shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
ԽՐԱԽՈՅՍ. ա. իբր Խրախուսօղ. եւ Խրախուսական. Սոքա խրախոյսք ընտրական տօնից։ Խրախոյս հանդիսիւ, միախումբ դասակցութեամբ. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
cf. Խրախճանութիւն;
առնել ումեք —, to give a banquet to.
արար նոցա խրախութիւն, կերան եւ արբին։ Էր խրախութիւն ի տան նորա իբրեւ զխրախութիւն թագաւորի։ Արար աբեսողոմ խրախութիւն ըստ խրախութեան թագաւորի։ թագաւորն դարեհ արար խրախութիւն մեծ։ Եմուտ տիկինն ի տաճարն խրախութեան.եւ այլն։
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
ἁναβοάω, ἑπικαλέω reclamo, exclamo, conclamo. Խրախոյս բառնալ. խիզախել. գոչել. վերագոչել. կարդալ.
Ձայն տուեալ խրախուսեցին՝ դիմեալք ի մահ յօժանդակութեամբ. (Շար.։)
Խրախուսեաց դաւիթ երթալ ընդդէմ այլազգւոյն. (Նախ. ՟ա. թագ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Բանիւ վարդապետութեան խրատական հանճարով. (Ի գիրս խոսր.։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
Խրատէ զմեզ յուղղութիւն։ Զանձնիշխանութիւն նորա ի լաւն խրատէ դարձուցանել. (Յճխ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Խրատեցից գաւազանաւ արանց։ Յաւելից խրատել ի վերայ մեղացն ձերոց։ Խրատելով խրատեաց զիս տէր, եւ ի մահ ոչ մատնեաց։ Խրատեցից զդա, եւ արձակեցից.եւ այլն։
Խրատեցեր, եւ ողորմեցար ինձ։ Խրատեսցէ նա զորդիս ժողովրդեան քոյ, եւ դարձցի ե ողորմեսցի որդոցն արդարոց. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 17։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
councillor, adviser;
instructor;
chastiser.
Լեր միջնորդ արդար ի մէջ խրատչին եւ ի մէջ յանցաւորաց։ Ոչ ի վարդապետաց ձերոց, եւ ոչ ի խրատչաց ձերոց է, այլ, յաստուծոյ՝ որ աճեցուցիչ է. (Եփր. ել. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
Մեր մեղացն փոխան զխրատիչն (չարեաց) ի նոյն դատապարտէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Խրատուկ.
Է ինչ փրկութիւն եւ ըարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց, կամ ի գանէ խրատտուաց. այսինքն դաստիարակաց եւ այլն. (Ոսկ. ես.։)
Ըստ առաջին խրոհրդական խրատտուացն։ Պատգամ ի ներքս յղէին զնոյն խրատուն իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զխրատտուի կարգ, եւ ոչ զօրէնդրի ցուցանէ այսոքիւք։ Այնպիսի իսկ միտք վայելէին խրատտուաց, ոչ միայն ողոքել, այլ եւ կասկծեցուցանել. յն. խոհրդատուաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. 22։)
admonition, warning.
Խրատտուութեամբ վարդապետի։ Աստուածաշունչ գրոց խրատտուութեամբ։ Ի խրատտուութենէ խնամոցն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
Խրիլ ի ծակ խլրդան. (Մեսր. երէց.։)
to be difficult to understand;
to darken, to become obscure;
to lose pristine excellence or beauty, to grow dull, to deteriorate, to get spoiled.
ἁκοσμέω incomposite me gero, ornatu destituor. անշքանալ, անզարդանալ. յետնիլ ի պայծառութանէ եւ ի վայելչութենէ. մթագնիլ.
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Կամի՞ս զխրթնի խորութիւն նոցա, եւ զխարդաւանութեան խոկումն նոցա չարի. (Մագ. ՟Ա։)
cell;
hut, cabin.
Յայնմ պղծանոցի խրճթին (աղանդաւորաց) Մագ. (՟Ա։)
rhubarb plant;
the tendrils of the vine.
ուր դարձեալ գրի.
greens, pot-herbs, vegetables, garden-stuff;
salad.
Հինգ նկանակ հաց, եւ կերեալ խաւարտ, եւ ոչ բանջար դալար. (Եւագր. ՟Ա։)
bearing or producing vegetables;
reared on vegetables.
Ի խոտաբուղխ խաւարարտածին այծեաց օդաւառ կոզեալ. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Դժնդակ ժողովուրդ ոմն խափան օրինաց. յն. դիմակաց. (Եւս. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Եղեն յորոգայթ մեծ, եւ ի խափան (յն. դարան) սրբութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 38։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն.
Ի խափանի, եւ իւրոց շարժութեանցն հանդարտութիւն բերելով տկարագոյն լինել հարկ է. (Պղատ. տիմ.։)
ԽԱՓԱՆ. ἁργός, ἁεργός otiosus. Խափանեալ ի գործոյ. անգործ. դատարկ. ավարա, պօշ.
cf. Խափանած.
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
cf. Խափանած.
Առանց խափանածուի զվարդապետութիւնն ամենեցուն պատմեսցէ։ Հարկ է եւ այսմ լինել առանց խափանածուի. (Երզն. մտթ.։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
καταργέω, ἁργέω, εἵργω, ἑμποδίζω arceo, impedio, prohibeo. Խափան առնել. խափան լինել. արգելուլ. խոչընդոտն լինել. Չթողուլ. կասեցուցանել. անգործ առնել. դադարեցուցանել. կր. դադարիլ. եբր. պաթէլ, թ.
hindering, obstructive.
ԽԱՓԱՆԵՑՈՒՑԻՉ ԽԱՓԱՆԻՉ. ἑμποδίστης, ἑμποδίζων qui impedimento est. Որ խափանէ. խափան. արգել. խոչընդոտն. դադարեցուցիչ.
hinderance, impediment, obstruction, obstacle;
difficulty;
interdiction, prohibition;
diversion;
interception;
abolition, abrogation;
suppression;
cessation;
ի խափանումն գալ՝ անկանել, to cease, to fall in desuetude, to be no longer in force.
Խափանումն. արգելումն. դադարումն.
cf. Խափանուած.
Որ զպտղոյն խափանութիւն գործեսցէ (այս ինքն դատարկութեան). ո՛վ զազի՛ր եւ վատթար անպարապութեան. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խափանուած.
ἑμπόδισμα, κώλυμα, κώλυσις impedimentum, prohibitio. Խափանելն, իլն. արգելումն. խափան. եւ դադարումն կամ բարձումն.
ԽԱՓԱՆՈՒՄՆ. ἁργία otium, desidia. Անգործութիւն. դատարկութիւն. կասումն. թուլութիւն.
Բնութիւնս մեր՝ խափանման ոչ ներէ։ Ի դատարկ խափանումն արկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35. 43։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Խփմամբ կամ կափուցմամբշիջանել, դադարիլ. եւ Խափանիլ ի տեսութենէ, կուրանալ. σβέννυμαι extinguor ἁπέρχομαι recedo ἑκκεκόμμενος excaecatus.
to hinder;
to shut;
to extinguish;
to blind;
— զճրագ, to put out the candle, to blow out the light;
— զհուր, to quench the fire, to extinguish the conflagration.
ἁποσβέννυμαι extinguo πηρόω mutilo, excaeco ἑκκεκόμμενος excaecatus. տալ խափնուլ. խփանել. կափուցանել. շրջուցանել. կուրացուցանել. դադարեցուցանել. խափանել.
Զի թէ զնա խափուցանիցեմք՝ որով եւ այլ անդամքն լուսաւորին, ի՞ւ տեսանիցեմք զլոյս։ Սոքա աչօք խափուցելովք ... նոքա աչօք բացօք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 7։)
Որ խափուցանէ զամենայն կենդանեացզյորդորումն։ Զհանգամանս չարին խափուցանել հանդիսաւոր յառաջադիմութեամբ. (Յճխ. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Գ։)
squintingly;
surlily, grimly, bitterly, angrily, crossly;
— գնալ, to go astray, to fall into knavish practices.
Եւ տեսեալ դարձեալ իմ զտէրն հայեցաւ խեթի. (Վրք. հց. ձ։)
to strike, to clash, to shock, to knock, to hit;
to vex, to torture;
— եղջերօք, to butt;
to toss, to gore.
Ումեմն պատահէ ի վարդապետինհեռաւորութիւն փոքր ինչ խեթկիլ. այսինքն կծանիլ, դժուարիլ. (Կլիմաք.։)
that butts, clashes
Մովսէս եւ ահարոն զօրութիւնք էին ժողովրդեանն, խեթկիչ հակառակորդացն. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
remorse, compunction.
Խզումն խեղդմանց, ընդարձակութիւն նեղութեանց. համառօտումն խեթմանց, հալածումն հեծութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to cause one to recover his senses, to restore from fainting.
Խելաբերեա՛ զքեզ։ Հազիւ ուրեմն խելաբերեցին զտիկինն։ Դարձեալ ցորեցաւ ի խելաց, եւ դարձեալ խելաբերեցին զմայրն սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
mad, crazy, lunatic, insane.
Իբրեւ զխելագար դանդաչեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Նոյն դատաստան եւ խելագարացն լիցի. (Մխ. դտ.։)
intelligent, well-informed, skilful, learned;
— առնել՝ կացուցանել, to initiate, to instruct, to inform;
— լինել, to be well-informed, to have profound knowledge, to be well versed in, to understand thoroughly, to know perfectly;
— լինել ապագայից, to penetrate the future;
— լինել ի մէջ բարւոյ եւ չարի, to distinguish, to know good from evil;
— լինել յամենայն ճանապարհս իւր, to be have prudently or wisely;
— լինել ի սրտի իւրում, to revolve, to turn over in one's mind, to reflect, to consider, to mediate, to ruminate, to ponder;
— լինել ոգւոյ նորա, to seize the meaning, to enter into the spirit of;
— ամենայն իմաստութեան, learned in all knowledge.
Զիջանէր խելամուտ խորհրդիւ։ Խելամուտ հմտութեամբ յարդարել. (Պիտ.։)
Խելամուտ էի դաւիթ քան զամենայն ծառայսն սաւուղայ։ Էր դաւիթ խելամուտ յամենայն ճանապարհս իւր։ Մանկունս խելամուտս ամենայն իմաստութեան։ Եւ դու տեղեակ խելամուտ տաղեացն։ Խելամուտ առնեմ զքեզ ուղիղ շաւղաց.եւ այլն։
intelligent, clever, sensible, judicious, steady, prudent, wise.
Այր խելացի եւ խորհրդական։ Այր խելացի մտադիր՝ իմաստահայեաց. (Փարպ.։)
raving, mad, furious, frantic.
Խելացնոր դանդաղիւք երերէր. (Լծ. եւագր.։)
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Տալ խելացնորիլ. յիմարեցուցանել. դանդաղեցուցանել.
brains;
mind, sense, wit, understanding, intelligence, wisdom;
խելօք, skilfully, ingeniously, cleverly, dexterously;
bench for rowers;
— կամրջաց, bridge-head;
— գետոց, source of ariver;
—լս ունել, to be wise, judicious, prudent;
ի խելաց ելանել, to lose one's reason, to become mad;
գնալ խելօք, յայլ խելս շրջել, յայլոյ խելս լինել, to be out of one's mind, to turn mad;
ցնորիլ ի խելաց, to faint, to swoon;
ի խելս գալ, to come to one's self, to recover one's self;
to amend;
խելս խառնել, to tax one's ingenuity, to contrive, to set one's wits to work, to try, to attempt;
to dupe, to outwit, to use artifice, craft, guile;
ի խերս կերպարանեալս, feignedly, with simulation, in appearance;
astutely, cunningly;
բանք բազում — սակաւ, much tongue and little judgment;
ի խելաց եւ ի մտաց թափեալ, hair-brained, cracked, foolish, insane, mad;
գինին կալաւ զխելս նորա, he became intoxicated, tipsy.
— նաւի, poop, stern of a ship;
ի խելս նաւին, on the poop.
Ուղեղն վարդապետէ անձինն եւ խելացն զգործս ե զբանս զառաքնութիւնս. (Նար. երգ.)
to be attached or bound to.
ԽԵՂԲԻՄ կամ ԽԵԽԲԻՄ. Կապիլորպէս զխիղբ պնդապէս. պատատիլ. յարիլ. անկղիտանալ.
to strangle, to suffocate, to stifle;
to wring, to twist (the neck);
to vex, to torment, to doviolence to.
Խեղդամահ առնել. կր. լինել. ἁπάγχω, κατάγχω , πνίγω strangulo, suffoco, fauces constringo, ango. Խեղդիւ պարանոցի սպանանել, կամ հեղձուցանել ի ջուրս. եւ Հեղձամղձուկ առնել մինչ ի մահ. Շնչասպառ կացուցանել. լլկել, եւ ի նեղ արկանել չարաչար. Խղդել, խըխտել, հոգին հանել.
Տրտմեցաւ յոյժ, եւ կամէր խեղդել զինքն։ Չոդաւ խեղդեցաւ։ Խեղդէր զնա այս չար ի տեառնէ. (Տոբ. ՟Գ. 10։ Մտթ. ՟Ի՟Է. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Խեղդեալ ի ծովն՝ սադարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
strangulation;
suffocation.
to cripple, to lame, to maim, to mutilate, to mangle.
Խեղ կացուցանել. վնասել կամ արատաւորել եւ կամ բեկանել զմի յանդամոց. սախտել.
Մեք յիրաւի պատժիմք, զի զողջանդամ մարմինս խեղէաք. (Ոսկիփոր.։)
Խեղեալ ձեռք, կամ ոտք, կամ անդամ, կամ բնութիւն. (Մարաթ.։ Վրք. սոկ։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Ոսկ. ես.։)
buffoon, jester, banterer, wag, mimic, merry-Andrew, fool;
scurrilous, waggish, jocular, given to buffoonery or raillery.
vna. to play the buffoon, to play the fool, to jest, to jeer, to joke, to mimic.
Ըզբամբասելն, զխեղկատակելն։ Ոչ խեղկատակել, ոչ դատարկաբանել. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. աղ.։)
cf. Թշուառ.
Չի՛ք նոցա խեղճ կամ խեթ յետ մկրտութեան յօրինաց անտի։ Նա արդարացուցանէ զիս ի մէջ խղճի եւ խեթի. (Եփր. հռ. եւ Եփր. ՟ա. կոր.։)
crippled state of a limb, privation of the use of a limb, lameness, palsy, paralysis.
λοβή, βλαβή, φθάρμα mutilatio, jactura, corruptio, vitium. Խեղ գոլն. պակասութիւն կամ տգեղութիւն անդամոց. եւս եւ Ապականութիւն. Վնաս, արատ, ախտ՝ մարմնոյ կամ հոգւոյ. սախտութիւն, պակասութիւն.
Խեղութիւն մարմնով, կամ անդամոց, կամ ձեռաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։ Պիտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
to be disobedient, insubordinate, to rebel, to revolt, to be disheartened;
— ի սանձուց, not to obey the bridle;
— զայրագին ի վերայ միմեանց, to be furiously maddened one against, the other.
Որ սակաւ մի խեռեալ ընդդեմ դառնայցեն. (՟Գ. Մակ. ՟Բ. 14։)
very barbarous, unpolished, very corrupt, very rude, very harsh.
Վասն խեցբեկագոյն եւ խոշորագոյնլեզուին։ Խեցեբեկագունին այնորիկ դարդարացւոց լեզուին. (Կորիւն.։ Խոր. ՟Գ. 54։)
lobster;
cancer, crab.
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
որպէս անուն կենդանակարպի, յոր մտանէ արեգակն ի ՟իբ յունիսի. տե՛ս ի վեր, Առ որս. ՟զ։
Կենդանատեսակ խեցգտնիդ կամ խեցգետնին, եւ այլն։ Զխեցգետնէն ասեն, եւ այլն. (Շիր.։)
cf. Խեցգետի.
Խեցգետւոյդ (կամ խեցգետոյդ) անուամբ, գործին (կարկին), եւ կենդանին, եւ աստղ նշանակին։ ո՞չ երեք քեզ թուիցին ասել խեցգետիք. (Առ որս. ՟Զ։)
որպէս անուն կենդանակարպի, յոր մտանէ արեգակն ի ՟իբ յունիսի. տե՛ս ի վեր, Առ որս. ՟զ։
Կենդանատեսակ խեցգտնիդ կամ խեցգետնին, եւ այլն։ Զխեցգետնէն ասեն, եւ այլն. (Շիր.։)
ostracism.
made of brick or baked earth;
—ք, —անօթք, crockery, earthen-ware, delft-ware.