինականաց — ի տունս թագաւորաց, when will peace reign alike in the cottage and in the palace !.
• «չափ, որչափ լինելը». իբր գոյա-կան առանձին գործածուած չէ, բայց շատ սովորական է իբր նախադասութիւն՝ քան, քան զ-, քան սական, քան չև, քան եթէ, քան թէ, քան զի ձևերով՝ ՍԳր. Ոսկ. Եզն. Բուզ. սրանից են քանի ՍԳր. քաներորդ Ոսկ. մ. ա. 4. քանիցս ՍԳր. քանիօն Սղ. լը. 5. Յոբ. ժգ. 23. Եստ. պտմ. Սեբեր. քանզի ՍԳր. ոռքան Հռ.. ժա. 13. Գղ. դ. 1, ժղ. թ. 1Ս. այնքան Խոր. Պիտ. այսքան Պիտ. նոյնքանի Սարգ. Լաստ. ցայսքան Փիլ. իմաստ. ցայն-քան Պիտ. անքան «անչափ» Վրք. և վկ. բ. 162. քանակ Փիլ. լին. Ոսկ. յհ. ա. 38. քա-նակութիւն Փիլ. լին. զուգաքանակ Յհ. իմ. ատ. վեցաքանակ Յհ. իմ. պաւլ. յն։ Սխալ է անքանակ Եզն. 226, որ ըստ Նորայր, Քըն-նասէր 10 պէտք է ուղղել անքակ։ Յետնա-բար մհյ. քան «որպէս» Վրդն. առկ. 175 (Խառնչէ քան զէշ, հաջէ քան զշուն «էշի պէս զռա՛, շան նման հաջի՛ր»)։
• ԳՒՌ.-Առւ. Ախզ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. ՍԱչ. Տփ. քանի, Մշ. Տիգ. քmնի, Մղր. քա՛նէ, Ղրբ. քա՛նըէ, Զթ, քանը՛, Վն. ք'անի, Արշ. Սլմ. ք'mնի, Մրղ. ք'mնի, ք'անը՛, Մկ. Սվեդ. ք'mնը՛, Հմշ. քօնի, Ասլ. քնի, Յղ. քնէ, Ազլ. քնա՛.-Ակն. քանի իւր, քանուր «քանի որ, որովհետև».-Հին հայերէնի քան զ-ձևի դէմ ունինք Ագլ. Ջղ. Տփ. քանզ, Տփ. քանս, Ագլ. Հւր. Սչ. քանց, Մշ. քանծ, Տփ. կանց, ղ'անց, Մկ. ք'mնց, Ջղ. քանջ, Վն. չանձ, Ջղ. քինչ (< քան ինչ), Ալշ. Բլ. Խրբ. Մշ. քընց, Մշ. քընծ, Սեբ. քընձ, Մշ. խընծ, Բլ. Մշ. խընց, Բլ. կըց, Ալշ. քըճ.-կրճատ՝ Պրտ. քըզմէզ, քըզ-քէզ «քան զմեզ, քան զքեզ».-էնկ. թռռա-խօս հայոց մէջ ծծկ. քանի՞ «քանի՞»։-Նոր բառեր են քանինոց, քանիանոց, քանիսա-նոց, քանիկան, քանիկական, քանո՞ւմ։
Լաւ համարիմք մեռանել՝ քան եթէ զայսպիսի գործ տեսանել։ Ոչ այլինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն արժանաւոր լինել զԱստուած տեսանել։ Ոչ ոք ի ժողովրդոցն ելանէր յերուսաղէմ ի տօնն, քան եթէ ի հետիոտս։ Ոչ միայն քաջութեամբն՝ քան եթէ յաւէտ իմաստութեամբն։ Ո՛չ զիս արդեանս աղէտք՝ քան եթէ անցելոցն քաջափառութեանց յիշատակք խսցոտեն. (Փարպ. Նիւս. կուս.։ Նանայ.։ Պիտ.։)
cf. Քանասարիկ.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) բուն նը-շանակութիւնը անյայտ է. գործածւում և իբր մակդիր արաբացի վայրագ գայլի. Նար. կթ. էջ 177, Ճաշոց 231 ա (կտկ. չրչ.), Սիմ. ապար. 51 (սեռ. քանասարաց), որ և քանա-սարիկ Ոսկ. մ. ա. 22 (յն. չարագոյն), քաննասարիկ, քաննասարեան Տօնակ.։
Քաննասարեան գայլաբերան եւ խարդաւանօղ։ Գայլաբարոյ քաննասարիկ հերձուածողք. (Տօնակ.։)
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
• Վէպք հնոյն Հայաստանի 44, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 361), Մ. խոր. և Հայոց հին վէպերը 1886, էջ 39 և վերջապէս Մառ, Ամառն. ուղևոր. էջ 12-13։
Հովիւ քաջ. (Յհ. ՟Ժ. 11. եւ այլն. բարի.) վասն որոյ ասի ի Տօնականն.
crumbling, falling, fall;
wane;
—ք, ruins, rubbish;
ի — ածել, to ruin, to destroy, to crumble;
ի — գալ, to go to ruin;
լուսին ի — է, the moon is waning.
• «աւերակ, փլած տեղ» Ոսկիփ. «դարափլակ» Առաք. պտմ. 70, 377. Բրս. մրկ. 148. «լուսնի լրանալուց յետոյ հետրց-հետէ նուազիլը» Եպիփ. ծն. Ուռհ. 295, 332, Վստկ. 28, 34. որից ի փուլ գալ, ի փու ածել «փլիլ, փլցնել, քանդել» Մարթին, Տօնակ. Ոսկիփ. փլանիլ Եզեկ. ժգ. 10. Յոբ. ժդ. 18. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. փլուցանել Ես-ժա 15 Բ. մև. ժ. 17, Վեցօր. կամ փլուզա-նել Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 15 և եբր. ե. փլատակ Ոսկիփ. փլած Խոր. դարափուլ Վրդն. պտմ. դարափլակ Յհ. կթ. 205 (չունի ԱԲ), վաղա-փուլ Ագաթ. վիմափուլ Անյ. բրձր. փլել «լուսնի նուազիլը» Վստկ. 39. գրուած նաև բլաւ Անկ. գիրք նոր կտ. 300, Հաւաք. 5 բլան «փուլ եկան» Պատմ. ԺԸ դարից (Դի-ւան, ժ. էջ 121), ուժն բլցնել «թուլացնել» Մխ. բժշ. 99. կրկնութեամբ բլբլակ «փըլ-փլած» Վրդն. առ. 264, բլբլկեալ Առաք. պտմ. 205, 267։ Արդի գրականում (արև-մըտեանից սկսելով և յետոյ արևելեանին անցնելով) սովորական դարձաւ փուլ «երե-ւոյթ, շրջան» իմաստով (առնուած լուսնի փուլերից, ճիշտ ինչպէս ֆրանս. phase)։
Յորժամ արատ եւ վասն լինի յեկեղեցականս, խախատի եւ ի փուլ գայ աշխարհ. (Տօնակ.։)
member of a curia.
• , ի-ա հլ. «գործակալ». վէև ան-գամ ունի Պղատ. տիմ. 82, որ և իբր բացա-տրութիւն աւելացնում է «որք են վերագոյն պաշտօնեայք տաճարին»։
• = Յն. φρατωρ «եղբայրակից, ընկերակից. 2. ցեղակից. 3. դիւանական պաշտօնեալ, պալատական»։-Հիւբշ. 387։
Բառ յն. φράτωρ curialis, tribulis. Գործակալ եւ պաշտօնեայ միաբանութեան իրիք.
Ասէ ոմն ի փռատորացն. (յաւելու թարգմանիչն), որք են վերագոյն պաշտօնեայք տաճարին. (Պղատ. տիմ.։)
dry brushwood, faggots.
• ՆՀԲ «բառ յն. ֆրի՛սսանօն, ֆրի՛ղա-նօն»։
Բառ յն. ֆրի՛սսանօն, ֆրի՛ղանօն. φρύγανον sarmentum, virgultum, quisquiliae. Խռիւ. չորացեալ եւ արեւակէզ ուռ, խոտ, բոյս. եւ հիւսեալ ի խոտոյ. խոտեղէն. չորցած խոտ, ճիւղ.
priest, clergyman.
• , ի հլ. «կրօնական մի պաշ-տօնեայ, տէրտէր» ՍԳր. Եփր. քրզ. որից քահանայութիւն Ագաթ. քահանայել Եփր. գծ. 23. քահանայապետել Եւս. քր. զքահա-նայ Փարպ. չքահանայապետ Բ. մկ. դ. 13. քահանայարան «տաճար» Տիմ. կուզ. էջ 287. Ճառընտ. ունինք և քահանայատակ «լտ. peonia բոյսը» Բժշ. (>ՀԲուս. § 3123), որ կոչուած է նաև քահանայուկ, խաչափայտ. հարիւրալամ ևն. այս անունները ստագած է ժողովրդական հաւատալիքների համեմատ. արաբերէն էլ ըստ ՀԲուս. կոչւում է [arabic word] kahiānā (չունի Կամուս), որ կարող է մեր բառից ծագած լինել կամ ընդհակառակը հայերէնը նրանից փոխաեալ և յարմարեալ։
• դնում նաև ՆՀԲ, Peterm. 32, Riggs Քերակ. 1856, էջ 60 (եբր. kohen), Lag. Urgesch. 848, Müller SWAW 41, 13, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։ Ալիշան, Հին հաւ. 459 յիշում է «Սանտուիչի կղզեաց քահունա «կրօնաւոր»։
ἰερεύς sacerdos, sacrificus. Երէց. աւագն ի պաշտօնեայս տեառն՝ օծեալ, հաշտարար Աստուծոյ պատարագաւ, քաւիչ ժողովրդեան. որ ի հնումն էր ստուէր, իսկ ի նորումս ճշմարտութիւն. ի յն. եւ լտ. նոյնպէս կոչի եւ չքահանայն կռոց, որ ի մեզ ուրոյն կոչմամբ Քո՛ւրմ ասի.
he-goat, goat;
weedings;
— հանել, cf. Քաղահան առնեմ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. քաղել, Վն. ք'աղել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. Ռ. Սեբ. քաղէլ, Ասլ. քաղէ՝լ, Ագլ. Գոր. Զթ. Խրբ. Շմ. Տիգ. Տփ. քաղիլ, Հմշ. քաղուշ, Սկ. ք'առիլ, Սվեղ. ք'mղիլ.-Նոր բառեր են քաղ-հան, քաղհանաւոր, քաղհանիչք, քաղհանել (>քաղհնել, որից քախնել Մշ. Ռ. «քաղհանք անեւ». Արր. «մանրամասն որոնել», ինչ. յն. σϰαλεύω), քաղատեղ, քաղոտել, քաղոց. քաղօն, քաղքաղել.-Սչ. քաղել, քաղվել ըս. տացել է ընդհանուր իմաստ, իբր «հաւա-քել, հաւաքուիլ», ինչպէս մարդիկ, դրամ ևն.-կարևոր բառ է քաղլակ «քթոց», որ և քաղալակ Ագլ. Երև. Ղրբ. =մհյ. քաղելակ (Նորայր, Բառ. ֆր. 143 ա)։
Կռօնոս յայծի հեծեալ ի վրնջապապչակն քաղ սալասմբակ. (Մագ. ՟Ծ։)
• (որ և ըստ ՋԲ և ԱԲ անթեմն) «մի տեսակ բոյս կամ ծաղիկ». Կոչ. 321 (թարշամեսցի ոսկեծաղիկն... զի անթեմս այս երևելի բանջար է բազմապատիկ, որ շուրք զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձևս զը-տերևովն). որից էլ Ճառընտ. և Տօնակ.։ Նոյնը յետին բժշկարաններում սխալմամբ գրուած է և առթիմոն, ավթիմոն, օթեմոն և նշանա-կում է «մի տեսակ բոյս՝ բաղադրեալների սե-ռից, որի ծաղկից պատրաստում են միջա-տասպան փոշի. ֆր. pyréthre» (ըստ Նորայր ՀԱ 1923, 346)։
Անթեմս այս երեւելի բանջար է. շուրջ զիւրեաւ ունի բուսեալ ճառագայթաձեւս զտերեւովն. (Կոչ. ԺԵ. յորմէ եւ ՃՃ.) եւ (Տօնակ.։)
female of domestic animals, she-cat, hitch.
• (կամ քենթ, քենդ) «էգ շուն» Վատկ. 221 (Որձն (շան) և քէնթն ի մէկ ազգէ պի-տին)։ Նոյն է գւռ. քօնթի գալ «էգ շան սան-կութեամբ կատաղիլը»։
Քած շուն կամ կատու. եւ այլն. քօնճիկ. (լծ. լտ. քա՛թուլուս ).
sect.
• , ի հլ. «զրադաշտական կրօնը» Եզն. (քանիցս). որից քէշակարկատ «հնարող մո. գական կրօնի» (ծաղրական բառ) Եզն. (գըր-ւած քtշտակարկատ Կանոն.) նոյն են նաև կեշտ (տե՛ս առանձին) և քեշտ Եփր. վկ. արև. 168։
• -Պհլ. [other alphabet] ︎ kēš, kiš «կրօն, հաւատք». ա-ւելի ընդարձակ տե՛ս կեշտ։-Հիւբշ. 258։
որ եւ ԿԷՇՏ կամ ՔԷՇՏ. պ. քիյշ. Կրօնք. գեն. աղանդ.
Եթէ նոյն քէշ է երկոցունց, ընդէ՞ր տտիցեն մոգք զզանգիկս։ Ի քէշին մի են երկոքեան։ Ոչ քան զնոցայն միայն, այլեւ քան զամենայն քէշից։ Պաշտօնեայք այնր քէշի. (Եզնիկ.։)
• (յետնաբար ռ, ի հլ.) «խորհուրդ, մտածութիւն, միտք» Յճխ. Ոսկիփ. Վրդն. առ. 127. Տօնակ. որից խորհիլ «մտածել» ՍԳր. «հոգ տանիլ» ՍԳր. «մտադրուիլ» ՍԳր. Մծբ. «մէկի հետ խորհուրդ անել» ՍԳր. «կարծել» Աթ. խորհուրդ ՍԳր. Վեցօր. Ա-գաթ. Եզն. Բուզ. (յգ. խորհրդանի Մագ. մեծ են. էջ 28, 43). խորհրդաբար Ոսկ. յհ. ա. 31, բ. 1. խորհրդածութիւն Ոսկ. յհ. ա. 27. խորհրդակալ Ագաթ. խորհրդական ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. խորհրդակիր Եւադր. մտախորճ ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Ագաթ. համախորհ Ոսկ. փիլ. իրաւախորհ Եզն. բարեխորհել Կորիւն. բա. րեխորհուրդ Բուզ. երկխորհուրդ Եւագր. զրա-խորհուրդ Գ. մակ. զ. 9. լայնախորհուրդ Մծբ. նոր բառեր են՝ խորհրդաժողով, խորհրդակ-ցական, խորհրդանշան, խորհրդարանական ևն։ Առմատիս երկրորդ ձևն է խոՒ, որ կազ-մուած է ր-ի անկումով. առանձին գործա-ծուած կայ միայն խոհ «գիտուն» Հին բռ. ո-րից խոհիլ «մտածել» Տիմոթ. կուզ, էջ 9, 35, 116. իրաւախոհ ՍԳր. Ոսկ. Ա. կոր. ան-խոհ «անմիտ» Տիմոթ. կուզ, էջ 314. մտա-Խոհ Ծն. զ. 6. Բ. մակ. ժդ. 8. Ոսկ. մ. ա. 15. ողջախոհ Փարպ. ողջախոհութիւն Ոսկ. յհ. ա. 35. բղջախոհ Պիտ. Կղնկտ. գրուած նաև խոխ՝ ինչ. համախոխ Անան. ժմնկ. 51. հ5. բառասկիզբը գտնուած օրինակները բո-լոր յետոսկեդարեան շրջանին են պատկա-նում. այսպէս՝ խոհական, խոհականութիւն խոհեմ, խոհուն ևն՝ Փարպ. Խոր. Պիտ. ևն. (մէկ անգամ միայն կայ խոհեմ «խորա-մանկ» Կիւրղ. ծն.)։ Սրանից հետևում է՝ որ խոհ բառի մէջ ր-ի անկումը սկսած է հա-զիւ ոսկեդարի վերջը և այն էլ նախապէս ռառավերջում, որից անցել է և բառասկիզբը։
Եւ որ առաջն լինի ի բարձրագոյն խորհսն փառս տուեալ. (Տօնակ.։)
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
to throw ones self, to fall;
to dress one's self.
(Նեստոր զիւրեաւ) անաստուածութիւն արկուցեալ՝ ժանտ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
to untie, to loosen, to detach, to break;
to unchain, to slacken;
to unpack, to unfold;
to unload, to deliver;
to dispatch, to expedite, to send;
to release, to let go;
to relax;
to throw, to thrust, to fling, to shoot;
to discharge, to disband, to dismiss;
— ի մեղաց, to absolve;
— քարինս պարսատկաւ, to sling;
ձայն —, to scream, to cry;
աչս —, to ogle, to cast eyes on;
— ճառագայթս, to cast a brilliancy, to shine;
բոցս, կայծակունս —, to sparkle;
կիցս —, to fling, to yerk;
նետս —, to draw the bow;
հրացան —, to let off a gun;
հրետ —, to fire a cannon;
— զկին, to divorce;
— զատեան, to dismiss the session;
— զոք, to dismiss a person;
փուք —, to fart, to break wind.
ἁποστέλλω, ἑκπέμπω. mitto, emitto, Առաքել. յղել. ուղղել. թողուլ երթալ. ի բաց վարել. խրկել, խաւրել. եօլլամագ. կեօնտէրմէք. սալը վէրմէք.