cf. Առաջին.
Ոչ ինչ խտիր արկեալ նախկի այցելութեան. (Յհ. կթ.։)
cf. Առաջին.
Նախկին (կամ առաջին) գոյացութեան զինչ ինչ լիցի ներհական։ Նախկին է ամանակին եւ վերջին։ Մինն նախկին է ի թուել՝ երկուց (այսինքն քան զերկու)։ Զգալին՝ նախկին քան զգայութիւն։ Յաղագս նախկընի։ Նախկնին յեղանակք այս են. (Արիստ. ստորոգ.։)
slaughter, carnage, blood;
great loss, prejudice, waste;
—րս արեան գործել, to slaughter;
—րս գործեցին դժնդակս ընդդեմ թշնամեաց, they made a dreadful slaughter of the enemy.
Մեծ ինչ նախճիրս որսաց կոտորել. (Բուզ.)
Ոչ սակաւ ինչ գործէր նախճիրս ընդդէմ նորա. (Յհ. կթ.։)
primitive, ancient;
primordial, primitive (soil);
— թիւ, primary number.
Սկիզբն ի հօրէն մեր նախնական՝ (յԱդամայ), մինչ ի վերջին դարուս վախճան. (Շ. վիպ.։)
province, region, country;
climate.
Տրայիանոս զդակի ընդ նահանգաւ արար։ Դատաւոր նահանգի ուրումն։ Ի թրակ մինչեւ ցայսվայր թագաւորութեան կացեալ, ի նահանգի համարի լինէր այնուհետեւ. (Եւս. քր.։)
the first to begin a combat, champion, hero, martyr.
Ոչ ի հարցն չարիս նայէին, եւ ոչ ի նահատակաց ծնողացն ինչ զանգիտէին. (Ոսկ. ես.։)
letter, writing, missive, despatch, epistle;
ցանկալի, երկայն, սիրալիր —, a pleasant, long or chatty, charming letter;
երկտող —, a few lines, a note;
քառիջեան —, a letter of four pages;
թուղթ —ի, letterpaper;
կշիռ —աց, letter-balance;
տուն —աց, post-office;
— կանխավճար, postpaid;
— գրել, ընդունել, to write, to receive a letter;
տալ զ— to send a letter;
փրկանաւորել զ—, to frank, to prepay, to pay the postage of a letter;
թելադրել, ստորագրել, կնքել զ—, to dictate, to sign or subscribe, to seal a letter.
Որ ինչ միանգամ մակաբէ նամակ ետ ցլիւսիաս. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
to look at, to cast the eyes on;
to gaze at, to stare at;
to view, to gaze on, to behold;
to mind, to take care.
Նայեցան նոքա յերեսս (կամ ընդ երեսս) նորա։ Նայեցեալ ընդ խորամանկութիւն նոցա։ Զարթո՛ զաչս իմ, եւ նայեցայց ի սքանչելիս օրինաց քոց։ Ի կային եւ ի զոհս նորա ոչ նայեցաւ։ Նայեցարու՛ք երկինք, եւ խօսեցայց։ Աստուած յօգնել ինձ նայեա՛։ Որ հովուեսդ Իսրայէլի՝ նայեա՛ց։ Նայեա՛ց ի ձեայն աղօթից իմոց։ Իսրայէլ յիս ինչ ոչ նայեցաւ.եւ այլն։
vanity, futility, frivolity;
nothingness, inanity;
injustice, iniquity, wrong.
ματαιότης, ματαίον, κενόν, ἅδικον vanitas, inanitas, vanum, injutum Ունայնութիւն. ընդունայնութիւն. իրք նանիրք. սնոտիք. եւ Անիրաւ ինչ. անիրաւութիւն. Տե՛ս (Սղ. ՟Դ. 3։ ՟Լ՟Թ. 6։ ՟Ծ՟Ա. 9։ ճժը. 37։ ճխգ. 8. 11։ եւ Ես. ՟Ի՟Բ. 1։ ՟Լ՟Բ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 29։ Սղ. ՟Ի՟Գ. 4։ Ովս. ՟Ժ՟Ա. 1։ Երեմ. ՟Ի՟Ը. 15։ ՟Ի՟Թ. 31։)
lake.
(իբր նայաբաշխ). λίμνη palus, stagnum, lacus. Լիճ, ակմ ծովակ, ուր կայ բաժին ինչ ջրոյ կամ ծովու, (յն. լի՛մնի. յորմէ թերեւս եւ Լիմն անապատ ի ծովն բզնունեաց).
cf. Նաւագնացիկ.
ՆԱՒԱԳՆԱՑ ա. ՆԱՒԱԳՆԱՑԻԿ. Որ ինչ հայի ի նաւագնացութիւն. նաւական.
sea-faring, navigating, travelling by sea;
navigator;
voyager;
— լինել, to navigate;
to go by sea, to voyage;
—ք, navigable waters.
ՆԱՒԱԳՆԱՑ ՟Ա. ՆԱՒԱԳՆԱՑԻԿ. Որ ինչ հայի ի նաւագնացութիւն. նաւական.
to navigate.
Աքսորեցաւ, եւ ի նաւալիւղն լինել՝ ընկեցեալ ի կղզի ինչ, ջարդեաց զնաւն. (Խոր. ՟Գ. 30։)
boat, bark, barge;
— գետոյ, wherry, sculler;
— վենետկեան, gondola;
տաճիկ —, caic;
անգղիական —, outrigger;
— նաւու, yawl, skiff, shaloop;
— տափարակ, ferry-boat, lighter;
վարձ, սակ —ի, tariff, rate.
ՆԱՒԱԿ. θηρίκλειος, -εια thericlejus, -leja ποτηρία calices, vasa caelata convivalia. որպէս Նուագ կամ քարէնաւ. Բաժակ եւ գաշխուրան ի ձեւ նաւակի. որ եւ Սկահ, Սկահակ. (որպէս եւ յն. ըսգա՛ֆի, ըսգաֆի՛ս, ըսգի՛ֆօս, է գոգաւոր ինչ. տաշտ. նաւակ, եւ բաժակ).
cf. Նաւագործ;
— լինել, cf. Նաւակառեմ;
to navigate;
to steer.
Նաւակառոյցք լեալք սրավար թիակօք իբր ի տապանի ինչ. (Յհ. կթ.։)
fit for shipbuilding purposes.
ναυπηγήσιμος navibus fabricandis aptus. Որ ինչ հայի ի կառուցումն նաւի, կամ առ նաւագործութիւն.
small boat, skiff, cock-boat.
Անկեալ դնի լուծեալ իբրեւ զնաւակիկ ինչ յալեաց ծփանաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
Առաջնորդեաց նոցա ի նաւահանգիստ կամաց։ Ի տեղի ինչ՝ որ կոչէր գեղեցիկ նաւահանգիստ։ Ձմերել ի նաւահանգստին կրետացւոց, եւ այլն։ Նաւահանգիստք արդեօք ե՞ն առ սովաւ, եթէ ամենեւին առանց նաւահանգստի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
way, passage, ferry;
cf. Նաւագնաց.
Նաւաչուն Պօղոսի յեփեսեայ մինչեւ ի Կեսարիա պաղեստինացւոց. (Նախ. գծ.։)
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
ՆԱՒԱՎԱՐ. ναύτης, ναυτικός nauta. Նաւազ. նաւորդ. թիավար. որ վարէ զպաշտօն ինչ ի նաւի.
to sail, to navigate, to go to sea.
Եգիտ նաւ, եմուտ ի նա՝ նաւել ընդ նոսա ի թարսիս յերեսաց տեառն։ Ընդ ծովս եւ ընդ գետս նաւէ։ Մինչդեռ նաւէին, ի քուն եմուտ։ Նաւեցաք յԱսորիս, կամ ի Կիպրոս, կամ խոնարհագոյն ի Կրիտէ.եւ այլն։
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
Հատուցանիցես զյետին նաքարակիտն ... մինչեւ ցյետին դանգն տուգանս տալով. (Երզն. մտթ.։)
fascination, evil-eye, charm.
Եթէ ոք թովիչ իցէ, եւ կամ ձեռն ինչ ածիցէ յաչաղոյ, եւ կամ այլ ինչ ցաւոց. (Կանոն.։)
envy, rancour;
ill-will.
Չի՛ք ինչ վատթար քան զյաչաղանս։ Անդ ոչ նախանձ, ո՛չ յաչաղանք։ Մեղմով զյաչաղանսն շիջուցանէր։ Խափանէր զնոցա յաչաղանսն, եւ զնախանձսն սփոփէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9. 10։ ՟Ա. 28. 30։)
cf. Յաչաղիմ.
Զի պատճառս ինչ կարասցեն գտանել, եւ այնու յաչաղել զմեծասքանչ նշանադրութիւնն. (Նանայ.։)
to defer, to put off, to procrastinate, to prorogue;
to retard, to hinder, to stop, to protract, to delay;
to prolong, to lengthen;
to temporize;
cf. Յապաղիմ.
Յապաղել ինչ ի հրամայեալ արժանաւորացն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
աստուած իմ մի՛ յապաղեր (կամ մի՛ յամենար)։ Մի՛ յապաղէք խոստովան լինել նմա։ Ո՞ւմ կայք, զի՞ յապաղէք։ Լուաւ զայս Տէր, եւ յապաղեաց։ Ոչինչ յապաղեցի։ Ողորմութիւն մի՛ յապաղեր առնել։ Զպատուիրանս Աստուծոյ՝ մի՛ յապաղեր (կամ մի՛ յամեր) առնել. (Սղ. ՟Լ՟Թ. 18։ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 30։ Սղ. ՟Հ՟Է. 21։ Գծ. ՟Ի՟Ե. 17։ Սիր. ՟Է. 9. 10։)
delaying, prorogative, suspensive.
Ոչ ինչ գոյին ի ներքոյ յապաղիչք, որ լինէին նոցա խափանիչք. (Վեցօր. ՟Ե։)
cf. Յապաղումն.
Յապաղութիւն ոչ այլ ինչ աղաղակէ քան զայս. (Սեբեր. ՟Ժ։)
delay, hinderance, impediment;
putting off, delaying, protraction, procrastination, prorogation, respite;
temporizing.
Մի՛ համարիր ասէ, եթէ յապաղումնն օգտեսցէ ինչ զպատժաւորն, եթէ ոչ փոխարկեսցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
afterwards, next;
cf. Ապա.
Զառ ի յապա իսկ անդ ... ամենայն ինչ որ հանդերձեալ է լինել, յապա՛յ կոչի։ Յապա՛ է խաչս՝ սիոնի, եւ աւետարանս՝ օրինացն. (Շ. բարձր.։)
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
Ե՛լ յռամովթ Գաղաադ, եւ յաջողեսցիս։ Ուստի ոչինչ յաջողիցիք։ Ոչ յաջողեսցի ձեզ։ Նստաւ Սողոմոն յաթոռ Դաւթի հօր իւրոյ, եւ յաջողեցաւ։ Ասացէ՛ք հա՛սկ հա՛սկ. եւ ոչ յաջողեցան խօսել այնպէս։ Յաջողեցաւ ի վերայ նորա հոգի Տեառն։ Եթէ յաջողեա՞լ իցէ արքայութեանն Աստուծոյ։ Զամենայն զոր ինչ արասցէ՝ յաջողեսցի նմա։ Ոչ յաջողեսցի մարդոյ յանօրէնութենէ.եւ այլն։
Յաջողեցաւ տէրութիւն նորա։ Որ սիրենն զԱստուած, ամենայն ինչ յաջողի նոցա ի բարութիւն։ Որ Քրիստոսի լինի տաճար, մեհեան դիւաց անդր ոչ յաջողի. (Եղիշ. ՟Ա։ Եփր. հռ.։ Խոսր.։)
cf. Յաջողութիւն;
— տալ, to ensure the success of.
Չլինէր նմա այն յաջողումն ինչ ի բարութիւնս. (Յհ. կթ.։)
cf. Յառաջս.
Մինչեւ ի Սամուէլ. եւ անտի յառաջ խնդրեցին թագաւոր. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Յիշմամբ երախտեացն որ առ նոսա յԵգիպտոսէ եւ յառաջ։ Յութերորդ օրէն եւ յառաջ, ապա նուիրել զծնունդս արջառոց եւ ոչխարաց։ Ի սկզբանէ աւետարանին եւ յառաջ մինչեւ յեօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. եզեկ. եւ օրին։ Նախ. ղեւտ. եւ Նախ. յայտն.։)
Եւ ե՛ւս յառաջ ամենայն ինչ նոյնպիսի շար հիւսի տողեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
ՅԱՌԱՋ ՔԱՆ. նխ. πρό prae, prius, ante. Նախ քան. յառաջագոյն քան. վաղ քան. կանխագոյն քան. մինչչեւ. անկից առաջ, ան չեղած.
Յառաջ՝ քան չեւ էր եկեալ բաբելացին. (Վահր. յար. (այսինքն մինչչեւ)։)
preface, prologue, preliminary dissertation, prefatory discourse, preamble, exordium, prelude, prolegomena;
speaking first.
Յառաջ քան զհարցափորձ դատաւորին՝ սկսաւ յանդիմանել զամպարշտութիւն նոցա. (վասն որոյ) դատաւորն ասէ, ոչինչ օգտիս յառաջաբան լինելով. (Ճ. ՟Բ.։)
to speak first;
to open the proceedings;
to make a preface or introduction;
to give as a specimen.
Եթէ յառաջաբանեալ էր (մեղայիւ) քան զտեառնն յանդիմանելն, արժանի էր լեալ մարդասիրութեան։ Մի՛ յամեր, մինչեւ դատախազն քո յառաջաբանէ։ Կարկեա՛ յառաջաբանելով՝ զնորա լեզուն. (Մաշկ.։)
anterior, previous, precedent, former, prior;
before, heretofore, beforehand, antecedently, previously;
formerly, anciently;
— աւուրբք, some days before;
— քան, before;
ի —գունէ, a priori.
πρότερος prior, anterior. Որ ինչ առաւել յառաջն է. առաջին. հնագոյն. կանխագոյն. նախընթաց. վաղեմի.
Սակաւ ինչ յառաջագոյն զայս ասաց, եթէ, եւ այլն. (Իսիւք.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
Զի քո յառաջադիմութիւնդ ամենեցուն յայտնի լիցի։ Որ ինչ վասն իմ էր՝ եւս քան զեւս ի յառաջադիմութիւն աւետարանին եկն. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 15։ Փիլիպ. ՟Ա. 12։)
previous deliberation, premeditation.
Մտացն յառաջախոհութեամբ ժողովէ զոր ինչ եւ կամի. (Երզն. մտթ.։)
foretelling, predicting;
presuming to speak first;
pert, petulant, saucy, rash.
Յառաջախօս լինելով մարդկան զայս ինչ իրաց. (Արիստ. աշխ.։)
production, creation.
Ամենայն ինչ ի նա հաստատեցաւ. եւ գոլս այս՝ բոլորիցս յառաջածութիւն եւ գոյացութիւն. այսինքն գոյացուցիչ. (Դիոն. ածայ.։)
Perfect from all eternity;
done or finished before.
Յառաջակատար խորհրդով գիտէր Աստուած (զամենայն ինչ). (Կամրջ.։)
arrived before or first.
Զինչս տեառն իմոյ յառաջահա՛ս Քրիստոս ընկալաւ. քանզի ի ձեռս աղքատաց բաժանեաց զամենայն ինչ տէրն իմ. (Ճ. ՟Բ.։)
Այսոքիւք յառաջահաս լինելով ի միտս նոցա, եւ ըմբռնելով զնոսա իրօք՝ որ ոչինչ էր վնաս. (Ոսկ. գծ.։)
believing first of all men.
Կանխագոյն հաւատացեալ. եւ որ ինչ ա՛նկ է նմին.
prescience.
Կատարեալ ի մեծութեան, կատարեալ յառաջգիտութեան։ Զորս ընտրեցեր յառաջգիտութեամբ զփրկութիւն Հայաստանեայց սկզբնաւորեալ։ Որ մատակարարէ յառաջգիտութեամբ զհատուցմունս։ Մինչ չեւ արարեալ էր զարարածս, ի մտի իւրում ունէր յառաջգիտութեամբ զպայման կազմածոյ արարածոց. (Կոչ. ՟Զ։ Շար.։ Եղիշ. ՟Ա։ Եզնիկ.։)
Ոչ յառաջգիտութեան ինչ ունէր ծանօթութիւն. (Պիտ.։)
Յառաջագոյն ուխտեաց (ազդեաց) Պօղոսի, որ ինչ անցք անցանելոց էին ընդ նա, զի բարեմտագոյն եւս լիցի յառաջգիտութենէ անտի առաւել. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
in the beginning, primitively.
Զի երեւեսցի նախագիտութիւնն յառաջնմէ, եւ զկնի այնորիկ ի գլուխ ելցէ, եւ այլն։ Յառաջնմէ բարձրագոյն ինչ ոչ լուան։ Եւ արդ տե՛ս յառաջնմէ՛ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. 30։ ՟Բ. 22։)
first, firstly;
antecedently.
Զի երեւեսցի նախագիտութիւնն յառաջնմէ, եւ զկնի այնորիկ ի գլուխ ելցէ, եւ այլն։ Յառաջնմէ բարձրագոյն ինչ ոչ լուան։ Եւ արդ տե՛ս յառաջնմէ՛ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. 30։ ՟Բ. 22։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։
to rise, to arise, to get up, to rise or stand up, to rise again;
to awake, to be roused, to wake out of sleep;
to resuscitate, to come to life again, to live again;
— ի մեռելոց, to rise from the dead;
— ի վերայ, — ընդդէմ, —ոսոխ հակառակ ուրուք, to rise against, to rebel or stand up against, to revolt, to mutiny;
անդրէն —, to rise anew, to get up again;
յարեաւ միւս եւս խնդիր, another question arose;
արի՛, arise !
;
օ՛ն արիք, get up !
արիք ընդառաջ նրան, go to meet him;
յարեաւ յաթոռոյն, he rose from his seat, he got up from his chair.
Զիջեալն ի յերկնից հուր՝ ոչ որպէս նուաղեալ ինչ, եւ անդրէն յարուցեալ, այլ անշիջաբար մնալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
assault, attack.
Մինչ զի մոռանալ նմա զ՝ի վերայ մեր յառնումն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)