warmth, ardour;
devotion.
warm victuals.
Ջերմ ինչ եփեալ. որ եւ յն. ձայնիւ թերմոն ասի. իսկ թերմօս կամ թերմիա, ազգ է ոլեռան.
Արասցուք սակաւ ջերմիկ։ Ե՛կ զի ուտիցես զջերմիկս ընդ եղբարցս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
rather warm, hot;
fiery.
θερμός calidus. Ջերմային. ջերմական. ջերմ. հրային բնութեամբ. տաք, տաքուկ, եւ կրակոտ.
Սպիտակ պղպեղ եւ սեաւ՝ երկոքին ջերմինք են, այլ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ի ջերմինսն սոսկ զնա գիտէ ... միայն ջեմինս եւ կծուինս տայ կերակրել տկարացելումն. (Մագ. ՟Հ՟Ը։)
Թչենի՝ բնութիւն ունի ժահահոտ եւ ջերմին։ Ջերմին է բոյսն զոպայի. (Սարգ. յկ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
Հուր՝ ջերմին եւ չորին. (օդ ջերմին է եւ գիջին. Լծ. ածաբ.։)
զմանկունս ջերմինս եւ խստապարանոցս աղճատել մի խնայեսցես. (Կլիմաք.։)
Ջերմին ապաշխարութիւն։ Ջերմին արտասուս. (ՃՃ.։)
Բարկութիւն եւ ցանկութիւն ջերմինք են եւ հրայինք. (Բրսղ. մրկ.։)
heat, warmth;
caloric;
fever, fever-heat;
calefaction, warming;
temperature;
թագուն՝ ճառագայթեալ՝ տեսակարար —, latent, radiant, specific heat;
— առաձգութեան կամ գոլորշացման, steam-generating heat;
— սփռեալ or ցրեալ, diffused heat;
— կեդրոնական, central heat.
θέρμη, θερμότης caliditas, calor, aestus. Ջերմ գոլն. որակ ջեռուցիչ. զօրութիւն ջերմին. Ջեր. տապ. տաքութիւն.
Հալիցի ի հասանելոյ ջերմութեան։ Իժ մի ի ջերմութենէն ելեալ. (Յոբ. ՟Ղ. 17։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 3։)
Առանց խառնուածոյ ջերմութեան արեգական։ Գտանի ջերմութիւնն յոլովագոյնս ի քարինս եւ յերկաթս, եւ սակաւագոյն յոդ եւ ի ջուր. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Բ։)
Մի ճառագայթ, եւ մի ջերմութիւն հրոյն. (Շ. ընդհանր.։)
Տրամադրութիւնք ասին, հիկէն՝ ջերմութիւն եւ ցրտութիւն։ Քաղցրութիւնն կիրս իմն ըստ ճաշակեալելեաց առնէ, եւ ջերմութիւն ըստ շոշափելեաց. (Արիստ. որակ.։)
Ի հրոյ գերազանցութենէ մանաւանդ հիւանդացեալ մարմինն՝ շարունակ տապք եւ ջերութիւնք գործեն. (Պղատ. տիմ.։)
Չորեքօրեայ ջերմութիւնք. (անդ։)
nerve, sinew;
fibre, string;
whip;
nerve, sinews, force, vigour;
— տեսաբանական, optic nerve;
լուծանիլ ջղաց, to become enervated;
զ—ս հարկանել ուրուք, to shock a person's nerves, to frighten, to terrify;
զ—ս հատանել ուրուք, to hurt a person's nerves, to weaken, to enervate.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջիղ, փխբ. ուժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 7, Եփր. պհ. ասւում է նաև ջիղ, ջեղ Ոսև. ես. Եղիշ. որոնցից ջլաձիգ Յհ. կթ. փիլ. ջլա-պինդ Փիլ. Գէ. ես. ջլել «անդամալոյծին ռա-քի հանել» Իսիւք. ածած. 300. ջլատել Պիտ-ջլուտ կամ ջղուտ Պիտ. Նիւս. ջլեայ, ջղեայ Խոր. արջառաջիլ Յհ. կթ. Վրք. հց. ամոլա-ջիլ Մն. լբ. 25, 32. վարազաջեղք Մծբ. բնա-ջեղք Վստկ. լայնաջիլ Դամասկ. մանրաջիլ ԱԲ. ջղալուծ «տանջանքի գործիք՝ որով ջղերն են պրկում» (չունի ՆՀԲ) Վկ. ոէ. 3Ո. Նոր բառեր են ջղային, ջղայնանալ, ջղայ-նացնել, ջղայնութիւն, ջլախտ, ջլախտաւոր, ջլախտաբոյծ ևն։-Նոյն արմատից պէտք է լինի նաև ջլացեալ «բարակացած», որ գըտ-նում եմ գործածուած Վրդն. սղ. լբ. էջ 114 «Ժողովէ ի ծովէ, ի գետոց և յաղբերաց ջուր և կապէ ի ջլացեալ և ի ծակոտեալ օդ իբրև ի տիկ»։ Սրա անցողականն է ջլացուցանել «բարակացնել». «Ի ջուրց ծովուց՝ որ շուրջ են սեզերօք երկրի, ջլացուցանելով զօդն և արարեալ ծակոտկէն, արկանէ ջուր ի ներքս՝ իբր ի տիկս և հողմով ի վեր առեալ՝ տանի յո՛ և կամի». Վրդն. սղ. ճլդ. էջ 453 (ԱԲ բառս մեկնում է «պնդացնել, զօրացնել», որի հետ նոյն է Բառ. երեմ. էջ 275 «տեր-տել»)։ Նոյնը կայ և Շիր. 45. «իսկ (ի) գար-նանային ժամանակին օդն պարարի խռնա-ւութեամբ և յարեգակնային ջերմութենէն ջլանայ զհարստութիւն»։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gihisla-ձևեռ. ժառանգներն են լիթ. gysla «երակ, ջիղ, նեարդ», լեթթ. dzisla, dziksla, հին պրուս. gislo «երակ», հսլ. žila «երակ», ռուս. жи-дa, սերբ. žila, չեխ. žila «ջիղ», լտ. flum «թել», ալբան. det «ջիղ, երակ, նեարդ» (Walde 291, Trautmann 90, Pokorny 1. 670, Ernout-Meillet 345)։ Միւս լեզուները չեն պահած այս արմատը։-Հիւբշ. 486։
• Տէրվ. Altarm. 23 սանս. jya, զնդ. zya, յն. βιός «աղեղի լարը» բառերի հետ՝ ղ մասնիկով։ Հիւնք. ջոլիր բառից։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Muller Armen. VI, 54։
• ԳՒՌ.-Կր. ջ'իղ, Ալշ. Հճ. Մշ. Ս,. ջ'եղ, Սեբ. ջ'էղ, Տիգ. ջիղ, Խրբ. ջէղ, Սլմ. Վն. ճեղ, Մկ. ճէղ, Ննխ. ջըղ, Ջղ. Տփ. ջիլ, Մշ. ջ'իլք, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Շմ. ճիլ։-Նոր նշանակութեամբ են Մրղ. «կօշիկի կամ գուլպայի ռետին», Ակն. Մշկ. «ոլոք», Երև. «անծամելի, պինդ», Սվեդ. ջղվա «ոտքեր» (իմաստի զարգացման համար հմմտ. ջիղ Ակն. «ոլոք»)։ Նոր բառեր են ջիլոտ, ջիլ-ջիլոտ, ջլակոտոր, ջլամորթ (հմմտ. ճլլամահ Առաք. պտմ. 389), ջլատ, ջլատել, ջլատո-տել, ջլբաց կամ ջլեբաց
ՋԻԼ ՋԻՂ եւս եւ ՋԵՂ. νεῦρον, -ρία, -ρά nervus. Նեարդ պնդագոյն իբր լար անխզելի ի մարմնի կենդանեաց. զօդ յօդից ուժոյ՝ շարժութեան՝ քաջ զգայութեան.
Եօթն ջլօք գալարովք։ Ջիլս գալարս։ Խզեաց զջիլսն։ Ոսկերօք եւ ջլօք հանար զիս։ Ջիլք իմ լուծեալ են։ Ջիլք երկաթիք՝ պարանոց քո.եւ այլն։
Ձգական եւ ուժգնագոյն քան զմարմին, եւ գիջագոյն եւ կակղագոյն քան զոսկերս ստացաւ զօրութիւն ջիլքն։ Զոսկերս եւ զուղեղ կապելով առ միմեանս ջղիւք. (Պղատ. տիմ.։)
Անգայտ ոսկերօք եւ մարմնովք եւ ջղիւ. (անդ։)
Ճարճատիւն հարաւ ամենայն ջղացն։ Ջղացն յուղեգնացութեանն յաւէտ ձգեցելոյ. (Եղիշ. ՟Ը։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Նմանութեամբ, Ոյժ. զօրուծիւն.
Մեղաց ջիղք հարան, եւ սատանայի բռնութիւնն շիջաւ. (Ոսկ. ես.։)
Համբերութիւն ջիլ եւ զօրութիւն է անձին. (Կլիմաք.։)
Չարացն կեանք՝ ջիլք չարութեան լինին. (Եփր. աւետար.։)
Թագաւորն փառաց հետամուտ եղեալ՝ եհատ զջիղս աւազակին, եւ ձերբակալ առնելով կապեալ ած ի դատաստան մահու. (Արշ. ՟Ի՟Թ։)
Զո՞յր ուրուք ջիլս հարկանիցէ այնպիսի բանք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Իբր արջառաջիլ. ջալոտ.
cf. Ջիլ.
cudgel, stick, wand.
• , ի-ա հլ. «գաւազան, ծեծի բիր, մահակ» Փիլ. նխ. 19. որից ջնել «գաւազա-նով ծեծել, տանջել» Պիտ. Նար. էջ 151. Ոս-կիփ. Տիմոթ. կուզ 79. «ականջին խորթ թր-ւիլ» Տիմտոթ. կուզ 116, 152. ջնումն Տիմոթ. կոպզ 275 (տե՛ս Ակինեան և Աճառեան, Տի մոթ. կուզ, էջ 48, 96). կայ նաև ոջին «ճիւ-ղերի կապոց, տրցակ» Վրք. հց. ա. 267 (չու-նի ՆՀԲ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'hen-կամ gi. hen «ծեծել, զարնել» արմատից, որի gžhə-ni կամ g'hnni ձևից յառաջանում է հյ. գան «ծեծ»։ Բառիս միւս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս գան։ Հմմտ. նաև ջինջ։
• ՆՀԲ լծ. գան։ Հիւնք. պրս. ճիւնաղ «փոկ»։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. gin, gi «եղէգ, ձող»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Patrubány KZ 37 (1904), էջ 428, որ համեմատում է հյ. գան և յն ϑείνω բառերի հետ։ Սրանից անշուշտ անկախաբար Scheftelovitz BВ 29 (1905), I7, որ յիշում են Walde 224 և Boisacq 336, և որ կրկնում է Ղափան-ցեան ЗВО 23, 354։ Ընդունում է Meil-let (նամակ 21 ապրիլ, 1927 թ.)
(լծ. գան). Գաւազան գանից. ձաղկիչ.
Զօդսն կոծել ջնօք ձեռնարկեն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
pure, clean, clear, polished, bright.
ἁπηλίδοτος purissimus եւ այլն. մաքուր. զուտ. պարզ. յստակ. վճիտ. տնաղօտ. փայլուն. շողշողուն.
Սու՛ր սու՛ր ... սրեա՛ց, ջի՛նջ լեր. յն. լե՛ր ի շողիւն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։)
Ջինջ պահեսցէ զզէն իւր յամենայն ժամ. (Մծբ. ՟Ղ։)
Իբրեւ հայելի ջինջ։ Տպաւորեալ ի ջինջ հայելւոջ։ Զապակի եւ զհայելի ջինջ եւ յստակ. (Առ որս. ՟Բ։ Անան. ի պետր. Ի գիրս խոսր.։)
Ըստ հայելւոյ օրինակի մաքուր պահելով զսիրտս, եւ ջինջ ի ժանգոյ մեղաց. (Շ. թղթ.։)
Զուտ երկնագոյն ջինջ։ Ի պարզ ժամանակի՝ յորժամ ջինջ երկին լինիցի։ Զերկինս սուրբ ասեմք, յորժամ ջինջ լինի յամպոց. (Ագաթ.։ Շիր.։ Ի գիրս խոսր.։)
continuous, assiduous, accurate, diligent, careful.
perihelion.
• «վերին եթեր. արևի մօտ եղած տե-ղերը» Պիտառ.։
Բառ անյայտ, որպէս մասն վերին եթերաց.
Յարկայ կամարք արեգականդ, ուր օդն թանձրամած ջիք, շաղաւարն. (Պիտառ.։)
convulsive;
— լինել, to have the nerves strung, to have fits.
νευροτένης nrvis intentus, contentus. Ոյր ջիլն է ձգեալ. ուր իցէ ձգումն ջլաց ի խոնջութէան կամ յուժգին պրկմանէ.
Զօրքն ամենայն վայրագնաց ջլաձիգ խզմամբ տաժանեալ. (Յհ. կթ.։)
Ի սքանչման յարուեստագիտէն, այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 81։)
nervous, vigorous, sinewy, robust, strong;
— առնել, to give strength to, to fortify the nerves, to render robust.
ՋԼԱՊԻՆԴ եւ ՋԼԱՊՆԴԵԱԼ. Ոյր ջիլքն են պինդ կամ պնդեալ. ուժեղակ. կորովի. հզօրացեալ.
Զպատերազմող՝ զջղապինդն առ պատերազմ ընդ այսս չարութեան. (Գէ. ես.։)
Իսկ մեք իբրու հրաշք ջլապնդեալք առ այն՝ որ ա՛նկ է մեզ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 48։)
ՋԼԱՊԻՆԴ ԱՌՆԵԼ. Պնդել եւ ամրացուցանել զջիլս. զօրացուցանել. ըստ յն. ասի՝ ջլացուցանել. νευρόω nervos adhibeo, firmo, roboro.
Կրթութիւն վարժից եւ ստէպ ստէպ որսք ջլապինդ առնեն՝ կարի քաջ զմարմինս։ Պրկել՝ ջլապինդ արարեալ առ որ եղեւն, յայն՝ որ անկն է՝ կատարելութիւն։ (Ի քուն) միտք ի բաց կան ի զգայութեանցն, ոչ ջլապինդ առնելով, եւ ոչ շարժումն տալով. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 24։)
neuralgia.
bat.
• տե՛ս Չիղջս
relay, fresh horse.
expunged, cancelled, erased, effaced.
Որոյ դիրն է ջնջեալ, եղծեալ.
Երեւէին եղծեալք ջնջագիրք։ Հեռի ի ջնջագիր կարգացն։ Կարգ ինչ խանգարեալ եւ ջնջագիր. (Փարպ.։)
effacer;
expiator.
Որջնջէ. ջնջօղ. քաւիչ.
Ապաշխարութիւն՝ անօրէնութեան ջնջնչ. (Մաշկ.։)
Եւ մարմինն՝ ունելով յինքեան զանչարչարելի բանն՝ ջնջիչ տկարութե մերոյ (կամ իւրոյ). (Շ. թղթ. յԱթանասէ։)
Ո՞է ջնջիչ անօրէնութեանց, եթէ ոչ բարձիչ. (Սանահն.։)
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
• , ի-ա հլ. «խումբ, բազմութիւն, հօտ (մարդոց կամ անասունների)» Ոսկ. փիլիպ. ևանոն. էջ 44. Փիլ. Յհ. կթ. որ և ջոլորք կամ ջոլորիք Օրբել. որից ջոլորել «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ, իրար հետ միանայ» Ճա-ռոնտ. =Վրք. և վկ. Ա. 162. Սարգ. յուդ. գ. (բ. տպ. էջ 664). ջոլրաբար Իրեն. ցոյցք, էջ 17. բազմաջոլիր «որսի անասունները շատ» Օրբել. ժ. ջոլրեալ Անան. գիտ. էջ հ. գրուած է ջայլիր Մագ. թղ. 209։
• ՆՀԲ բոլոր կամ ոլոր արմատի՞ց։
• Հիւնք. օղ, ոլոր, բոլոր բառախմբի մէջ է դնում։ Petersson IF 43 (1925), 71 ջաղբ, ջոլիր, ջոլորել դնում է իբր հնխ. ghel-or-o. հմմտ. սանս. ghatate «ա-նալ, հասնիլ, կարենալ», պալի gha'ā «խումբ, բազմութիւն», յն. χαλινός «սանձ», սնս. vigulpha «ճոխաբար». անգսք. gielm «խուրձ»։
• ԳՒՌ.-Շիր. ջ'օլրվիլ «չորս կողմը շարուիլ նստիլ» (կարող է եկած լինել թէ՛ ջոլրիլ և թէ ջոլորիլ ձևից)։
ἁγέλη grex, agmen, turma. Բոլորեալ կամ ոլորեալ բազմութիւն. ջոկ. հօտ երամակ. խումբ. գունդ. ջայլ.
Բազում այլ ջոլիրս ի բազմապատիկ անասնաց։ Ըստ հօտից եւ անդէոց եւ այծերամակաց ընդ այլոց ջոլրաց։ Ի վայրենի ջոլիրս։ Ջոլիրք ընտանեաց՝ միանգամայն եւ վայրենեաց. (Փիլ.։)
Մի գայլ զբազում ջոլիրս հօտից հալածեաց։ Ի ջոլիրս անասուն կենդանեացն. (Պտմ. աղեքս.։ Պիտ.։)
Զջոլիրս սատանայի, զժողովս դիւացն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ղ։)
Ամենայն ջոլիրք հերձուածողաց. (Սարկ. հանգ.։)
Զպաճարանս անասնոց բազում ի մի վայր ժողովեալ, ջոլիրս տուեալ։ Ի մի ջոլիր զսուրբսն գնչեալ՝ կոտորէին։ Ջոլիրս սպայից պատրաստէ։ Ընդ կրունկն զջոլերս ռազմից թշնամեացն դարձուցեալ։ Իբրեւ ջոլիր ռազմին կազմեցաւ. եւ այլն. (Յհ. կթ.։)
Ջոլիրս ջախջախս ջարդոցաց ի վերայ զօրու նորա ածէր , իմա մեծ կոտորած բազմութեան։
to flock together, to form groups, to gather together, to assemble.
cf. Ջոլիր.
ՋՈԼՈՐԻՔ ՋՈԼՈՐՔ. cf. ջուլիր, ջոլիրք.
Ետու եւ ջոլորիս եղանց, եւ ջոկս զուարակաց։ Գայլքն զջոլորս հօտիցն պահէին զգուշութեամբ, եւ զանգեայս արջառոցն. (Ուռպ.։)
classification, order, arrangement.
Ջրակոյտ առլուղակաց ջոկադասակարգութիւն. (Թէոդոր. կուս.։)
convener, assembler;
compound.
συνθέτης coagmentans, compositor. Ի մի ջոկ դնօղ. հաւաքիչ եւ կրթիչ ջոկաց.
Պօղոս ջոկադիր սրբոց։ Ջահ րախական՝ ջոկադիր աղանց . (Ճ. ՟Ա.։)
ՋՈԿԱԴԻՐ. σύνθετος compositus, coagmentatus. Ըստ քերականաց, ի մի ջոկ եդեալ. բաղադրեալ. շարադիր. բարդեալ.
Մակբայիցս ոմանք պարզք են, եւ ոմանք ջոկադիրք։ Եւ են պարզք, վաղ, նախ. եւ ջոկադիրք են, վաղվա, նախավաղ. (Թր. քեր.։)
Խաչիւ գաղափարեալ, եւ ջոկադիրք եղեալ. (Քեր. քերթ.։)
opopanax.
• տե՛ս Ճօշիր։
ՋՈՇԻՐ կամ ՋՈԽԻՐ. ὁποπάναξ opopanicum, succus cinnamomi. Հիւթ եւ հոյզն կինամոնի, կամ խոտոյ պէնքուս կոչեցելոյ.
Ոպոպանիկոս, ջոշիր (կամ ջոխիր). (Գաղիան.։)
besom, broom.
• «մազե կամ երկաթե բարակ թե-լերով հիւսուած քամիչ կամ շերեփ» Վստկ 93. «Պատեհ է որ ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես և զվերայի փրփուրն ի բերանոցն ըս-տէպ սրբես շերեփովն և զջովլին մինչև յա-տակն կարասին ածես»։
• = Պրս. [arabic word] čavlī «սկաւառակ որ իցէ հիւսեալ յոճից ցորենոյ» ԳԴ. Ատրպատա-կանի թուրքական արտասանութեամբ բառս պիտի դառնար čovli (հմմտ. օսմ. av «որս», avjə «որսորդ»> ատրպ. ov, ovči), որից և մեր բառը։ Անշուշտ այժմ սալակ կոչուաձ ծղօտեայ ամանն է, որի վրայ ձուկ կամ կա-նաչի են լուանում, լաւաշ հաց թրջում ևն։
• Ուղիղ մեկնեց Հացունի, Ճաշեր, էջ 98։
Բառ ռմկ. Աւել ի ջովոյ. ցախ աւել. ջնջոցն կարասի.
Ձարէ կամ երկաթէ ջովլի շինես. եւ զջովլին մինչեւ ի կարասի ատակն ածես. եւ զինչ ագռ լինի ի մուստառն խառնեալ՝ զամենն սրբես, եւ ի դուրս ձգես. (Վստկ.։)
mule, he-mule;
մատակ —, mule, she-mule;
մտրուկ ջորւոյ, mule colt.
• (ջորւոյ, -ւոց, -եաց, -եօք) «ջորի, կիսէշ» ՍԳր. Վեցօր. 142. Բուզ. Եզն. որից ջորետես «ջորի պահող» Կլիմաք. ջորեան «ջորիներ» Ուռհ. ջորեպան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 32. ջորեքաշ «ԲՉ ձայնին աառ կանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ա-մատունի, Հայոց բառ ու բան 576)։
• Տէրվ. Նախալ. 114 և Երկրագունտ 1884, 100 համեմատում է սանս. stari, յն. στέιρα, գոթ. stairo, լտ. sterilis «ամուլ» բառերի հետ՝ ջորին համառե-լով իբր «ամուլ». ըստ այսմ ջորի գա-լիս է հնագոյն *ստորեա ձևից և նոյն է պրս. [arabic word] astar «ջորի» բառի հետ։ Հիւնք. պրս. gor «ցիռ»։ Patrubány SA 1 193 հնխ. kjorio փխ. kioro, k'iolero-ինչպէս կայ հնխ. ek'vo-tero>սանս. açva-tara «ջորի»։ Նոյն ՀԱ 1908, 188 իբր «դիող» հանում է dhya արմատից, հմմտ. հյ. դիել, դալ, դայեակ։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kur «ձի» և հյ. քուռակ։ Մառ. Яфeт. cбор. 1, 48 յաբե-թական raš «ձի, գրաստ» բառից, որից նաև պրս. raxš, գերմ. Ross, անգլ. horse «ձի» ևն։ (սեռ. ճուրու), Գոր. Հմշ. ճօրի, Ղրբ. ճօ՜՛րէ, Ռ. չօրի, Ասլ. ջ'էօ՜րի, Շմ. Սլմ. ճէօրի, Ագլ. ջէ՛րի, Մղր. ջի՛ւրէ, Զթ. ճիյէ, ջ'իրէ, Սվեդ. ջ'իրա, Մկ. ճիւրը՛, Հճ. ջ'իյի։ Նոր բառեր են ջորաբեռ, ջորենալ, ջորիլ «ոխ պահել»!
• ԳՒՌ.-Ջղ. ջ'որի, Տփ. ջ'օրի, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. ջ'օրի, Վն. ճորի
• ՓՈԽ.-Վրաց. φორი ջորի «ջորի. 2. ջու-թակի էշը», მეჯორე մէջորե «ջորեպան», ჯორის ტერფა ջորիս տերփա «մի տեսակ բոյս է», ვანაჯორი տանաջորի «մի տարե-կան ջորի. 2. մի տեսակ միջատ. notonecta glauca (տե՛ս ջորեակ)», գնչ. čori (ջորի»։
ἠμίονος q.d. semiasinus, mulus. Ծնունդ խառնակութեան իշոյ ընդ ձիոյ. ուստի եւ Կիսէշ կամ իշակէս ասի՝ առաւել ըստ յն. իմիօ՛նօս.
Էշք, ջորիք, եւ ուղտք։ Հեծան այր իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Բեռնիք զուգից ջորւոց։ Ձիոց եւ ջորւոց եւ ուղտուց եւ իշոց.եւ այլն։
Ձնոց մանկունս վարկանիցի եւ կամ իշոց զջորիս. (Պղատ. սոկր.։)
Իշակէսք, այսինքն ջորիք։ Արտաքոյ կարդաց բնութեան ծնուցանել ի ջիոց եւ յիշոց ջորիս։ Իջեալ հանդերձ ջորւովքն։ Մանուկ մի կոխեալ եղեւ ի ջորեացն։ Ձիովք եւ ջորեօք եւ ուղտիւք։ Մի ձիօք եւ ջորովք յօրանալ. (Վեցօր. ՟Է։ Եզնիկ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Բուզ. ՟Է. 4։ Բրսղ. մրկ.։)
Նախատէին զջորի իշորդի լինել. եւ նա պարծէր մարբն. սակայն պարտեցաւ. զի հզօր է ի հօրէ ազգ քան ի մօրէ. (Մխ. առակ.։)
ՍՊԻՏԱԿԱՁԻԳ ՋՈՐԻՔ. Սպիտակ ջորիք կառաձիգք.
Յոսկիապատ կառս արքունականս սպիտակաձիգ ջորւոցն. (Ագաթ.։)
dividing waters.
hydrology.
cf. Ջրաբաշխ.
ՋՐԱԲԱՇԽ եւ ՋՐԱԲԱՇԽԻՔ. Բաշխումն ջրոց. ջրաբաշխութիւն. եւ Տեղի՝ ուր իցէ ջուր բաշխելի. լիճ.
Էին գեօղք երկու մօտ ի նեղոս գետ. եւ կամէին. ճակատել ընդ միմիանս վասն ջրաբաշխին. եւ բազումք մեռանէին վասն այս ջրաբաշխի. (Վրք. հց. ձ.) իբր յն. ὐδροστάσιον stagnum, lacus
Թագացեալ ի ջրաբաշխն լերին. (Յհ. կթ.։)
Ետ վաչէի զջրաբաշխիս. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
hydraulics.
Բաշխումն ջրոյ՝ որ եւ է օրինակաւ. եւ մասն ուսումնականին (ὐδραυλική hydraulica ) որ ճառէ զջրոց.
Զինքեամբ իսկ խոնաւագոյնն (զերկիր), եւ զկարօտ ջրաբաշխութեան։ Զուգաբար բաժանել ընդ ինքն զջրաբաշխութեանն ծաւալումն. (Պիտ.։)
hydrotherapia.
wine & water;
thin wine.
hydrographer.
cf. Ջրգողութիւն.
hydrography.
hydrodynamics.
of water, aqueous, waterish;
— ուռոյց, hydrosarca;
— փոշատնկութիւն, hydrocele.
Եղիցես որպէս զպարտէզ ջրալից. յն. արբուցեալ. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 11։)
Ջրալից յորձանօք։ Ջրալից ամպովք։ Ջրալից միգով. (Նար. յովէդ.։)
Ջրալից էր երկիր իբրեւ զյատակ տան. (Վրդն. սղ.։)
cf. Ջրածնունդ;
hydrogen.
ἕνυδρος aquatilis. Ծնեալն ի ջուրս. Որպէս ջրային կենդանի.
Ջրածին կայտառաց։ Ջրածին զուղակացն։ Ջրածին ծնունդք։ Ջրածին ձկանց։ Կենդանիք երկաւորք եւ օդայինք եւ ջրածինք. (Ագաթ.։ Արշ.։ Վեցօր. ՟Է։ Շ. թղթ.։)
Վէմ ջրածին, գաւազան ծաղկեալ. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։ Ճ. ՟Գ. Սկեւռ. աղ.։ Տօնակ.։)
Լնու զերկին եւ զերկիր ջրածին նիւթովն. (Վրդն. երգ.։)
cf. Յեսանող.
cf. Յետագրութիւն.
postscript.
to go backward instead of forward;
to unlearn, to go back, to make no progress.
retrogradation.
born after;
neophyte, proselyte.
Յետոյ ծնեալ կամ վերածնեալ. յետ այլոց եկեալ ի հաւատս. նորատունկ.
Շնորհեալ լիցի քեզ յետածինդ այդ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Յետահարկիմ.
ՅԵՏԱՀԱՐԻԼ ՅԵՏԱՀԱՐԿԻԼ. Յետս նահանջիլ. յետնիլ.
Կերպ ի յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջ կոյս յետահարեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Գիտացեալ արհմն զյետահարկիլն իւր (քան զորմիզդ)՝ խեռեալ ստամբակեաց. (Արծր. ՟Ա. 3։)
to fall or draw back, to withdraw, to retrocede.
ՅԵՏԱՀԱՐԻԼ ՅԵՏԱՀԱՐԿԻԼ. Յետս նահանջիլ. յետնիլ.
Կերպ ի յառաջ դիմեալ, ոտք ի վերջ կոյս յետահարեալ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Գիտացեալ արհմն զյետահարկիլն իւր (քան զորմիզդ)՝ խեռեալ ստամբակեաց. (Արծր. ՟Ա. 3։)
cf. Յետին;
behind, hinder.
cf. ՅԵՏԻՆ. ետքի, էտեւի.
Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցի. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Ունէր ի վերայ սաղաւարտին պատկեր գայլոյ յառաջի կոյսն, եւ յետի կոյսն՝ առիւծու. (Վրդն. պտմ.։)
last, furthest, ulterior, posterior;
lowest, meanest;
extreme, utmost, greatest, utter, uttermost;
—ք, posterity;
— օր, the day of judgment, doomsday;
— չքաւորութիւն, utter misery, extreme poverty;
— կարօտութիւն, extreme need;
— կողմն, cf. Յետակողմն.
• «կտակ». ունի միայն կեղծ-Շապհ. էջ 26. «Եւ հասաւ ախտ հիւանդութեան սըր. բոյն Սահակայ հայրապետին և առեալ գըր-եաց զյետինս իւր այսպէ՛ս»։
• = Թերևս յետկար բառն է, որ տգէտ գըր-չի ձեռքով այսպէս խաթարուած է. բայց և հմմտ. Ղևոնդ պատմիչ, որ նոյն տեղը (էչ 29) գրում է. «Գրէ զվերջինս բանից իւրոց». -Աճ.
• Տե՛ս իմ Հյ. նոր բառեր հին մտ. Բ. էջ 62։
ἕσχατος extremus, ultimus. Որ է յետոյ տեղեաւ կամ ժամանակաւ. վերջին. հուսկ. յետս մնացեալ. ետքի, էտեւի, վերջինը.
Ընդէ՞ր լինիք յետինք դարձուցանել զարքայ։ Յաւուրս յետինս։ Յաւուրն յետնում։ Յետին ժամանակ է։ Զյետին տեղին ունել։ Յետին նաքարակիտ կամ բնիոն։ Յետին մոլորութիւնն չար քան զառաջինն։ Յետինն մարդոյն այնորիկ.եւ այլն։
Զյետին թոշակն ըստ պատշաճի ընդունել՝ առհաւատչեայ յաւիտենական կենաց. (Խոսր.։)
Հիւանդացեալ, եւ յետինն (ժամ) եկեալ, որպէս ժամ մի ստուգապէս փոխեցաւ. (Կլիմաք.։)
ՅԵՏԻՆ. իբր Ծայրագոյն. յեզր վերջին հասեալն.
Յետին չար է քան զամենայն չարիս։ Զյետին չարիս գործեաց։ Որ յետնոյ ամբարշտութեանն է։ Յետին չարախոհութեամբ լինի։ Յետին անմտութիւն, եւ այլն. (Եղիշ.։ Վրք. հց.։ Եզնիկ.։ Պրպմ.։ ՃՃ.։)
ՅԵՏԻՆ. ἑλάχιστος minimus, parvus, infimus. Ստորնագոյն. անաւագ. տրուպ. կրտսեր. փոքր. փիւչիւք.
Ի ծառայից տեառն իմոյ ի յետնոց։ Որսասցեն յետինք զինչս նոցա։ Արդ ծիծաղին զինեւ յետինք։ Յետինք ոչխարաց.եւ այլն։
Ես յետինս դաւանողաց. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
ՅԵՏԻՆ, ինք. գ. Վերջն. ծայրն. եւ Հետագայ կամ յաջորդ անձինք, եւ վերջին ծայրք իրաց.
Դու տէր ծանեար զյետին իմ, եւ զառաջին իմ. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Ը. 5։)
Հեծեծեսցեն ի վերայ նորա յետինք. զառաջինս կալան զարմանք. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
Լուացեալն ոչ է կարօտ այլ իմիք, բայց միայն ծայրիցն՝ այսինքն յետնոցն իւրոց լուացման. (Դիոն. եկեղ.։)
tardy or late repentance.
Մի՛ տացես զքո կեանս ի յետնախոհութիւն. (Բրս. վաշխ.։)
to be in arrears, behindhand;
to stop, to tarry, to stay or lag behind;
to want, to deprive oneself of;
to be in a state of privation, to be destitute.
ὐστερέω, ὐστερίζω posterior sum, deficio, indigeo, careo ἑσχατίζω moror, tardo. Յետին լինել. մնալ որպէս յետին. անագանիլ. վերջանալ. կասիլ. պակասիլ. նուազիլ. կարօտիլ. զրկիլ. տկար կամ անպիտան գտանիլ.
Մի՛ յետնեսցուք ի մատուցանելոյ պատարագ Տեառն ի ժամանակի իւրում։ Գուցէ ոք յետնել գտանիցի ի շնորհացն Աստուծոյ։ Յետնեցան կառք նորա ի գալոյ.եւ այլն։
lowest rank;
extremity;
posteriority.
Անլուայ խորհրդով (աղօթելն՝) այն է ամենայն յետնութիւն չարեացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
ἑσχατία, τὸ ἕσχατον extremitas եւ humilitas, vilitas. Յետին՝ յետնեալն գոլ. վերջին ծագ. նուաստութիւն.
Յամենայն յետնութենէ անշեղաբար վերաբնակեալ։ Անկեալ՝ առ հակառակն յետնութիւն ածաւ. (Դիոն.։)
Ըստ իւրեանց յետնութեան կորուսին յաշխարհէս հայոց զքաջութիւն եւ զանուն բարի. (Փարպ.։)
that turns;
that is converted.
Որ դարձ առնէ, կամ դառնայ ի մեղաց. դարձուոր, եւ զղջաւոր.
Աղաչաւոր կռապաշտեալ, յամրային դարձաւոր. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
turned, returned;
converted.
again, anew;
moreover, besides, otherwise, even, likewise;
bis;
also.
πάλιν iterum, rursus, denuo, praeterea Դառնալով, դարձ առնելով. այսինքն Վերստին. անդրէն. միւսանգամ. երկրորդ անգամ. երկրորդ. եւ եւս. կրկին. եւ միւս եւս նորանց, մէյմալ
Եւ դարձեալ իսահակ փորեաց զջրհորսն։ Դարձեալ արածեցից։ Եւ դարձեալ ժողովեսցէ։ Դարձեալ ա՛ռ դու այլ քարտէս։ Դարձեալ՝ լուարուք, զի ասացաւ։ Դարձեալ նման է արքայութիւնն երկնից։ Եւ դարձեալ՝ թէ ուրա՛խ եղերուք։ Եւ դարձեալ՝ թէ.եւ այլն։
Կամ ἁναπάλιν , իբր դարձեալ վերստին. iterum, vel e contrario
Եւ բոցք՝ դարձեալ՝ զդիւրածախ անասնոցն զմարմինսն ոչ թառամեցուցանէին. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Դարձեալ կրկնէ։ Վերստին դարձեալ թախանձ արկանեմ։ Դարձեալ անդրէն ի յետս նահանջես։ Յետ նոցա դաւիթ, դարձեալ եւ պետրոս. (Նար.։)
Մեծարի ի նմանէ յոյժ, նախ՝ վասն ... դարձեալ՝ զի ... ։ Նախ՝ վասն փեսայի նորա համազասպայ. դարձեալ եւ վասն եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 51։)
remediable, curative.
Որ ինչ բերի ի դարմանս.
Նախ ի բնութենէ մտաց, եւ ապա յիշատակացն (բարեաց) որ հանապազորդ լինին, այսինքն դարմանականն. (Ոսկ. ես.։)
curing.
Ի քաղցական եւ դարմանաւոր աշխարհիս՝ լի եւ անկարօտ ամենալցոյցն շրջէր. (Ագաթ.։)
Նախակիր եւ դարմանաւոր մարմին. (Միսայէլ.։) դարմանաւոր. Դարմանեալ, յանձանձեալ. բուծեալ. եւ Բուծ.
Ընտրեսցեն զարարիչն եւ զարարածս ի միմեանց, զդարմանիչն եւ զդարմանաւորսն. (Յճխ. ՟Դ։)
Գայլն օցտեաց զիմ դարմանաւորն. յն. բտած ոչխար. (Ոսկ. յաւետիս.։)
to nourish, to sustain, to feed;
to fodder;
to cherish, to foment;
to physic, to dress, to heal;
to repair.
Ած զնա ի պանդոկի մի, եւ դարմանեաց զնա։ Դարմանել քաղցրութեամբ, կամ խնամութեամբ, ողորմութեամբ։ Դարմանել զտուն, կամ զինչս եւ զընտիրս, զդաշտ, զերկիր, զանձն, զոտս.եւ այլն։
Դարմանել զզօրս, զխորտակեալսն. (Եղիշ. ՟Գ։ Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Դրախտ գիտեմ դարմանել. (Վրք. հց. ձ։)
դարմանիլ. իբր Դեղ առնուլ. ուտել առ ի օգտիլ.
Դարմանեցաւ ոմն ի թաղթէ ի գարնան յեղանակի. (Մխ. առակ. ՟Ծ՟Ա։)
hospital.
Տեղի դարմանոյ. հիւանդանոց.
Կարգեցին դարմանոցս եւ ռոճիկս. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
cf. Րաշոյն.
Արկ զձեռն իւր ի դարշոյն, եւ պատառեաց զնա երկոտասան մասն. (Եփր. դտ.։)
cf. Սուսերաւոր.
Դահիճք, եւ դարշունակալք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Դադարումն.
Զդարումն եւ զդադարումն յորդ անձրեւաց. (Շիր.։)
scabrous, scraggy.
Առաւել ռմկ. իբր Անհարթ (տեղի)։ (Վստկ. ՟Կ՟Ը։)
palace, royal house, court.
Հանապազ խօսէր ի դարպասին տիրանայ. (Ոսկ. գծ.։)
factious;
contriver.
Որ ոք կամ որ ինչ բերէ զդաւ.
Դաւաբեր թշնամի։ Դաւաբեր վտանգ. (Պիտ.։)
deceitfully, craftily, slily.
Ամենայն ուրեք հնարին դաւաճանաբար. (Նանայ.։)
to betray, to defraud, to deceive, to prevaricate.
Եթէ մեք զանձինս մեր ոչ դաւաճանիցեմք, ոչ այլ ոք կարէ նենգել զմեզ. (Ոսկ. գծ.։)
Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Գողացեալ դաւաճանեաց զիս. (Զքր. կթ.։)
Եթէ ոք ընկերին դաւաճանիցէ. (Ածաբ. ՟Ժ՟Զ։)
Դաւաճանիս ի տարադէպ ժամու. (Լմբ. ժղ.։)
Որդիք դաւաճանօղք. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Դաւաճանեսջիք զեգիպտացիսն. (Ել. ՟Գ. 22.) իմա՛, հնարիւք կողոպտեսջիք՝ խնդրելով զպէտս ճանապարհի, փոխանակ ծառայութեան։
cf. Դաւաճան.
ԴԱՒԱՃԱՆԻՉ ԴԱՒԱՃԱՆՈՂ. ἑπίβουλος insidiosus Դաւադիր. դաւօղ, խարդաւանօղ.
Դու ես դոցա դաւաճանիչ ի մեղսն, եւ ոչ ինքեանք նորին սիրօղք. (Լմբ. սղ.։)
Դաւաճանօղ եւ ամբարտաւանագոյն գազան լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Դաւաճանող վիշապ. (Շար.։)
cf. Վկայարան.
Զլուսաւորչին սուրբ դաւանարան։ Ի շինուած յարկի քումդ հանգստի՝ դաւանարանի այսր բարի հովուի. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
that has or gives the confession of faith.
Հաւատասահման դաւանաւորացն հարցն նիկիոյ. (Նար. մծբ.։)
to confess, to avow, to profess, to protest.
ԴԱՒԱՆԵՄ ԴԱՒԱՆԻՄ. ὀμολογέω confiteor, profiteor Հաւան լինել, եւ յանձն առնուլ զիմն իբրեւ ճշմարիտ. խոստովան լինել. վկայել, խոստանալ զհաւատարմութիւն. հաստատել՝ զոր հաւատայ կամ ընդունի.
Դաւանեցեր զբարւոք դաւանութիւն առաջի բազում վկայից. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 12։)
Առնելով արասցուք զդաւանութիւնն մեր՝ զոր դաւանեցաք. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 25։)
Դաւանիմք (կամ դաւանեմք) ընդ սրովբէից զկենդանարդ համայնից։ Լուսաւոր ձայնիւ յերկնից զքեզ դաւանեաց հայր էակից. (Շար.։)
Դատաւորաց գիրք նմին դաւանեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերոյս հաւատոյ դաւանեալ՝ անուանեցաւ եղիազար. (Խոր. ՟Բ. 67։)
Բելիարայ զանձն դաւանեաց։ Ասեմ զիս քեզ դաւանել։ Դաւանեմք ի հաւատ ուղիղ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս. (Նար.։)
Աստուծոյ դաւանեցայք, եւ մկրտեցայք յաւազանն կենդանի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Ի քեզ դաւանին։ Դաւանեա՛ց առ իս. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Յանդիմանեցին զնա վասն ուրանալոյն զքրիստոս, եւ դաւանելոյն ի կուռսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Թ.։)
Դաւանեալ խոստասջիք զկաշառս. (Զքր. կթ.։)
cf. Դաւ.
Դաւանութիւն. դաւանանք.
Զխոստովանութիւն մերոյս դաւանից։ Բարեկամ ձեր դաւանիցդ. (Ոսկիփոր.։)
ԴԱՒԱՆՔ, նաց. գ. Իբր Դաւ. դաւումն. դաւաճանութիւն. վնաս. խաբէութիւն, զրկանք.
Այլ զայն ի դաւանացն պատրումն արուեստակէ։ Ի բռնաւորէ եւ ի հարստէ, կամ յաշխարհիս մասանց դաւանս կրել. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Զիւրաքանչիւր դաւանաց տուգանս. (Պիտ.։)
Դաւանս յինքեան սրեալ, եւ նենգապատիր խաբէութիւն ի սիրտ իւր նիւթեալ. (Յհ. կթ.։)
Հանճարեղք ի հատուցումն դաւանացն. (Շար.։)
to defraud, to cheat, to contrive.
Դաւ գործել. դաւաճանել. նենգել. վնասել կամ սպանանել չարարուեստ հնարիւք. խաբել.
Դաւեցին քեզ (ա՛յլ ձ. (դաւաճանեցին զքեզ). Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 6։)
Ի ձեռն սիրոյ դաւել։ Դաւել կամիցի զարքայ. (Խոր. ՟Ա. 26։ ՟Բ. 36։ Դաւել նմա, կամ անձին իւրում. Զքր. կթ.։ Նանայ.։ Մաշկ.։)
Դաւեցի զանձն իմ, դաւաճանեցի. (Ժմ.։)
Դաւող ամպարհաւաճութիւն, կամ ցանկութիւն, կամ կարծիք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց խորամանկեալ. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
to strike or sound the tabour.
Դափն՝ այսինքն թէֆ հարկանել. հնչել ձայնի թմբկաց. դրնդել. շաչել.
Քանի՞ փողք գոչիցեն, եւ քանի՞ թմբուկք դափիցեն։ Փողք եւ քնարք հնչէին, եւ թմբուկքն դափէին. (Արծր. ՟Գ. 1. եւ 2։)
to tap, to stamp with the foot, to scrape the ground.
ԴԱՓՐ ՀԱՏԱՆԵԼ. որ եւ ԴԱԲՐ, ՏԱԲՐ, ՏԱՓՐ. ἁνορίσσω effodio Ոտիւք հարկանել եւ փորել ձիոյ զգետինն.
Որոտայ ի դաշտի, եւ դափր հատանէ. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 21։)
Եղնգամբ ձեռացն զերկիր դաբր հարկանէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Դրգալ.
ԴՐԳԱԼ կամ ԴԳԱԼ կամ ԴՔԱԼ կամ ՏԱՐԳԱԼ. Մի ի սպասուց ի վերայ սեղանոյ առ ըմպելոյ զթան կամ զօշարակ. գործի գոգեալ կիսաբոլոր կամ կէս ձուաձեւ, մեծ կամ փոքր.
Ի տախտէ եւ յաթոռոյ՝ մինչեւ ցպնակ եւ ցդրգալ (կամ ցդգալ). (Կանոն.։)
Երեւէր այրն սկաւառակովն, եւ տայր նմա երիցս անգամ դքալով. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)
Տարգալ ունել ոսկի, եւ պատառաքաղ. (Խոր. ՟Բ. 44։)
ԴԳԱԼ cf. դրգալ. Վստկ. ՟յժէ։ ուր գրի եւ ԴԳԷԼ։
frequenting company;
evagation, distraction, dissipation.
διατριβή commoratio Դեգերիլն. դեգերումն. թարթափումն, ընդերկարելն. յարանելն. պարապումն. զբաղումն. եւ Տատանումն վարանմամբ.
Ախորժէ զգինեաց դեգերանս. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Ի միայնանոց վայրի առնէ իւր դեգերանս. (Փիլ. իմաստն.։)
Վատթարն ի լաւ դեգերանս ածեալ. (Արիստ. հակակ.։)
Զյապաղանացն ի բաց լքցես զդեգերանս. (Արծր. ՟Դ. 10։)
Յահ եւ յերկիւղ մատնեալ՝ կայր ի դեգերանս. (Վրք. հց. ՟Ի։)
cf. Դեգերանք.
Ասպականին ընդ շունս եւ ընդ գազանս առնէ զիւր զդեգերումն վարուց։ Յիմաստասիրութեանն արարեալ զդեգերմունս շրջելոյ։ Ո՜վ յերկինս աստուածային դեգերմանցն (մտօք). (Փիլ.։)
Զայն՝ որ առ գինիսն՝ հասարակաց դեգերմունք են. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Բազմաժամանակեայ դեգերմամբք մաշէին զաւուրս իւրեանց ի դպրոցս ասորի գիտութեան։ Բազում թախանձանօք եւ յերկար դեգերմամբ խնդրեսցէ. (Փարպ.։)
Ի սոյն զդեգերումնն երկասիրէին. (Արծր. ՟Ա. 1.)
to vacillate, to stagger, to totter.
Իբրու զանհաստատ եւ զաննեցուկ նաւամակոյկն շարժեալ դեդեւացուցանեն։ Ամենայն ախտ հոգւոց չար են, որք շարժեն եւ դեդեւացուցանեն զնա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Դեդեւեաց զնոսա իբրեւ զալիս ծովու. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 24։)
vacillating, wavering.
Որ ստէպ դեդեւի. դողդոջոտ.
vacillation, unsteadiness, uncertainty, irresolution.
Դեդեւիլն. տատանումն. վարանք. անհանդարտութիւն.
Յորժամ ոչ է ըստ աստուծոյ եւ վասն աստուծոյ գործն, միշտ ի դեդեւումն է գործօղն. (Լմբ. առակ.։)
Նշանակ արբեցութեան՝ դեդեւումն մարմնոյ եւ բանի է. (Մխ. դտ.։)
apothecary;
that prepares tinctures, physic or poison.
Որ կազմէ զդեղ բժշկական. դեղ շինօղ. (Ոսկիփոր.։)
ԴԵՂԱԳՈՐԾ. Կազմօղ կամ պատրաստօղ զմահադեղ. զէհիր շինօղ
ԴԵՂԱԳՈՐԾ. Գործօղ դեղով ներկոց. նկարիչ.
Դմա դեղագործ անհմուտ ասէ. ծեփեա՛ զապարանս քո, զի դեղագործեցից. (Ոսկիփոր.։)
to prepare physic or tinctures.
Ծեփեա՛ զապարանս քո, զի դեղագործեցից։ Ո՛չ այդպէս, այլ նախ դեղագործեա՛, եւ ապա ծեփեցից։ Ոչ դեղագործողի աղօթիւք տացի գիծ եւ գեղեցկութիւն նկարից, եթէ ոչ ուսմամբ ընդունի զհմտութիւն արհեստին. (Ոսկիփոր.։)
spice, aromatic or medicinal drug.
Խունկ՝ որ լինի դեղ, կամ առողջարար հոյզ.
Զցօղն յիւղ դարձուցանէ ... եւ այլովք բանջարօք ի դեղախունկս. (Սեբեր. ՟Ը։)
pill, bolus;
cf. Դեղատու.
ԴԵՂԱՀԱՏ եւ ԴԵՂԱՀԱՏՈՒ. Իբր Դեղատու, եւ Դեղատուութիւն.
Զթովիչսն, եւ զդեղահատսն։ Դեղահատուացն։ Հմայիւք, յուռթիւք, դեղահատիւք. (Կանոն.։)
seed;
dried fruit fortable.
Ունդ կամ սերմն՝ որ ի դեղ դալարի.
Բանջար ինչ, կամ հաց լոկ, կամ դեղահունդք (կամ դեղակունդք), թէ բեւեկն, թէ ձիթապտուղ, թէ թուզ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
painted in colours.
Դեղով ներկոց նկարեալ. երանգօք յօրինեալ. ներկով քաշուած.
Զդեղանկար ծաղկայօրինուորակ պատկերացն կենդանագիր տեսակի գեղոցն. (Նար. խչ.։)
poisoned.
Կամէր երկոցունց կողմանցն՝ դեղատուին եւ դեղառելոցն զփրկութիւն գործել. (Աբր. մամիկ.։)
that gives medicaments;
poisoner;
sorcerer, bewitcher.
φαρμακεύς confector medicamentorum եւ veneficus, facinator Տուօղ զդեղ, մանաւանդ զմահադեղ, կամ զկախարդական բժժանս. կախարդ. ամոքիչ.
Մի՛ առցէ դեղ ի դեղատուէ իմաստնոյ. (Սղ. ՟Ծ՟Է. 6։)
Կախարդաց ... եւ դեղատուաց. յն. մի բառ. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 8։)
Դեղատուին եւ դեղառելոցն։ Զդեղատուացն եւ զդեղառելոցն. (Աբր. մամիկ.։ եւ Սարգ.։)
Ո՞վ է թովիչն, կամ ո՞վ է իմաստուն դեղատուն. թովիչ իմաստուն քահանայն է, եւ ճարտար դեղատու՝ աստուած. (Եփր. քրզ.։)
to physic, to cure;
to poison.
Եւ զխոցեալն ի թշնամւոյն դեղատուեա՛. (Եփր. քրզ.։)
pharmacy, apothecarys or chemists shop;
drug-box.
Զանբժշկականն մարմնեղէն ախտին ի մարդկեղէն դեղարանաց. (Սհկ. կթ. արմաւ.։)
to poison;
to infect with poison;
to physic;
to dye.
Դեղել զհիւանդոտս։ Դեղելն դադարեցուցանէ՞, եթէ խեղդէ։ Զջիլն հատանեն սրով՝ դեղել զայն կարծելով։ Դառնագոյն դեղեալ ի բժշկաց. (եւ այլն. Մագ. ՟Ի՟Ը. եւ ՟Ի՟Ե։)
Մտամոլորն չարութիւն զանզգամացն դեղելով զբնական բարսն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Կին՝ որ զարգանդ իւր դեղէ. (Մխ. դտ.։)
Ելից զնա իբրեւ զպատկանդարան դեղեալ նետիւք. (Եղիշ. ՟Ա։)
Դեղեալ էր ի պիղծ աղանդոյն մարկիոնի. (Վրք. ոսկ.։)
Կենդանագրացն ոչ կատարած ունել իրողութիւն՝ թուի առ ամենայն կենդանիս, դեղելոյն, եւ ոչ դեղելոյն. այսինքն ներկով կամ աններկ նկարելոյն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
yellowish, light.
Դեղնագոյն պայծառ, խարտեաշ, շիկակարմիր. ոսկեգոյն.
Դեղձան հերք (կամ հիւսք). (Խոր. ՟Բ. 6։)
Ոչ թուխ եւ ոչ սպիտակ, ո՛չ դեղձան եւ ո՛չ խարտեաշ. (Ոսկիփոր.։)
fair-haired.
Շնորհաւոր լինի, դեղձանամազ, աչքն մեղուշ. (Ոսկիփոր.։)
small peach.
Դեղձ կամ դեղձի փոքրիկ, փափուկ.
Կարող էաք ասել զխնձորիկն իգական, եւ զտանձիկն իգական. եւ զդեղձուկն չէզոք. (եթէ մասնիկն ակ՝ լինէր ի մեզ արական). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
yellow.
Ունօղ զգոյն դեղին.
Դեղնագոյն եւս շրջի քան զոսկի վասն ցանկ հարստութեանն. (Ոսկ. սղ.։)
ochre;
yellow incense.
Դեղին խունկ.
Ձիւթ, եւ խունկ, եւ դեղնախունկ. (Մխ. դտ.։)
Իսկ ըստ Բժշկարանի ՝ Դեղնախունկ կամ Դեղնդեղ ասի Դեղին դեղ ինչ, այսինքն ներկ ի փայտէ.
Եւ առանձին, Բրածոյք կամ մետաղ ինչ.
Հատանի ի լերանցն ոսկի, երկաթ, պղինձ, եւ դեղնախունկ. (Կաղանկտ.։)
yellow, rather red.
Փայլեալ դեղին գունով.
Զարդարանք դեղնափայլք. (Սիսիան.։)
become yellow, grown pale.
ὡχρίος pallidus Որոյ դեղնութիւնն է ի բնէ, կամ տարացեալ.
Եւ ոչ դեղնացեալն վասն երկնչելոյն՝ դեղնոտ (ասի). (Արիստ. որակ.։)
yolk of an egg.
Դեղին միջուկն ձուոյ.
Ձուի դեղնուց տո՛ւր. (Մխ. բժիշկ.։)
venemous, poisoned.
δηλητήριον nocivum pharnacum Թունաւոր, վնասակար՝ իրք, եւ հանդէսք խաղուց.
Մի՛ ոք զանձն իւր դեղոտիւք այնոքիւք պղծեալ գայցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
earth, ground, soil.
Բառ յն. տիմի՛դիր. Δημήτηρ, δήμητρα Ceres Երկիր մայր. հող՝ մայր համարեալ հողածնելոց. ըստ քերթողաց չաստուածուհի ստորերկրեայց. սանդարապետ.
Ոմանք զերկիր (պաշտեցին), եւ դեմետր յորջորջեցին. (Տօնակ.։ Շ. բարձր.։)
Զթանձրութիւն դեմետրի եհերձ. (Նար. մծբ.։)
Այլպէս իմն համբաւեն, եթէ դեմետէր երկրի ի թիկունս իցէ ... Եւ ոչ այսչափ միայն, եթէ դեմետէր թիկունք երկրի. (Ոսկ. ես.։)
cf. Դենագարձ.
Հասան որդի վասակայ դենադարձի. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Յառաջ մատիք ո՛վ դենակորոյսք, եւ ուրացողք զհայրենի աստուածսն. (Զենոբ.։)
Դենակորոյս եւ սեւերես լիցի. (Ուռպ.։)