exactness, punctuality, accuracy, precision, regularity;
rigour, austerity;
thrift, economy, parsimony, stinginess;
հատուցանել բազում ճշդութեամբ, to pay exactly, strictly, rigorously, to a farthing, with rigorous exactness.
Զարմացել եմ ճշմարտիւ վասն ճշդութեան (կամ ճշտութեան) առակացս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
eloquent, fluent.
Ոչ ճոխաբան լինել քան զայր մարդ. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
to speak imperiously, authoritatively, presumptuously;
to abound in discourse, to amplify, to enlarge upon;
to talk high, to boast, to brag.
Ոչ ճոխաբան լինել քան զայր մարդ. (՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
cf. Ճոխագոյն.
Որ ճոխաբար յօժարութեամբ եկեալ ի նորոգումն եղծեալ մարդոյն։ Ճոխաբար հետեւեցան լուսաշաւիղ ընդ պողոտայն. (Շար.։)
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
Զօրաւոր հաւատովք, եւ ճոխութեամբ մարմնականաւ։ Երկրաւոր ճոխութիւնք։ Ոչ յապականացու ընչից, այլ յիւրոյ հոգւոյն ճոխութենէ։ Յանեզրական կենացն յանբաւ ճոխութիւնսն. (Խոր. ՟Գ. 67։ Շ. մտթ.։ Նիւս. կուս.։ Անան. եկեղ։)
to tear;
to haul, to drag or draw along.
Այնպէս ձգեցին եւ ճողքեցին ընդ ապառաժ տեղիսն քարշելով, զի ամենեւին խայծ ոչ մնաց ի մարմինս երանելեացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
riding;
horsemanship, equitation;
հանդերձ հեծելութեան, riding habit;
կրկէս հեծելութեան, manege;
raceground, course;
hippodrome;
մարզիչ եւ մարզարան հեծելութեան, riding-master, riding-school.
cf. Հեծեծեմ.
Ընդ մարմնապէս ծիծաղելն՝ առ նմին հեծէ հոգեւորապէս. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
the fork, the seat of a horseman.
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
Հեղգասիրտ, զի եւ ո՛չ ընդ մարգարէիցն կամեցան հայել բանս, եւ անտի ուսանել. (Իգն.։)
idleness, laziness, supineness, slowness, tardiness, listlessness, negligence, lukewarmness, indifference.
Զհեղգութիւն զեզին եւ զձիոյ ի փոյթ յորդորէ (մարդ)։ Զձեր հեղգութիւնս զարթուցանէ յարիութիւն. (Խոսր.։)
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
inundated, overflowed, flooded.
Զհեղեղամած մարդիկն ջրահեղձոյց դարին. (Ագաթ.։)
to inundate, to submerge, to cover with water;
to overflow, to lay under water;
to hurl or fling down, to precipitate.
Փոխանակ զի հեղեղեցան անձինք նոցա ցանկութեամբ, հեղեղեցան մարմինք նոցա հեղձմամբ. (Եփր. ծն.։)
cf. Հեղձումն.
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
cf. Հեղձուցանեմ.
Բայց ես ախտիւ մարմնականին՝ միայն չհեղձի զանձն ի ծովին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Հեղձնուլ որպէս լեգէոն ի ծովուն։ Հեղձաւ ճշմարտութիւնն. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Հեղձիկ.
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
ՀԵՂՁՈՒՑԵԱԼ ելոյ, ոց. ՀԵՂՁՈՒՑԻԿ ցկի, կաց. գ. πνικτψόν suffocatum. Մեռելոտի՝ կամ ինքնին կամ ի գազանէ եւ կամ ի մարդոյ խեղդեալ. խղդած կամ խղդուած հայվան.
cf. Հեղկի.
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
cf. Հեգնական.
Հենգնաւոր առակագրութեամբ՝ ողբականօք շարայարմարեալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
tractable, docile;
mild, complaisant, condescending.
Զհեշտալուր երգս սաղմոսացս։ Այսպիսի հնչմունք երգոց հեշտալուր մարմնոց. (Լմբ. պտրգ.։)
effeminate life, voluptuousness.
ՀԵՇՏԱԽՏՈՒԹԻՒՆ ἠδονή voluptas. որ եւ ՀԵՇՏ ՑԱՆԿՈՒԹԻՒՆ ասի. Ախտ հեշտութեան. ցանկութիւն մարմնոյ. վաւաշոտութիւն.
Զհոգւոյ աչս կալեալս ի մարմնական հեշտախտութեանցն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
to delight, to rejoice, to amuse, enjoy or divert oneself, to take pleasure or delight in, to lead a voluptuous life, to live in the midst of luxury, to give oneself up to amusement.
Հեշտանալ ի գրգանս փափկութեան, կամ ի վայելս մարմնականս, կամ ընդ իրս կենցաղոյս. (Շար.։ Խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
Հեշտանալ ընդ մարդկան կորուստ, կամ ի վերայ տանջեցելոցն. (Շ. բարձր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)
Հեշտացայ ի գովեստ մարդկան. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
voluptuous, libidinous, sensual, lewd.
φιλήδονος voluptatum amans, voluptarius. Սիրօղ հեշտութեան, կամ հեշտախտութեան, փափկութեան, հաճոյից մարմնոյ, անձնդիւրութեան.
Ի հեշտասիրաց րախաբ, եւ կինն պոռնիկ։ Հեշտ եւ դիւրին է հեշտասիրացն զախտսն արհամարհել՝ քան ընչասիրաց զինչսն. (Բրսղ. մրկ.։)
to make easy, to facilitate;
to rejoice, to divert, to cheer;
to delight, to please, to charm.
Հեշտացուցանել զմարմին, կամ զզգայութիւն. (Մաշկ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
easily, with ease, naturally;
conveniently, comfortably.
Հեշտեաւ կարէ ոք արհամարհել զինչս. (Բրսղ. մրկ.։)
easy to comprehend, obvious, plain, intelligible, clear, evident;
pleasant, commodious.
Հեշտընկալ եւ դիւրահաս տխմարագունիցն, կամ հեշտընկալք եւ դիւրահասոյցք տխմարագունիցն լինիցին. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։)
easy;
—ւ, cf. Հեշտեաւ.
Յորժամ մտցուք ի մարան, ամենեքեան (կամ ամենայնքն) դիւրինք եւ հեշտինք լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
Հեշտութիւնք աչաց եւ քմաց եւ ճաշակելեաց։ Հեշտութեամբ մարմնոյ։ Մեղացն հեշտութիւն։ (Խոր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Անըղձանալի համարել զամենայն զգարշելի հեշտութեան զվայելուածս. (Արիստ. առաք.։)
to remove, to put or set aside, to scatter, to avert, to keep off;
—ցո՛ ի քէն զկագ, avoid quarrelling.
Հեռացուցանել զձեզ յերկրէդ ձերմ, կամ յանձն զմարտ եւ զկռիւ, կամ զմանանայն ի բերանոյ. (Երեմ. ՟Ի՟Է. 10։ Սիր. ՟Ի՟Ը. 10։ Նեեմ. ՟Թ. 20։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Եթէ զայս հեռի համարեսցիս. եւ այլն։ (Յճխ. ՟Ե։)
Ի հեռի ժամանակս մարգարէանան (ասէին). (Մծբ. ՟Բ։)
Ոմանք ի ձկանց կազմեցան հեռի ի մարմնակերութենէ. (Նիւս. կազմ.։)
afar, distant;
far, from afar.
Ի հեռուստ սակս ճշմարտութեան այնքան համբերութիւն ստացան. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Հետազօտ.
Իւրոյ երանութեանն հետազօտիչս (զմեզ) յարմարեաց. (Տօնակ.։)
cf. Հետաքնին.
Մոգք երկրպագեն, եւ քրիստովնեայք հետաքրքիր են, եթէ զիա՛րդ ի մարմնում աստուած. (Բրս. ծն.։)
syllogism.
Ասէ նախ զհետեւաբանութիւն ուսանել, զի՛նչ է, եւ ուստի՛։ Ամենայն իրք հետեւանք ունի. մարդոյն հետեւանք է սահման իւր ... զի՛նչ սահմանել կամիս, նախ զհետեւանքն գիտեա՛։
consequently, in consequence, of course.
ՀԵՏԵՒԱԲԱՐ. նխ. ἐπομένως τούτοις, ἐαυτοῖς ἁκολούθως his conformiter, sicut eos decet. իբր Ըստ. նման. յարմար. համաձայն. հետեւողութեամբ. զհետ. զկնի.
going on foot, pedestrian;
four-footed;
hackneyed, trite, common-place, trivial, ordinary;
in prose, prosaic;
foot-soldier;
quadruped;
ի — ուց, on foot, afoot;
—ք, — զօրք, infantry, foot-soldiers;
— արձան, անդրի, pedestrian statue;
— կրթութիւն, pedestrian exercise;
— որսորդութիւն, hunting on foot;
— ձաղումն, infantry triumph;
— բանք, trite, hackneyed or common-place saying, vulgarity of expression;
— գովութիւնք, vulgar praises;
— երթալ, to go on foot;
—ս խօսել, to talk common-place.
Ասեմք զհետեւակ մարտն՝ որ եղեւ ի մառաթոն եւ ի պլատէքն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Հետեւակ որսորդութիւնքն առ ցամաքաւս ոչ միայն էրէոցն, այլ եւ մարդկան. (անդ. ՟Է։)
cf. Հետեւակախումբ.
Գունդ կազմեալ հետեւակազօրքն։ Հետեւակազօրօք արանց մարակաց. (Արծր. ՟Գ. 12։ Պիտ.։)
Ի թիկունս լինել գնդին հետեւակազօր մարտակցացն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
cf. Հետեւակախումբ.
Գունդ կազմեալ հետեւակազօրքն։ Հետեւակազօրօք արանց մարակաց. (Արծր. ՟Գ. 12։ Պիտ.։)
Ի թիկունս լինել գնդին հետեւակազօր մարտակցացն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
ambulatory.
Զընթացից գործին ... զհետեւականն բարձողութիւն շինուածոյ մարմնոյս. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to go on foot, to walk;
կորուսանել զկիրթ —կելոյ, to lose the habit of walking.
Ի կուսէ ծնանի, եւ ի վերայ խորոց հետեւակէ. (Սարկ. մարդեղ.։)
cf. Հետեւիմ.
Բարեխառնութեան եւ վատախառնութեան մարմնոյն հետեւանան զօրութիւնք։ Կարելի հետեւանայ հարկաւորին, եւ այլն. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պերիարմ.։)
consequence, result;
corollary;
—նս հանել, to deduce, to infer;
ծանր լիցին — գործոյս, this affair will have unpleasant or serious consequences.
Ամենայն ուրեք՝ ո՛ւր եւ հասանէր, որպէս զյափշտակող որսայր զկենաց մարդկան զհետեւանս (այսինքն զհայթայթանս կամ զկարեւորս կենաց). (Ղեւոնդ.։)
to follow, to accompany, to attend, to go with;
to follow, to follow in the steps of, to imitate;
to follow, to go or come after, to result, to derive, to proceed, come from;
— շաւղաց ուրուք, to follow in the steps of, to go after;
— ի մօտոյ, to follow closely, near;
—ւի, it ensues, it follows.
Հետեւեաց զկնի հետոց նոցա։ Ըստ կարի մերում հետեւիմք հետոց նորա։ Գեղեցկապէս հետեւեալ նախնեաց։ Դէմ եդեալ հետեւել առ քեզ բոլորիցդ աստուած։ Արժանի լիցի հետեւել մեծ մարգարէին եղիայի։ Հետեւել զկնի ձայնին աստուծոյ. (Ճ. ՟Բ.։ Խոսր.։ Նար.։ Մաշտ.։ Սարգ. յկ. ՟Է։)
դիմազ. ՀԵՏԵՒԻ ՀԵՏԵՒԻՆ. դիմազ. Հետեւանայ. զհետ գայ. ի դէպ գայ. հետեւորդ կամ հետեւանք է. ձեռնարկի. յարմարի.
Յարմարութեամբ հետեւին միմեանց կարգք սաղմոսաց. (Լմբ. սղ.։ (որ հայի եւ ի նախընթաց նշանակութիւնս։))