burial-tax;
land-tax.
Յաղագս դատաստանի անուանեալ հողադրամաց։ Հողադրամդ այժմ անուանեալ՝ ո՛չ է ի կանոնական հրամանաց։ Դրամդ հողոյ ի կապալաւոր քահանայից եղեւ՝ վաճառել զգերեզմանս. բայց քրիստովնեայք ըստ յուսոյ տան զդրամն հողոյ. (Մխ. դտ.։)
slipper;
pump;
list-shoe.
σανδάλιον calceus, caleamentum, sandalium. Ագանելի ոտից ի կաշւոյ՝ ո՛ր եւ է ձեւով. մոյկ, սանդալ, տրեխ, կոշիկ. (որ թափէ կամ դափէ զհող ի կոխելն զերկիր, կամ ի բաց թափէ եւ պահէ զոտս ի հողոյ)
Սուրհանդակք հետեւակք՝ զանգապանօք ունին հողաթափս. (Մխ. դտ.։)
cf. Հողածնեալ.
γηγένης terrigena. Ի հողոյ ծնեալ. ծնունդ երկրի. երկրածին. մարդ. ադամ. եւ Ամենայն կենդանի՝ մանաւանդ ցամաքային.
Տասներորդ է նոյ ի հողածնէն. այսինքն յադամայ. (Փիլ. լին.։)
Ազգ մարդկան տիրեմք հողածին կենդանեաց։ Զհողածին եւ զծովային տեսակս կենդանեաց։ Բնաւ հողածին կենդանեաց զարմս ծննդովքն եւ ձագուցն երամովք. (Պիտ.։)
earth-born.
Ասաց ստեղծիչն հողածնիցելոյն (ադամայ). (Յհ. իմ. երեւ.։)
diver, coot;
cormorant;
—ք, dust;
atom, corpuscle, mote.
ՀՈՂԱՄԱՂՔ որպէս Հող մաղեալ. մանրամաղ փոշի. շամանդաղ, հիւղէ.
cf. Հողեղէն;
humic;
որդն —, earth-worm, mawworm.
Հողային մասանց, եւ որչափ օդային իցեն՝ չափաւորութիւն ունելով. (Պղատ. տիմ.։)
to be reduced to earth, to return to dust.
Հող լինել. ի հող դառնալ. հողադարձիլ.
to reduce or change to earth;
քաղաք —ուցեալ, a city built on a hill.
ἁπογαίω in terram verto. Ի հող դարձուցանել.
earthen;
terrestrial, earthly.
Առ ի չհպարտանալոյ հողեղինին՝ որ ի հողոյ եղեւ, եւ ի հող դառնալոց էր. (Եզնիկ.։)
sheltered, secure from winds;
tranquil, calm, peaceful.
Խաղաղացեալ ի հողմոց. հանդարտ.
shaken, agitated by the wind.
Այլ ի սա փչել՝ զգոյացուցանողն հողմաշարժ կենդանութեամբ հաւանելի է. (Եղիշ. հոգ.։)
lover.
Լայնեցի ընդարձակեցի զանկողին կամացս դիւացն հոմանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
Հոմանուանք (կամ հոմանունք) ասին, յորոց անուան միայն հասարակ. իսկ ըստ անուան բան գոյացութեան այլ. ո՛րզան, կենդանի՝ մարդն, եւ գրեալն (այսինքն նկարեալն). (Արիստ. ստորոգ.։)
Ի հոմանուանցն բարւոք բանիւ դասեսցի։ Սահմանք ոչ ի հոմանուանցն. (Կիւրզ. Գնձ։)
equivocalness, equivocation.
Դաւիթ, որ եւ մարգարէ եւ արքայ. սորին հոմանունութեամբ պատուելոյն դաւթի մեծի փիլիսոփայի։ Սխալեալ ոմանք ի հոմանունութիւն անուանն՝ զյուդայն յուդաս յակոբեան կոչեցին. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
Զհրաշափառ հինգշաբթւոջ հոյակապ խորհրդածութեամբ օր տօնախմբել արժանաւորեցաք. (Զքր. կթ.։)
renowned, celebrated.
Քաջանուն. հոյակապ անուամբ. մեծանուն. որպէս ի դիմաց յորդանան գետոյ ասի,
gustative.
Յորժամ զլեղւոյ ոք զանուն բերէ, եւ ճաշակական մասն կենդանւոյ. (Դամասկ.։)
cf. Ճաշակից.
Արդարք եղիցին ճաշակակիցք քո. (Սիրաք. ՟Թ. 22։)
"degustation;
cf. Ճաշակելիք."
Մտանեն ընդ բերան համադամ ճաշակաւորութիւնք. (Եփր. թագ.։ եւ Վահր. յար.։)
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
Ճաշակեսցէ զդարձ փոխարինին իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
Բժիշկքն ի խիւսէ եւ ի դեղոց՝ զոր կազմեն հիւանդաց, նախ ինքեանքն ճաշակին. (Տօնակ.։)
dining.
Ճաշ, եւ ճաշակեր. թագաւորութիւն, եւ թագաւոր. (Վրդն. դան.։)
to spread, to disperse, to satter;
to divert, to entertain;
— զինչս, to squander away, to waste, to dissipate.
Սովորութիւն իսկ էր թագաւորաց մերոց փեսայութեան ... դահեկանս ճապաղել, եւ թագուհեացն մարգարիտ. (Խոր. ՟Բ. 47։)
effusion, shedding, spreading;
— արեան, blood-shed, effusion of blood, slaughter, crnage, butchery;
—իս արեան գործել, հանել արեան —իս, արեան —եօք լնուլ, to slaughter, to shed rivers of blood;
բազում արեան —իք եղեն or գործեցան ի ճակատամարտին, rivers of blood were shed in that battle;
cf. Հեղում.
Զօրքն հայոց եւ վրաց յանխնայ դնէին զամենայն պարսիկսն արեան ճապաղիս ընդ երեսս դաշտին. (Պտմ. վր.։)
to glide or crawl like a serpent or worm, to twist about, to twine or coil round;
to writhe.
Ցուլ հպեալ պերասեւնի անջրպետ միջակետի, արդակ միջոյ ճապատողի. (Շիր.։)
lucid, fulgid, luminous.
Ճառագայթաձեւ եւ արփիական փայլմամբ։ Արեգակնահրաշ ճառագայթաձեւս։ Լուսաւոր ճառագայթաձեւ վարդապետութեամբ. (Զքր. կթ.։ Արծր. ՟Ե. 6։ Վրք. ոսկ.։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Ի դառն ձմերունս ջերմ եւ ճառագայթաւէտ հնչումն. (Երզն. լս.։)
to radiate, to emit rays, to shine, to blaze, to dazzle, to glitter, to sparkle, to enlighten, to scintillate.
Արդարութեան արեգակն զանձինս մեր ճառագայթելով. (Ոսկ. ծն. քրիստոսի.։)
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
Յայսմ վայրի ճառեցից զվայրենամիտ ազգին զխստասիրտ դառնութիւնն ի գլուխ ելեալ. (Ղեւոնդ.։)
pasturing, feeding.
νεμόμενος qui pascitur βόσκημα pecus եւ այլն. Խոտաճարակ. խոտաբուտ. որպէս անասուն արօտական. պաճար, եւ հաւ՝ որ ճարակին ի դաշտս.
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
Մերթ եւս՝ որպէս Ճար եւ ճարակ առնել, լինել. դարմանել դեղով կամ հնարիւք.
to feed, to pasture, to give to eat.
ՃԱՐԱԿԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ ճարակիլ. ջամբել. կերակրել. դարմանել.
Զառողջ եւ զանվնաս բանիցն ճարակեցուցանել դալարիս. (Յհ. իմ. ատ.։)
to speak like an orator, to discourse with eloquence, to harangue, to declaim.
rhetoric, oratory, oratorical art;
eloquence, fecundity of expression, fluency of speech, richness of style.
Ճարտասանութիւն՝ հաւանութեան արարչական։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ (իմա՛, իրիաւանց), այսինքն քաղաքականութեան. (Սահմ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Ի քերականութեան վասն գրչութեան, եւ ճարտասանութեան՝ վասն դատողութեան. (Երզն. քեր.։)
speaking well, eloquent, fluent;
good speaker, orator, declamer.
Այր ճարտարախօս արդարանալ ոչ կարէ առաջի նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to apply oneself to, to study, to think of a device;
to become industrious, ingenious, skilful, dexterous, adroit.
καταστοχάζομαι connitor. Ճարտար հնարս հնարել. գուն գործել. հայթհայթել. ճարտարւորիլ, խելք բանեցնել, դատիլ, ջանալ.
architect;
master, author;
skilled, well versed, very skilful.
Զսքանչելի խորհրդական, եւ զիմաստուն ճարտարապետ. (Ես. ՟Գ. 3։)
ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ. τεχνίτης artifex. Ճարտար. արուեստագէտ. նախ՝ զաստուծոյ ասի, որպէս Արարչագործ. Տե՛ս (Իմ. ՟Է. 21։ ՟Ը. 6։ ՟Ժ՟Գ. 1։ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 10։) Եւ ապա զայլոց ճարտարապետաց յաշխարհի. վարպետ .... յն. պէսպէս որպէս Հիւսն կամ դարբին. քարակոփ. երաժիշտ. իմաստակ. եւ այլն.
Էր ճարտարապետ դարբին պղնձոյ եւ երկաթոյ։ Այր տիւրացի ճարտարապետ պղնձոյ. (Ծն. ՟Դ. 12։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 10։)
cleverly, skilfully, dexterously.
Զախտս հիւանդաց ճարտարապէս բժշկէ. (Ճ. ՟Ա.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
Որ ի ճարտարութենէ եւ ի մտաց մարկան քանդակեալ իցէ. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 29։)
cf. Ճգնազգեցիկ.
Ճգնազգեաց սրբոց (վկայից) դասք. (Շար.։)
hermitical, leading an ascetic or austere life, mortified, virtuous;
— կեանք, penitent life.
Բազմութիւն արանց արդարոց ճգնազգեստ. (Ասող. ՟Գ. 7։)
hermitical, ascetic, painful, laborious;
— կեանք, ascetic life.
Պատճառ ամենայն ճգնաւորական դասուցն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Վարդապետօք, քահանայականիւք, ճգնաւորականօք, կուսանօք. (Նար. երգ.։)
forehead bald;
cf. Ճիւղ.
ἁναφαλάντος recalvus, calvus. Ճաղատ. կունդ. կնդակ. լերկ. (լծ. եւ հյ. կեղ. թ. քէլ ... լտ. քա՛լվուս).
to divide in many branches.
ՃԵՂԵԼ ՃԵՂԻԼ. Ի ճիւղ ճիւղս բաժանել, ընդարձակել, իլ. ճղճղել.
cf. Ճեղքում.
Ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց ճեղքեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
to cleave, to split, to rive, to rift;
to crack, to chap, to crevice;
to cut, to incise, to make an incision;
to divide, to separate;
to tear, to rend;
to disunite, to sever.
Ընդ արդարսն մասնակցութեան, յորոց ճեղքեցայ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
peripatetic;
academician.
περιπατητικός peripateticus, ambulator. Ճեմօղ. քայլօղ. մակդիր արիստոտէլի եւ աշակերտաց եւ վարդապետութեան նորա, վասն ճեմելով դաս ասելոյ նորին. ասի եւ յն. ձայնիւ Պերիպատետիկեան.
Ճեմական կոչեցաւ արիստոտէլ, վասն զի պղատոնի տակաւին եւս կենդանի գոլով՝ ոչ իշխէր նստել եւ ուսուցանել, այլ ճեմէր. (Անյաղթ պորփ.։)
place for walking, covered walk, walk, alley;
school of the Peripatetics;
academy, Institute;
dwelling, abode;
throne;
—ք, walk, gait, step;
— բանասիրական, գիտութեանց Academy of belles-lettres, of sciences;
գաղղիական —, the French Academy.
Ի ստոյգ յօդանալ ճեմարանին վերաբանութեան. (Խոր. ՟Գ. 62։)
to walk, to take a walk, to walk out.
περιπατέω ambulo, deambulo, incedo διαβαίνω transeo ἄλλομαι salio, salto πομπεύω cum pompa incedo. Ճեմ կամ ճեմս առնուլ. շրջիլ. շրջագայիլ, զգնալ. քայլել զբօսանօք. սիգաքայլ ընթանալ. խաղալ. փոխիլ. հանդարտ քալել, ժուռ գալ.
Ի նորոգումն կենդանութեան ճեմեցեալ։ Բնակեցից ի նոսա, եւ ճեմեցայց նոքօք. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Նահատակեալքն բարձրագլուխ պսակօք ճեմեալ՝ զարդարէին լուսով. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
monster;
phantom, spectre;
night-mare, incubus;
—ք դըժոխայինք, the Furies;
— շառաչեմ, to drone, to hum, to buzz, to whiz.
ՃԻՒԱՂ որ եւ ՃՈՒԱՂՆ, ղան, անց. Ճեւեղիկ. հրէշ. խըրտուիլակ. գազան այլանդակ եւ խառնակ մտացածին՝ ի ճուալոյ անհեթեթ ձայնից յօդեալ. կամ ուրուական ցնորք, եւ իբր անշունչ պատկեր՝ նուաղ եւ վտիտ. ճըւճըւեղ լըղար բան մը. եւ ճըւճըւացօղ, խպըլիկ, ճիվելեկ. (եբր. ծիիմ).