foster-brother.
• «սննդակից, կաթնկից, միա-սին մեծացած ընկեր» Յայսմ. Հին բռ. Լծ. պրպմ. 774. Անկ. գիրք առաք. 450։
• = Պհլ. *hamšīrak բառից, որ թէև աւան-դուած չէ, բայց հաստատւում է պրս. օ [arabic word] hamšīra ձևով. այս բառը բուն նշանակում է «կաթնկից» (ham «նոյն» և [arabic word] šir «կաթ» բառից), բայց այժմ գործածւում է քքոյր» նշանակութեամբ, ինչպէս որ [arabic word] hamšir գործածւում է իբրև «եղբայր»։-Հիւբշ. 176։
• Հներից ուղիղ մեկնութեան երևի ծա-նօթ էր Անկ. գիրք առաք. էջ 450, որ գրում է. «Վասն զի համշիրակ էր Քրիս-տոսի, այս է՝ միամօր կաթամբ սնեալ Յիսուս և Յակոբ, ի մի տան, միոյ տար-ւոյ տղայք էին»։ Նորերից ուղիղ մեկ-նեց նախ ԳԴ, նոյնը յետոյ ՆՀԲ և Lag. Arm. Stud. § 1225։
պ. հէմշիրէ. այսինքն Կաթնակից. սննդակից. դայեկորդի. ὀμογάλακτος collactaneus.
Համշիրակք եւ սննդակից էին միմեանց. (Հ. հոռի. ՟Թ.։)
Համշիրակ, կաթնակից. (Հին բռ.։)
persuasive;
reconciling.
Որ համոզէ. խաղաղիչ. խաղաղարար.
Համոզիչ ի խաղաղութիւն մրրկածուփ շարժմանց կացուցար. (Նար. կուս.։)
Անհաշտեցելոց ծնաւ համոզիչ. (Ոսկ. յաւետիս.։)
to become or to remain dumb, to be speechless, to lose the use of speech;
— ի զարմանաց, to be struck dumb with surprise, to be tongue-tied.
Համրեսցի՛ արիոս. (Նանայ.։)
Համրեալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ եւ յօրինակս ինչ՝ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 24։)
state of a dumb person, dumbness.
Համր գոլն. անխօսութիւն.
Համրութիւն լեզուի. (Սկեւռ. աղ.։)
Զխուլն եւ զհամր ... զխլութիւնն եւ զհամրութիւնն. (Կիւրղ. ել.։)
cf. Հայածնունդ.
philarmenia.
having an Armenian heart.
Armenian.
Armenian.
(իբր ռմկ. հայաստանցի) Հայ. հայկազուն.
Ասպատակ սփռեալ հայացիք՝ զամենայն զօրսն պարսից կոտորեալ. (Բուզ. ՟Դ. 31։)
catoptrics.
looking-glass-manufacture.
looking-glass trade.
looking-glass, mirror, speculum;
—ք, eyes;
visible, observable;
— կիզիչ, burning glass.
ἕξοπτρον, κάτοπτρον speculum. Գործի երեւեցուցիչ դիմաց հայեցողին՝ ի մաքուր ապակւոյ, եւ յայլ նիւթոց, իրօք կամ նմանութեամբ. հայլի.
Պշուցեալ հայիցի ընդ երեսս իւր՝ որ ծնանիցին ի հայելւոջ. (Յկ. ՟Ա. 23։)
Այժմ տեսանեմք իբրեւ ընդ հայելի՝ օրինակաւ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 12։)
Արար զաւազանն պղնձի, եւ զխարիսխս նորա պղնձի ի հայելեաց կանանց ուխտաւորաց. (Ել. ՟Լ՟Ը. 8։)
Հայելի անարատ աստուծոյ ազդեցութեանն. (Իմ. ՟Է. 26։)
Ասեն, եթէ հայելի ի պղնձոյ եւ յանագոյ լինի. (Եփր. աւետար.։)
Սուրբ եւ ջինջ է հայելին ի բնութենէ ժանկոյն։ Աննենգ է բնութիւն հայելւոյն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Հայելոյն ճառագայթիւքն նշմարեն զբոլորակութիւն լուսոյն. (Շ. մտթ.։)
Ճշմարիտ իմաստութեանն հայելի՝ զայսոսիկ առաջի դնէ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Զի՞նչ հաղորդութիւն է կուրի ընդ հայելւոյ. (Ոսկիփոր.։)
ՀԱՅԵԼԻ. ա. իբր Հայեցիկ. կամ Թափանցիկ. երեւելի.
Արմաւենիս, եւ դրօշուածս հայելիս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 29. (յն. թիթղունս տարածեալս։))
Սուրբ արա զզգայարան հայելեաց սրտիս նկատմանց. (Նար. ՟Ղ՟Ա.) (որ լինի եւ գոյակ. իբր հայարանի, տեսարանի։)
Ոչ են կարօտ աչք արդարոց լուսով, զի լոյսն նոցա խառնեալ է հայելիս նոցա. իմա՛ իբր ի հայելիս, այսինքն ի տեսարանս կամ յաչս նոցա։
Armenian.
ՀԱՅԵՑԻ որ եւ ՀԱՅԱՑԻ. (ռմկ. հայաստանցի) Հայ ազգաւ. եւ Սեպհական հայոց աշխարհի կամ լեզուի. հայերէն.
Ազատ ոմն հայեցի զօրաց վասլին որդի տաճատայ իշխանին տարոնոյ։ Խատապ եւ վասիլակ իշխանք հայեցիք (զօրավարք յունաց՝ իբր հայհոռոմք). (Ուռհ.։)
Դաւիթ անյաղթ փիլիսոփայ՝ ազգաւ հայեցի, իմաստիւ հելլենացի. (Ոսկիփոր.։)
Այս՝ սիւնեցի զրուցաց կարգ է, կմ բոլոր իսկ հայեցի. (Արիստակ. գրչ.)
Բայցդ բառ է հայեցի. (Տօնակ.։)
Անգոսնեացն եւ անգուշեաց մի բառ է. շայն ասորի, եւ սէ հայեցի. (Երզն. քեր.։)
serving to see or to look.
διαπαρακύπτων ubique perspiciens. Ընդ որ լինի հայել. լուսանցոյց. շուրջ հայելի.
Արար տանն պատուհանս հայեցիկս ծածուկս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 4։)
contemplation;
speculation;
theorem.
θεώρησις, θεωρία contemplatio, speculatio ἑποψία aspectus, contueri. Հայեցուած մտաւոր. տեսութիւն մտաց. աչք հոգւոյ. նկատումն. դիտողութիւն ներքին.
Պայծառ ունիցիմք զմտաց հայեցողութիւն. (Խոսր.։)
Իմանալի հայեցողութեամբ։ Հայեցողութեամբն առ աստուած։ Իմդ եղբօր տկարացեալ է հայեցողութիւն առ ի նոցայն հայել ճշմարտութիւն։ Արտաքոյ մնաց յիշմանն եւ հայեցողութեանն աստուծոյ եւ ոչ ոք. (Լմբ. ժղ. Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ.։)
Դարձցին ի ճշմարիտ լուսոյն հայեցողութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Հայեցողութեամբ հոգւոյն իմաստից զզօրութիւն բանից քննել. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ժ։)
Հայեցողութիւն սրբազանից, կամ աստուածայնոց. այսինքն տեսութիւն նոցին. (Դիոն. եկեղ.։)
Յանիմաստ բանաւորէ, եւ կրկին հայեցողութեամբ ճայրոտելոյ՝ իմանալեաւ եւ զգալեաւ. (Սկեւռ. ես.) իմա՛, տեսանելեօք հոգւոյ եւ մարմնոյ։
cf. Հայեցուած.
Յանդիման երեսացն աստուծոյ ... արժանաւորիլ առ ի հայեցութենէն առ ի յորդւոց կարգի առեալ առ ինքն. (Պրպմ. ՟Յ՟Բ.) տպ. հայեցողութիւն։
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
ՀԱՅԻՄ (արմատն է Ակն. աչք. այց) որ եւ ՆԱՅԻՄ. βλέπω, ὀράω, θεωρέω, εἵδω aspicio, intueor, video եւ այլն. Յականել. աչել. ուղղել զաչս ի տեսանել. ձգել. ձգտել զտեսութիւն աչաց եւ մտաց. նայիլ.
Հայեցեալ տեսանէին։ Հայեցաւ, եւ ետես։ Հայեցաւ, եւ ահա ջրհոր մի։ Հայէիր, մինչեւ հատաւ վէմ։ Աչք քո ուղիղ հայեսցին։ Հայեցեալ յայսկոյս, յայնկոյս, կամ այսր եւ անդր.եւ այլն։
Սովորական խնդ. նախդր. տր. Ի յ. առ, ընդ, պէսպէս առմամբ. նայիլ դէպ ի, վըրան, երեսը.
Հայեցաւ ի նա։ Ամենեքեան հայէին ի նա։ Աչք ամենեցուն ի նա հայէին։ Բնաւ հայէի իսկ ի քեզ։ Հայեցաւ նա ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ։ Մարդ հայի յերեսս, եւ աստուած ի սիրտս։ Հայեսցո՛ւք ի զօրագլուխն հաւատոց։ Հայեա՛ց յաղքատութիւն իմ, կամ յօգնել ինձ։ Հայեցեալ յերեսս ձեր։ Ոչ հայեցան յիս մերձաւորք իմ։ Ոչ հայեսցի յիս ակն տեսողի։ Հայեցան առ նա ի խոնարհ։ Հայեցար յերկիր։ Հայել ընդ պատուհանն, ընդ վանդակապատն, ընդ նա, ընդ իս, ընդ երեսս սոդոմացւոց. այր ընդ ընկեր իւր, եւ այլն։
Որպէս ասէ բժիշկ ախտացելոյ, թէ յիս հայեա՛, եւ բժշկեցից. (Մխ. երեմ.։)
Ո՛վ որ սխրանայք ընդ արքունեացն փառս, հայեցէ՛ք ի վեր. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։)
Լինի եւ յայլ հոլովս.
Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Հայեցաւ շուրջ զամենեքումբք։ Հայեցեալ յիսուսի զնոքօք լի ցասմամբ.եւ այլն։
Պա՛րտ է զամենայն փոքումբքն հայիլ, եւ յարդարել. (Մանդ. ՟Գ։)
ՀԱՅԵԼ ἁναβλέπω, ἁνακύπτω sursum specto. Վերակնել. ամբառնալ զաչս. վեր նայիլ.
Հայեա՛ց աչօք քովք, եւ տե՛ս։ Հայեա՛ց ընդ երկինս կամ յերկինս։ Կո՛յրք հայեցարուք տեսանել։ Հայեցայ ի բարձունս։ Ի վեր հայել, կամ հայել ի վեր.եւ այլն։
ՀԱՅԵԼ. προσέχω (յորմէ Պռօսխումէն). attendo, animadverto ἑπισκέπτομαι visito γρηγορέω vigilo. Դիտել. ակնառոյց լինել. այց առնել. զննել ուշ ունել. միտ դնել. զգոյշ լինել. արթուն կալ. աղէկ նայիլ.
Ի խորհուրդս ամբարշտաց հայեցար։ Հայեա՛ց տէր յիրաւունս իմ։ Եղիցին ականջք քո հայել յաղօթս ծառայից քո։ Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Հայեցարո՛ւք ի հրամանս օրինացն։ Ոչ հայեցան յօրէնս քո։ Հայեա՛ց յանձն քո, կամ հայեցարո՛ւք յանձինս ձեր, գուցէ եւ այլն։ Պա՛րտ եւ արժան է խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Հայիլ՝ յայսմ վայրի զքննելն ասէ, եւ զիմանալն։ Իմաստութեամբ հայել ի բանս մարգարէիցն. (Սարգ. յկ. ՟Է։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
ՀԱՅԵԼ. βλέπω specto ἁποβλέπω, φροντίζω respicio եւ այլն. Բերիլ. որպէս վերածիլ. ունել զդիտաւորութիւն կամ զվախճան. ակնարկել. դիտել. դիմել.
Ի բուն ճարտարապետ անդր հայի։ Այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 30։)
Եւ ոչ նոյն ինքն պատուիրանք աստուծոյ առ այլ ինչ հային, եթէ ոչ առ ի կեցուցանել զլսօղսն. (Բրս. ճգն.։)
Տուեալ վարդապետութիւնն քրիստոսի՝ առ ի բազմաց ունկնդրութիւն հայի. (Ագաթ.։)
Ասելոյդ քո խորհուրդ ի մանիքեցւոցն հայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յայս հայի ասել։ Ի սոյն միտս հայի եւ իմաստնոյն ասելն. (Սարգ.։ Իգն.։)
Հայի բանս եւ ի նորս իսրայէլ։ Ի խաչիս հայելով խորհուրդ ասի. (Շ. բարձր.։)
Յանճառ միաւորութիւնն հայելով ասէ. (Գր. տղ. թղթ.։)
Ամենայն գրոց դիտաւորութիւն առ սոյն հայի. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Յայնցանէ որ ի քրիստոս հային՝ ասացեալք. (Գէ. ես.։)
Եւ ἑπιβλέπω respicio. Բերիլ, որպէս միտել. յօժարիլ. ձկտիլ. ետեւէ ինկնալ, աչք տնկել.
Հայեցաւ ամենայն տունն իսրայէլի զկնի տեառն. (՟Ա. Թագ. ՟Է. 4։)
Որ ի սնափառութիւնս հայի՝ եթէ պահէ կամ աղօթէ կամ ողորմութիւնս առնէ, կորուսանէ զամենայն վարձս իւր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
ՀԱՅԵԼ. որպէս Ակնունել. մնալ. խիթալ. սպասել.
Մինչ հայի հարուածոց գանից. նա գթոց գիրկս արկանիցէ. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
ՀԱՅԵԼ (տեղւոյ առ տեղի). Ունել զհայեցուած կամ զգիրս.
Ի կատարէ կոփածուին որ հայի ընդ անապատն։ Դուռնն՝ որ հայէր ընդ արեւելս, կամ ընդ հիւսիսի։ Առաջ մի ընդ ճանապարհն՝ որ հայէր ի բեթորոն.եւ այլն։
ՀԱՅԻՄ (իբր հասարակ բայ. հյց. խնդ) Տեսանել. եւ Ակնունել.
Հայիմ զդէմս ձեր. (Լմբ. ատ.։)
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Եթէ չառնուլ նախատինս ի մերձաւորաց օրէնք են, ապա ի տեսողէն հայել զայսոսիկ՝ արեան տաժանմունք. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. կ.։)
ՀԱՅԵԼՈՎ որպէս Տեսլեամբ. տեսութեամբ դիմաց. կերպարանօք.
Ոնիա քահանայապետ, գեղեցիկ հայելով, շքեղ տեսանելով. յն. պատկառելի հանդիպմամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
Հայէր զնոսա քաղցրութեամբ։ Հայէր զնոսա զնծութեամբ եւ ուրախութեամբ. (Եպիփ. ծն.։)
Haig-hearted, courageous, dauntless, intrepid, valiant, bold, manly.
Ունօղ զսիրտ եւ զքաջութիւն հանգոյն հայկայ. հզօր. արի.
Պակչէին յահէ հայկասիրտ իշխանին, եւ յաղթող նահատակին մեր աշոտոյ. (Արծր. եւ այլն։)
blasphemer;
blaspheming.
βλασφήμος blasphemus, convitiator. Որ հայհոյէ. թշնամանիչ. նախատագիր աստուծոյ, կամ սուրբ հաւատոյ, կամ մարդոյ։ Տե՛ս (Ես. ՟Կ՟Զ. 3։ Իմ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 28։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 13։)
Զհայհոյչաց չարաբանութիւն։ Մակեդոն հայհոյիչ։ Ի հայհոյիչ լեզուաց. (Նար. ՟Լ՟Զ։ Շար.։ Ոսկ. յհ.։)
Եւ իբր Հայհոյական.
Այլանդակ եւ հայհոյիչ շարադրութիւն, կամ խոստովանութիւն, կամ բանք. (Յհ. իմ. երեւ.։ Սոկր.։ Պրպմ.։)
blasphemy, swearing;
abuse, slander, scandal, backbiting, defamation.
ՀԱՅՀՈՅՈՒԹԻՒՆ βλασφημία blasphemia, convitium. որ եւ ՀԱՅՀՈՅԱՆՔ. Հայհոյելն. թշնամանք աստուծոյ, եւ սրբոց, եւ սուրբ հաւատոց. յիշոցք առ մարդիկ. եւ Չարախօսութիւն. անդուռն բերան. լուտնք. անէծք. բամբասանք. եւ Մոլար վարդապետութիւն.
Խօսել հայհոյութիւն զատուծոյ, կամ առ աստուած։ Հայհոյութեամբ զտեղին լնոյր։ Փառք են առն խոտորել ի հայհոյութեանց։ Ամենայն դառնութիւն եւ հայհոյութիւն բարձցի ի ձէնջ։ Մի՛ ինչ պատճառս տալ հակառակորդին ի հայհոյութեան աղագս.եւ այլն։
Յաղագս ամբարշտին մակեդոնի հայհոյութեանցն. (Խոր. ՟Գ. 33։)
Զառ ի քեզ հայհոյութիւնն անքաւելի քարոզեաց. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Որ զհոգի մարդոյ եւ զերես անարգէ, նոյն առ աստուած վերանայ հայհոյութիւնն. (Շ. ընդհ.։)
the Armenian nationality.
Թողու զհաւատն հայրենի հայութեանն։ Մի հաւատ եւ մի օրէնք ունէին հայութեան. (Ասող. ՟Գ. 30։ Զքր. ծործոր.։)
the Armenian woman, lady, girl.
adopted father.
Տէր ներսէս էր հայրագիր կոստանդնի կայսեր. (Կաղանկտ.։)
born of the Father.
Ծնեալ ի հօրէ (երկնաւորէ).
Զհայրածինն բղխեցեր զծաղիկ. (Շար.։)
Հայրածին լուսոյ. (Տօնակ.։)
Զամենայն հայրածին իսկութեամբն ունի. (Յճխ. ՟Բ։)
to name after the father.
ՀԱՅՐԱԿՈՉ ԼԻՆԵԼ. Կոչել կամ ձայնել զհայր իւր.
Որ ինչ սովորութիւն է տղայոյ՝ հայրակոչ լինել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՀԱՅՐԱԿՈՉ ԼԻՆԵԼ. եդաւ ըստ տպ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ.) ուր ձձ. ունին.
to persecute one's father.
patriarchate, pontificate.
patriarchatus. Հայրապետն գոլ՝ ըստ կրկին նշ։ Իբր Նահապետութիւն.
Ոչ եթէ զաբրահամ ինչ զիջոյց ի հայրապետութենէ անտի. (Ագաթ.։)
Մերձաւորագոյնք իցեն աստուծոյ իբրեւ զնախածանօթ հայրապետութիւնսն. (Նար. հ։)
Որ առաջի երթային, հայրապետութիւնք, մարգարէութիւն ... Իսկ զկնի՝ երանելի առաքեալքն. (Մեկն. ղկ.։)
Ի տանէ եւ ի հայրապետութենէ դաւթի։ Զաբրահամ հայրապետութեամբն բարգաւաճեալ. (ՃՃ.։)
Իսկ յասելն (Դիոն. ածայ.։)
Արտաքս համբարձեալ քան զամենայն հայրապետութիւն եւ որդեպետութիւն. իմա՛ նախահայրութիւն կամ երեւելի եւ հին հայրութիւն նահապետական։
Եւ իբր Պատրիարգութիւն. կաթողիկոսութիւն. եպիսկոպոսութիւն.
Զձեւ հայրապետութեան հանդերձին. (Ճ. ՟Բ.։)
parricide.
parricidium. Սպանութիւն հօր իւրոյ.
Որ զհայրասպանութիւն եւ զմայրասպանութիւն ի բաց գործիցէ սրտմտութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
patriotic.
patriotism, love of one's country.
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
Նոքա զինչսն՝ զոր ի հայրենեացն անտի ունէին։ ցրուէին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
πάτριος, πατρωός, πατρικός patrius, paternus. Սեպհական հօր, եւ հարց, եւ նախնեաց. հայրական. հայրենական. հայրենեան. եւ Իւրական. սեպհական. հօրենական, պապենական, հին, բուն, իւրը.
Հայրենի տուն, բնակութիւն, պատիւ, փառք, օրէնք, գիրք, գերեզմանք, բարեկամ, աւանդութիւն, երկիր, գաւառ. (եւ այլն. ի սուրբ գիրս ստէպ։)
Առի ես ինձ կին ի զաւակէ հայրենի իմոյ. իմա՛, հայրենւոյ իմոյ (այսինքն գաւառի, որպէս դնի ի յն)։
Հայրենի իշխանութիւն, թագաւորութիւն, նահապետութիւն, կարգ, աւանդ, աւանդութիւն, բարեկամութիւն, չարիք. (եւ այլն. Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Խոր.։ Ագաթ. եւ այլն։)
Զինչսն մեր հոգամք, թէպէտ եւ հայրենիք իցեն։ (Ոսկ.յհ. ՟Բ. 33։)
Նախնեաց մերոց հովուութիւնն հայրենի էր (այսինքն սեպհական). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Այս են կամք հայրենիք (այսինքն հօր). (Մաշտ.։)
Զիա՞րդ թերակատարն զխորհուրդն հայրենի իմացաւ. (Եզնիկ.։)
Հայրենի յանդիմանութիւն (բան դաւթի հօրն սողոմոնի). (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ գ. τα πατρώα paterna bona. Հայրենի իրք, ժառանգութիւն, ինչք, ստացուածք.
Որդի է, որպէս ի հօրէ ունի զհայրենիսն. (Իգն.։)
Որք զհայրենիսն ընդ վայր ծախեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Որ զհայրենիսն փաղաղեաց, եւ եղջերն ցանկայր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ. Նախնիք. հարք եւ նախահարք ցեղին կամ ազգին. ազգ եւ աշխարհն. իր առջինները.
Անյագ առնիցեն զընթերցումն պատմութեանց մերոց հայրենեացն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Ծանօթս տուեալ մովսիսի ի հայրենեաց անտի (ասելով, ես եմ աստուած աբրահամի. (Սհ. յկ). Ագաթ.։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ. πατρίς patria. Հայրենի գաւառ, երկիր, եւ երկինք.
Ելանել նմա ի հայրենեաց իւրոց։ Արդ ելեալ աբրահամ ի հայրենեաց իւրոց. (Ագաթ.։)
Մի՛ գնասցես վասն պիտոյից քոց ի հայրենիսն քո. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Դէմ եդեալ ի բիւզանդիոն ելանել՝ փափաքելով մերոց հայրենեացն. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Վաղիւն երթալոց ես ի հայրենիսն, անդ հանգիր. (Նեղոս.։)
native country, native-land, country, birth place, home;
parentage;
patrimony, paternal property, fortune;
հող —նեաց, fatherland;
սէր, յիշատակ —նեաց, patriotism;
remembrance of one's native land;
անձուկ, կարօտ —նեաց, longing for home;
home-sickness, nostalgia;
վտարել զոք ի —նեաց, to expatriate;
ելանել ի —նեաց, to go abroad, to leave one's native land;
թողուլ զ —նիս, to quit one's country;
երթալ, դարձ առնել ի —նիս, to return to one's country;
մտանել ի —նիս, to return home, to regain one's native land;
արժանի լինել —նեաց, to deserve well of one's country;
ծառայել —նեաց, to serve one's country;
նուիրել զանձն —նեաց, զանձն դնել ի վերայ —նեաց, to devote oneself to the service of one's country, to consecrate oneself to one's country's welfare.
dear father, papa;
ընդէ՞ր ոչ ուտես —, dear papa, why don't you eat?.
Իբր՝ Ո՛վ հայր քաղցրիկ, սիրուն. կամ Պատկառելի դու ծեր. իմ հայրիկս.
Ժուժեա՛ հայրիկ. (Տոբ. ՟Ժ՟Ա. 13. յն. լտ. հա՛յր։)
Ընդէ՞ր ոչ ուտես հա՛յրիկ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զիա՞րդ զգուշանաս հայրիկ՝ ի մխիթարութենէ անտի գրոց կարօտացեալ. (Եւագր. ՟Ը։)
having sons.
paternity.
πατριά paternitas. Հայր գոլ՝ առնչակից որդիութեան. ծնողութիւն՝ մարմնաւոր, կամ հոգեւոր, կամ աստուածային. լայնաբար՝ եւ Նահապետութիւն. եւ Քահանայապետութիւն զուարթնոց.
Ամենայն հայրութիւն եւ որդիութիւն (յաստուծոյ) պարգեւի մեզ. եւ երկնայնոց զօրութեանց հոգեւորապէս այսպիսւոյս հայրութեան եւ որդիութեան կատարեցելոյ. (Դիոն. ածայ.։)
Յաստուծոյ հայրութենէն անցանէ հայրութեան անուն եւ մեզ. (Պիտառ.։)
Ուստի ամենայն հայրութիւն անուանեալ կոչի երկնաւորաց եւ երկրաւորաց. (Ագաթ.։)
Սուրբ եղիցի անուն քո. յիս ասէ սուրբ եղիցի քոյ հայրութեանդ անուն, առ ի վայելչական զիս լինել գործոց ըստ քում հրամանի հայրութեան. (Կիւրղ. ղկ.։)
Մինչեւ ցաբրահամ, որ է նահապետ հայրութեան նոցա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։)
Հաւաստեմք առ մեզ զհայրութիւնն։ Հայրութեան, կամ տէրութեան. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Բաց ի հայրութենէն, եւ յիսկզբանէն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Հովիւ ժողովրդեան կոչիմք, եւ վանորէից հայրութիւն առնեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
the article required, thing asked for;
առնել զ—ն, to hear, to hearken to the prayer of;
ընդունել զ—ն, to obtain by dint of entreaty.
ՀԱՅՑԵԼԻ որ եւ ԽՆԴՐԵԼԻ. այսինքն Խնդրեալ իրն.
Ոչ անունկնդիր լեալ՝ ընդունի զհայցելին. (Արծր. ՟Դ. 10։)
Որպէս զի վասն ի տեսողացն զփառս գովութեան յինքն ձգելոյ՝ արասցէ զհայցելին. (Շ. մտթ.։)
to be driven or cast away.
Հանելով հանիմ, ի դուրս հանեալ լինիմ. ի դուրս կամ ի բաց ձգիլ, ելանել. որպէս յն. ἑξαντλάομαι emergor ἑξωθέομαι dejicior διασπάομαι avellor.
Կորզեալ հանանիմ եւպեղիմ ըստ ոչ արժանաւորացն ի ներքս հոսանաց. (Փիլ. այլաբ.։)
Իմանալի բնութիւնն (մտաց), ոչ առաւելեցելոյ մարմնոյն, արտաքս մղեալ հանանի։ Ոչ ամենայն իրօք ի բաց կորզեալ հանանի սորա ըստ զգայութանն զօրութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
to have constant intercourse with.
Հանապազ կամ ստէպ խօսակից.
Հանապազախօս իսկ ընդ մովսեսի եղեալ. (Ագաթ.։)
continually proceeding, arising.
Որ միշտ ծնեալ լինի, անդադար գոյաւորեալ.
Ի միտսն անթիւ են խորհուրդք եւ հանապազածինք. (Լմբ. պտրգ.։)
always wearing.
Հանապազ յանձին կրօղ, կրելով, կրեալ.
Եւ ոչ հանապազակիր զնոյն նմանութիւն յանձին պահելով (անմարմնոց). (Ագաթ.։)
Բարձեալ աշտեայս հանապազակիրս ի պատրաստութիւն (այսինքն ի զգուշութիւն) գազանացն. (Արծր. ՟Բ. 7։)
always ailing.
persevering, steady.
assiduity, perseverance, persistence.
ἑνδελεχισμός, προσεδρία assiduitas, continuitas σχολή diatriba, studium. Հանապազորդելն, իլն. անընդհատութիւն. յերկար դեգերումն, կամ պարապումն, անպակասութիւն. շարունակութիւն.
Փոխեսցեն զհանապազորդութիւնն (պաշտամանց). (Դան. ՟Ժ՟Ա. 31։)
Յառաջադէմ լիցի հանապազորդութեամբ օր ըստ օրէ. (Ագաթ.։)
Զի յերկարութեամբն զստէպ հանապազորդութիւնն հնարիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Հանապազորդութիւն ընձեռնլոյ, կամ ուսման. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 15. 18։)
Իմովս բանիւ առ աստուած կադալ հանապազորդութեամբ. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
partner in the reckoning, contributor, boon companion.
ՀԱՆԳԱՆԱԿԱԿԻՑ կամ ՀԱՆԿԱՆԱԿԱԿԻՑ. որ եւ կարճելով գրի ՀԱՆԳԱՆԱԿԻՑ. συμπότης compotor. Ընկեր ի հանգանակս, եւ ի գիներբուս. գործակից.
Փաղաքուշք, հանգանակակիցք. (Բրս. սղ.։)
Որ նմա (գողոյն) հանգանակակից գտանի, ընդ նորին պատուհասիւն գրաւի։ Գինւոյն հանգանակիցք արք ամպարիշտք էին. (Լմբ. առակ.։)
Կե՛ր ա՛րբ, եւ ուրա՛խ լեր ընդ անզգամութեան քո հանգանակիցս. (Սկեւռ. աղ.։)
reckoning;
subscription.
συμβολή, συνθήκη conventio. Հանգանակելն, իլն. ընկերութիւն. գործակցութիւն. դաշնաւորութին. դաշն.
Մի՛ ախորժեսցես զկոչումն նոցա ի չար հանգանակութիւն։ Ի հանգանակութենէ գինարբուացն զգուշացուցանէ. (Լմբ. առակ.։)
Տուրեւառիկ հանգանակութեամբք վաճառաց զբնաւս անկարօտ կացուցանէ. (Պիտ.։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
ἁνάπαυσις, ἁνάπαυμα, κατάπαυσις requies. Հանգչելն. դադարումն. դուլ եւ դադար. հանդարտութիւն. անդորրութիւն. խաղաղութիւն.
Շաբաթ՝ հանգիստ տեառն։ Դա՛րձ անձն իմ ի հանգիստ քո։ Հանգիստ ոտից կամ իրանաց, անձանց (այսինքն հոգւոց)։ Տեղի կամ կայք հանգստեան։ Այր հանգստեան։ Օր հանգստեան.եւ այլն։
Զգաստութեան հանգիստք են։ Զի ակն ունին հանգստեան. (Մծբ. ՟Թ։)
Կամ Դադարք. կայան. բնակութիւն.
Եղիցի հանգիստ ջայլամանց։ Հանգիստ եղեւ ամենայն թռչնոց երկնից. (Ես. ՟Լ՟Դ. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Գ. 13։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. Նինջ. քուն.
Ի տուէ եւ ի գիշերի, յարթնութեան եւ ի հանգստեան. (Ժմ.։)
Ի հանգստեան հասեալ ժամուս։ Որ արարեր զտիւ գործոյ, եւ զգիշեր ի հանգիստ քնոյ. (Շար.։)
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ԺԱՄ կամ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹԻՒՆ՝ է Եկեսցէն, եւ որ ինչ ի մուտս գիշերի աղօթք լինին յազգս յազգս։ (Ժմ.։)
Զժամ աղօթիցն, եւ զգիշերապաշտօն, եւ հանգստեանն անխափան կատարէր. (Ճ. ՟Ա. վրք. եւպրաքս.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ որպէս Քուն մահու. վախճան աստի կենաց. մահ եւ կատարումն սրբոց. փոխումն յերկինս.
Ի ժամանակէ յոր հանգեաւ յակոբ, ՟Մ՟Լ՟Դ ամք են մինչեւ ցհանգիստն մովսեսի. (Մծբ. ՟Ը։)
Զօր յիշատակի կատարման քո հանգստեան։ Զհանգստեան քո սուրբ յիշատակս։ Զհանգստեան օր յիշատակի քո. (Շար.։)
Հանդերձ այլովք եպիսկոպոսօք, եւ նոցին ընտրութեամբ՝ յետ հանգստեան եպիսկոպոսին. (Կանոն.։)
Որպէս սաղովմոն զաւակն դաւթի զկնի հանգստեան հօրն իւրոյ վեհի։ Զկնի տիահրաւէր հանգստեան նորա. (Նար. խչ.։)
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ՇԱՐԱԿԱՆ ասի, կամ Աւետարան հանգստեան, իբրու ննջեցելոց ի քրիստոս, որոց վասն մաղթեմք եւ զհանգիստն երանութեան յերկինս. (Ժմ.։ Տօնաց.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Գերեզման. որ եւ ԳԻՐ ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ. հանգստարան. քնարան. շիրիմ. տապան. վկայարան ի տեղւոջ թաղման սրբոց.
Ողջունեալք ի հանգիստ սրբոցն պետրոսի եւ պօղոսի. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ի հանգիստ խորանին փոխէ. (Կորիւն.։)
Ի տաճարի հանգստեան սրբոց վկայիցն. (Շար.։)
Ժողովեալ զհողն արիւնախառն արկին ի հանգիստն։ Անցանել առ հանգստիւ սրբոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Փոխէին ի հանգիստ. (Ղեւոնդ.։)
Ի հողոյ հանգստի սրբոյն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Վիհն իմ հանգստեան. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Դրոշմէ խաչանման զտեղի հանգստն. (Մաշտ.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն իրաց. դադարումն. վերջ. որպէս եւ մուտ արեւու.
Սկսանիմ, եւ ի հանգիստն ոչ ժամանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Աստ եւ ի սմին ժամու արասցուք հանգիստ բանիս. (Վեցօր.։)
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա, եւ հանգիստ նորա մինչեւ ի ծագս նորուն. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 7։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. Ընդհատութիւն ձայնի կամ փոփոխումն եղանակի ի սաղմոսերգութեան. Տե՛ս յընթացս (Սաղ. ՟Հ՟Զ. 17։ Ամբ. ՟Գ. 3. 14։ զորմէ խօսի եւ Եպիփ. նխ. սղ։)
Ըստ նմին եւ ի ժամասացութեան աղօթս՝ որ իցեն երկմասնեայ, սկիզբն երկրորդ մասին հանգիստ կոչի, զի քահանայն ընդհատէ զբանն, եւ յարէ եպիսկոպոսն, կամ աւագերէցն՝ Խաղաղութիւն ամենեցունն.
Զքէն գոհանամք. եւ զՀանգիստն նորին, Նայեա տէր։ Զաղօթս զայսոսիկ հանգստիւքն իւրեանց։ Ի գիշերի եւ ի տուընջեան. Հանգիստ, Հովիւ քաջ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տնաբաժին կէտ եւ հանգիստ զայս առնեն. (Խոսր.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն հաճոյիցն աստուծոյ. եւ Լրումն բաղձանաց մարդոյն, կամ երանութիւն երկնից. եւ Ամենայն ինչ ախորժելի, դիւրիչ, զուարթարար, եւ հանգուցիչ սրտի.
Հանգիստ կամաց՝ լրումն է հաճոյից աստուծոյ։ Զկամացն լրումն ասէ հանգիստ։ Մարդկան սովորութիւն է զկատարումն ախորժակացն հանգիստ կոչել. (Խոսր.։)
Արա՛ դու զհանգիստն աստուծոյ։ Այս է հանգիստ իմ, հանգուցէ՛ք զնեղեալս. (Մծբ.։)
Յերանելի հանգիստն ժողովէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Փայլին արդարքն յարքայութեան, եւ ճգնաւորքն ի հանգստեան. (Շար.։)
Մի՛ խստութեամբ, այլ դիւրաւ հանգստեամբ մերձեսցին առ նոսա. (Եւս. պտմ. ՟Թ։)
cf. Հանգէտ.
Եւ գետոյն բերիւք հանգիտակ կղզւոյ առատագիւտս առնէ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
to be equal, like, to resemble.
Հաւասար գտանիլ. հաւասարիլ.
Թէպէտ եւ յայլսն հանգիտացաւ սմա իւրն լծակից, սակայն նուազանալ յայսմ երեւել քան զզուգակիցս. (Պիտ.։)
having the same honour, equally honoured or honourable.
ἱσότιμος, ὀμότιμος honore par, aequalis honore. Հաւասար պատուով յո՛ր եւ է կարգի. հաւասարապատիւ. համապատիւ. զուգապատիւ.
Որով հանգիտապատիւ մեզ հասէքդ հաւատոց յարդարութիւն աստուծոյ մերոյ. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 1։)
Զի զհանգիտապատիւ զուգականութիւն որդւոյ ընդ հօր յայտնեսցէ մեզ. (Ոսկ. ես.։)
Զիւր հանգիտապատիւ զուգականութիւն ընդ հօր ցուցանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Ասելն, թէ լուար ինձ, առ սիրելիսն ասի, եւ հանգիտապատիւսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։)
Եցոյց զանձն հանգիտապատիւ առաքելոցն. (Ոսկ. գաղ.։)
Ոչ ի հանգիտապատուաց ազնուագոյն երեւեալ. (Սեբեր.։ ՟Ա)
Հանգիտապատիւ այսոքիւք ցուցցի օրինադրին մովսեսի։ Հանգիտապատիւ այսմ եւ հարցաքննեալս առ սա գտանի. (Պիտ.։)
fine blade, thin plate;
fine membrane, pellicule;
— ապակւոյ, window-glass.
Իբր Թաղանթ. (լծ. եւ պ. թ. թէնթէ) Ոստայն սարդի. պարզուած, ձգուած. վարագոյր. առագաստ. մաշկ թափանցիկ.
Մարգարէն ընդ թանթ ապակւոյ ընդ աչս կիտին տեսանէր զմեծամեծ գործս Աստուծոյ. (Անան. նին.։) Կայ եւ ռմկ. թանթ, որպէս տարածեալ ոստ եւ բարունակ դդմենւոյ, վարնգոյ, եւ այլն։
cf. Թանգար.
Վասն վաճառելոյ կարասւոյ, եւ թանկարաց. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 5։)
heavy and slow, lubber.
Ե՞րբ իցէ, զի ելից ի թանձրադանդաղ ձանձրալի մարմնոյս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յորմէ՝ Թանձրադանդաղ ձանձրութիւն. (իբր յուլութիւն՞ Յհ. կթ.։)
very fat.
Բոյլս վայրենի էրէոցն յագեցուցեալ թանձրաթաղանթս ... սոնքացեալս գիրութեամբ. (Փարպ.։)
thickly branched, woody.
Ուղէշս (այսինքն) ճիւղս, աղօշս տերեւալի եւ թանձրաթուփ. (Լծ. նար.։)
of thick cords or ropes.
Որ ունի լարս կամ չուանս հաստագոյնս. որպիսի են ցանցք խիտ վանդակօք ուռեաց.
Տեսակաւ ուռեկաց թանձրալարի, զոր կազմեն յորոգայթ արջոց եւ եղանց. (Նոննոս.։)
of an hard language;
who speaks thick, indistinctly;
of a strange speech.
Եւ ո՛չ առ թանձրալեզուս, զորոց ոչ լսիցես զբանս նոցա. (Եզեկ. ՟Գ. 6։)
very deep mud;
pond, marsh.
Թանձր եւ խորին. (որպէս պաթախ չամուռ)
Դիպեցան թանձրախոր սաստիկ մօրից. (Փարպ.։)
very thick, very dense.
Հոծեալ թանձրութեամբ. խիտ.
Ամպ թանձրահոծ իբրեւ զթաղ լմեալ՝ բալաձեւ սպիտակափայ յոյժ. (Արծր. ՟Ա. 3. (գրի թանձրախոծ ի կրկին ձձ)։)
thick with earth, fertile.
βαθύγειος cujus solum profundum est, fertilis, pinguis Ուր կայ թանձր հող մինչեւ ցխորս. արգաւանդահող. հողը շատ ու պարարտ.
Թանձրահող երկիր, կամ անդաստան, դաշտք. (Պիտ.։ Փիլ.։)
Երկրիս՝ թանձրահող ծանրութեամբ ի վայր կալով. (Շիր.։)
Երկիր թանձր հողով.
Զխտացեալ թանձրահողն դիւրեսցէ. (Պիտ.։)
Գոն եւ ծառք սակաւագոյն, եւ թանձրահող բազում ի նմա. (Եղիշ. երէց.։)
thickened, condensed;
heavy, hard;
viscous, curdled, clotted, congealed;
bushy.
Թանձրագոյն կամ թանձրութեամբ մածեալ. թանձր եւ մածուցիկ. խիտ. խուռն. խռկեալ. խորին եւ ստուար. ծանր. թանծր ու կպչուն.
Բնակեալ ի կեանս իւրեանց իբրեւ թէ ի թանձրամած խաւարի. (Եղիշ. ՟Ա։ եւ Արծր. ՟Բ։)
Զլերինս թանձրամած ձիւնն ծածկեաց. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Որովայնք թանձրամածք զխորհուրդս սուրբ եւ առողջս ոչ ծնանին. (Եփր. պհ.։)
Թողցես զթանձրամած մարմին քո. (Ճ. ՟Բ.։)
Արիւն թանձրամած Լմբ. (համբ.։)
Թանձրամած տերեւք. (Անան. նին.։)
Երկիր թանձրամած ախիւքն իւրովք դողացեալ երերէր. (Զքր. կթ.։)
Որպէս զհուրն նշանաւոր եւ զարմանաւոր՝ թանձրամած, հրաշիւք մակարդեալ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Զթանձրամած քունն ի բա՛ց թօթափեսցուք. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
thick-skinned.
Ոչ էած շուրջ զմեօք մորթ թանձրամորթիւքն, եւ ոչ մազ կուռ. (Նիւս. բն.։)
thick-bearded, well-bearded.
ի տպ. Սարգ. յկ. ՟Ը. որ ըստ ձ. պարտի գրիլ, զթանձր մուրուսն։
thick bottomed;
having a solid foundation.
Որոյ թանձր կամ թանձրահող է յատակն. խորանիստ.
Երկիր թանձրայատակ աղխեալ սեղմեալ. (Ագաթ.։)
Զհարաւ հարթ թանձրայատակ զառ ի հետս. (Վանակ. յոբ.։)
densely leaved, leafy.
Որոյ թանձր եւ խիտ են սաղարթք, այսինքն տերեւք. խտասաղարթ։ (Վանակ. յոբ.։)
cf. Թանձրասփիւռ.
to thicken, to condense;
to coagulate, to congeal.
Խիտ առ խիտ թանձրացոյց զպաշտօն պղծութեան իւրոյ. այսինքն յաճախեաց. (Եղիշ. ՟Ա։)
Տկար մտաց մերոց առաջի թանձրացուսցուք (զգալի օրինակաւ) զյիշատակ սիրոյն Աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Թանձրացուցանեմ.
Հարաւային օդն թանձրէ զամպս (զմիմեամբք դիզանելով). (Ոսկիփոր.։)
thorny, having many hard thorns.
Թանձրութեամբ փշոց պատեալ. յն. ցանկատեսիլ. αἰμαισιώδης ad modum maceriae factus
Ցանկ արկանեն թանձրափուշ, եւ պարսպաց բարձրութիւնս առնեն ի սակս գազանաց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
diarrhoea, looseness;
dysentery;
piles, hemorrhoids;
colic;
fistula
Իսկ (Հին բռ.)
Անկաւ նա յախտ հիւանդութեան թանչից. (Վրք. ոսկ.։)
δυσεντερία, ἔδρα dysenteria, intestinorum tormina, fluxus ventris (լծ. թ. սանճը, խուտուկ). Խիթք աղեաց. որովայնալուծութիւն ծիւրիչ արեամբ չափ. ախտ ընդերաց եւ երաստանի. փորհարութիւն.
Եղեւ հօրն պոպլեայ ի ջերմ եւ յախտ թանչից հիւանդանալ դնիլ. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 8։)
Հարցէ զքեզ տէր կեղով եգիպտացւոց, եւ թանչիւք. (Օր. ՟Ի՟Ը. 27։)
Հարան յերաստանս իւրեանց ի թանչս (այսինքն թանչիւք). (Եփր. թագ.։)
Թանչ, ի փորին ցաւ. (կամ թանչի, փորին ցաւ). եւ կեղ կամ կեղտ արտաքուստ։
affected with the hemorrhoids.
Ըմբռնեալ ի թանչից.
Ադրիանոս վճարեցաւ ջրգողեալ թանչակալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
without, except;
cf. Առանց.
ἅνευ, παρά, δίχα sine, absque, praeter, excepto Առանց. թարց. թո՛ղ ա՛նց. բաց ի. ի զատ, դուրս. մատէ, սըզ. (որպէս եւ լտ. սի՛նէ).
Արդ են թանց սորա սաղմոսքն թուով վեց։ Ո՛չ եթէ առանց մտաց, եւ թանց բնութեան զմերն ընկալաւ ի կնոջէ. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։ յորմէ եւ Խոսրովիկ ստէպ. այլ յետին գրիչք սորա դնեն Թարց։)
to mumble, to mutter.
ԹԱՉԵԼ. Բառ անյայտ, կա՛մ որպէս Թազել, այսինքն վազել. եւ կա՛մ Շաչել, շչել, մրմռալ կիսաձայն, եւ կլանել զբանն.
Կայ յաղօթս, եւ սիրտ նորա ոչ զգայ, զոր ինչ ասացին շրթունք նորա ... թաչէ զմիմեանց կնի գոնեա հարիւր (տուն սաղմոսաց). (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Դրիճ.
roosting place, perch;
bar, stake for supporting vines;
*swing;
see-saw.
πέτακρον lignum, aut asser super quo gallinae dormiunt;
pertica Որպէս թէ տեղի դարելոյ դադարելոյ. Ոստ, ձող, գաւազան՝ եդեալ ի յենարանս երկուստեք, ուր հանգչին եւ ննջեն հաւք եւ թռչունք, կամ կախին ողկոյզք եւ պտուղք ի պահեստ.
Թառեր հաւուց։ Թառեր դի՛ր, եւ զխաղողն ընտրով զառողջ կուզերն ի թառերն կախէ՛։ Զնուռն եւ զայլ մրգերն թառերով կախեն. (Վստկ.։)
Ուստի եւ ԹԱՌԻԼ ասի՝ Հանգչելն կամ ննջելն հաւուց ի վերայ ոստոց։
Իսկ ՀԱՒՈՒՑ ԹԱՌ, նմանութեամբ իւիք է յատուկ անուն վանաց հանդէպ Գառնւոյ։
faded, tarnished.
Չորեցունց պտուղք վտիտք էին եւ թառամք. (Փարպ.։)
Դոյն ինչ ժամանակ կանաչագեղ եւ զուարճ երեւին, եւ յետ այնորիկ թառամ, ազազուն, եւ տգեղ տեսանին. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
to cause to fade, to wither, to tarnish.
ԹԱՌԱՄԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. μαραίνω marcidum vel flaccidum reddo, macero, contabefacio Գրի եւ ԹԱՌԱՄԱՑՈՒՑԱՆԵՄ. Թարշամեցուցանել. ապականել. հաշել մաշել. խանգարել զգոյն, զլաւութիւն, եւ այլն. թոռմեցնել, թօշնեցնել, մարել.
Հողմն տապախառն թառամեցուցանէ զդալարի. (Մխ. երեմ.։)
Եւ բոցք դարձեալ զդիւրածախ անասնոցն զմարմինսն ոչ թառամեցուցանէին ի շրջելն իւրեանց. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Ի թառամեցուցանօղ քնոյն ընդոստուցեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ցանկութեան կիրք ողորկեցուցանէ զմարմինն, այլ թառամեցուցանէ զմիտսն. (Եփր. աւետար.։)
Իսկ (Ոսկ. ի մելիտ.)
Զվիշտսն թառամեցուցանէր. իմա՛ ցածուցանել, փարատել։
sigh, groan;
colic, bowel complaint.
ԹԱՌԱՆՉ կամ ԹԱՌԱՉ, ԹԱՌԱՆՉԱՆՔ, ԹԱՌԱՉԱՆՔ, նաց. ἅσθμα, στεναγμός suspirium ardens, gemitus Հառաչանք ուժգին. հեծութիւն ի խորոց սրտէ. յոգւոցհանութիւն. հեւալն. ախ, ահիզար
Ի թառանչ սրտին՝ հագագին դուռն հրդեհեալ։ Թառանչս թշուառութեանց։ Թառանչ թախծութեան. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Լ. ՟Խ՟Ը։)
Սրտին տրտմութիւն եւ թառանչ։ Զիմացականին թառաչս։ Զթառանչ։ Զիղձն եւ զթառանչս տե՛ս սրտին, ուստի բարբառս արտաքս ելանէ։ Սրտի մտօք թառանչանք (կամ թառաչանք). (Լմբ. սղ.։)
Մերթ՝ Ցաւ անբերելի, որ տայ թառանչել. թերեւս որպէս Թանչք.
Որոց եւ թաշկինակն զախտս թառանչանացն հերքեալ բժշկէր. (Տօնակ.։)
cf. Թառանչ.
ԹԱՌԱՆՉ կամ ԹԱՌԱՉ, ԹԱՌԱՆՉԱՆՔ, ԹԱՌԱՉԱՆՔ. ἅσθμα, στεναγμός suspirium ardens, gemitus Հառաչանք ուժգին. հեծութիւն ի խորոց սրտէ. յոգւոցհանութիւն. հեւալն. ախ, ահիզար.
Ի թառանչ սրտին՝ հագագին դուռն հրդեհեալ։ Թառանչս թշուառութեանց։ Թառանչ թախծութեան. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Լ. ՟Խ՟Ը։)
Սրտին տրտմութիւն եւ թառանչ։ Զիմացականին թառաչս։ Զթառանչ։ Զիղձն եւ զթառանչս տե՛ս սրտին, ուստի բարբառս արտաքս ելանէ։ Սրտի մտօք թառանչանք (կամ թառաչանք). (Լմբ. սղ.։)
Մերթ՝ Ցաւ անբերելի, որ տայ թառանչել. թերեւս որպէս Թանչք.
Որոց եւ թաշկինակն զախտս թառանչանացն հերքեալ բժշկէր. (Տօնակ.։)
to sigh, to groan;
to lament, to weep;
to have a severe colic.
Պոռնիկն ի հեշտութիւնն գոլով թառաչէ. (Լմբ. սղ.։)
ԹԱՌԱՆՉԵՄ ԹԱՌԱՉԵՄ. որ ասի եւ ԹԱՆՉԵԼ. στενάζω suspiro, gemo Հառաչել ուժգին ի խորոց սրտէ. հեծել. յոգւոց ելանել. հեւալ. եւ Պէսպէս ձայնս ի վեր տալ ի փորոյն, իբր զգայռելով. ախուվախ՝ ուֆ աման էթմէք.
Թառանչիցես եւ հեծիցես ի միջոյ սրտէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
(Արբեցողն) միշտ հեծէ, եւ հանապազ թառանչէ յորովայնին ծանրութենէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
Մեք յորժամ զարթնուցումք, բազում ժամս ընդ քորելն եւ ընդ քոշքոտելն, եւ ընդ թառանչելն եւ ընդ թանչելն հանեմք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ (յն. յերկար ձկտիլ։))
Մեծաւ հառաչանօք յոգւոց հանեալ թառանչէր. (Եպիփ. ծն.։)
cf. Թառանչ.
Խիտ եւ հոծ թառանչմամբ վտանգեալ. (Բրս. մկրտ.։)
Հալածումն հեծութեանց, թեթեւութիւնթառաչմանց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Եղջերուաց ... փախուցանել թառաչմամբ զօձից ազգ. (Նիւս. երգ. (յն. ա՛սթմա. հեւք)։)
to wheeze, to pant, to be out of breath, to breath short, to breath gaspingly;
— ոգւոց, to be asthmatic, to have difficulty in breathing.
ԹԱՍԱՄ ԹԱՍԵՄ. Իբր ռմկ. թասայել, թասա էթմէք. այսինքն Հոգալ, տխրիլ. ոգւով եւ շնչով նեղիլ. ուստի Թասել ոգւոց է Շնչարգելութիւն. ὁρθόπνοια, ὁρθία, δύσπνοια contentio anhelitus, asthmaticum
Որդնալից եղեւ (Հերովդէս), եւ թասայր ի տապոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
Որդնալից եղեւ, եւ ի թասել որդւոցն՝ եւ նա եւս տառապեցուցանէր զնա ... Եւ դարձեալ ի թասել ոգւոցն, որ ասի ի յոյն անդր որթո՛փնիա, եւ տի՛սփնիա, եւ ճգնութիւն նեղութեան. եւ այլն։
cf. Թասամ.
ԹԱՍԱՄ ԹԱՍԵՄ. Իբր ռմկ. թասայել, թասա էթմէք. այսինքն Հոգալ, տխրիլ. ոգւով եւ շնչով նեղիլ. ուստի Թասել ոգւոց է Շնչարգելութիւն. ὁρθόπνοια, ὁρθία, δύσπνοια contentio anhelitus, asthmaticum
Որդնալից եղեւ (Հերովդէս), եւ թասայր ի տապոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
Որդնալից եղեւ, եւ ի թասել որդւոցն՝ եւ նա եւս տառապեցուցանէր զնա ... Եւ դարձեալ ի թասել ոգւոցն, որ ասի ի յոյն անդր որթո՛փնիա, եւ տի՛սփնիա, եւ ճգնութիւն նեղութեան. եւ այլն։
dramatic representation, play, piece;
հարկանին —, բանի վարագոյրն, the play-begins, the curtain rises.
spectator.
Հանդիսատես թատրոնի.
Թէ չէին թատրատեսք, եւ ոչ ոք այնպիսի գործս գործէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
theatrical, scenic;
— նկարք, scenery, scene;
— բանասերծութիւն, dramatic poetry, the drama.
that draws off corrupted matter.
Մակդիր տզրկի, որ ծծէ զթարախ՝ զապականեալ արիւնն.
Զթարախածուծս ի կենդանեացդ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to render sanious, to make purulent, to corrupt.
Թարախալից առնել. թարախոտել.
Եհար զմարմին նորա (Յովբայ) ... թարախեցոյց զնա, եւ որդունս եռացոյց ի նմանէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
by translation;
by interpretation.
Աղօթք թարգմանօրէն վասն սրբալոյս իւղոյն մեռոնի։ Յիշատակարանս թարգմանօրէնս բանից մաղթանաց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Թարթափումն.
Պահեսցուք զանձինս մեր ի թարթափանց ցանկութեանց. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
to cause to loiter, or wander about, to lounge, to idle;
to skirmish, to divert;
to keep at bay, to occupy with, to distract;
to lull with vain hopes.
Տալ թարթափիլ. յածեցուցանել. զբաղեցուցանել. վարանեցուցանել.
Պատրողական բանիւք խաբէութեան թարթափեցուցանէր զմիտս զօրավարին. (Փարպ.։)
Եթէ սնուցեալ իցէ մանկունս իւր, եւ ոչ թարթափեցուցեալ իցէ զնոսա. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
loitering, idling, lounge, sauntering;
perplexity, entanglement in business;
frequent resort;
— ական, cf. Թարթափ.
Փրկեսցուք զանձինս մեր ի թարթափմանց ցանկութեանց. (Ճ. ՟Գ. ի մեկն. ՟ա. թես.։)
ԹԱՐԹԱՓՈՒՄՆ ԱԿԱՆ կամ ԱՉԱՑ. ῤιπή ictus, vibratus oculi, momentum Թարթափիլն ական. թարթելն աչաց. աչք բանալ գոցելը.
Անհատ անուանեալ, եւ թարթափումն ական զանմասն այնր ամանակի. (ըստ առաքելոյ՝ յանկարծակի յական թօթափել). (Նիւս. կազմ.։)
Եւ ոչ թարթափմամբ աչաց ընդմիջեալ։ Հուպ առ հուպ ի քթիթ աչաց միայն թարթափման. (Նար. ՟Լ՟Է. եւ Նար. խչ.։)
cf. Թառամեցուցանեմ.
Յառաջ քան զյերկարն ծաղկել՝ նուաղեցուցեալ թարշամեցոյց. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Զբողբոջ աստուածային ցանկութեանցն թարշամեցուցանէ։ Զբոյսս բարեացն թարշամեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Զախտիցն շարժմունս թարշամեցուցանէր. (Ճ. ՟Ա.։)
victuals eaten with bread, made dishes;
pittance.
(առաւել ռմկ) իբր Թացեալ. թրջեալ. խոնաւ. եւ Լի խոնաւ իրօք.
Իսկ թէ իցէ թաց, յինքն առնու զոր ի թաց մարմնոյ խոնաւութիւն եղեալ. (Մեկն. ղեւտ.։)
Եթէ ունայն իցէ աման ... իսկ եթէ ի թաց (աման) անկանիցի ... եւ յամենայն թաց աման ... ի փայտէ ի թաց աման անկանիցի. (Կանոն.։)
shock-headed, hairy, long-haired.
βαθυχαίτης densam habens caesariem Ոյր գէսք են թաւ. թաւ վարսիւք. թաւամազ. մազը շատ.
Քանզի թաւագէսք են, որ ոչն սափրին ամենեւին. (Փիլ. տեսական.։)
shock-headed.
Որոյ գլուխն է թաւ մազիւք.
Ծածկեալ անձն ի հերաց մարմնոյն ծերունի թաւագլուխ։ Յոյժ թաւագլուխ է, եւ հաստանձն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Բ. եւ Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Թ.։)
cf. Թաւուտ.
Զորպիսի՛ անտառս, զթանձրախիտ մայրիսն, զթաւաթուփսն, եւ զստուարածառսն, եւ զերկայնաճիւղսն. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
rolling, that rolls.
κλειτός declinabilis Որ կարէ թաւալիլ, հոլովիլ. հոլովական. (յն. գլիդօ՛ս, իբր գլական, գլորական).
հոլովական, այսինքն թաւալական. զի անուն ընդունակ է հոլովից. (Երզն. քեր.։)
cf. Թաւալեմ.
κυλέω, κατακυλέω, προσκυλέω verso, roto, volvo, voluto, advolvo ἁποκυλέω devolvo, volvendo amoveo Թաւալ տալ. թաւալել. տապալել. հոլովել. գլել, գլորել. (յն. գիլէ՛օ. եբր. կալալ). գլորցնել, գլորտըկել, թապլել, թապըլտըկել.
Թաւալեցուցէ՛ք վէմս մեծամեծս ի բերան այրին։ Թաւալեցուցէ՛ք ինձ այսր վէմ մի մեծ։ Թաւալեցուցից զքեզ ի վիմացդ։ Թաւալեցոյց վէմ մի ի դուռն գերեզմանին։ Ի բաց թաւալեցոյց զվէմն ի դրաց գերեզմանին, կամ ի գերեզմանէ անտի։ Թաւալեցոյց ընկէց զմարմին նորա ի գահոյից անտի. (Յես. ՟Ժ. 18. ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 33։ Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 25։ Մտթ. ՟Ի՟Ը. 2։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 26։ ՟Ժ՟Զ. 3. եւ 4։ Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Գտին զվէմն թաւալեցուցեալ ի գերեզմանէ անտի. (Ղկ. ՟Ի՟Դ. 2.) նոյնպէս է ըստ յն. եւ (Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 4։)
Զմազն թաւալեցոյց ի ձէթն. այսինքն շաղախեաց. մալակոնեց. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Թ.։)
Ոչ ընդունայն զաստուածային բանն լեզուօք թաւալեցուցանել, այլ հաստատել վարուք. իբր յածեցուցանել. (կամ ռմկ. լըղըրճըկել) (Վանակ. յոբ.։)
bog, marsh, muddy place, miry hole, puddle.
Առ ի թաւալ վայր. զառ ի վայր տեղի, կամ թաւուտ վայր. թաւ ալոցք.
Սակս շուրջանակի մացառախիտ մօրացեալ թաւալոցացն. (Յհ. կթ.։)