ship-building, naval construction;
կայարան, աւազան նաւագործութեան, navy yard;
dock, wet-dock, dock-yard.
Նաւագործութեան, եւ դարբնութեան, եւ ոստայնանկութեան։ Չստունգանէր զգործ նաւագործութեան ... նաւ գործել. (Սեբեր. է։ Եւս. քր. ՟Ա։)
to sail together.
Որոց նաւենն՝ նաւակցեա՛, որոց ճանապարհորդեն՝ ճանապարհակցեա՛։ Նաւորդացն նաւակցեա՛, ուղեգնացացն ճանապարհակցեա՛. (Ոսկ. եւ Բրս. պտրգ.։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
captain, commander.
Առաքեալք եւ մարգարէք, եւ վարդապետք են նաւավարք, ունելով նաւապետ զմարմնացեալ եւ զմարդացեալ բանն աստուած. (Կանոն.։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
Իմաստութիւն ... արդարոյն նաւապետեալ։ Քո ձեռամբդ նաւապետեալ (կր) Իմ. (՟Ժ. 4։ ՟Ժ՟Դ. 6։)
Novatian.
Աղանդաւոր յաղանդոյ նաւատիոսի կամ նովատիանոսի հերեսիովտապետի.
cf. Նաւատորմիլ.
ՆԱՒԱՏՈՐՄ ՆԱՒԱՏՈՐՄԻՂ, կամ ՆԱՒԱՏՈՐՄԻԼ. στόλος classis navalis, apparatus, expeditio. Տորմիղ նաւաց. դաս՝ հանդէս՝ եւ հանդերձանք պատերազմիկ նաւուց.
cf. Նաւատորմիլ.
ՆԱՒԱՏՈՐՄ ՆԱՒԱՏՈՐՄԻՂ, կամ ՆԱՒԱՏՈՐՄԻԼ. στόλος classis navalis, apparatus, expeditio. Տորմիղ նաւաց. դաս՝ հանդէս՝ եւ հանդերձանք պատերազմիկ նաւուց.
navigation, voyage at sea, passage.
Պիղատոս զարհուրեալ ի ցասմանէ թագաւորին՝ դաւ անձինն արար ի նաւարկութիւնն ի խորս ովկիանոս ծովու. (Զքր. կթ.։)
Աներդումն (լինել՝ է նախկին գովելին). եւ երկրորդ ասեն նաւարկութիւն, արդարն երդնուլ։ Բայց երկրորդ, որպէս ասիցէ ոք, նաւարկութիւն՝ ա՛յս է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
cf. Նաւաստ;
արգիական —ք, the Argonauts.
Վասն արդիական նաւելաստացիցն. յն. արգոնաւորդաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
navigator;
passenger;
cf. Նաւաստ;
—ք արգեայ, the Argonauts.
Զնաւորդս ի ծովուն յայնմիկ ուտէր։ Եւ էր այնպիսի տեղի նաւորդացն լի վշտագնութեամբ եւ մահուամբ. (Նոննոս.։)
Յաղագս ճանապարհորդաց, եւ նաւորդաց. (Ժմ.։)
cf. Նաւուղղակ.
Հողմն հանդարտագոյն ըստ դիտաւորութեան նաւուղղին։ Իբրեւ քաջ ոք նաւուղիղ ուղղելով զնաւն ի վերին դիտաւորութիւնն։ Ի նաւուղղէն Քրիստոսէ ղեկօք ողջախոհութեանն ուղղեալ. (Նիւս. երգ. եւ Նիւս. կուս.։)
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
Կամ՝ ἁσσάριον as, assis. Դանգ. դանկ. տէնկ.
Հատուցանիցես զյետին նաքարակիտն ... մինչեւ ցյետին դանգն տուգանս տալով. (Երզն. մտթ.։)
cf. Նգեմ.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
fibre, string;
ligament;
tendon, sinew.
ՆԵԱՐԴ. ἵς, ἵνες fibra, -rae νεῦρον nervus τένων tendo ἁρτηρία arteria χόνδρον cartilago. Գրի եւ ՆԻԱՐԴ, ՆԷԱՐԴ, ՆԱՐԴ. Ջղային թելք եւ մազմզուկք ի մարմնի եւ յերակս կենդանւոյ. ջիղք եւ աճառք պնդիչք եւ ձգձգիչք.
Նեարդք, մազք, եղնգունք։ Կարթք շարադրութեամբ են ի շարկապաց, եւ ի ջղուտ նիարդաց։ Մկունքն շարակային ի մարմնոյ եւ ի ջղուտ նիարդից շարամանեցելոց. (Նիւս. բն.։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
Եթէ քահանայապետն օծեալ մեղանչիցէ առ ի զժողովուրդն յանցուցանելոյ։ Ի մեղս իւր՝ որովք յանցոյց զիսրայէլ։ Առ ի յանցուցանելոյ զՅուդայ. (Ղեւտ. ՟Դ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 26։ Երեմ. ՟Լ՟Բ. 35։)
Մեղանչական կիրքն ի յանցուցանողին գլուխն դարձցի։ Երեւեսցին մարդիկք անպարտ ի յանցանելն, եւ յանցուցանօղն պարտական. այն է սատանայ. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. ես.։)
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. -ե. 14։)
cf. Յաչաղիմ.
Մի՛ յաչաղեր զփրկութեան դաւանութիւնն. (Պիտառ.։)
envious, jealous, malicious, malevolent;
fascinating, bewitching, enchanting.
Դեղահատուացն, յաչաղկոտացն, յուռթիցն։ Ասեա, թէ (ի) յաչաղկոտէ հիւանդացեալ է. (Կանոն.։)
cf. Յաչաղանք.
Մի՛ առցէ դարձեալ յաչաղումն. (Կանոն.։)
sure, safe, secure, out of danger, assured;
security, safety;
place of safety, shelter;
—ս լինել, to be in security, safe, sheltered;
— or —ս առնել, to assure, to secure.
Արհամարհել զանձն, եւ զընկերն ոչ դատել՝ տեղի յապահով է. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Յապահով հանդարտութեամբ. (Փիլ. տեսական.։)
to be sure, certain, assured, tranquillized.
որ եւ ԱՊԱՀՈՎԱՆԱԼ, ԱՊԱՀՈՎԻԼ. Յապահով եւ անքոյթ լինել. ազատ եւ անհոգ մնալ, եւ դադարել. հանդարտիլ. կասիլ. ի բաց փարատիլ.
Դադարեալ յապահովասցի։ Որով ամենայն յապահովանայ։ Յետ յապահովանալոյ չարին (այսինքն ի բաց փարատելոյ ջրհեղեղին). (Փիլ.։)
to assure, to reassure, to tranquillize, to remove a person's fears;
to guarantee, to give security for.
Եւ իբր Դադարել. ցածնուլ. հանդարտել.
security, safety, surety, certitude;
quiet, tranquillity.
Աստուածային իմն յապահովումն եղեւ յանկարծօրէն առաքինւոյն։ Հանդարտութիւն յապահովման. (Փիլ. լին. ՟Գ. 9։ ՟Դ. 47։)
delay, hinderance, retardation;
adjournment, putting off, procrastination;
առանց —նաց, without delay, forthwith, immediately, instantly, at once.
ὐπημερία, ὐπέρθεσις ἁναβολή procrastinatio, dilatio, mora. Դանդաղանք. դանդաղութիւն. դեգերանք. յամումն. յամրութիւն. յերկարումն, որպէս յապա յայլ ժամանակ թողուլն. տնտնալն.
to defer, to put off, to procrastinate, to prorogue;
to retard, to hinder, to stop, to protract, to delay;
to prolong, to lengthen;
to temporize;
cf. Յապաղիմ.
Յապաղեն զխորհուրդս, որ ոչ պատուեն զխորհրդակիցս։ Յապաղեաց զնոսա փելիքս։ Մի՛ յապաղեր զտուրս կարօտելոյն։ Ի ժամանակի հատուցմանն (փոխոյն՝) յապաղէ զժամանակն. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 22։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 22։ Սիր. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Թ. 6։)
Զդատաստանն որ ի վերայ մեր է՝ տակաւին յապաղէ. (Իսիւք.։)
ՅԱՊԱՂԵՄ, եցի. չ. χρονίζω, μένω, ἁναμένω, ὁκνέω, βραδύνω, μέλλω moror, maneo, tardo, cunctor. որ եւ ՅԱՊԱՂԻՄ. Յամենալ. յամել. դանդաղիլ. յուլանալ. յետնիլ. տնտնալ, ուշանալ, ետ մնալ.
to delay, to tarry, to remain;
to linger, to loiter, to be late.
Մի՛ յապաղիցիս դառնալ առ Տէր ի մեղաց. (Սիրաք հին. ՟Ե. 8. (նորն, մի՛ յապաղիցես)։)
delay, hinderance, impediment;
putting off, delaying, protraction, procrastination, prorogation, respite;
temporizing.
παρέλκυσις, ἁναβολή protractio, dilatio, mora. որ եւ ՅԱՊԱՂԱՆՔ. Յապաղելն. դանդաղումն. յերկարաձգութիւն. յամուրդ. անագանումն.
Սա միայն ոչ ընդունի զյապաղումն, մարդասիրութիւնս. (Ածաբ. աղք.։)
afterwards, next;
cf. Ապա.
ՅԱՊԱՅ ԱՌ ՛ՅԱՊԱ, ԱՌ Ի ՅԱՊԱՅՍՆ. cf. ԱՊԱ, cf. ԱՊԱՅ, ի, ից. Ապա լինելի. ապառնի. հանդարձեալ. ապագայ. հետագայ. յետոյ.
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
Յապաւեն զծառս մշակք դարմանօք։ Զաւելորդ բոյս ի սերմանց եւ ի ծառոց յապաւել եւ խլել ... զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։)
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
prosperity.
Ամենայն յաջողուած բարեաց ի թշուառութիւն (դառնայ). (Յճխ. ՟Է։)
successor;
heir, inheritor;
following, next;
succeeding, subsequent, posterior;
—ք, posterity.
Յաջորդք ի յաջորդաց փոխանակեցին. (Լաստ. ՟Ա։)
Ի յաջորդաց ժամանակաց։ Յաջորդօքս զսոյն մարգարէացեալ՝ ասէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Տե՛ս զիա՛րդ յարդարէ յաջորդաւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Յայտ ի յաջորդէն է։ Զոր եւ յաջորդաւն ցուցանէ։ Զոր եւ յաջորդս ցուցանէ. (Խոսր.։)
Զոր յաջորդաւդ է իմանալի. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
to cause to succeed, to replace;
cf. Յաջորդիմ.
to succeed, to come after, to follow next, to take the place of;
to inherit, to stand next heir;
to follow, to ensue, to result, to spring or proceed from.
Յաջորդ լինել. հետեւել. յաջորդաբար ընդունել. եւ յաջողիլ, հանդերձիլ.
cf. Յառաջս.
Յառաջ գայ երկոքումբք եւ հոգին կենդանարար. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Բարձ տալ եւ յառաջ ձգել։ Յառաջ վարել զինքն։ Յառաջ առնուլ զճակատն։ Յառաջ կոչել կամ մատուցանել։ Յառաջ ե՛ւս մատո՛ զկարդացումն. (Ագաթ.։ Խոր.։ Եղիշ.։)
preface, prologue, preliminary dissertation, prefatory discourse, preamble, exordium, prelude, prolegomena;
speaking first.
Յառաջաբանէ իւրմէ կամի զամբաստանութիւն զնովաւ արկանել։ Յանդիմանել զնա յառաջաբանսն իւր։ Բուռն հարկանէր զյառաջաբանէն բաղդատայ։ Աւասիկ յառաջաբանէս առաջի դնէ զյաղթութիւնն. (Իսիւք.։ Եւթաղ զառաջաբանս եւ զգլուխս կարգեաց. Ճ. ՟Է.։)
Յառաջ քան զհարցափորձ դատաւորին՝ սկսաւ յանդիմանել զամպարշտութիւն նոցա. (վասն որոյ) դատաւորն ասէ, ոչինչ օգտիս յառաջաբան լինելով. (Ճ. ՟Բ.։)
to speak first;
to open the proceedings;
to make a preface or introduction;
to give as a specimen.
Եթէ յառաջաբանեալ էր (մեղայիւ) քան զտեառնն յանդիմանելն, արժանի էր լեալ մարդասիրութեան։ Մի՛ յամեր, մինչեւ դատախազն քո յառաջաբանէ։ Կարկեա՛ յառաջաբանելով՝ զնորա լեզուն. (Մաշկ.։)
cf. Յառաջաբան;
the being the first to speak;
prediction.
Արդարն դատախազէ զինքենէ յառաջաբանութեամբ. (Մաշկ.։)
placed in the chief seat, seated in the highest place;
president;
—ք, precedence, primacy, the first, highest or most honourable place.
Վասն տալոյ սմա տեղի ի հայրական խնամոցն յառաջագահ դասուն. (Մաշտ.։)
prescience, foreknowledge.
written beforehand.
Ի մոռացօնս դարձուցեալ զկենսաբեր աւետիսն յառաջագիրս. (Ագաթ.։)
anterior, previous, precedent, former, prior;
before, heretofore, beforehand, antecedently, previously;
formerly, anciently;
— աւուրբք, some days before;
— քան, before;
ի —գունէ, a priori.
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Այս է մխիթարութիւն վարդապետին, աշակերտացն յառաջադէմն լինել։ Ընդէ՞ր դու ոչ երախտեօք եղեր յառաջադէմ. (Ոսկ. ՟բ. կոր. եւ Ոսկ. ես.։)
premeditating, deliberating beforehand;
premeditated;
— լինել, to premeditate;
to provide.
Յառաջախոհ լինի մարդ՝ որդւոյ, եւ հօտի՝ հովիւն։ Մեղու՝ իմաստուն, եւ մրջիւն՝ յառաջախոհ։ Զինուորքն ընդ դասապետսն, եւ ընդ յառաջախոհս՝ խորհօղքն. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
foreknown, predicted, foreseen.
Յարդարոց արանց մի՛ զանց առներ, որ յառաջածանօթ են Աստուծոյ. (Եփր. խոստով.։)
Կանխաւ հրաւիրեաց եւ արդարացոյց եւ փառաւորս արար զյառաջածանօթս ինքեան. (Սարկ. քհ.։)
present, assisting;
first in order or rank, primary, principal, chief;
coryphaeus.
Առաջի անկանելով դատաւորին յառաջակացք լինիցին, եւ ողորմած ի վերայ ինքեանց զդատաւորն առնիցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38. յն. ընթասցին առ դատաւորն։)
believing first of all men.
Աբրահամ՝ յառաջահաւատն պարծանօք արդարեւ իսկ հայր անուանեալ. (Ագաթ.։)
cf. Նախահոգ.
Գործիք են տանջանաց, ո՛չ զի մարդատեացք իցեն թագաւորք, այլ յառաջահոգակք. (Շիր.։)
to predict, to prophesy.
Առ քակտումն աղանդական ամբարշտութեան այսպիսին յառաջաձայնեալ է բան. (Նիւս. կազմ.։)