cf. Հնագիտակ.
որ եւ ՀՆԱԳԻՏԱԿ. Գիտակ հնութեանց. մանաւանդ Հնագիտական. որ ինչ հայի ի տեղեկութիւն հնութեանց.
lame long since.
ՀՆԱԿԱՂ եւ ՀՆԱՀԱԶ. Ասին զչորքոտանեաց, որպէս զունողաց ի վաղուց կամ ի բնէ զկաղութիւն ինչ, եւ զհազ.
affected with inveterate cough, broken winded;
asthmatical.
ՀՆԱԿԱՂ եւ ՀՆԱՀԱԶ. Ասին զչորքոտանեաց, որպէս զունողաց ի վաղուց կամ ի բնէ զկաղութիւն ինչ, եւ զհազ.
old, olden, ancient, antique.
Հին աւուրց. որ ինչ է ի բազում ամաց հետէ. բազմամեայ.
possible, feasible, practicable.
Զոր ինչ հնար է կերտել, գործել. հնարաւոր. կարելի.
possible, feasible, that can be made or done;
powerful, potent;
cf. Հնարագէտ.
Ամենայն ինչ հնարաւոր այնմ՝ որ հաւատայն։ Ամենայն ինչ քեզ հնարաւոր է։ Հնարաւորք են աստուծոյ (կամ յաստուծոյ. յն. առ աստուծոյ. կամ առ աստուած). (Մրկ. ՟Ժ. 27։ ՟Ժ՟Դ. 36։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 27։)
Ի կարելեաց են ինչ՝ որ հարկաւորք են. եւ են ինչ՝ որ հնարաւոր։ Հնարաւոր. զորս կարն է արգելուլ։ Հնարաւոր՝ այսօր անձրեւն լինել. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Հնարաւորիմ.
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ ինչ զիարդ եւ իցէ, ի նախագոյէն ե՛ւ է, ե՛ւ հնարաւորի, ե՛ւ ապրի. (այսինքն հնարեալ լինի հանճարով, գոյաւորի) (Դիոն. ածայ.։)
to invent, to find means or expedients, to contrive, to excogitate.
Հնարաւորիւր, եթէ մարթ ինչ էր, գիրկս արկանել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Որ ինչ զիարդ եւ իցէ, ի նախագոյէն ե՛ւ է, ե՛ւ հնարաւորի, ե՛ւ ապրի. (այսինքն հնարեալ լինի հանճարով, գոյաւորի) (Դիոն. ածայ.։)
to invent, to find out, to imagine a device, to conceive a project, to contrive;
to strive, to endeavour, to exert oneself;
to bend or apply one's mind to, to study;
to counterfeit, to feign;
cf. Հնար.
ἑπινοέω, ἑπιτηδεύω, τεχνάζω, -άω, κατασοφίζομαι excogito, adinvenio, molior, studeo, machinor, sollerter ago, astute ago եւ այլն. Նոր ինչ հայթայթել. ճարտարել. մեքենայել. արուեստակել. գուն գործել. ջանալ.
Զի զայն թէպէտեւ ցանկութիւն շահից հնարեցաւ։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Զի՞նչ եւս բարի հնարեսցիս ի ճանապարհս քո։ Եկա՛յք հնարեսցուք ինչ նոցա։ Նա հնարեցաւ ազգին մերում։ Տեսէ՛ք հնարեցեարո՛ւք մոլորեալքդ.եւ այլն։
Մի ինչ ծնունդ է (ջորւոյ), զոր մարդիկ հնարեցան. (Եզնիկ.։)
to make old;
to wear out, to use up, to waste, to consume.
Հնացոյց զսիմէոն ի մարմնի, մինչեւ եցոյց նմա զբաղձալին. (Տօնակ.։)
Indian;
black, negro;
—ք, India;
— փայտ, ebony, ebon;
— եղէգն, bamboo;
— ընկոյզ, nutmeg;
— որդն, silk-worm;
— մրջիւն, ant-lion;
— հաւ, turkey, turkey-cock;
գնալ ի —ս, to go to the Indies.
Ի կողմանցն հնդկաց մինչեւ ի կողմանս եթւովպացւոց։ Ի հնդկաց աշխարհէն մինչեւ յեթովպիա։ Ի հնդկաց մինչեւ յեթովպացիս։ Զաշխարհն հնդկաց եւ զպարթեւաց. (՟Ա. Եզր.։ ՟Ա. Մակ.։)
to cut down, to reap, to mow;
to gather, to get in.
Հնձեցէք զհունձս ձեր։ Հնձեցին հունձս ցորենոյ։ Զանդ տհաս հնձեցին։ Էին կութք պատրաստ հնձելոյ։ Ի հնձել հնձողաց ձերոց զհունձս երկրին ձերոյ։ Հնձեսցես զխոտ։ Փուշ հնձեսջիք։ Ցաւս հնձեսցեն։ Հնձեսցէ զչարիս։ Զոր ինչ սերմանէ մարդ, զնոյն եւ հնձեսցէ։ Հնձեցի զմարգարէս ձեր, եւ կոտորեցի զնոսա բանիւ բերանոյ իմոյ.եւ այլն։
to sound, to resound, to boom, to echo;
— պղնձոյ, to toll, to ring, to gingle, to tinkle;
— ծովու, to murmur, to roar;
— հողմոց, to blow, to whistle, to rustle;
— հրացանի, to whizz, to whistle;
— հրետի, to boom;
— բանից, to announce, to spread abroad, to publish;
— զբառս, to pronounce;
ոչ բարւոք — ականջաց, to grate upon, to offend the ear;
— դրամոց, to chink.
Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Հնչեաց համբաւն ի տուն փարաւոնի։ Ի ձէնջ հնչեաց բանն աստուծոյ՝ ոչ միայն ի մակեդովնիա։ Հնչեցէ՛ք ի մակդող։ Հնչեսցեն երկոքեան ականջք իւր։ Մուրճ եւ ամենայն ինչ երկաթի ոչ հնչեաց ի շինել նորա. եւ այլն։
Ի վերնատունն հնչեալ հողմաձայն հնչմամբ։ Ի հնչել հարաւային հողմոյն։ Մինչեւ հնչեալ հողմոյ ուժգին։ Սառնամանիք ցրտոյ հնչեն յոյժ խստական. (Շար.։ Իգն.։ եւ Նար. երգ.։ Յիսուս որդի.։ Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Հոգելից.
ՀՈԳԵԼԻ ՀՈԳԵԼԻՐ ՀՈԳԵԼԻՑ. Լի կամ լցեալ հոգւով սրբով (անձն, եւ որ ինչ իցէ նորա).
cf. Հոգելից.
ՀՈԳԵԼԻ ՀՈԳԵԼԻՐ ՀՈԳԵԼԻՑ. Լի կամ լցեալ հոգւով սրբով (անձն, եւ որ ինչ իցէ նորա).
full of the Holy Spirit.
ՀՈԳԵԼԻ ՀՈԳԵԼԻՐ ՀՈԳԵԼԻՑ. Լի կամ լցեալ հոգւով սրբով (անձն, եւ որ ինչ իցէ նորա).
divinely inspired;
prophetic;
divine, spiritual.
Հոգեխառն մտօք իմացաւ՝ որ ինչ շնորհեցաւ նմա յաստուծոյ. (Եպիփ. սղ.։)
spiritual, incorporeal;
psychical.
(որպէս թէ Հոգիական) πνευματικός spiritualis. Սեպհական հոգւոյ. հոգեւոր. հոգեւորական, որ ինչ է ներքին մարդոյն. եւ Աննիւթական.
soul-corrupting.
ψυχοφθόρος animae exitium ferens. Որ ինչ մաշէ եւ ապականէ զհոգիս. հոգեկորոյս.
winning souls, spiritual gain.
Շահելն զհոգիս. օգտակար ինչ ի շահել զհոգիս։
spiritual;
devout, pious;
animated, lively, spirited;
—ք, spiritual things.
πνευματικός spiritualis νοητός intelligibilis. Որ ինչ անկ է հոգւոյ. հոգեղէն. հոգեկան. աստուածային. իմանալի. մտաւոր.
Ընդ հոգեւորսն զհոգեւորս համեմատեմք։ Հոգեւորացն հաղորդ լինել։ Շնորհս ինչ հոգեւորս։ Հոգեւորն քննէ զամենայն։ Հոգեւոր կերակուր, կամ ըմպելի, կամ տաճար. կամ պատարագ. եւ այլն։
cf. Հոգիանամ.
Շնչաբերի եւ հոգեւորի մանուկն։ Մինչեւ կատարեալ հոգեւորեսցի, եւ մարդ ծնցի. (Վրդն. աւետար. եւ Վրդն. ել.։)
rolling, circular motion, circulation;
case;
— անուանց, oblique cases.
Որպէս զշրջագայ ինչ մշտնջենաւոր՝ վասն բարւոյ ի բարւոջ եւ ի բարի անմոլար հոլովիւք շուրջ ընթացեալ. (Դիոն. ածայ.։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
Քար ինչ ի բարձուստ ուստեք հոլովեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
produced by the earth.
Որ ինչ է Բերք հողոյ. հողածին. հողեղէն.
land-holder.
Որ ունի զհող ինչ սեպհական. տէր գետնոյ. հողին տէրը.
earthen;
terrestrial, earthly.
χοϊκός, γεώδης terrenus, terreus, pulvereus. Որ ինչ է ի հողոյ. հողանիւթ. հողածին. կաւեղէն. խեցեղէն. մարմնեղէն. երկրաւոր. ... (յն. խօիգօ՛ս, արապ. խաքի ).
storm of wind, squall, tempest;
agitation, trouble.
Խռովիցի ի տարապարտուց՝ ի խաղաղութենէ ի բաց մեկնեալ, թէպէտեւ հողմակոծութիւն ինչ չգուցէ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
shaken, agitated by the wind.
Շարժուն ի հողմոյ, որպէս եւ դնի ի յն. շարժեալ ի հողմոյ. եւ Որ ինչ նման է շարժման հողմոյ. եւ Որ ինչ նման է շարժման հողմոյ կամ շնչոյ եւ հոգւոյ.
cf. Հոմերոսեան.
Որ ինչ ա՛նկ է հոմերոսի իշխանի քերթողաց. եւ Քերթողական. բանաստեղծական. տաղաչափական.
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
Անուանեալ հոյակապ լինէր այն ինչ՝ որ գործեալ լինէր անդ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 16։)
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
Ի ճաշ թագաւորի երթալով՝ ո՛չ է պարտ հոգալ, թէ զինչ ուտիցէ. (Մեկն. ղկ.։)
dinner-hour, dinner-time.
Յառաւօտէ մինչեւ ցճաշաժամ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 15։)
Մինչդեռ ճաշաժամուն ի սեղանն էին. (Լաստ. ՟Ժ։)
gustative.
Որ ինչ անկ է ճաշակելեաց եւ ճաշակման.
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
Ճաշակել ի շիկաթանէ։ Ոչինչ ճաշակեմ։ Ոչ ճաշակեաց հաց։ Ճաշակեցի սակաւ մի ի մեղուէս։ Ճաշակելով ճաշակեցի սակաւ մի մեղր։ Ճաշակեաց զջուրն գինի եղեալ։ Ճաշակեցին յերկնաւոր պարգեւացն։ Ոչ ճաշակեսցեն զմահ.եւ այլն։
Զմանկունսն իսկ մինչեւ ցամս ութուտասանց ամենեւին ի գինի ոչ ճաշակել ... եւ յետ այսորիկ գինով իսկ ճաշակել չափաւոր մինչեւ ցերեսուն ամսն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
act of tasting or eating;
Holy Communion;
consumption.
γεῦσις, γεῦμα gustatio, degustatio. Ճաշակելն, իլն. ճաշակ. եւ Ճաշակելի ինչ.
effusion, shedding, spreading;
— արեան, blood-shed, effusion of blood, slaughter, crnage, butchery;
—իս արեան գործել, հանել արեան —իս, արեան —եօք լնուլ, to slaughter, to shed rivers of blood;
բազում արեան —իք եղեն or գործեցան ի ճակատամարտին, rivers of blood were shed in that battle;
cf. Հեղում.
Ոչ սակաւ ինչ արեան ճապաղիս հեղեալ եւ յայնմ եւս աշխարհի. (Յհ. կթ.։)
ray, beam, radiation;
light, splendour, brightness, brilliancy;
radius;
— տանելի, vector radius;
—ս արձակել, to irradiate, to beam, to emit rays.
Ճառագայթք հատանէին։ Մինչեւ ճառագայթք հրոյն յերուսաղէմ երեւէին. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 39։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։)
lucid, fulgid, luminous.
φεγγώδης, σπινθηροειδής, κερκώδης radii formae եւ այլն. Ունօղ զձեւ կամ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ճառագայթից. ճառագայթատեսիլ. լուսատեսակ. եւ Անուաձեւ. ճախարակաձեւ ինչ.
Պատկեր ինչ ճառագայթաձեւ թուիցին լեալ բանքն. (Նիւս. երգ.։)
belonging to a discourse, discursive;
narrated, described;
— իմաստք, literal sense.
ῤητός, -η, -ον literalis, dicendus, dictus. Սեպհական ճառի. ճառեալն. ճառելի. եւ Որ ինչ է ըստ ճառի, գրաւորական. բառական.
Է եւ ի խունկս ինչ կինամոն ղարմացական, որ զնըմանէ են սքանչելի բանք ճառական. այսինքն ճառեալք. (Երզն. ոտ. երկն.։)
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
Ճառել զսրբութիւն մեծին աստուծոյ։ Զմկրտութեանն զօրութիւնն եւ զշնորհն օրինակաւ ինչ ճառեաց ծածկաբար։ Ճառէ զգովութիւն սորա։ Զխոնարհագոյնն ճառէ։ Յայսցանէ ինչ ոչ ճառեաց. (Խոսր.։ Նանայ.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Շ. մտթ.։)
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
Ճարակեսցէ (կամ ցի) գայլ ընդ գառին։ Ի միասին ճարակեսցին։ Մի՛ ինչ ճարակեսցեն, եւ մի՛ ճարակեսցին։ Որդիք ձեր յանապատի անդ ճարակեսցին։ Ի նոսա ճարակեսցին.եւ այլն։
to crack, to crackle, to crepitate.
Հրամայեաց փայտիւք եւ չուանօք պնդել զամենայն մարմին նորա, մինչեւ ճարճատել ոսկերաց. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Զ.։)
cf. Ճարճատումն.
Կապեցին զոտսն եւ զձեռսն, եւ մեծաւ ուժով պրկեցին, մինչեւ ճարճատիւն հատաւ ամենայն ջղացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
crackling, creaking, crepitation, crick-crack, crash, burst.
Կապեցին զոտսն եւ զձեռսն, եւ մեծաւ ուժով պրկեցին, մինչեւ ճարճատիւն հատաւ ամենայն ջղացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
orator, rhetorician, rhetor, eloquent person.
Ոչ եթէ մարդկեղէն ինչ ճարտասան խօսիւք. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
speaking well, fluency of speech, eloquence.
Ճարտարախօսութիւն թէ բառնայցի, չվնասի ինչ աշխարհս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
to tax one's ingenuity, to discover, to find out, to invent, to contrive, to sophisticate, to subtilize.
Զերկնից եւ վասն ի վեր քան զերկինս ինչ իրաց ճարտարամտեն։ Մատթէոս ճարտարամտէ առ խոնարհութեան։ Վասն անմահութեանն ճարտարամտեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 3։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
cf. Ճարտասան.
Յարմարումն բանից ինչ ճարտարասան հաւանութեան. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
Որպէս ոք եթէ ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթէ՛ զնուագածութեան, եւ եթէ զբժշկութեան, եթէ զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ. (Եզնիկ.։)