that has many children.
Բազմազաւակ կոյս՝ ծնեալ անախտաբար զազգս որդւոց մարդկան սուրբ աւազանաւն յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի. (Գանձ.։)
very numerous.
πολυάριθμος numerosus, multiplex Բազում թուով. բազմահամար. յոգնահամար. անհամար. շատ, շատւոր.
long since, old, ancient, antique.
Առաջին մարդիկ էին բազմաժամանակք ... իսկ որ զկնի՝ սակաւօրեայք. (Լմբ. իմ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
Քանզի զայնս՝ որոց բազում յաւիտեան վարեցեալս հանդերձ մարմնովն կեանս առանց քաջալաւութեան, բազմաժամանակեայ մանկունս ասելի է. (Փիլ. իմաստն.։)
Ու՞մ զբազմաժամանակեայ շինուածս շինես ո՛վ մարդ. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ մարգարէութիւնն, եւ ոչ բազմաժամանակեայ առաքինութիւնքն կարացին արգելուլ զնա ի մեղաց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
populous, numerous;
great assembly, meeting, party;
crowd, multitude.
πολύοχλος frequens, hominum multitudine abundans Ուր իցէ ժողով կամ ժողովուրդ բազում. մարդաշատ. բազմամարդ. բազմամբոխ. մարդիկը շատ.
Քաղաք բազմաժողով էր մարդկային բնութիւնս. (Սկեւռ. ես.։)
Եւ Բազմագումար. խուռն. բազում.
Բազմաժողով մարդկութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 4։)
full of lights.
Բազմալոյս ճառագայթ. Բազմալոյս անյայտ մարգարիտ։ Բազմալոյս առաքինութեամբ պճեալ. (Խոր. հռիփս.)
that deceives or that is much or often deceived.
Հրաժարեալք նայապէս ի մարմնական բազմախաբ զբօսանաց։ Շնչաւոր իմաստութիւն, որ խարդախն է եւ բազմախաբ։ Տեսութիւն բազմախաբ է, ի վերին երեսն հայցելով՝ զգունաւորութիւնն տեսանէ։ Բազմախաբ մեքենայիւքն ծառայեցոյց զմարդիկ. (Սարգ.։)
to grow wet, to become damp or moist.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
humidity, damp, moisture, wet;
humour, radical moisture.
Եւ Գիջութիւն մարմնոյ.
fatigue, lassitude, weariness.
Փախուցեալ ի ձմերային խոնջութենէ՝ համարի հանգստեան հանդիպել. (Աթ. ՟Ը։)
cf. Խոնջութիւն.
Փախուցեալ ի ձմերային խոնջութենէ՝ համարի հանգստեան հանդիպել. (Աթ. ՟Ը։)
to grow up;
to become stout or bulky;
to grow rude or rough.
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
Պահք որ կարգեցան, վասն խոնարհութեան մարմնոյ է, եւ խոշորութեան. (Տօնակ.։)
torture, torment, punishment, rack, pain.
Եւ այս լինէր, զի դատաւորացն բացմութիւն եւ տիրողացն ցուցցէ զխոշտանգանս ճշմարտութեանն. իմա՛ տանջանք առ ի խոստովան լինել զճշմարիտն։
obstacle, opposition;
embarrassment, inconvenience, difficulty, hitch, hinderance, clog;
the spines of the hedgehog;
— խափանարար, great obstacle, impossibility;
ահա — անկոխելի, there is an insurmountable difficulty;
— եւ խութ լինել, to hinder, to clog, to embarrass, to prevent, to be a bar to;
տապալել զամենայն զխոչ եւ զխութ, to surmount the greatest obstacles;
cf. Խութ.
Մինչեւ յե՞րբ իցէ մեզ խոչդ այդ. արձակեա՛ զմարդիկն։ Խոչ ի գարշապարսձեր։ Խոչ յական ձերում։ Ոչ պնշտեսցես զդիս նոցա, զի՛ խոչ է այն քեզ։ Նոքա եղեն նմա խոչ եւ այլն իսրայէլ։ Ոչ եւս եղիցիս տանն իսրայէլի խոչ գառնութեան։ Ի բա՛ց արարէք զխոչ եւ զխութ ի ճանապարհէ ժողովրդեան իմոյ. (Ել. ՟Ժ. 7։ Յես. ՟Ի՟Գ. 13։ Թուոց. ՟Լ՟Գ. 55։ Օր. ՟Է. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 23։ Ես. ՟Ծ՟Է. 14։)
obstacle, stop, hinderance, embarrassment;
— լինել, to oppose, to hinder, to clog, to embarrass.
Ի բա՛յ արարէք զամենայն խոչընդոտն եւ զգայթակղութիւն, ի դիւրաւ գնալ մարթասջիք առ ի կեանս յաւիտենից. (Կոչ. ՟Գ։)
to let lie fallow, to leave uncultivated;
to lay waste, to spoil, to ruin.
cf. Խոպանացուցանեմ.
to promise, to engage, to pledge ones word;
to vow;
to protest;
to offer, to proffer;
to propose.
Քրիստոսազգեացս կոչեմ նոսա վասն անուանն զոր խոստանան։ Հնազանդ մտօք խոստանայ զախմարութիւնն. (Սեբեր. ՟Ե։)
confessedly, avowedly;
in confession.
Ոմանք աներկբայաբար ունին զգոյութիւնն. որպէս՝ մարդ, ձի, արծուի, որք խոստովանաբար գոն։ Բժիշկն առնու խոստովանաբար, եթէ ի չորից տարերց բաղկացեալ գոյմարմին. (Սահմ. ՟Ա. ՟Է։)
Գոյքն եւ ձեւքն, եւ ի նոսին ցանկութիւնքն անմարմինք են խոստովանաբար. (Լմբ. սղ.։)
penitent.
Կին մարդ կամ օրիորդ խոստովանօղզմեղս իւր մասնաւոր քահանայի. Մի՛ ստանար քեզ խոստովանադուստր, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Խոստովանիմ.
ԽՈՍՏՈՎԱՆԵԼ. Դաւանել զճշմարտութիւն հաւատոյ, կամ զստուգութիւն իրաց. հաստատել, ընդունել.
Խոստովանեսցեսբերանով քո տէր յիսուս, եւ հաւաստասցես ի սրտի քում։ Զի սրտիւ հաւատայք յարդարութիւն, եւ բերանով խոստովանիք ի փրկութիւն։ Հեծեծութեամբ խոստովանել, զի նա միայն է աստուած։ Ամենայն որ խոստովանեսցի յիս առաջի մարդկան, խոստովանեցից եւ ես զնմանէ առաջի հօր իմոյ։ Եթէ ոքխոստովանեցէզնա քրիստոս, ի բաց կացցէ ի ժողովրդենէն։ Խոստովանեցայց զանուն նորա ցին զերկոսեան։ Զպտուղ շրթանց խոստովանելոց յանուն նորա.եւ այլն։
Խոստովանէ զճշմարտութիւնն. (Նիւս. կազմ.։)
Յարիոսէ արարած խոստովանի որպէս զմարմին. (Լծ. ածաբ.։)
confessor to the faith.
որ խոստովանի զճշմարտութիւն.
Խոստովանօղ քրստոսի ճշմարիտ վկայ՝ բազմաչարչար նահատակ։ Մեծ խոստովանօղն քրիստոսի. (եւ այլն. Շար.։)
Խոստովանօղ քրիստոսի գտեալ, եւ վկայ ճշմարտութեանն։ Իբրեւխոստովանողիքրիստոսի. (Ագաթ.։)
Եւս եւ Վկայութեամբ կատարեալ. մարտիրոս.
confession, avowal, acknowledgment, declaration;
երթալ ի —, to go to confession.
ὀμολογία, ἑξομολόγησις confessio. Խոստովան լինելն. որպէս Դաւանութիւն հաւատոյ եւ ճշմարտութեան.
Ուղղափառ, կամ ճշմարիտ խոստովանութեամբ. (Յճխ.։ Շար. եւ այլն։)
abject, vile, base, mean, worthless, despicable;
—աւ, meanly, basely, shamefully;
in excess;
— առնել, cf. Խոտեմ.
(որպէս թէ իբրու խոտ անպիտան համարելի) ἁπόβλητος rejectaneus ἁπόβλημα reliquum ἁποδεδοκιμασμένος reprobus φαῦλος pravus σαπρός malus. Խոտելի. Ընկեցիկ. անարգ. յոռի. անպիտան. բանի չեկօղ, գեշ.
Արծաթ խոտան կոչեցէ՛ք զնոսա, զի խոտեաց զնոսա տէր։ Որ ինչ ի նոցանէ անպիտան եւ խոտան էր։ Այլ ուրեմն խոտան են բարք ճշմարտ։ Ժողովեցին զբարի բարին յամանս, եւ զխոտանն ի բաց ընկեցին։ Ամենայն արարածք աստուծոյ բարի են, եւ չիք ինչ ի նոսա խոտան.եւ այլն։
grassy;
made of grass;
herbage, vegetables.
Նոքա հրեղէնք կոչին, եւ մարդիկ խոտեղէնք. (Եզնիկ.։)
Մի կարծիցես, եթէ նորա ձեռին է գործ լինել խոտեղէն՝ մարմնոյդ (այս ինքն մեռանել). (Ոսկ. ես.։)
to despise, to contemn, to scorn, to slight, to disdain;
to undervalue, to depreciate.
ἁποδοκιμάζω, ἁποβάλλω reprobo, abjicio φαυλίζω contemno, vilipendo ἁκυρόω irritum facio եւ այլն. որ եւ խոտանել. ԽՔոտան առնել. մերժել. ընկենուլերեսաց. անարգել. արհամարհել. ի դերեւ հանել իբր անպիտան ինչ. ընդ վայր հարկանել. (լծորդ երեւի եւ յն. օթէ՛օ, որ եւ թ. եօթէ էթմէք ). մեկդի ընել, երեսէ ձգել, վայր ձգել, քամահրե, վար զարնել.
to turn aside, to mislead, to lead astray;
to divert, to distract;
to twist, to contort, to bend, to make awry;
to lead astray, to cause to err, to delude, to unsettle.
Եթէ ոք խոտորէ զօրէնսն զմարգարէսն. ընթերցի՛ր ըստ յն. խոտէ։
cf. Խոտորեմ.
Եթէ ոք խոտորէ զօրէնսն զմարգարէսն. ընթերցի՛ր ըստ յն. խոտէ։
to turn aside, to deviate, to swerve;
to go astray, to lose the way;
to decline, to shrink from;
to slope, to slant;
to go astray, to err, to be perverted, to abandon oneself to;
to avoid, to shun.
Այս ինքն մերձեցան. զի սովորութիւն է գրոց զմերձենալն խոտորել դնել. ըստ այնմ, խոտորեցաւ առ նա յուդա. քանզի ոչ յամենայն ժամ է բաց ի մէնջ, եւ երբեմն խոտորին եւ տան մարտչնել։
oblique, crooked, aslant, aslope, athwart, across, transverse;
out of the way, indirect;
ill-turned, ill-made;
bad, perverse, wicked, froward;
cross beam, traverse;
—, —ս, obliquely, crossly, transversely.
Խոտորնակ ի խաչթեւացեալ։ Բուն խաչին որ ի վերուստ ի խոնարհ իջանէ, աստուածութեանն ասի օրինակ. իսկ խոտորնակն մարդկութեան. (Շ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
obliquely, transversely;
at random;
confusedly.
Մեղերբ զհեշտութիւնն մարմնական մեզ խոտորնակի նշանակէ. (Մեկն. ղեւտ.։)
cf. Խոտորութիւն.
Խոստումն ի ճշմարիտ ճանապարհէ. (Պիտ.։)
sagacious, shrewd, judicious;
sensible, prudent, cautious;
wary, subtil, sly, crafty;
ingenious, skilful;
— քաղաքավարութիւն, sagacious policy;
sly conduct.
Խորագետ լինի քրիստոսի անսուտհրամանին։ Խորագետ լինի ի խրատելն եւ ի մարմնոյ քաղաքաւարութեան ուղղութիւն. (Լմբ. առակ.։)
to chicane, to quirk, to quibble, to use stratagem and artifice, to deceive, to cheat;
to be cunning, artful, fraudulent, knavish.
Զի մի՛ ճշմարտութիւնն կերպարանօք խորամանկեսցի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
penetrating, acute, piercing;
profound, deep;
— լինել, to penetrate, to fathom, to dive into, to enter deeply;
— լինել ի ցաւս, to be swallowed up by, to be plunged in grief;
— ի ներքս խաղալ, to enter too far, to plunge in too deeply;
— դրոշմել, to inculcate, to impress deeply on the mind.
Մարմնոյ ոչ մայն աչք արտասուեն, այլ բոլոր անդամքն քրտնու. որով եւ տէր այնչափ խորամուխ ուսոյց զմարմնոյս բնութիւն. ( Մամբր.։)
cf. Խորամուխ.
Պօղոս խորամուտ եղեալ տնտեսութեանն փառաւորէ զնա ճշմարտութեամբ. (Վրդն. քրզ.։)
cf. Խորանագործ.
Նաեւ խորանակարն հնծայեցոյց քրիստոսի զանբաւութիւն մարդկան. (Ի գիրս խոսր.։)
dwelling in the same paviliou or tent.
Ի յերկրի խորանակիցք մարդկան, եւ ի յերկինս դասակիցք հրեշտակաց. (Երզն. լս.։)
tent-shaped or bell-shaped.
Որ ինչէ ի ձեւ խորանի. վրանաձեւ. կամարաձեւ. գմբեթաձեւ.
Խորանաձեւ եւ կամարայարկ կոչէ զերկին. (Վրդն. ծն.։)
Խորանաձեւ կամարացեալ օդ վերնական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Եւ բոցն խորանաձեւ ցոլանայր շուրջ զնոքօք։ Հուր հնոցին խորանաձեւ կամարանման պատեալ. (Հարցնափառ.։)
pitching a tent.
Որ յարէ յարմարէ կամ յարուցանէ կառուցանէ զխորան. մրպէս շինօղ տաճարի.
vaulted, cupolatent or bell-shaped.
Նմանեալ խորանաձեւ յարկի. կամարակապ. եւ Երկնանման.
Խորանայարկ կամարանման յօրինեցար սուրբ կոյս աստուածածին. (Շար.։)
tent-guard.
Ռահվիրայ մարդկաւն, եւ խառնաղանջ խորանապահ զօրուն. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
vaulted;
cubical, cubic, hexahedral;
cube;
— երկնից, vault of heaven.
cf. Խորասոյզ առնեմ.
Գայլք հրեղէն գետովք խորասուզեալք մաքրին ի միջոյ գառանց. (Սարկ. տոմար.։)
to make deeper;
to make abstruse, obscure, unintelligible.
Զմարդիկ արագ առողջացոյց. զդեւսըն խոզիւքըն խորացոյց. (Շ. խոստ.։)
clad in sack-cloth.
Երեւեցուցանէր զանձն իւր մարդկան պահօղ եւ խորգահանդերձ. (Բուզ. ՟Զ. 8։)
crane.
Խորդոյն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս, եւ վաղ ի մարմանդ տեղիս փութալոյ. (Եզնիկ.։)
յարմարական շարժմունք եւ ձեւք, որպէս զխորդոցն ասեն. (Առ որս. ՟Է։)
step-son, step-daughter;
bastard, natural, illegitimate;
degenerate, spurious, false;
alien, foreign;
crane.
Խորթքն ընտրեալ լինէին ի ճշմարիտ րդւոց. (Նոննոս.։ տե՛ս եւ Կանոն.։)
to change the nature of, to adulterate, to corrupt, to debase, to spoil, to impair.
νοθεύω pro adulterino habeo, alieno. Տալ խորթանալ անհարազատ համարել օտարացուցանել (իրօք, կամ նմանութեամբ)