giving;
donation, gift, presents;
alms;
duty, taxes, impost;
—ք առատ՝ առնեն զբարեկամ զուարթ, short reckonings make long friends.
մանաւանդ ՏՈՒՐՔ, տրոց, ովք կամ տրից, իւք - ՏՈՒՐ մանաւանդ ՏՈՒՐՔ. δόσις datio, datum, donatio, donum. տուողութիւն, տուումն, եւ տուեալ կամ տալի ինչ. տալը, տուած կամ տալու բանը.
Վասն տրիցն եղբայրութեանն, եթէ յընտանեացն կամիցին տալ ինչ։ Ըստ համեմատութեան տրիցն առնել զհատուցումն. (Բրս. հց.։)
Ա՛յլ են տուրքն, եւ ա՛յլ պարգեւքն. վասն զի տուրքն ի բազում ինչ իրս տեսանի, իսկ պարգեւքն ի մի։ Ձիր է, պարգեւք է, մարդասիրութիւն է, այլ ոչ փոխարինաց տուրք. (Սարգ.)
Եւ որպիսի ինչ աղքատն ի տրոցն ողորմուըենէ։ Ոչ եթէ ի չափս տրոցն հայի աստուած, այլ ի կամս տուողին. (Մանդ.։)
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
ՏՈՒՐԵՒԱՌ. ա. որ եւ ՏՈՒՐԵՒԱՌԻԿ. Որ ինչ լինի առնելով տալով.
merchant, trader;
տուրեւառիկք or —իկ փոփոխումն, շահաւետութիւն, վաճառք, commerce, trade;
ի —իկ վաճառս ընդ ուրուք բերիլ, to trade, to negotiate, to traffic.
Յաղագս տուրեւառիկ ինչ շահից։ Եւ ոչ ի տուրեւառիկ վաճառս ընդ նոսա բերիլ։ Քաղաք՝ տուրեւառիկ վաճառացն տեղի սահմանեցաւ. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Պարսից եւ մարաց զմիմեամբք ելանելով տուրեւառիկ փոխանորդութեամբ մինչեւ յաւուրս մեր. (Սարկ. պտմ. առ սամ.։)
Վաճառացն տուրեւառիկք, կամ այլոց շահից ինչ հայթհայթանք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10։)
cf. Տոյժ.
Տուրժ սակաւ ինչ մեծագոյն եգից թերեւս ի վերայ սպառնալեաց տուրժիւն։ Առանց տուրժի. (անդ. ՟Դ։)
cf. Տռփանք.
Ոչ էր կեանք նորա այլ ինչ, բայց տռփումն եւ գիութիւն։ Զտռփումն ցանկութեան ախտին նահանջեալ։ Տռփմամբ կերակուր կամեցաւ առնել. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի։ Մագ. ՟Ձ՟Բ։ Մխ. առակ.։)
cf. Տոմսակ.
Բառ յետնոց՝ որպէս Մասն տետրակի. կամ Թերթ ինչ գրեալ եւ տուեալ. գիր. թուղթ. պիտակ.
dative;
dative.
δοτικός, -κή, -κόν dativus, -a, -um Ըստ քերականաց է հոլով յարյտնիչ, ո՛ւմ տալի է ինչ, կամ առ որ վերաբերի.
ՏՐԱԿԱՆ. որպէս Տըւչական, կամ տուեալ ինչ մարդկային աւանդութեամբ, եւ պատուիրանաւ.
to dispose.
Որ ինչ յոգիսն տրամադրեալ են ախտք. (Անյաղթ բարձր.։)
diameter.
διάμετρος, -ον diametrus, -um. Որ ինչ չափէ զմիջոց իբր զտրամագիծ. յար եւ նման ինչ. դէմընդդէմ ուղղակի ի հանդիպոյ.
to impress well, to imprint solidly.
Տրամախոհութիւն երեւակայելով յինքեան զձեւս, ոչ այլ ինչ առնու ի նիւթոյ, այլ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ եւ տրամատպաւորէ յինքեան. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
Դալար գաւազանօք ծեծէին, մինչ զի մարմինն ամենայն տրորէր, եւ յարենէն շաղախէր. (Մաղաք. աբեղ.։)
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
Եթէ է ինչ ի լուսոյ խաւար, է եւս յաւետարանին պատուիրան տրուպ. (Եփր. աւետար.։)
noisy.
Որ ինչ հայի առ տրոփումն եւ առ թնդիւն. դղրդական.
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
Մի՛ տրտմագին ինչ թուեսցի առաջի քո բանդ վասն մանկանդ եւ աղախնոյն. (Կիւրղ. ծն.։)
saddening, painful, vexatious, provoking.
λυπητικός, λυπηρός, περίλυπος dolorosus, dolorificus, tristis, molestiam adferens. Ուր կայցէ տրտմութիւն ինչ, կամ տրտմեցուցիչ. տրտմալի. վշտալից. տրտմագին. տխրական.
to displease, to discontent, to afflict, to chagrin, to pain, to grieve;
to cast a gloom over, to darken.
Տրտմեցոյց զքեզ սատանայ, զի եհան ի քէն զինչսն. տրտմեցո՛ եւ դու զնա (համբերութեամբ). եւ մի՛ ուրախ առնիցես (անհամբերութեամբ). (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
to grumble, to murmur, to complain, to cry out, to quarrel.
Մի՛ տրտնջօղք ի գործ կամ յայլ ինչ իր. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
Ընդէ՞ր տրտում ես անձն իմ։ Տրտում է ոգի իմ կամ անձն իմ մինչեւ ի մահ։ Որպէս սգաւոր եւ տրտում։ Ընդէ՞ր տրտում են երեսք ձեր այսօր.եւ այլն։
Տրտում երեսօք յերկիր հայելով։ Ոչինչ տրտում եւ տխուր զերեսս ցուցանէին հրապարակին. (Խոր. ՟Ա. 25։ Եղիշ. ՟Բ։)
sleeplessness, wakefulness, vigil, vigilance, watch.
Մի՛ դիւրին ինչ ջան համարիցիք, կամ սակաւ քրտանց եւ տքնութեանց արժանի։ Ի ջանս եւ ի վաստակս, ի տքնութիւնս բազում անգամ. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 27։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 27։)
a day near a feast.
ՏՕՆԱՄԵՐՁ ՕՐ, աւուրք. Օրն մերձեալ ի տօն. կամ ըստ յն. օր տօնի մերձեալ. այն ինչ ի վերայ կայ տօնն.
book or treatise on feast-days.
Սամուէլ կամրջաձորոյ հայրն արար զտօնապատճառն իմա՛ զառանձին գործ ինչ նորա՝ որ վասն խնդրոց ի վերայ գլխաւոր տօնից։
box, box-tree;
փայտ —ի, box-wood;
—ի, box-wood, made of box.
πύξος buxus, buxum πυξέων buxetum. Տունկ մշտադալար մանատերեւ ծանրահոտ. եւ փայտ նորա խիտ եւ ծանր, մինչեւ ընկղմիլ ի ջուր. ... պուքս. այն է յն. բի՛քսօս.
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Տառ բաղաձայն՝ կիսաձայն, նուազ քան Ռ. զի սկսանի տալ իւրեւ զձայն ինչ իբրեւ զայն, այլ մեղմ եւ անոյշ իբրու կէսն նորին. զի այն թաւ է, եւ սա լերկ կամ նուրբ, եւ նա՛յ. զի եւ ըստ Հին քերականի
Մտանէ եւ ի զարդու սակս որպէս թարմատար ընդ մէջ բառից ինչ. զոր օրինակ ասի՝ բաժանել, բարժանել. բաժին, եւ բարժին. տաժանիլ, եւ տարժանիլ. եւ այլն։
divine.
ՐԵՆԱԿԱՆ կամ ՐԷՆԱԿԱՆ. Այն է Որէնական. Էական. աստուածային. որ ինչ անկ է եհովահ կոչմանն աստուծոյ ըստ եբր.
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Ասաց տէր ցտէր իմ։ Հարցին զնա. զնոսա. ցՊետրոս. ցո՛ր. ցո՛ ոք։ Մինչեւ ցօրս ցայս։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցօրն ցայն։ Մինչեւ ցե՞րբ. եւ այլն։
Ց. Որպէս նխ. Մինչեւ ի Կերիջի՛ք ցյադ։ Ցայդ վայր եկեսցեսս։ Ցմեծ ժամս, եւ այլն։
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
erythroxylum.
Եւ ոմանք ի տերեւոց ցաբւոյ, եւ ի կորզոյ հունից աղացեալ թրէին, արարեալ բլիթս. եւ այն էր նոցա կերակուր. (Մագ. ՟Ի՟Զ.) (ռմկ. ցաքի ասի թուփ ինչ փշուտ)։
maple-wood.
ՑԱԽԻՃԱՆ կամ ՑԱԽԻՃԱՆԻ. Փայտ ցախ ծառոյ, եւ որ ինչ կազմի ի նմանէ.
to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
Մինչեւ անդադար աղօթիւք ցածցի սիրտ քո. (Վրք. հց. ձ։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
Կնոջ ցածնոյ չվայելէ ինչ այնպիսի լկտութիւն։ Այլանդակաց բարս համարիք, եւ ոչ ցածնոց։ Չձգել իւրովին զանձինս ի նեղութիւնս՝ ցածնոց մարդոց է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Եփէս։ Եբր.։)
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Զի մի՛ թուեսցի ցածուցանել զնա քան զՄովսես։ Ոչ վայրապար ինչ ցածոյց զհինն նորս։ Զմեծամեծ մեքենայս նորա ցածուսցուք. (Ոսկ.։)
dry, arid;
terra firma, continent, mainland;
— կղզի, peninsula;
— երկիր, dry land;
հաց —, dry bread;
— փայտ, dry wood;
— աչօք, with tearless or dry eyes;
զ— ծարաւոյն շիջուցանել, to quench or allay thirst;
յածիլ ընդ ծով եւ ընդ —, to scour sea & land;
անցանել ընդ —, to pass dry-footed, dry-shod;
ելանել or իջանել ի —, to land, to go ashore or ou shore;
հասանել ի —, to reach the shore;
— երթալ, անցանել, to travel by land.
Ժողովեսցին ջուրքդ, եւ երեւեսցի ցամաքն։ Եւ երեւեցաւ ցամաքն։ Եւ կոչեաց Աստուած զցամաքն երկիր։ Ամենայն որ ինչ էր ի վերայ ցամաքի՝ մեռաւ։ Առցես դու ի ջրոյ գետոյն, եւ հեղցես ի ցամաքի, եւ եղիցի, արիւն ի ցամաքին։ Մտցեն ի մէջ ծովուն ընդ ցամաք։ Եւ արար զծովն ցամաք։ Գնացին ընդ ցամաք ի մէջ ծովուն։ Շարժեցից զծով եւ զցամաք։ Յածիք ընդ ծով եւ ընդ ցամաք։ Ի ցամաքն ելանիցեն (յն. յերկիր)։ Հանեալ ի ցամաք (յն. ի ծովեզր)։ Ցամաքաւ անց իսրայէլ ընդ յորդանան։ Ինքն զցամաքաւն (յն. հետի կամ ոտիւք) երթալոց էր. եւ այլն։
without turning a hair, safe & sound.
Ոչինչ համարեցաւ զփորձութիւնսն, եւ անց ցամաքաթեւ զտիկնոջն զրպարտութեամբ. (Ոսկ. ՟բ. թես.։)
dried, without water.
Ուր իցէ յատակ ջրոյ ցամաքեալ. ոտիւք ընթանալի. Խուն ինչ ցամաքայատակ ճանապարհ առանց շրջագայութեան ջրոցն. (Փարպ.։)
terrestrial, continental;
dry, arid.
Զի ո՛չ ի ցամաքայնոց քան զառիւծ ինչ գազանագոյն գտին։ Զանդրանիկս զարուս զամենայն ցամաքայնոցն։ Ցամաքայնոց, ջրայնոց, օդագնացաց. (Փիլ.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Մինչեւ ցամաքել ջրոյն յերկրէ։ Ցամաքեցաւ երկիր, կամ հեղեղատ. բանջար, խոտ, արմատ, դդմենի։ Ցամաքեսցի ամենայն մարմին, եւ ամենայն շունչ։ Ցամաքեսցին ձկունք նոցա ի ջուրցն պակասութենէ։ Ոսկերք ցամաքեալք։ Ստինս ցամաքեալս։ Ցամաքեսցի սէր բազմաց։ Այրն ցամաքեալ դնէր (իբր անշունչ)։ Լեզունք նոցա ի ծարաւոյ ցամաքէին. եւ այլն։
Մինչեւ ի ցամաքեալ գօտին առ եթոպացւոց ճանապարհորդութիւն։ Հարավային եզրն, զոր կոչեն ցամաքեալ. (Խոր. աշխարհ.։)
night;
— or զցայգ, nightly, by night, during the night;
զ— եւ զցերեկ, night & day, day & night;
by night & by day.
νύξ nox. Ժամանակն՝ որ յերեկոյէ մինչեւ յայգ, այսինքն ցառաւօտ. այն է գիշեր. (որոյ ներհակն է ցերեկ, այսինքն տիւ)
ՑԱՅԳ. մ. Մինչեւ ցայգ. մինչեւ յայգանալ առաւօտու. գիշերայն. զցայգ.
ԶՑԱՅԳ. մ. νύκτα, νυκτός per noctem, nocte. Ի գիշերի. մինչեւ ցառաւօտ. գիշերայն. գիշերի. (որպէս եւ Զցերեկ՝ է ի տուէ մինչեւ ցերեկոյ) գիշերը, գիշերով.
night-dress, — gown.
Եթէ արժա՞ն է ցայգանոցս հանդերձս ունել, կամ այծեայս, կամ այլ ինչ. (Բրս. հց.։)
nocturn (religious service in the night).
Մերթ ա. Որ ինչ ա՛նկ է գիշերային պաշտաման.
to leave out at night.
ՑԱՅԳՕԹ կամ ՑԱՅԳ Օ՛Թ ԱՌՆԵԼ. Առնել օթս ցայգ. պահել կամ կալ զգիշերն ողջոյն մինչեւ ցառաւօտ.
so far, as far as that, to that place, there.
ՑԱՅԴ ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցայդ վայր. μέχρι τούτου, ἔως τούτου hucusque, usque huc. Մինչեւ ցայս տեղի կամ ժամանակ կամ աստիճան. ցարդ. ցայդր. ցայսր. ինչուան հոս.
Թո՛յլ տուր մինչեւ ցայդ վայր. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 51։)
cf. Ցայտեմ.
Ի ցայթել արեւուն սակաւ ինչ ամպ երեւի։ Ի ցայթել արեւուն, եւ ի մուտն. (Վստկ.։)
until now.
ἔως τοῦ νῦν usque nunc νῦν nunc Մինչեւ ցայժմ. ցարդ. ինչուան հիմա.
Որ ինչ ցայժմ ոչ եղեւ ինձ, արդ լինիցի՞։ Քան զկենդանիսն՝ որ ցայժմ կենդանի իցեն։ Զի որպէս եւ ցայժմ, եւ արդ զկնի այսորիկ, եւ այլն։
Որոյ եւ պատկերն եւ ցայժմ գրեալ պահի։ Եւ ցայժմ այր ոչ ետես զպատկեր քո։ Եղիա եւ ենովք՝ որ ցայժմ կենդանի են։ Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս՝ իշխեցէ՛ք, որպէս եւ ցայժմ։ Հեռանալ ի մոլար օրինացն, զոր ցայժմն ունէր. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Գ. 42։ Փարպ.։ Իսկ՝ Մինչեւ ցայժմ, տե՛ս Ծն. ՟Լ՟Բ. 4։ ՟Խ՟Զ. 34։ Եզեկ. ՟Դ. 14։ Հռ. ՟Ը. 22. եւ այլն։)
cf. Ցայնքան.
Ոմանք (յաղաւնեաց) զձիւնաթոյր սպիտակութեամբ ցայն փայլեն, մինչ եւ այլն. (Պիտ.։)
ՑԱՅՍ ՑԱՅՆ. Իբր Ցայսքան ցայնքան. կամ հայելով յայս ինչ եւ յայն. յն. իբրու.
until or up to that time, hour or epoch, till than.
Մինչեւ ցայն ժամ, կամ ցայն ժամանակ (որպէս դնի ի յն)
so, so much, to such a degree.
Ի վերոյ քան զմոլաթզենին ելից սպանանելով զանդամս զերկրաւորս՝ զմարմին խոնարհութեանս, ցայնքան՝ մինչեւ զՅիսուս ընկալայց. (Առ որս. ՟Բ։)
Ցայնքան բարձրագոյնս պանծային ի վերայ յաղթահարելոցն, մինչ զի եւ այլն ... Ցայնքան՝ մինչեւ ի սպառել չուոյն. (Պիտ.։)
Ժամանակ ընդունելի ցա՛յնքան է, մինչ յաշխարհի եմք. (Գէ. ես.։)
hitherto, to this day, till today, until now.
ՑԱՅՍ ՑԱՅՆ. Իբր Ցայսքան ցայնքան. կամ հայելով յայս ինչ եւ յայն. յն. γε ὠς իբրու. այլ ըստ հյ. τέως.
ἔως τῆς σήμερον, ἅχρι τῆς ἠμέρας ταῦτης usque hodie, hodiernam usque diem. որ եւ ասի Մինչեւ ցայսօր. մինչեւ ցայսօր ժամանակի. այսինքն մինչեւ ցօրս ցայս. ինչուան առ օրս.
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
ՑԱՆԿ կամ ՑԱՆԳ διαπαντός, εἱς το διηνεκές semper, per omne tempus, in perpetuum, jugiter, continuo, indesinenter. Մինչ ի սպառ. հանապազ. միշտ. յարաժամ. յամենայն ժամ. անդադար. յաւէժաբար.
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Ետուն զցանկալի ցանկալի ինչս իւրեանց կերակրոց. (Ողբ. ՟Ա. 6) յն. այլազգ։
concupiscible;
—ն, concupiscence.
ἑπιθυμητικός, ἑρωτικός concupiscibilis, cupidineus, desiderativus. Որ ինչ հայի ի ցանկութիւն մարմնոյ.
hedge-repairing, restoring a wall.
Յարուսցէ զայլ ոմն պահպանօղ եւ խրամակարկատ։ Սուղ ինչ ցանկակարկատ լինել քան զայսոսիկ՝ որ խրամատին. (Մագ. ՟Բ. ՟Լ՟Ա։)