great heat.
Յարեգակն տօթութիւն է, եւ կարօղ է հասուցանել եւ լիացուցանել.
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Երրեակն է կատարելագոյն տօնականաց պատարագացն. (Փիլ. լին.։)
low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.
to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
Ի հասանել ջրհեղեղին, եւ վաղվաղակի ցածնուլ։ Ցածնու պատերազմ։ Արեգակն բարձրացեալ՝ առնէ ամառն. եւ ի կշիռն ելեալ՝ ցածնու. եւ ե՛ւս ցածեալ ընդ հարաւ՝ կազմէ ձմեռն։ Աւուրք չարութեան ցածնու առաջի նոցա, եւ ցածեաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Երզն. մտթ.։ Վրդն. պտմ.։ Լմբ. սղ.։)
to reduce to want, to impoverish, to make unhappy.
Այր զընկեր կա՛մ դարանեալ սպանանէ, կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24.) (ա՛յլ ձ. գաղտապէս յակնեցուցանէ, կամ յանդ կամ յարկանէ ցուցանէ. յն. ցաւագնեցուցանէ, կամ տառապեցուցանէ)
land-measuring, surveying.
Կարեւոր է դիոպտառ (գիտակն) առ ի ցամաքաչափութիւն. (Խոր. աշխարհ.։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
Արեգակն զժահահոտութիւն ցամաքեցուցանէ. (Խոսր.։)
drying, withering, dessicative.
Բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի։ Արեգակն առանց օդոյ խառնուածոյն այրիչ եւ ցամաքեցուցիչ է։ Հուր ջծոյ ցամաքեցուցիչ։ Այրս ցամաքեցուցիչ հողմոյս ասէր հարսնն, թէ արի՛ հիւսիս, եւ ե՛կ ի հարաւ. (Վեցօր. ՟Թ։ Եզնիկ.։ Բրսղ. մրկ.։ Լմբ. սղ.։)
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
νύξ nox. Ժամանակն՝ որ յերեկոյէ մինչեւ յայգ, այսինքն ցառաւօտ. այն է գիշեր. (որոյ ներհակն է ցերեկ, այսինքն տիւ)
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
Կամի նախ քան զգիշերն ածել ի հաշտութիւն պօղոս, եւ ապա տալ ցայգութեան։ Կարեւոր աղօթից պէտք են, եւ բազում արտասուաց, եւ ցայգութեան եւ ցերեկութեան։ Աղօթից պէտք են, մանաւանդ տռաւօտին աղօթից եւ ցայգութեանց։ Ցայգութենէ եւ զցերեկութենէ, կամ զարեգակնէ եւ զլուսնոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
to spout, to cause to gush out, to spirt out;
to shine, to beam, to emit rays;
տիղմ —, to splash, to bespatter.
Ցայտեա՛ այժմ աղաչեմ զքեզ, կրկին շնորհ լուսափայլութեան։ Իմանալի արեգակն է յիմացական աչս ցայտեալ յերկնից. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
Զաշտարակն տապաստ դաշտացն ցան եւ ցիր կացուցանէր. (Ագաթ.։)
to sow, to strew;
to spread, to scatter, to diffuse;
to sprinkle, to besprinkle.
Զգիր աղաչանաց մերոց պատառեալ, եւ ցանեալ ընդ երեսս մեր խստութեամբ։ Ցանելի (դեղ) աչաց է, որ զոգւոյ՝ ակն պղտորեալ ի սրտմտութենէ՝ մաքրել կարող է. (Կլիմաք.։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Գանձ ցանկալի։ Անօթս ցանկալիս։ Ցանկալի սպասուք տանն տեառն։ Զերկիրն ցանկալի։ Զտունս ցանկալի։ Այգիս ցնակալի։ Զցանկալի ապարանս։ Զվիճակն իմ ցանկալի։ Տիրեսցէ ի վերայ ամենայն ցանկալեացն եգիպտացւոց։ Ցանկալի էր տեառն անձն նորա։ Ցանկալի է նա քան զոսկի։ Եթէ մեծութիւն ցանկալի է ի կենաց ստացուածս.եւ այլն։
to surround with hedges;
to encompass, to encircle.
Յիշեա՛, զի արտաքսեալ եղեր յայնց կենաց, եւ ցանկապատեաց զգունակն (անախտ սերնդեան) բոցեղէն սուրն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
Իբրեւ ձեռն կամ ակն ցաւագնեալ։ Թէպէտ եւ ցաւագնի մեր ձեռն կամ ակն, կնքեմք զցաւագնեալն անդամ պատուական խաչիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
by day, in daytime, during the day, in broad daylight;
զցայգ եւ զցերեկ, day & night;
զօրն ցերեկ, all day long.
մ. ՑԵՐԵԱԿ ՑԵՐԵԿ. յորմէ ռմկ. ցորեկ. ἠμέρα, τῆς ἠμέρας, τὴν ἠμέραν, πρὸς ἠμέραν dies, die, per diem, versus diem. Ժամանակն՝ որ յայգուէ մինչեւ ցերեկոյ. այն է Տիւ. ... Ի տուընջեան. ցորեկը, ցորեկուան ատենը.
Զցերեակն համբերեալ ոչ ճաշակել։ Որ զցերեակն ուսուցանէ զժողովուրդն ի տաճարին. (Բրս. պհ.։ Զքր. կթ.։)
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
Ահա մնասն քո զոր ունէի՝ ծրարեալ՝ ի վարշամակի։ Վարշամակն որ էր ի գլուխ նորա, ոչ ընդ այլ կտաւսն կայր։ Ի քրտանէ նորա թաշկինակս կամ վարշամակս. (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 20։ Յհ. ՟Ի. 7։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 12։)
Վարշամակն (խոյր եպիսկոպոսական) ի գլուխն բարձրանիշ տեղի՝ սաղաւարտ փրկութեան. (Ոսկիփոր.։)
hair, head of hair, locks, tresses;
foliage, leafy branches, leaves, green dress;
coma, beams;
—ք գիսաւորի, beams or tail of a comet;
—ք բերինիկեայ, Berenice's hair, coma Berenicis;
—ք առիւծու, ձիոյ, mane;
—ք գեղածփեալ, waving, flowing locks;
cf. Հիւսակ;
հողս արկանել զ—իւք, to cover the head with ashes;
cf. Հեր, cf. Մազ.
Արուսեակն գեղեցիկ վարսիւք իւրովք խայտայ ի ժամ առաւօտուն. (Նար. յովէդ.։)
cf. Վարսաւոր.
Ծագեաց աստղն վարսադիտակ՝ սուրբ առաքեալն թադէոս։ Արուսեակն վարսադիտակ, եւ փայլածուն գեղեցկապաճոյճ. (Ճ. ՟Բ.։ Ոսկիփոր.։)
oats.
Մանրախոտքն, որպէս լօռն, եւ վարսակն, եւ կնիւնն։ Յօղունն վարսակայ ամենեւին փոր եւ սնամէջ է։ (Ագաթ։ Վեցօր. Ե։)
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
Աստղն անրախոտքն, որպէս լօռն, եւ վարսակն, եւ կնիւնն։ Ցօղունն վարսակայ ամենեւին փո՛ր եւ սնամէջ է. (Ագաթ.։ Վեցօր. ՟Ե։)
noble, grand;
— տէր, my lord, your lordship.
Յիշելով զտնանկացեալ վեհազն (կամ զուն կամ զին) որդեակն իւրեանց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
ՎԵՐԱԲԵՐԵԼ. Յարաբերել, վերածել. վերագրել. ընծայել որպէս յանկաւոր եւ ճահաւոր. ձգել. ուղղել. համեմատել. ակնարկել.
elevation, rise, ascension;
presentation, offering, Anaphora;
relation, reference, regard;
eructation, vomiting;
anaphora;
— ունել, to be in correspondence or relation with.
Յաստուած առնելով զակնարկութիւն եւ զվերաբերութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Ասի լեառն փոքր, եւ կորեակն մեծ ... այլ առ այլ վերաբերութիւն է։ Այսպիսաբար զանազանելով վերաբերութեամբ. (Արիստ. քանակ.։ Պիտ.։)
to write upon, to inscribe;
to attribute, to refer to;
to write above, before.
Սարդիոն ակն վերագրեալ էր անդրանկանն՝ ռեբեն. (Համամ առակ. (որ բերի եւ ի նախադրեալ առմունս)։)
imposed, added, additional;
imposition, addition;
epithet, adjective;
exponent, index;
article (ս, դ, ն);
a note.
Ո՛դ վայրապար ասէ՝ կոյս, այլ կոյսն. յաւելուածով վերադրին նշանաւորն իմն եւ միայն զայն այնպէս իմն ակնարկէ։ Յայտնէ վերադրաւն՞ եւ այլն. (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
ՎԵՐԱԴԻՐ ՏՈՄԱՐԱԿԱՆ. ἑπαίτος, ἑπακταί, παρεμβολή intercalatus, intercalatio, epacta. Չափ մետասան աւուրց՝ որովք առաւելու արեգակնային տարին քան զլուսնականն. երբ զայս յաւելուած ամ ըստ ամէ հաշուես, եւ ՟լ ՟լ ի բաց թողեալ, գտանես զմնացեալն, այն կոչին եւ է վերադիր տարւոյն։ (Սարկ. տոմար.։ Զքր. կթ.։ Վանակ. տարեմտ. եւ այլն։)
to fly away, to take flight;
— յերկինս, to be borne to heaven.
Յերկինս վերաթեւել։ Վերաթեւեալ ընդ առաջ քրիստոսի։ Վերաթեւել ի տեղի անկելոց հրեշտակաց։ Վերաթեւեալ ելանէ յանմարմնականացն դադարս։ Առ փրկչական մարմինն վերաթեւեալ ամբարձցիս։ Վերաթեւեալ ի վերին աշտարակն սիոն. (Նեղոս.։ եւ Ճ. ՟Գ.։ Շար.։ Զքր. կթ.։ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։ Յհ. կթ.։)
to cry out, to exclaim;
to implore, to invoke.
Միաբանութեամբ յակնարկելն իւրեանց՝ զքեզ վերակարդային յօգնութիւն. (Շար.։)
contemplation, meditation, elevation of the mind, intellect or thoughts.
ՎԵՐԱՀԱՅԵՑՈՒԹԻՒՆ ՎԵՐԱՀԱՅԵՑՈՂՈՒԹԻՒՆ. ἁνάνευσις suspectio ἑποψία visio, aspectus. Վերակնելն. ի վեր ակնարկումն. վերնական նկատումն. խորին տեսութիւն.
Զտեսողականսն զօրութիւնս՝ ցուցանել զառ ի յաստուածայինն լոյս երկատեսակն վերահայեցութիւն։ Զթաքունն եւ զխորհրդականն վերահայեցութիւն աշակերտին սիրեցելոյ։ Օտար յամենասրբազանէն վերահայեցութենէ եւ հորդորութենէ. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
to ask from above, to implore, to invoke.
Հայցել ի վերուստ, կամ վերակնելով հոգւով.
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
Պահելով զպատուիրանն՝ յանապականութեան եւ յանմահութեան վիճակն մարմին վերամբառնայ։ Վասն որոյ եւ յայդպիսի պատիւ վերամբարձար։ Գետնաստորս սակաւ մի վերամբարձեալս ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին։ Զխաղաղացեալ ոգին եւ յոյժ վերամբարձեալ՝ շրտուցանէ, որպէս զաչս լոյս կայծակեալ. (Լծ. ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
Արեգակն ծագելովն եւ վերանալով եւ ի մուտս դառնալով. (Եզնիկ.։)
reverence.
to palliate, to veil, to cover, to cloak, to shroud.
Զլոյս վերարկեալ որպէս զօթոց։ Վասն մեր ի խանձարուրս շարունակեցաւ վերարկօղն փայլակնատարած լուսոյն. (Ժող. շիրակ.։ Զքր. կթ.։)
to raise, to lift on high, to set up;
— մտօք, to abstract.
Բազմացաւ ջուրն, եւ վերացոյց զտապանն։ Վերացուցեալ զգաւազանն՝ եհար զջուր գետոյն։ Վերացոյց սաւուղ զգեղարդն ի վերայ յովնաթանու։ Ի վերացուցանել տեառն զեղիա շարժմամբ յերկինս։ Վերացոյց զպսակն ի գլխյ իմմէ։ Վերացուցանիցե՞ս զվիշապն կարթիւ։ Եթէ վերացուցի ձեռն ի վերայ որբոյն։ Որ վերացոյց աջով իւրով զմովսէս։ Հոգի տեառն վերացոյց զիս եւ բարձրացոյց.եւ այլն։
cf. Վերելեակ.
Սա է հեծեալն, իսկ նա վերելակն. քանզի հեծելոյ գործ է մղելն եւ վարժելն զձի. իսկ վերելակին բերիլ՝ ու՛ր ուրեք կենդանին ածիցէ։ Եւ ի ծովու՝ նաւասաւոյն տանել եւ բերել զմակոյկն եւ ուղիղ վարել. իսկ վերելակին՝ կիրս կրել, որ ինչ միանգամ ընդ նաւն անցանէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ձի ոք նորավարժ ոչ կարացեալ յինքենէ զվերելակն իւր ի բաց ոստուցանել. (Յհ. իմ. ատեն.։)
mounting, ascending, ascensional;
rider, cavalier, horseman.
(Ձի կրթեալ անխակ քաղցրութեամբ բերել զվերելակն ինքեան յառաջիկայ դիտաւորութիւն. (Պիտ.։)
appearance;
superficies, surface.
Անորակն կերպացեալ լինի ծառայական կերպիւ, եւ ամենայն լրութեամբ վերերեւութեամբ կերպարանեալ եւ որակացեալ. (Զքր. կթ. ծն.։)
cf. Վերընկալ.
Սրբութեան սեղանոյն սքանչելի զգեստն ... զվերընդունակնանբաւ բնութեան տէրունոյն մարմնոյ. (Նար. խչ.։)
that is above, high, upper, superior;
celestial;
outward, exterior, external;
cf. Երեսք.
Երկինք վերինք, եւ որ ինչ յերկինս։ Ոչ ներքինք շարժել կարեն, եւ ոչ վերինք դրդուեցուցանել։ Քանզի արեգակն ի վերնում կիսագնդին է, օր է (ամենայն տիւ). (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Բ։ Անյաղթ պերիարմ.։)
up, upon, above;
beyond;
over, aloft;
ի — կողմանէ, from above;
ի — քան, above, over;
— գրեալ, written above.
Զվերոյն ստորնումն ներհակն դնեն. (Արիստ. քանակ.։)
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Ոչ վերջացաւ ի հակառակն քո ընթացից։ Վերջացելոցն ի հարսանեաց։ Վերջանամք ի գոհութենէն աստուծոյ։ Նա՝ որ ի վերջանալ մրդկային հնարից՝ ապա զառատութեան շնորհսն զեղու. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ երգ։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատեն.։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
Վերջնով բարեգործութեամբք հանգուցեալքն նորոգեսցին։ Տացի թոշակն վերջին. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Շ. ընդհանր.։)
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
Կատարածիւս այսու յանգել ամանակն, եւ այսպէս զամենայնին (աշխարհի) վերտառութիւն լինել։ Զվերտառութիւն բաղկացելոցն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Դ. ՟Ի՟Ե։)
cf. Վեցեակ.
Վեցեակն վեցակաւ։ Սեռականագոյն վեցակ իմն։ Միաբան է վեցակին առաջնոյ. քանզի առաջին վեցակն յիւրոցն զուգի մասանց. (Փիլ.։)
cf. Վեցերեակ.
Զմահկանացուսն յարաչափելով վեցեկին, իսկ զերջանիկսն՝ եօթներեկին առաջնում։ Վեցեակն վեցակաւն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
Երկոտասան բաղկանայ յերկուց վեցեկաց. եւ վեցեակն առաջին՝ կատարեալ թիւ է. (Մխ. դտ.։)
six;
sixth.
Սպառեալ լինի վեցերեակն եւ մահականցուքն։ Ի վեցերեկին ապականութիւն, եւ ի միակին փրկութիւն եղեւ։ Վեցերեակն համարեալ լնի թիւ ընդ միակին։ Ընդ վեցերեկին ընդ ընտանւոյն, եւ այլն. (Փիլ.։)
cf. Վեցմատնի.
Սպիտակն, եւ երաժշտականն, եւ վեցմատեանն, եւ այլք ամենայն սուրբք հաղորդին ի մի անձն, եւ ոչ ի բնութիւն. (Մխ. ապար.։)
six-fingered.
Սպիտակն, եւ երաժշտականն, եւ վեցմատեանն, եւ այլք ամենայն սուրբք հաղորդին ի մի անձն, եւ ոչ ի բնութիւն. (Մխ. ապար.։)