leisure-time.
Դատարկաժամ գիշերոյն ի խորհուրդս կարկատելոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
very inquisitive.
Զդատարկախոյզս արգելուցու սակաւ բանիւս. (Սամ. երէց.։)
emptyhanded, without a present, without offering.
vagabond, sauntering, lounging;
— լինել, to lounge, to saunter, to stroll.
to be vacant, void;
to be empty;
to be useless;
to be idle or unoccupied.
ἁργέω, ἁργός εἱμί otior, otiosus sum Անգործ լինել եւ կալ. խափանիլ գործոյն, եւ ի գործոց. պարապ կենալ.
uselessly.
Ոչ դատարկապէս, այլ ընդդէմ կռոցն կարծեաց պատերազմելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
blackguard, rogue, rover, vagabond;
— կեանս վարել, to play the blackguard.
to empty, to evacuate, to clear;
to exhaust.
Խափանել ի գործոց. անգործ անցուցանել. ի դերեւ հանել. ունայնացուցանել. պարապ անցնել.
Ոչ զամենայն ինչ յաղօթս սրբոցն ապաստան արարեալ՝ զանձինս պարտ է դատարկացուցանել. (Ոսկ. ՟բ. թես.։)
Դատարկացուցանել զծոմական աւուրս, կամ զաղօթս, կամ զխրատ. (Յհ. իմ. ատ.։ Մխ. երեմ.։ Եւագր ՟Ժ՟Գ։)
Եւ Թափուր կացուցանել. պարպել, դարտըկել.
Ի մարդն լինել՝ ոչ դատարկացոյց զծոց հօրն, եւ ոչ թափուր եթող զաթոռն հայրենի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
emptying, vacuum, space;
evacuation;
vacuity;
vacancy;
exhaustion;
idleness, sloth-fulness, laziness, leisure.
Ո՛չ դատարկութեամբ ինչ փրկութեան բանի վարդապետութեանն զյիշատակ ժամանակացն առնել։ Զիւրաքանչիւր ուրուք իրս ի նոցանէ դատարկութիւն է գրել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յանդիմանելով զդատարկութեամբ ուտելն հաց. (Արշ.։)
Եւ իբր Ունայնութիւն. աւելորդութիւն.
judge;
arbiter;
counsellor, corrector;
bailiff;
police-officer;
censurer, critic.
պ. պատվէր, տավէր. κριτής, δικαστής judex Որ ունի զպաշտօն դատելոյ յատենի. դատօղ զդատաստան. իրաւարար.
court, seat of justice, tribunal.
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Դատաւորանոց.
Վերակացու լինել ի դատաւորարանսն. (Պղատ. մինովս.։)
cf. Դատափետ առնեմ.
ԴԱՏԱՓԵՏ ԱՌՆԵԼ ԴԱՏԱՓԵՏԵԼ. ἑνέχω, δικάζω եւ այլն. Հարստահարել. յանիրաւի դատել. ատել.
Ի բաց զերծաւ ի դատափետ առնելոյն. (Ոսկ. գծ.։)
to judge;
to discern;
to criticize;
to know;
to think, to esteem;
to reason;
to condemn;
— ընդ ումեք, to bring an action against some one;
հրով, ի հուր —, to burn, to consume by fire, cf. Այրիմ;
սրով՝ ի սուր —, to kill with a stroke of a sword, cf. Կոտորեմ, cf. Խոցեմ.
ԴԱՏԵՄ ԴԱՏԻՄ. պ. տատ քէրտէն. κρίνω, δικάζω judico Դատ կամ դատաստան առնել. որոշել եւ վճռել յատենի, եւ ի միտս. իրաւ առնել. վրէժ խնդրել. պատժել կամ վարձատրել. լաւ վարկանել. արժան համարել. դատաստան ընել, վճիռ կտրել.
Դան դատեսցէ զժողովուրդ իւր։ Դատեսցէ տէր՝ որ դատելոցն է այսօր ի մէջ որդւոցն իսրայէլի եւ ի մէջ որդւոցն ամոնայ։ Ոչ տարապարտուց դատեցեր։ Եւ դատեաց յեփթայի զիսրայէլ ամս վեց։ Որ դատիս զամենայն երկիր։ Մի՛ դատիք (զայլս), զի մի՛ դատիցիք (յաստուծոյ)։ Տէր դատի զդատաստանս նորա։ Դատեա՛ տէր զայնոսիկ, ոյք դատին զիս։ Սուրբք զաշխարհ դատին. եւ եթէ ձեօք դատի աշխարհ, ապա ոչ էք արժանի անարգ ատենից. եւ այլն։
Կամ καταδικάζω, κατακρίνω իբր Դատապարտել.
Մահու խայտառակութեան դատեսցուք զնա։ Դատեցան զնա մեռանել. (Իմ. ՟Բ. 20։ Դան. ՟Ա. 41։ Տե՛ս եւ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 7։ Յկ. ՟Ե. 9։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 6։)
ԴԱՏԵԼ ՀՐՈՎ, ՍՐՈՎ կամ Ի ՍՈՒՐ, ՅՈԳԻ եւ այլն. այսինքն Այրել, կոտորել, սպանանել կամ կարեվէր խոցել.
Զայն տաճար հրով դատեցայց։ Զփայտակերտն հրով դատել. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 35։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 23։)
Յոգի դատեցաւ զայրն տօնելի։ Որ ինձէն զանձն մեծաւ ձաղանօք յոգի դատեցի. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
ԴԱՏԻՄ. իբր Ի դատ մտանել. մաքառիլ. վիճել.
Եղբայր ընդ եղբօր դատի։ Դատեա՛ց ընդ լերինս։ Դատեցայց ընդ ձեզ, ասէ տէր։ Դատեցարո՛ւք ընդ մօրն ձերում. (՟Ա. Կոր. ՟Զ. 6։ Միք. ՟Զ. 1։ Երեմ. ՟Բ. 9։ Ովս. ՟Բ. 2։ Տե՛ս եւ Մտթ. ՟Ե. 40։ Յոբ. ՟Թ. 3։ Ժող. ՟Զ. 10. յորս գրի դատել, իբր դատիլ։)
ԴԱՏԻՄ. իբր Համարիմ. սեպել
Պարտական դատիմ ... ընծայել. (Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Դատաստան.
Ոչ կարէին ասէ գիրն խաղաղութեամբ խօսել ընդ նմա, իբրեւ զպարտաւոր ոք ի դատինս. (Վրդն. ծն.։)
judge.
Դատիչ կենդանեաց եւ մեռելոց. (Ագաթ.։)
judicial;
critical.
Մտանելոց էր ի բանակն, այսինքն ուր դատողական կայանքն էր. (Ոսկ. գծ.։)
judgement.
κρίσις, ψῆφος judicium, sententia, calculus Դատումն. դատելն. դատաստան. ընտրողութիւն. կշռութիւն. կարծիք.
Ճշմարտապէս դատողութեամբ։ Ի յուղիղ դատողութենէն. (Պիտ.։ Վրդն. ել.։)
judgement, opinion, sentiment, advice, understanding;
judgement, reasoning, criticism;
discernment, decision.
κρίσις judicatio, examen, judicium Դատելն. դատողութիւն. դատաստան. ընտրողութիւն.
completion of a century.
Ոչ զմի եւ ոչ զերկու եւ ոչ զերիս, եւ ոչ ամենեւին զդար եւ զկոճատ հնարելով ճանաչել, եւ ոչ թուել ամենեւին գիտելով. (Պղատ. օրին. Է։)
Յորդանան լցեալ գայր դարիւ եւ դարիւ. այսինքն քերելով զգետեզերբք. (Յես. Գ. 15։)
ԴԱՐ, ու, ուց (իբր գլուխ ժամանակի). αἱών aevum, saeculum, ἠλικία aetas , γενεά generatio Դարձ տարեաց. երկար ինչ ժամանակ, շրջան ամաց իբր հազարաց, կամ իբր հարիւրոց, կամ երեւելի միջոցի, յորում ազգ երթայ, եւ ազգ գայ. յաւիտեան մի ժամանակի.
Զի են դարքն այսպէս. ադամ, կայէն, ենովք ... յոբէլ, եւ յոբաղ. որդիք նոցա ութերորդք ... սկայազունքն տասներորդք։ Եւ գտանեմք մեք զայս յերկրորդել ազգացն ղուկայ աւետանագրի, զի յեօթանասուն եւ եօթն դարու ծնաւ տէր մեր քաւիչ ծննդոց ադամայ. (Եփր. ծն.։)
Գլուխ դարու իւիք օրինակաւ հաշուելոյ.
Ի հասանել ժամանակի երեւեսցիս, ի դարագլուխս ընդմիջեալ գթասիրաբար. (Ոսկ. ամբակ.։)
Ի դարագլուխսն կարգեցաք զարսն երեւելիս, զաբէլ, զենովք, եւ այլն. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Դարահոս՞՞՞առնեմ.
ԴԱՐԱՀՈՍ ԱՌՆԵԼ. գործել, լինել. ԴԱՐԱՀՈՍԵՄ ԴԱՐԱՀՈՍԻՄ. Հոսել կամ հոսիլ ի դարէ ի վայր. գահավէժ առնել, եւ լինել.
Զանձինս դարահոսս եւ քարավէժ առնել ի խորխորատ։ Քարավէժ դարահոս անձամբ զանձինս առնիցեն։ Յատակս իսկ մեղացն դարահոս լինէր. (եւ այլն. Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 13։ ՟Բ. 1. եւ 3։ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
insidious, footpad, plotter;
— լինել, to seek to surprize some one, to watch, to beset, to supplant.
cf. Դարանագործ.
ԴԱՐԱՆԱԿԱԼ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Դարան գործել. ի դարան մտանել.
Այնքան լաւ է ժուժկալութին, եւ դարանակալ լինել վասն բարւոյն. իմա՛, դեգերանք։
to dilucidate.
ԴԱՐԱՆԱԿԱՊԵԼ ԴԱՐԱՆԱԿԵԼ. Դարանաւ ըմբռնել, որսալ.
Ընդ ծածուկ դարանակապեսցէ ընդ ձեռին իւրում։ Սկսանի դարանակել զբանս յոբայ. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Դարանակալ.
ԴԱՐԱՆԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. ἑνεδρεύω insidior Ի դարան մտանել. դարանակալ լինել. դարան գործել.
Դարանամուտ լինել յետուստ քաղաքին, կամ յանդաստանին, յայգեստանին, եւ հեղեղատին, եւ այլն. (Յես. ՟Ը. 4։ Դտ. ՟Թ. 32։ ՟Ի՟Ա. 20։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 5։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 22։ Փիլ. լին. ՟Դ. 228։)
Խորամանկ խաբէութեամբ դարանամուտ լինել յամուրս իւրոյ աշխարհին. (Եղիշ. ՟Գ. այսինքն պահէր զանձն՝ ի ծածուկ մեքենայելով։)
to investigate or observe the ambushes, to beware of.
ԴԱՐԱՆԱՅՈՅԶ ԱՌՆԵԼ. Յուզել զդարանն. դիտել եւ զգոյշ լինել ի դարանաց. պահ դնել զգուշութեան. յն. պահել. φυλάσσω servo, observo
chief of footpads.
λοχαγός cohortis (insidiantis) praefectus, centurio Զօրագլուխ առանձին գնդի՝ առաւել ի պէտս դարանաց. ըստ հոմաձայնութեան յն. λοχαγός գնդապետ, եւ դարանապետ. զի λόχος , եւ գունդ, եւ դարան։ (Վրիպակաւ գրի եւ Դարապետ, որ է դռնապան։)
Զինուորքն ընդ դասապետսն, եւ դարանապետքն ընդ զօրագլուխսն։ Ի դարանապետաց եւ ի դասապետաց։ Երկրորդ իշխանքն դարապետք (կամ դարանապետք) եւ դասապետք լինելով. (Փիլ.։)
to lie in ambuscade, to be on the watch, to suborn, to circumvent;
to hide one's self.
λοχάγω, ἑνεδρεύω, ἑγκάθημαι ἑνέδρα եւ այլն. insidior, in insidiis sum որ եւ ԴԱՐԱՆԱՆԱԼ. Ի դարան մտանել. դարանակալ լինել. նստիլ ի թաքստեան եւ դիտել. բունել. եւ Դեգերիլ.
Դարանելն ստուգաբանի՝ առընթեր մերձակայ եղելոյն թաքչել, եւ ի բացուստ զնոյնն դիտել. (Լմբ. իմ.։)
Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս ի գաղտնիս։ Դարանի յափշտակել զաղքատն։ Որպէս կորիւն առիւծու, զի նստի դարանեալ. (Սղ. ՟Թ. կամ ՟Ժ. եւ ՟Ժ՟Զ.)
Ուր հին վիշապն դարանելոցն էր. (Վրդն. ծն.։)
Յանդգնեաց զեղբարսն վանուցն դարանել վասն գործոյն այնորիկ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to forge.
χαλκέω Դարբնութիւն առնել. շինել կամ թեքել ինչ որպէս դարբին.
Մեծատունն չգիտէ դարբնել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
Դարբնել եւ հիւսնել. (Նիւս. կուս.։)
forge, smithery, smithy.
Խուցս այս դարբնոց է. մի տաս, եւ մի առնուս ի կոփելն. (Խոսր.։)
that lies on a litter, that is ill in bed.
Մինչեւ լնիլ (կամ լի լինել) քաղաքամիջաց մահճակալ եւ դարգճակալ հիւանդօքն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե.) յն. մահճօք եւ դարգճօք հիւանդաց։
to roost, to perch;
to remain, to stay.
Իբր Ի դարի ուրեք նստել, զկայ առնու. դղալ. կամ թառիլ որպէս զհաւս. յորմէ Դադարել, որպէս դարելով դարել.
cf. Դաժան.
Ի հոտ դարժան մարմնոցն այրեցելոց. (Մխ. երեմ.։)
that loves to turn often.
Որ սիրէ ի նոյն դարձ առնել. դիւրադարձ. դարձառած.
penitentiary.
Տեղի դարձի. ընդունարան դարձելոց յապաշխարութիւն.
return;
conversion.
Առ մոլորելոյս դարձաւորութիւն՝ ձայն քո. (Նար. լ։)
to vault.
Դարձադարձ առնել. ստէպ դառնալ. շրջշրջիլ. դարձմըրձկիլ, դարձմըշտըկիլ.
turned, returned;
converted.
again, anew;
moreover, besides, otherwise, even, likewise;
bis;
also.
πάλιν iterum, rursus, denuo, praeterea Դառնալով, դարձ առնելով. այսինքն Վերստին. անդրէն. միւսանգամ. երկրորդ անգամ. երկրորդ. եւ եւս. կրկին. եւ միւս եւս նորանց, մէյմալ
to pass by;
to return running.
ԴԱՐՁԸՆԹԱՑ ԼԻՆԵԼ. Դարձ իմն առնել յընթացս. ըստ յն. քերել հարեւանցի. քովէն անցնիլ
Բարւոք է անդրէն դարձընթաց լինել արշաւանին, որչափ եւ պատշաճ իցէ, ընդդէմ երթալ նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
circuit, return;
reward, retribution;
answer, report, signification;
— բանից, phrase, sentence, style.
ἁποστροφή conversio, aversio, reversio Դարձ. շրջումն. խոտորումն, ի բաց դարձումն. կամ Հատուցումն. զի յայլ եւ այլ միտս մեկնի ասելն.
Զի այլ զի՞նչ եւս կարիցեմք առնել դարձուածս՝ փոխարէն բարեացն որ ի քէն. (Ագաթ.։)
ԴԱՐՁՈՒԱԾ. στροφή flexus, versio, versutia Մանուած բանի. խրթնութիւն. խելամտութիւն.
Ընդունել զդարձուածս բանից։ Ճանաչէ զդարձուածս բանից. (Առակ. ՟Ա. 3։ Իմ. ՟Ը. 8։)
Առնել այդպիսի խնդրոյ մեծի դարձուած բանից. (Փարպ.։)
to return, to turn;
to avert;
to restore;
to bring or carry back, to reinstate;
to bring back, to recall;
to return, to send back;
to make over again;
to reduce;
to distract;
to abate;
to resolve;
to convert;
— յետս or ի բաց —, to revoke;
to reject;
to reflect;
— անդրէն, to cede, to resign, to yield;
— զերախտիս, to remunerate;
— զմաղձ, to vomit.
ἁποστρέφω, ἁναστρέφω, στρέφω , ἁποδίδωμι averto, converto, verto, reddo Տալ դառնալ ի նախկին վայր կամ ի վիճակ. շրջել. փոխել զդէմս յայլ կողմն, եւ զիրս յայլ ինչ. զառեալն յետս տալ. զտուեալն յետս առնուլ. դարձընել, ետ խաւրել, փոխել.
Դարձոյց զամենայն աւարն, եւ զժողովուրդն։ Դարձուցանելով դարձուցի՞ց զորդի քո յերկիրն՝ ուստի ելեր։ Զարծաթն այսրէն կշռով դարձուցաք։ Ոչ դարձոյց զերեսս իւր յինէն։ Դարձոյց զերեսս իւր յորմն։ Դարձո՛ զոտն քո ի ճանապարհէ չարէ։ Դարձոյց զթիկունս իւր։ Դարձուսցէ զբարկութիւն իւր ի նմանէ։ Դարձոյց զվէմն ի վտակս ջուրց։ Դարձուցից զսուգ նոցա ի խնդութիւն։ Դարձոյց զմիտս իւր։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Զամենայն զօրսն ի փախուստ դարձուցանէին։ Դարձոյց զարծաթն առ մայր իւր։ Դարձուցաւ ինձ այսրէն արծաթն։ Եւ զյափշտակութիւնն դարձուցանիցէ։ Դարձուցից քեզ զամենայն անդս սաւուղայ.եւ այլն։
Դարձուցանել ի մեզ զտէրութիւնն քուշանաց։ Ի մի օրէնս դարձուցանես զամենայն ազգս. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զգերանդիսն հրամայի ի պատերազմական անօթս դարձուցանել. (Արշ.։)
to nourish, to sustain, to feed;
to fodder;
to cherish, to foment;
to physic, to dress, to heal;
to repair.
ἑπιμελέομαι, ἑπισκοπέω, θάλπω, θεραπεύω եւ այլն. curo, medeor, alo, colo եւ այլն. Դարման տանել. հոգալ. խնամարկել. յանձանձել. սնուցանել. տածել. մշակել. տնտեսել. պէտ ընել.
Ած զնա ի պանդոկի մի, եւ դարմանեաց զնա։ Դարմանել քաղցրութեամբ, կամ խնամութեամբ, ողորմութեամբ։ Դարմանել զտուն, կամ զինչս եւ զընտիրս, զդաշտ, զերկիր, զանձն, զոտս.եւ այլն։
Դարմանել զզօրս, զխորտակեալսն. (Եղիշ. ՟Գ։ Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Դրախտ գիտեմ դարմանել. (Վրք. հց. ձ։)
դարմանիլ. իբր Դեղ առնուլ. ուտել առ ի օգտիլ.
careful of;
who nourishes.
Ի դարմանիչսն վայելել. (Եզնիկ.։)
cf. Դադարումն.
Դարելն. դադարումն.
scabrous, scraggy.
Առաւել ռմկ. իբր Անհարթ (տեղի)։ (Վստկ. ՟Կ՟Ը։)
to betray, to defraud, to deceive, to prevaricate.
ἑπιβουλεύω insidias struo Դաւել. նենգել. խաբել. յորոգայթ արկանել. խաբխըբել.
Եթէ մեք զանձինս մեր ոչ դաւաճանիցեմք, ոչ այլ ոք կարէ նենգել զմեզ. (Ոսկ. գծ.։)
Դաւաճանեսջիք զեգիպտացիսն. (Ել. ՟Գ. 22.) իմա՛, հնարիւք կողոպտեսջիք՝ խնդրելով զպէտս ճանապարհի, փոխանակ ծառայութեան։
treason, deceit, intrigue, rebellion, fraud, prevarication;
stratagem;
ambush.
ἑπιβουλή, ἑνέδρα, σύνδεσμος insidiae, conjuratio Դաւ. դաւելն. նենգութիւն. չարարուեստ խաբէութիւն. դարան. ... եւ Համախոհութիւն.
Չեւ եւս գիտելով զառ ի նմանէ դաւաճանութիւնն. (Խոր. ՟Ա. 27։)
cf. Դաւաճանութիւն.
Դաւաճանելն, եւ իլն. դաւումն.
to confess, to avow, to profess, to protest.
ԴԱՒԱՆԵՄ ԴԱՒԱՆԻՄ. ὀμολογέω confiteor, profiteor Հաւան լինել, եւ յանձն առնուլ զիմն իբրեւ ճշմարիտ. խոստովան լինել. վկայել, խոստանալ զհաւատարմութիւն. հաստատել՝ զոր հաւատայ կամ ընդունի.
Առնելով արասցուք զդաւանութիւնն մեր՝ զոր դաւանեցաք. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 25։)
Բելիարայ զանձն դաւանեաց։ Ասեմ զիս քեզ դաւանել։ Դաւանեմք ի հաւատ ուղիղ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս. (Նար.։)
Յանդիմանեցին զնա վասն ուրանալոյն զքրիստոս, եւ դաւանելոյն ի կուռսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Թ.։)
confession or declaration of faith.
ὀμολογία confessio, professio Խոստովանութիւն հաւատոյ. եւ Հաստատելն բանիւ բերանոյ՝ զոր ունի ի սրտի. իգրար. Տե՛ս (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 12. 13։ Երեմ. ՟Խ՟Դ. 25։)