full of wounds, covered or riddled with wounds, ulcerous;
— առնել, to cover with wounds.
Նախանձեցաւ ընդ նա պոռնիկ ժողովուրդն վիրալից (իմա՛, կամ մեղօք, եւ կամ խոցոտեալ սրտիւ), զի ինքն ոչ ընկալաւ զարքայն ըստ աւետեաց մարգարէիցն. (Եփր. արմաւ.։)
cf. Վիրաւոր.
Վիրածն յորժամ տեսանիցէ զբժիշկն, զի կտրել զվէրսն կամիցի, ահագին համարի։ Մի՛տ դիր այնոցիկ՝ որք անձանց մեղացն զգայցեն, զիա՛րդ քան զվիրածսն դառնագոյնս պաղատին. (Սեբեր. ՟Թ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
cf. Վիրաւորեմ.
witness, testifier;
voucher;
martyr;
աստուած ինձ —, God is my witness;
— լինել, to be a witness of, the witnesses of, to be admitted as evidence;
— կոչել, to summon as witness;
to invoke or call on to witness;
— առնուլ, to take to witness.
μάρτυς testis. եւ բայիւ μαρτυρέω, -έομαι testor, testificor. Որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն. այն՝ որ ընդ մէջ մտանէ դատի ի հաստատութիւն իրաց իբրեւ ականատես եւ ականջալուր. դաւանօղ ճշմարտութեան՝ դնելով եւ զանձն ի մահ. յն. ձայնիւ. մարտիրոս. տանըգ, շահատ, շէհիտ, կիւվահ.
martyrology.
Այլ առաւել՝ Պատմութիւն սրբոց վկայից. ճառ նահատակութեան մարտիրոսաց. μαρτυρολογείον, μαρτύριον martyrologium, martyrium, acta martyrum.
testifying, testimonial;
belonging to martyrs;
certificate, diploma.
bearing witness with another;
fellow-martyr;
— լինել, to attest together, to vouch for with another.
Գումարեա՛ զպարն քոյոց եղբարց եւ վկայակցաց. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
Եթէ զարդարն խօսիցիմք, վկայակից եղեաք ճշմարտութեան. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Վկայարան.
μαρτύριον templum in honorem martyris. մարտիւրոսանոց, մատուռն.
fond of martyrs.
φιλομάρτυρ martyrum amantissimus. Սիրօղ սրբոց վկայից. մարտիրոսասէր.
Մարութայ բարեպաշտօն եւ վկայասէր. (Ճ. ՟Բ.) այն է սուրբն մարութաս հաւաքօղ անբաւ նշխարաց սրբոց, եւ նախկին հաւաքիչ վկայաբանութեանց յասորիս։
martyr's tomb or chapel.
μαρτύριον templum martyris. Տաճար սրբոց վկայից՝ մանաւանդ ի տեղւոջ կատարման կամ թաղման նոցա, եւ երեւելի նշխարաց. վկայանոց. մարտիւրոսանոց. մատուռն.
Զոր անուանէք վկայարանս, քակեցից քանդեցից։ Շինէին եւ վկայարանս իմն անուանեալ։ Զանձինս իւրեանց վկայարանս համարէին։ Նովաւ վկայարանքն զարդարին, նովաւ եւ վկայքն ցնծացեալ բերկրին. (Եղիշ.։)
Մեծ վկայարան թուէր գոլ նոցայն հաւատոց. իմա՛ վկայութիւն, ըստ համաձայնութեան յունին, մարդի՛ռիօն։
to witness, to bear witness, to give evidence, to testify, to depose, to attest, to vouch, to certify;
to acknowledge, to own;
to approve;
to be martyrized, to suffer martyrdom;
սուտ —, to give false evidence, to bear false witness, to perjure;
վկայ անիրաւ վկայեաց զանիրաւութիւն, he has perjured himself, he has borne false witness;
վկայեմ օրինացն թէ բարւոք են, as the law is good I approve it;
պետրոս եւ պօղոս վկայեցին յամս ներոնի, Peter and Paul were tortured in Nero's reign;
վկայեն միտք իմ, I am convinced, I am conscientiously persuaded.
եւ ն. μαρτυρέω, μαρτυρόομαι, -ροῦμαι , συμμαρτυρέω, διαμαρτύρομαι testor, testificor, contestor. Վկայ լինել. վկայութիւն դնել կամ տալ. հաստատել զճշմարտութիւն.
witness, testimony, evidence, deposition, attestation;
opinion, authority;
certificate;
allegation, citation;
martyrdom;
— յաւիտենից, eternal witness;
— տալ, դնել, to bear witness or testimony to, to testify;
to protest;
— ի մէջ բերել, մատուցանել, to quote, to cite;
ըստ վկայութեան ամենայն աշխարհի, according to universal opinion.
martyr.
μάρτυρ, -υς martyr femina, virgo, mulier. Կոյս կամ կին վկայ քրիստոսի. մարտիրոսուհի.
cf. Վկայութիւն.
Զմեծ եւ զճշմարիտ վկայումն աստուածային խնդրէ. (Եղիշ. թաղմ.։)
like a martyr.
Ըստ օրինակի վկայից. որպէս մարտիրոս. մարտիրոսանման. մարտիրոսական.
Վերառեալ վկայօրէն ըզմարգարիտն հաւատոյ. (Շար.։)
Վասն առաքինութեան ճգնութեան վկայօրէն մարտին. (Ագաթ.։)
Մի՛ մերժեսցի վկայօրէն համարձակութիւն առ ի նմանէն։ Նախ քան զկատարումն վկայօրէն վախճանի հօր իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
to discourage, to dishearten, to cast down, to dispirit, to deject, to unnerve. cf. Վհատիմ.
Սուտ մարգարէք վհատէին զժողովուրդն. (Մխ. երեմ.։)
discouragement, faint-heartedness, dejection, despondency, grief, languor, despair.
Ի սկզբան մարտիցն էարկ վհատութիւն։ Եւ ոչ ընդ վհատութեամբ անկանել. (Իսիւք.։)
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
Ես աւասիկ, ի մարդկային իրաց աստի վճարեալ եմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Անձամբ ինչ ոչ կարէր վճարել։ Ոչինչ կարացին ի ժամուն վճարել։ Յետ վճարելոյ պատերազմին։ Նա վճարէ մարդասիրապէս։ Մեծամեծ իրս վճարիցէ։ Նովաւ զիւրոյ դառն կամացն վճարել ջանայր զհաճոյսն։ Նոցա լինել ի միջի եւ չլինել զնոյն վճարէ։ Ասել հարկ է, եւ չվճարի առանց ասելոյ. (Խոր.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
sentence, award, judgment, decree, decision, act, ordinance;
sentence, maxim;
decisive, peremptory;
— բանիւք, with a peremptory voice;
— հատանել, առնել, բերել, ի վերայ ածել, դնել, տալ, to issue a warrant or writ, to sentence, to adjudge, to judge, to declare, to pronounce, to ordain, to condemn;
to deliberate, to decide, to resolve, to decree;
to enact, to order;
— մահու հատանել, ի վերայ դնել, to sentence to death, to sign a deathwarrant.
Վասն համառօտ վճռի դատաստանի մարգարէին։ Յառաքելական վճիռն յաղթութիւն բարձեալ բերէ. (Կոչ. ՟Բ։ Սեբեր. ՟Է։)
Եօթանասուն ամ մնալոց էին անդէն ըստ վճռին, որ է ժամանակ կենաց մարդոյ, ի դաւթայ ասացեալն. (Վրդն. դան.։)
Ճանաչել ի վճռէն տեառն։ Զտեառն զվճիռ։ Յիշելով զաստուծոյ վճիռն, զոր ասաց ի ձեռն մարգարէին. (Բրս. հց.։)
clear, pure, clean;
— ջուր, limpid, crystal, pellucid water.
Լուսինն վճիտ երեւեսցի։ Ջահաւորէ վճիտ եւ մաքուր լուսով։ Վճիտ իմն միտս։ Մաքրագոյնս եւ վճիտս խոկան յարմարել. (Շիր.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Մագ. ՟Ա։)
Եւ զհոգւոյ աչըս վըճիտ եւ հրաշազան՝ տու՛ք լծակից մարմնոյ աչացըս տեսութեան. (Շ. ոտ. բարձր.։)
wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.
Բազում վնասու ոչ միայն բեռինդ եւ նաւու, այլ եւ անձանց մերոց լինելոց է նաւարկութիւնս։ Շահել զվիշտս զայս եւ զվնաս։ Որ ինչ ինձ շահն էր, զայն վնաս համարիմ վասն քրիստոսի.եւ այլն։
Վնաս համարիմ ընդունել ի գանձ արքունի զհարկ աշխարհին ձերոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եթէ ի կարի նեղելոյ զնոսա մարդկան մեղանչիցեն (անբանք), այն՝ մարդկան վնաս է, եւ ոչ նոցա. (Եզնիկ.։)
cf. Վնասակար.
Նետաձգութեամբք ի խաղս իբրու հուպ ճշմարտագունիցն ի պէտս բերելով վնասարար նետիւք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
to hurt, to iujure, to prejudice, to damage, to bring loss or harm, to offend, to wrong, to shock, to wound;
— միմեանց, to injure one another.
cf. Վիշտ.
Ձեռք՝ որ լքան ի կթել զպտուղ վշտաբեր հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Մեկն. ղկ.։)
harassed, enduring or suffering pain or trouble, distressed, drudged.
Վշտակիր եւ երկնչոտ մարմնովս չարչարակից եղեն քրիստոսի. (Լծ. կոչ.։)
compassionately, sympathizingly.
Վա՛յ տայ անձին մարգարէս վշտակցաբար, զի գիտէ պատուհասն՝ որ պատահելոց է նոցա։ Զպատիժ պատուհասից դատաւորքն ոչ ածէին վշտակցաբար ի վերայ յանցաւորացն. (Լմբ. միք. եւ Լմբ. ամովս.։)
sympathy, compassion, commiseration, condolence.
Ողորմելիք հիւանդութեամբ, վշտակցութեամբ ողորմագոյնք։ Որ առ մարդկային բնութիւնս վշտակցութիւն օրինագրեաց. (Ածաբ. աղք.։)
Արտասուեաց յիսուս, զի զվշտակցութիւն եւ զմարդասիրութիւն առ ազգակիցս մեզ ուսուսցէ։ Կարգ եդեալ ի վերայ վշտակցութեան՝ արտասուեաց. (Ճ. ՟Գ.։)
suffering, patient;
severe.
Նա՝ որ սուրբն էր, այնպէս վշտաբեր լինէր։ Իբրեւ մարդք՝ որ վշտամբերք լեալ իցեն անդստին ի շինական սովորութեանցն։ Լինել վշտաբեր եւ տարահանգիստ։ Ճառէ զբազմապատիկ վշտամբերն լինելոց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ Եղիշ. ՟Ը։ Սարկ. քհ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
sufferance, patience;
maceration, mortification.
Անդստին ի տղայութենէ խոկան կրթին ի վշտամբերութիւն. Զառ ի նմանէ ի վայր մնացեալսն ի մերումս լնլով մարմնի վշտամբերութիւնս։ Ի դառնագոյն վշտամբերութենէն նեխէին վէրքն. (Եղիշ. միանձն.։ Յհ. իմ. ատ.։ Խոսր.։)
to suffer, to endure, to bear;
to be sad, afflicted, to sorrow, to mourn, to be deeply grieved, to have one's heart full of affliction, to fret for;
to be offended, vexed, irritated.
Իւրացոյց իւր մարմին, որ վշտանալն կարէ։ Ի հասարակ անուն փայտն վշտացեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. խչ.։)
Սուրբք եւ արրդարք՝ որք ճշմարիտ հանդիսիւքն վշտացան. (Յճխ. ՟Ժ։)
cf. Վշտակիր.
Որք մահացու եւ վշտաչարչարն մարմնով մարտուցեալ պսակեցան. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
to cause displeasure, to sadden, to offend, to afflict, to grief, to plague, to discompose, to vex, to torment.
Ճնշել եւ վշտացուցանել (զմարմինն). (Փիլ. լին. ՟Դ. 29։)
to be assured, to trust to, to confide in, to rely on, to have confidence in, to put one's trust in, to place confidence in, to rely or reckon on;
to hope;
to trust with, to confide to, to commit to, to put into the hands of, to deposit;
չ-, to distrust, to mistrust, to suspect, to be mistrustful;
յինքն or յանձն —, to rely on oneself, to presume, to have a great conceit of oneself, to assume too much.
Յինքն վստահանայցէ։ Յանձն վստահանայ։ Բարի է վստահանալ ի տէր՝ քան վստահանալ ի մարդիկ։ Վստահացեալք էին ի բարիս աշխարհականս. (Ածաբ.։ Ոսկ.։ Կիւրղ. ի կոյսն.։ Իսիւք.։)
to assure, to reassure, to inspire confidence, to embolden, to give hopes.
Ամաչեմ աղաչել զոր բարկացուցիդ. այլ վստահացուցանեն զիս յիշատակք խորոց անբաւելի մարդասիրութեան քո. (Սարկ. աղ.։)
cf. Վստահանամ.
Զաճումն յառաջադիմութեան, զոր ոչ ի տեսչութենէ մարդոյ վստահեալ յանձինս ունէին, այլ օգնութեամբ վերին խնամակալութենա։ Դու՝ որ սոսկ մարդ ես, հրամանաւ եւ բանիւ վստահես (տպ. վստահիս) առաւել քան զհրեշտակն գործել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։)
trust, confidence, reliance on, assurance, security, conviction;
expectation, hope;
consignment, deposit;
վստահութեամբ, cf. Վստահաբար.
πεπείθησις confidentia, fiducia ἑλπίς spes. Աներկիւղ համարձակութիւն. յոյս ակնկալութեան. յապահովութիւն. ապաւինութիւն յայլս կամ յանձն. պարծանք.
Զի մի՛ ի մօտոյ եւեթ համարձակիցիմ վստահութեամբ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 2։)
Զնոյն վստահութիւն ունիմ ի մարմին. վստահութիւն զի՞նչ իցէ. պանծութիւն, պարծանք, համարձակութիւն, պերճանք. (Ոսկ. փիլիպ.։)
cf. Վտարանդիկ.
Պիղծ եւ խուժադրուժ մարդկան լինիցին վտարանդիք (յն. ստրուկ). (Ոսկ. ես.։)
Ոչ եթէ յիմմէ անկարութենէ վտարանդի լինին իրաւունք ճշմարտութեանն. (Սեբեր. ՟Թ։)
Համօրէն զբոլոր երկիրս հայոց արկանէր ընդ անհանդուրժելի վտարանդիւք. զի վախճանեաց զգիւտ արծաթոյ ի յերկրէս. (վասն որոյ զմարդիկ առնոյր ի տեղի դրամոյ) (Ղեւոնդ.։)
to revolt, to rebel, to rise up against, to mutiny.
Նշկահեալ արհամարհեաց. վտարանջեալ (կամ վտարանդեալ) յիւրոց նախագլխոցն. (Խոր. ՟Գ. 19։)
to dislodge, to remove, to expel, to drive away, to send off, to banish, to exile;
to usurp, to seize, to assume wrongfully.
Զոր թէ վասն արդարոցն ոք զմտաւ ածիցէ, ոչ վտարի ի ճշմարտութենէ. այսինքն չօտարանայ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Գ։)
cf. Վտտիմ.
Թէպէտեւ բիւր անգամ վտտիցէ զպատիւ քոյոյ մարդասիրութեանդ. (Ոսկ. ես.։)
Զանարատ հոգիս մարմնոյս փափկութեամբ յաւէտ վտտեցի. (Նար. ՟Ի։)
to make lean or thin, to emaciate, to weaken.
Թէպէտեւ բիւր անգամ վտտիցէ զպատիւ քոյոյ մարդասիրութեանդ. (Ոսկ. ես.։)
Զանարատ հոգիս մարմնոյս փափկութեամբ յաւէտ վտտեցի. (Նար. ՟Ի։)
tent-shaped.
Որպէս խորան կամարակերպ վրանանման. (Զքր. կթ.։)
cf. Վրդովեցուցանեմ.
Ամենայն մասունք աշխարհիս շարժեալ վրդովեցաւ։ Զիա՞րդ վրդովեցան ի ճշմարտութենէս։ Վրդովեցան վասն մանկանցն օրհնաբանութեան. (Փիլ. իմաստն.։ Լմբ. պտրգ.։ Երզն. մտթ.։)
to alarm, to rouse, to disquiet, to trouble, to disturb, to perturb, to agitate.
Ամենայն մասունք աշխարհիս շարժեալ վրդովեցաւ։ Զիա՞րդ վրդովեցան ի ճշմարտութենէս։ Վրդովեցան վասն մանկանցն օրհնաբանութեան. (Փիլ. իմաստն.։ Լմբ. պտրգ.։ Երզն. մտթ.։)
revengeful, vindicative, avenging;
— լինել, to call for vengeance, to be revenged.
Աստուած ոչ միայն ինքեան է վրէժխնդիր, այլեւ մարդկան. (Մխ. երեմ.։)
Եղիցուք վրէժխնդիր ճշմարտութեան. (Եղիշ. ՟Գ։)
cf. Վրէժխնդիր;
defensive weapon;
means of defence;
—ք կնճի, razors;
—ք փղի, tusks of an elephant.
Զդիր եղջերագեղ վրիժակացն (արջառոյ)։ Հեռագոյն վրիժակօք նետաձգութեանն կարծիս տալ անարութեան։ Սրովն եւ այլովք պատերազմական գործւեօք ոչ կարէր համարձակութիւն բերել զվրիժակն. (Պիտ.։)
guilty, worthy of being punished.
Զհատուցումն վրիժապարտիցն։ Որ զմարգարէն ոչ կառափեաց, վրիժապարտ գտաւ։ Զհարուածս կոտորածոց վրիժապարտից. (Նախ. յայտն.։ Խոսր.։ Գէ. ես.։)
inconstant in love.
Վրիպագութ սէր մարմնաւոր հարց. (Լմբ. սղ.։)
fault, error, mistake.
Իւրաքանչիւր վասն որոյ փութային՝ զվրիպածն համարէր. (Սեբեր. ՟Թ։)
error, mistake;
failing, fault, perversity;
unforeseen event, accident, casualty, hazard, chance;
wanting, failing, wrong, mistaken, false, erroneous, perverse;
—աւ, by mistake, erroneously;
accidentally, casually, by chance;
— տպագրութեան, erratum;
— ժամանակագրական, anachronism;
— գտանիլ, to wander, to go astray, to deviate.
Վրիպակ արքայն լի եղեալ յիմարութեամբ. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 23։)