laudanum.
kidney-bean.
goddess.
that produces or nourishes wild beasts.
Յեգիպտացւոցն ընկղմին գազանասնոյց գետ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
without force, feeble.
Տկար եւ անոյժ ի նրբութենէ (այսինքն առ նրբութեանն) իցէ փայտն. (Նիւս. երգ.։)
Նետս անոյժս. (Ագաթ.։)
Քամահելով զանոյժ բանս. (Եղիշ. դտ.։)
Անոյժ արարից զամենայն որոգայթս նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Քրիստոնէից գոլով անոյժ. (Լմբ. յիշ. առակ.։)
Անոյժ եւ անհաստատ լիցի ձեռնադրութիւն. (Կանոն.։)
sweet, agreeable;
հոտ — բուրել, to give an agreeable odour;
հոտ անուշից, perfume.
• (ի հլ. յգ. ուղ. անոյշք կամ անու-շունք) «համեղ, ախորժելի, հոտաւէտ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. «հաճելի բան, ախորժելի կեանօ» Եւս. քր. «սիրով, ախորժելով» Ոսկ. բ. կոր. որից անոյշք «երկնային արքայութիւն» Եզն. անուշակ «անմահական» Գ. մկ. զ. 10. Եւս. քր. ա. անուշակ կերակուր «անմահների ու-տելիքը, ἀμβροσῖα» Իմ. ժթ. 20. անուշահամ Ագաթ. անուշահոտ Ագաթ. Եզն. անուշանալ «անու» հոտեր քսուելով հոտաւէտուիլ» Ոսկ. ա. տիմ. մ. և ես. անուշարար «ախորժելի» Չաք. թ. 17. «քաղցրեղէն եփող» Եղիշ. անու-շութիւն «քաղցրութիւն, բոյր» ՍԳր. Ագաթ. ւետնաբար անուշացնել զսիրտ «հաճել, հա-մոզել» Սմբ. պտմ. 102։
• = Պհլ. anoš «նեկտար, անմահութեան ըմպելիք», anōš։ k «անմահ, անանց», պաղ. anōš «դեղթափ», պրս. [arabic word] nōš «կենաց ջուր, քաղցրաճաշակ և անուշահամ իր, խո-րիսխ, շաքար, քաղցր ըմպելիք ևն», [arabic word] nōša «լաւ, բարի, քաղցր», [arabic word] nōšin «քաղցր, համեղ», [arabic word] nōšdārū «անդե-ռայ, դեղթափ», [arabic word] nošidan «ըմպել, խմել», [arabic word] nōša kardan «շողոքոր-թել», [arabic word] nōšaba «կենաց ջուր, անմա-հութեան ջուր», Շահնամէի մէջ յաճախ գոր-ծածական է [arabic word] anōša bizī̄ tū «յա-ւիտեան կեա՛ց»։ Այս բոլոր բառերի արմատն է զնդ. aoša-«մահ», որից բացասական մաս-նիկով anaoša-«անմահ»։ Անմահութեան ի-մաստը յետոյ փոխուած է քաղգրութեան-մինչև այսօր էլ մեր ժողովուրդը գործածում է անմահական հոտ, անուշ անմահական ջուր, անո՜ւշ անմահութի՛ւն ասացուածները, որոնց մէջ անմահական բառը «քաղցր» ի-մաստն ունի (հմմտ. M. Abeghian, Arm. Volksglaube, էջ 27)։ Այս օրինակները ցոյց են տալիս՝ որ ո՛չ միայն անոյշ «քաղցր» և անուշակ «անմահ» բառերը պէտք չէ բա-ժանել իրարից (ինչպէս անում է Հիւբշման), այլ նաև այն՝ որ մեր նախնիք այս բառերի հետ փոխ էին առած նաև անմահութիւնը և քաղցրութիւնը իրար զուգորդելու գաղափարը։ -Հիւբշ. 99։
Իւղով անուշիւ (ըստ յն. մեռոնիւ)։ Հոտոցն անուշից։ Անոյշ գինի։ Զոր օրինակ ջուր ընդ գինի ոք խառնէ, քաղցր եւ անոյշ առնէ զշնորհս նորա. եւ այլն։
Քաղցրն եւ անուշն, դառն եւ կծուն։ Անոյշ բարիք. (Յճխ. ՟Է. ՟Ի։)
Տաղ անոյշ։ Գուսանի եւ լարի եւ անուշ եղանակաց ձայն. (Գանձ.։ Մխ. բժիշկ.։)
ԱՆՈՅՇՔ, անուշից. ἠδυσμός, ἤδυσμα, suavitas, condimentum suave. իբր Անուշութիւն. անոյշ եւ հաճոյական իր, վիճակ. վայելք փափկութեան.
Մի թերին յանոյշս, եւ միւս թերին ի դժոխս. (Եզնիկ.։)
sweetness, suavity.
cf. Անասնաբոյծ.
Երկիր անասնասնոյց է. (Թուոց. ԼԲ. 4. (յօրինակս ինչ վրիպակաւ, անասնոց է։))
peace-breaking, seditious, factious.
Սոքա են որդիք հակառակածնոյցք, եւ սոքա են պտուղ հերձուածոց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
unanimity.
Միաբանութիւն ի նոյն միտս եւ կամ ի կամս. ըստ յն. համաշնչութիւն. ὀμοψυχία concordia, unanimitas.
Համանոյնութեամբ, եւ զնոյն խորհելով առ միմեանս՝ մի լինիմք. (Կիւրղ. գանձ.։)
poppy, corn-poppy.
cf. Մարմնոյք.
Իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, Մարմնոյք. որ ինչ իրք անկ են մարմնոյ.
Հոգին կամելով զմարմնոյթսն ամենայն յինքեան միացուցանել՝ զհնազանդութիւն սիրոյն աստուծոյ ի լոյս ածէ. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
bodily things, things appertaining to the flesh;
cf. Մարմնեղ.
ՄԱՐՄՆՈՅՔ կամ ՄԱՐՄՆՈՅՆՔ. Որ ինչ իրք են մարմնոյն, կամ ի մարմնի, կամ ըստ մարմնոյ.
Ոյր մարմինն նորա եւ մարմնոյնք. (Սարկ. հանգ.։)
quarrelsome, contentious, litigious, wrangling.
Սոքա են քնէածք ի բարեաց, եւ զուարթաչարք, եւ մարտածնոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to bring up its young.
Ձագասնոյց եւեթ լինելով՝ զիւրն բազմացուցանէ ծնունդս. (Պիտ.։)
cf. Նոյեան.
ՆՈՅԱԿԱՆ ՆՈՅԵԱՆ. Սեպհական նոյի նահապետի, եւ աւուրց նորա.
Ծնունդք նոյական ազգին. (Մանդ. ՟Գ։)
Մասամբ նոյեան տապանին. (Շար.։)
Եւ նոյեան խաչանշանն, որ (կամ նոր) տապանիւ ապրեցուցեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
Նոր նոյեան (այս ինքն Քրիստոսի) տապանն (եկեղեցի) է քոյդ դադար. (Շ. տաղ հռիփս.։)
Նոյն նոյեան տապան, տախտակ տառիցն օրինաց. (Տաղ կոստ. ի կոյսն.։)
Ի նոյեան դարուն. (Տօնակ.։)
of Noah.
ՆՈՅԱԿԱՆ ՆՈՅԵԱՆ. Սեպհական նոյի նահապետի, եւ աւուրց նորա.
Ծնունդք նոյական ազգին. (Մանդ. ՟Գ։)
Մասամբ նոյեան տապանին. (Շար.։)
Եւ նոյեան խաչանշանն, որ (կամ նոր) տապանիւ ապրեցուցեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)
Նոր նոյեան (այս ինքն Քրիստոսի) տապանն (եկեղեցի) է քոյդ դադար. (Շ. տաղ հռիփս.։)
Նոյն նոյեան տապան, տախտակ տառիցն օրինաց. (Տաղ կոստ. ի կոյսն.։)
Ի նոյեան դարուն. (Տօնակ.։)
Noah and his family.
Կարօղ էր եւ առանց տապանի ապրեցուցանել զնոյանսն ի ջուրց ջրհեղեղաց. (Շ. թղթ.։)
November.
• «հռովմէական տոմարի 11ρ4 ամիսը» Յայսմ. Տօնակ. գրուած է նոյենբեր՝ նոռակաթ, էջ 32. նովեմբեր էֆիմ. 105. ու-նին միայն ՀՀԲ և ՋԲ։
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
• (հոլովւում է նորին, նմին, նովին կամ նովիմբ, նոքին, նոցին, նոցուն կամ նո-ցունց, նոքիմբք, նոքումբք կամ նովիմբք. յետնաբար կայ հոլովուած բց. ի նունոյն Ոսկ. յհ. Բ. 27, 30. էջ 799, 822) «նոյնը., միևնոյնը, էլի էն, նորէն ան, ինքը» ՍԳը Ոսկ. Եւս. քր. Եզն. Բուզ. զանազան դարձ-ուածներով ասւում է նոյն ինքն, ի նոյն, միե-նոյն, ի միև ի նոյն, ի նմին ժամանակի, նոյն նման, նոյն և մի, նոյն օրին, նոյն օրինակ, նոյն ժամայն, նոյն հետայն. ածանոնեռևս ւիշենք մի քանի հնագոյնները, ինչ. նոյնազ-գի Բուզ. նոյնաձև Գ. թագ. է. 23. նոյնանուն Ոսկ. մտթ. նոյնգունակ Իմ. է. 3. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. նոյնպէս ՍԳր. յետնաբար նոյնչափ, նոյնպիսի, նոյնքան ևն։
Զայս ամենայն աջողէ մի եւ նոյն հոգի. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Ես նոյն եմ։ Դու նոյն իսկ ես։ Նոյնք զմիմեանց հոգայցեն անդամքն.
Ոչ զնոյնս նկատելով կերպարանս՝ զարհուրէին. (Փարպ.։)
Ի նոյն յարել։ Զնովիմբ՝ զնոքումբք կամ զնոքիմբք ածել. այսինքն ի վերայ բերել. յաւելուլ. (Եւս. քր. ստէպ։)
Անսովոր հոլովք են. Նոյն, նունոյ կամ նոյնոյ կամ նոյնի. ի նունոյ կամ ի նոյնոյ. նոյնիւ. ի նոյնում. ի նունց. նոքիւըն, եւ այլն. տե՛ս (Դիոն.։ Նիւս.։ Կիւրղ. գանձ.։ Լմբ. հանգ.։ Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ արիստ.։ Բուզ. ՟Դ. 10։) Կամ Ի նորմէ, իբր ի նոյնոյ.
ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ, նորին ինքեան, նոցին ինքեանց. որ եւ ՆՈՅՆ ՆԱ, կամ ՆՈՅՆ ԱՅՍ, եւ այլն. ա.գ. Կրկին դերանուն ի հաստատել զնոյն գոլն ամենայնիւ.
Որպէս ուսաք ի նոյն ինքն ի թշնամեացն, ունէին ասէ ընդ ինքեանս մարտակիցս հրեշտակական բազմութիւն. (Ղեւոնդ.։)
Զնոյն ինքն զայս խորամանկութեամբ ասեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Նոյն այս Արամ։ Ոմանց այսպէս թուեցաւ, եթէ սա նոյն նա է, զոր Մատթէոսն եւ Մարկոսն պատմեցին. (Խոր. ՟Ա. 13։ Նանայ.։)
Որպէս նոյն ինքն տեառն։ Ոչ նոյն ինքն ախտացելումն։ Ի նոյն ինքն յաստուծոյ ուսանիմք. (Բրս. հց.։)
Նոյն զաղօթսն (այսինքն զնոյն աղօթս) կատարեմք, զոր յեկեղեցին եւ արտաքոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Բանք քո այնպէս մտին ի սիրտ իմ, եւ այնպէս համարեցաւ զնոսա, թէ նոյն ի Քրիստոսէ լուայ. (Վրք. ոսկ. հին ձ։)
կամեցայ զհայր մեծ ասել որպէս զծնօղ եւ զպատճառ, այլ երկեայ նոյն ինքն ի հօրէ, զի մի՛ տկար զսկիզբն արարից. (Մամբր.։)
Նոյն եւ զինքն իսկ տեսանեմք զպրոբատիկէ աւազանին. (Շար. իմա՛, զնոյն հրաշս։)
Տրամախոհութիւն՝ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ. այսինքն զբուն ձեւս։)
Ոչ այլ ինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն (այսինքն զնոյն ինքն) արժանաւոր լինել զաստուած տեսանել. (Նիւս. կուս.։)
Զայն՝ զոր (որ) ասէր ցիս, եթէ վաճառեցէ՛ք զինչս ձեր, նոյն զինքն ես վաճառեցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Զարթնուլ սրոյն ի վերայ հովուին, եւ հարկանել նոյն ինքն ի վերայ նորին ինքեան հօտապետին։
Եմուտ յուրախութիւն տեառն իւրոյ. նոյն եւ դուք, թէ կամիք միայն. (Ագաթ.։)
Պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս քնոյն՝ նոյն եւ մերկութեան վճարել. (Եփր. պհ.։)
Ի ՆՈՅՆ, Ի ՆՄԻՆ. ԸՆԴ ՆՈՅՆՍ ԻՍԿ. Ի ՄԻ ԵՒ Ի ՆՈՅՆ. Ի ՆՄԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. ՆՈՅՆ ԸՆԴ ՆՈՅՆ. մ. ἑπὶ τὸ αὑτό, ἑπιτοαυτό in id ipsum, simul. Անդէն առ նմին. զոյգ ընդ նմին. ի միասին. համանգամայն. միանգամայն. նոյն հետայն. (յայտ առնելով զմիութիւն իրաց եւ ժամանակի).
Դատաստան տեառն ճշմարիտ է, եւ արդար է ի նոյն։ Ապաքէն ի նոյն քաղցրացուցեր ինձ եւ քեզ կերակուր։ Եւ տէր յաւելոյր ի փրկեալսն հանապազօր։ Ի նոյն Պետրոս եւ Յովհաննէս ելանէին ի տաճարն).եւ այլն։
Զայս ասելով՝ ի նոյն աներեւոյթ եղեն յինէն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդ նոյնս իսկ (ընդ ազատիլս) ի վանս երթամ. (տպ. ի նոյն աստի իսկ ի վանս երթայց). Իբրեւ զգեցուցի զնա, ի նոյն դարձեալ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ի մի եւ ի նոյն ժողովեալ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Ձեռն ի գործ առնէին, եւ ի նմին ժամանակի (այսինքն նոյն ժամայն. յն. յեղակարծումն) զգորգի հանդերձ զօրօքն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 37։)
Նոյն ընդ նոյն չուեալ գնացին ի Բիւզանդիոն. (Խոր. ՟Գ. 61։)
ՆՈՅՆ ՆՄԱՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Յար եւ նման. նոյնպիսի. նոյնպէս. միանգամայն. իսկ յաստուածայինս՝ Բնութեամբ նոյն, եւ անձամբ նման.
Օ՛ն եկա՛յք ասեն՝ նոյն նման, եւ մեք ընդ նմա մեռցուք յանդիման. (Գանձ.։)
Որպէս բոլորն ի մարմնի, նոյն նման բովանդակն ի ծոց հօր. (Ոսկիփոր.։)
Որում եւ մեք նոյն նմանագոյն՝ երկրպագեմք անմուտ արեւուն. (Գանձ.։)
Ծնունդ կատարեալ միածինն, նոյն նման զուգակից եւ աթոռակից եւ արարչակից. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Չեն ի միմեանց ըստ բնութեան բաժանեալ ծնողն եւ ծնունդն, այլ ամենայնիւ նոյնք եւ նմանք՝ բաց յառանձնաւորութեանցն. (Սանահն.։)
ՄԻ ԵՒ ՆՈՅՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՄԻ. ἔν καὶ το αὑτό unum et idem. Ամենեւին նոյն. ո՛չ այլ եւ այլ, այլ նոյն ինքն մին այն.
Երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չիք այլ ինչ այլաբանութիւն ի միջի. քանզի ո՛չ այլ եւ այլ հոգի ետուն զմարգարէութիւն, այլ նոյն եւ մի հոգի. (Եզնիկ.։)
Ի ՆՄԸՆԷՔ. ՆՄԻՆՔ, ՆՄԻՑ. Ի ՆՄԻՆ. ըստ նմինք. (յն. ոճով). Որ ինչ ենն ի նմին, կամ ի նոյն կարգէ. ի նմանէ, եւ ըստ նմին եղեալքն. եւ նոցին՝ որք. նոյն.
Նոքա նոյն հետայն արշաւեցին ի քաղաք մի ամուր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 27։)
Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից. այսինքն իսկ եւ իսկ ընդ ստուգելն. (Փիլիպ. ՟Բ. 24։)
Մտածութիւն, եւ նոյն հետայն (կամ ի նոյն հետայն) գործն։ Նոյն հետայն՝ դիմէ յաշխարհն պաղեստինացւոց։ Նոյն հետայն վախճանի եւ հերովդէս. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 13. 25։)
Եւ զնոյն հետայն լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն։ Եւ զնոյն հետայն ընթերցմունք լինի հետեւաբար։ Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անդրէն, եւ ոչ յորս զնոյն հետայն՝ անցանել։ Եւ զորս յետ իւրոյն զնոյն հետայն՝ հաղորդեցոյց։ Եւ զորս նոյն զհետայն նորին յառաջ ածել։ Եւ որոց զնոյն հետայն։ Ամենայնին զնոյն հետայն կենացն (այսինքն զմնացեալ կենացն) զվերակացութիւն ընդունել. (Դիոն. ստէպ։)
Յաղագս որ ի խորհրդակցացն բան, զկնի ապա եւ իւր որ ինչ մտածութիւն, եւ նոյն հետեայն գործն. (Խոր. ՟Ա. 27։)
ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερος eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.
Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)
Ու՞ր իցէ փոքրիկ աւետարանն այն. ասէ ծերն. զայն՝ որ միշտ ասէր, վաճառեցէք զինչս ձեր, եւ տուք ողորմութիւն աղքատաց, նոյն զինքն ես վաճառեցի, եւ ետու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յարուցեալ քո ի քնոյ, ի նոյն յառաջինբան՝ փառաւորեսցէ զաստուած բերան քո. եւ ի նոյն՝ սկսիր յօրհնութիւնսն աստուծոյ եւ ի սաղմոս. (Վրք. հց. ձ։)
ի նոյն ժամայն յանկարծակի յարեաւ՝ որպէս ի քնոյ զարթուցեալ։ Ի նոյն ժամայն յանկարծակի շարժեցան. (Ոսկիփոր.։)
tautologist.
tautological.
to say over and over again, to repeat, to tautologize.
ՆՈՅՆԱԲԱՆԵԼ. ταυτολογέω idem dico, itero, repeto. Զնոյն բան ասել. երկրորդել.
Նոյնաբանեալ՝ զնոյն բանս գտակաւ խօսի. (Ոսկ. եբր.։)
repetition of wordsrhet. tautology;
literal translation.
Նոյն բան. նոյն իմաստ յայլեւ այլ ձայնս. երկրորդումն. որպէս եւ կրկնաբանութիւն՝ ըստ յն. ասի Նոյնաբանութիւն. ταυτολογία.
Իսկ լոյսն ի լուսոյ, եւ այս եւս նոյնաբանութեան է նշանակիչ. այսինքն նոյն է ընդ ասելոյն՝ աստուած յաստուծոյ. (Լմբ. հանգ.։)
ՆՈՅՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՆՈՅՆԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. Պահելն զմի եւ զնոյն բան եւ զբառ. նիւթական թարգմանութիւն.
Են բանք յեբրայեցին, զորս նոյնաբանութեամբ թարգմանել չէ՛ հնար. (Կիւրղ. ծն. իբր լտ.)
identically;
uniformly, equally.
Նոյնաբար տեսանին յընդունօղսն։ Ոչ նոյնաբար ունի. (Անյաղթ պորփ.։)
Եւ նա ըստ նորուն սակի՝ նոյնաբար դարձուցանել բաւեսցէ. (Յհ. կթ.։)
Յարաժամ ունօղ նոյնաբար։ Հաւանօղ նոյնաբար։ Նոյնաբար քարոզել, կամ լինել. (Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրդն. յանթառամն.։ Շ. տաղ մարգ. եւ Շ. ատ.։)
Նոյնաբարս խոստովանիմք (զերիս անձինս) եւ՛ բաժանմամբ, եւ՛ միաւորութեամբ. իմա՛ զանազանեալ եւ մի, նոյն եւ նման, կամ անփոփոխ։
Միակն ի միոյն յանսկիզբն էին անեղ ծնեալ նոյնաբար՝ անժամանակ որդին. (Շ. տաղ.։)
cf. Համագոյ.
ὀμοούσιος consubstantialis, ejusdem substantiae եւ idem semper. Համագոյ. համագոյակից. եւ Միշտ նոյն.
Զի նոյնագոյ եւ ազգակից զիւրն առաջնոյն բացայայտեսցէ երկրորդն ադամ. (Խոսրովիկ.։)
Աստուածութիւն անճառ՝ միշտ բարի, նոյնագոյ՝ հաւասարապատիւ. (Նար. ՟Լ՟Դ.) այսինքն համագոյական, կամ միշտ նոյն եւ անփոփոխ.
Սահման նոյնագոյ, կենաց աւետիս, անմոռաց յիշատակ։
being as brothers, having, as it were, the same father.
Ունօղ զնոյն անձինս իբր զաւակ իւրական.
Իբր նոյնազաւակ զուգահարբ (Սահակաւ եւ Մեսրոպաւ) զմանկունսն փայփայեցեր. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Համազգի.
Առաջին ծառոցն նմանեալ, որ զնոյնազգեաց զնոյնահաս պտուղս վարդապետութեան բերեալ. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
cf. Միակերպ.
Կերպարանակից. եւ Միակերպ. միօրինակ. նոյնպիսի.
Նոյնակերպ եւ նոյնագոյ ծնողին զքեզ՝ անհասանելի բնութիւն. (Սարկ. աղ.։)
Կայծակ իմն անդուստ նոյնակերպ հրաշաբուսեալ. (Խոր. վրդվռ.)
Առցէ զմազեղէն պարեգօտն, եւ զնոյնակերպ երկայն կրկնոցն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
equally wonderful.
Անդ Մովսէս նախկին հայելի անորակ անմատոյց լուսոյն ... եկեալ ողջունէր նոյնահրաշ կերպիւ. (Խոր. վրդվռ.։)
homophone.
isomorphous;
uniform.
Ունօղ զնոյն ձեւ. նովին ձեւով. միօրինակ. համանման.
Արար զծովն ձուլածոյ ... գործ բոլորշի նոյնաձեւ. (՟Գ. Թագ. է. 23. յն. τὸ αὑτό , նոյն, իմա՛ նոյնպէս։)
Կամեցաւ նոյնաձեւ չափով եւ յօրինուածով յարդարել. (Ասող. ՟Գ. 47։)
isomorphism;
uniformity.
isomerous.
isomerism.
cf. Նմանայանգ.
cf. Նմանայանգութիւն.
to be the same or identical, to become identified;
to unite with, to be equal.
quite the same.
ՆՈՅՆԱՆՄԱՆ ՆՈՅՆԱՆՄԱՆԻ. Նոյն եւ նման. համանման. նոյնպիսի. նոյնգունակ.
Մեր աշխարհիս ծովակք, եւ այլքն՝ որ յարեւելեայս են նոյնանմանք։ Ի մրջենէ կամ ի նոյնանմանեաց. (Շիր.։)
cf. Համանշան.
Ուր իցէ նոյն նշան խաչի, կամ նոյնօրինակ խաչաբարութիւն.
Վկայք խաչելոյն՝ նոյնանշան բարձմամբ. (Տաղ.։)
of the same name;
cf. Համանուն.
Եղբայր նորա նոյնանուն էր. (Ոսկ. մտթ. ի ճ.)
Եղբօրն նորա նոյն անուն էր։
of the same family, consanguineous.
Որ է ի նոյն սերնդոց. ազգական. ազգակից.
Որպէս քերթողքն ասեն, մերձազաւակք եւ մօտասերք են եւ նոյնասերմանք աստուածոց՝ իշխանք. (Փիլ. ել. 6. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 65։)
cadenced.
conform;
likewise.
Նոյնակերպ. նոյնաձեւ. նոյնգունակ. նոյն եւ նման.
Ընդ լուսերամիցն յափշտակեսցուք նոյնատիպ աստուածացեալ կերպիւ. (Խոր. վրդվռ.։)
Հոգի հօր՝ ելումն նոյնատիպ դիմաց. (Նար. տաղ.։)
(Ներքին բանին)՝ ազդմամբ յանձն բանական՝ նոյնատիպ ի նախատպէն տպաւորիլ անանջատապէս ըստ ներքին մարդոյն. (Տօնակ.։)
to identify;
to unite, to equal.
even, equal, same;
cf. Նոյնպէս.
Զառաջին բարբառն զնման ամենեցուն նոյնգունակ լացեալ. (Իմ. ՟Ե. 3։)
Երկու եւս նոյնպիսիք նոյնգունակ եղեալք (ծնեալք)։ Իւրոց ծառայիցն նոյնգունակ երեւելով։ Ընդէ՞ր բամբասէր չարի անուամբ. որ զբնութիւն նոյնգունակ՝ որպիսի եղեւն՝ պատէր. (Եզնիկ.։)
Նա նոյնպէս առաքինի մնայ ... նոյնգունակ առաքինի. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ոչ նոյնգունակ հայր նորա, եւ հայր մեր. (Սեբեր. ՟Ե։)
Նոյն օրէնքն զնոյն (սէր) պատուիրէին, այլ ո՛չ նոյնգունակ. (Նանայ.։)
identity, sameness.
ταυτότης, τὸ ταυτόν identitas, idem esse. Նոյն գոլն. նոյն իսկ ինքն. նոյն վիճակ. անզանազանութիւն. անփոփոխութիւն. եւ Միութիւն. նոյնպիսի գոլն.
Նմանութեամբ (ըստ ինքեան) զնոյնութիւն ամբողջ պահէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յանշարժ նոյնութեան յարամնայաբար կառուցեալ։ Առ փափագումն բարւոյն նոյնութիւնքն եւ ծայրութիւնքն։ Ըստ միոյն եւ միականի բոլոր նոյնութեան գերունակ պատճառք։ Յիւրմէ նոյնութենէն անփոխաբնապէս. (Դիոն.։)
Ի նոյնութեան ամբողջ պահելով՝ զելդ փայտ ոչ ի բաց եդեր. (Անյաղթ բարձր.։)
Անդուստ մինչեւ ցայժմ ի նոյնութեան միշտ զաշխարհ պահելով՝ խնամեալ. տածէ։ Օրինաւոր կրօնիւք զհասարակութիւն ի նոյնութեան զուգեցելոցն առնել (որպէս մի մարմին եւ մի հոգի). (Պիտ.։)
Մի աստուած՝ յաղագս նոյնութեան բնութեան, եւ անձինք երեք վասն ամենառատութեան. (Սարկ. հանգ.։)
Թէպէտեւ բազումք բազումս գրիցեն աւետարանս, սակայն վասն նոյնութեան խորհրդոյ եւ բանից մի են. ապա յայտ է թէ չորքն վասն նոյնութեան ասելեաց մի են. (Ոսկ. գաղ.։)
Զի ոչ եթէ ի նոյնութեան միշտ կեայր (կամ կայր), այլ եւս առաւելեալ լինէր ի բարիսն՝ գնալով ի զօրութենէ ի զօրութիւն։ Ոչ յառաջադէմք լեալ ի յանդիմանութեանցն, այլ ի նոյնութեան կացեալք անզղջանալի. (Վրք. ոսկ.։)
Զչարչարանացն զփորձ ցուցանէ, եւ նոյնութեամբ շարժմամբն օգնէ փորձելոցն. (Ոսկ. եբր.։)
as much.
ՆՈՅՆՉԱՓ եւ ՆՈՅՆՉԱՓԱԿԱՆ. Որ ինչ է նովին չափով. նոյնքան. այնքան. նովին չափով կամ քանակաւ.
Եւ ի միմեանց են հեռագոյն՝ նոյնչափական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Գնեա տասն լիտր հաց, նոյնչափ գինի, եւ նոյնչափ միս. (Վրք. հց. ձ։)
after the same manner, in like manner, equally, as much as, as well as, also, idem;
նոյնպիսի —սւոյ սեաց, even, like, equal, alike, the same.
ὠσαύτως eodem modo, itidem, pariter, aeque ὀμοίως similiter. Նոյնապէս. նոյնաբար. նոյնօրէն. նոյնօրինակ. միօրինակ. նմանապէս. անոր պէս, անանկ ալ.
Անսուրբն ի քեզ եւ սուրբն նոյնպէս կերիցեն։ Կաթիլ հանէ զմարդ ի տանէ, նոյնպէս եւ կին անզգամ ի տանէ իւրմէ զայր.եւ այլն։
Որպէս մահ ի կնոջէ է, նոյնպէս եւ կեանք. (Արշ.։)
cf. Նոյնքանի.
oil olive-oil;
butter;
ointment, salve, ungnent;
pomatum;
essence, essential oil;
perfume;
—ք անուշունք, անուշից, perfumery;
— օծութեան, extreme unction;
holy oil;
chrism;
— ողորմութեան, alms, charity;
օծանել զերեսս անոյշ —ով, to anoint one's face with precious ointment;
առնուլ զհոտ —ոյ, to smell of oil;
զտել զ—, to clarify oil;
խանութ —ոյ, oil-shop;
հնձան —ոյ, oil-press;
վաճառականութիւն —ոյ, the oil-trade;
շիշ —ոյ, oil-bottle, or cruet;
— սեղանոց, salad-oil.
• lurk-orient. Paris 1870), Կաշգարի և Եար-խանդի բարբառով՝ [arabic word] ︎ yaγ «ճարպ, իւղ», [arabic word] ︎ yaγlanmaq «գիրանալ», [arabic word] уaγlamaq «իւղոտել», [arabic word] yaγləq «իւղ սրբելու շոր» (տե՛ս R. B. Shaw, A Sketch of tbe turki language as spoken in eastern Turkistan, Kashghar and Varkand, Calcut-ta 1880), չաղաթ. ❇ կամ [arabic word] ︎ yāγ «իւղ, ճաոա», [arabic word] yaγlik «ճաշից յետոյ ձեռք սրբելու թաշկինակ» (տե՛ս Vambery, caga-taische Sprachstudien, Leipzig 1867). ույ-գուր. [arabic word] ︎ уax, կիրգիզ. [arabic word] ǰau (այս լեզուի մէջ բառասկզբի y դառնում է միշտ ǰ. ինչ. պրս. yabān «աւերակ, անշէն» և yar «բարե-կամ, սիրելի»>կիրգիզ. ❇ jaban., [arabic word] jar), ալթայ. yu, կարագաս dyaz, կոյբալ. tyak, սոյոթ. tyax, կանդակով tyag, եաքուդ. aga «իւղ, ճարպ»։ (Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. [other alphabet] yu2 «իւղ, պարարտու-թիւն, կարագ»)։-Այս բոլոր բառերը ժԳ դա-րուն՝ թաթարական տիրապետութեան ժամա-նակ՝ անցել են թաթարներին։ Հայերը կարա-գի պատրաստութեան համար առանձին մի ձև ունին. փոխանակ կաթից կամ սերից հանելու կարագը, ձձումով կամ խնոցիով մածունից են հանում։ Թաթարները Հալաս-տանի մէջ սովորելով հայերից կարագի պատրաստութեան այս եղանակը, տարին և տարածեցին Թաթարիստանում, նիւթի հետ բառն էլ փոխ առնելով։ Իւղի բնիկ թաթարա-կան բառերն են՝ թաթար. šalγan, կոյբալ-կարագաս. salgan, արևել. թրք. tosum, մոն-գոլ. [hebrew word] tosun «կարագ, իւղ», եա-կուտ. səa կամ sāl, չուվաշ. sǰu, չաղաթ. may «իւղ, ճարպ», maxlik «իւղոտ», may-lamaq «կեղտոտել», ույգուր. mayunmaq «կեղտոտիլ», խըրղըզ. mayluq «թաշկինակ անձեռոց», հունգար. vay «կարագ» ևն։ Vam-bery (Etymologisches Worterbuch der Turko-tatarischen Sprachen, Leipz. 1878) հայերէն ձևին ծանօթ չլինելով՝ չէ կարոռա-ցել ուղիղ մեկնութիւն տալ յիշեալ թաթարա-կան ձևերին.-էջ 109, ❇ 120 jag, ag դրել է իբրև բնիկ բառ, իսկ էջ 213, N 231 դրել է maǰ, jagh արմատը և այս երկուսը ուզում է իրար կապել հունգար. vaǰ «կարագ» բառի միջնորդութեամբ, առանց մտածելու թէ may և yaγ ձևերը միևնոյն լեզուի մէջ և միև-նոյն ժամանակ գտնւում են կողք կողքի և հետևաբար չեն կարող իրարից յառաջացած լինել։-Օսմանեան թուրքերէնից փոխ առ-նուած ւենելով՝ անուղղակի մեզանից են փո-խառեալ սերբ. jag «իւղ, ճարպ», jaglek «թաշկինակ», քրդ. [arabic word] ︎ yaγ «կարագ», kere-yaγi «կարագ-եղ», լազ. yaγi «իւղ», վրաս. იაღლუ իաղլու «մի տեսակ խմորեղէն, аладья», იაღლავამი իաղլավաշի «իւղով ու խմորով շինուած խառնուրդ՝ որ վէրքի վրայ են դնում կամ ուռեցքի» (հյ. իւղալա-ւաշ ձևից)։-Սակայն ուղղակի հյ. իւղ ձևից է վրաց. იუღი իուղի «իւղ» (ըստ Մառ, Teкe-ть и paзcк. IV յաւել.)։
remedy, medicine, medicament, purgative, potion, draught;
spice, drug;
cure, dressing;
poison, venom;
ink;
die, colour;
amulet, talisman;
— դալար, grass, herbage, green;
nacea;
dress;
verdure;
ամենաբոյժ —, panacea;
— մատուցանել, to physic, to dress;
— առնուլ, to take a remedy;
to take poison;
անոյշ՝ դառն՝ սաստիկ՝ գօրաւոր՝ ազդու —, sweet, bitter, violent, powerful, efficacious remedy.
• , ո հլ. (Ագաթ. ունի գրծ. դեղօք. յետնաբար նաև ի հլ.). առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «խոտ». այս իմաստով տ-ռանձին գործածուած չէ, այլ միշտ ղալար բառի հետ իբր «կանաչ խոտ». այսպէս՝ «Եւ խոտ նորա նուազեսցէ և դեղ դալար անդ մի՛ գտցի» Ես. ժե. 6. «Լիզանիցէ արջառ զդեղ դալար ի դտշտի» Թիւք իբ. 4. «Նուազութիւն խոտոյ և ամենայն դալար դեղոյ լինի» Ոսկ, ես. 163. «Մի՛ ելզէ ի վերայ նորա ամենայն դեղ դալար» Օր. իթ. 23. «Ո՛չ գտցի ի նմա դեղ դալար» Ես. իէ. 10. (այս գործածութեան հետ հմմտ. խոտ դալար դարձուածը. «Ամե-նայն խոտ դալար ի կերակուր» Մն. ա. 30. «Ժողովես զխոտ դալար» Առակ. իէ. 25)։ Բա-ռիս առանձին գործածութիւնը պահում են վրացին և գաւառականները (տե՛ս տակը)։-Խոտերը հին բժշկութեան մէջ կազմելով հի-ւանդութեանց գլխաւոր դարմանը՝ այս դեղ ռառն էլ սկսաւ կամաց կամաց գործածուիլ «բժշկական խոտ» նշանակութեամբ. այս ի-մաստով գտնում ենք գործածուած Լաբուբ. էջ 5 և Իմ. ժզ. 11 «Ջի ոչ դեղովք և արմա-տովք բժշկես դու, այլ բանիւ», «Ոչ դեղք և ոչ սպեղանիք բժշկեցին ղնոսա»։-Այնուհետև աւելի ընդհանրանալով՝ սկսաւ նշանակել «ա-մէն տեսակ դարման, դեղ» ՍԳր. Եզն. Պիտ. Փիլ. և այս ընդհանրացումը պատճառ եղաւ. որ բառի նախկին նշանակութիւնը գործածու-թիւնից դադրի, ասպարէզը թողնելով խոտ հոմանիշին։ Նշանակութեանց այս զարգա-ցումը տեղի է ունեցած Ե դարից շատ առաջ։ Վրացերէն մղելո მდელო «խոտ» բառը, որ հայերէնից է փոխառեալ, հակառակ վրացե-րենի սովորական վերջաձայն ի յանգին, ունի ո, որ ներկայացնում է հյ. բառի ո բունը (դեղ-դեղոյ). այս բանը ցոյց է տալիս թէ բա-ռը փոխ է առնուած ա՛յն ժամանակ, երբ հայ լեզուն իր բուները դեռ կորցրած չէր. հետևա-բար նաև «խոտ» նշանակութիւնը այս ժամա-նակից է։-Դ դարի վերջերում «խոտ» նշա-նակութիւնը կորաւ. և ահա դրա համար է, որ Ե դարուն հազիւ նրա մնացորդներն ենք գըտ-նում, իսկ Ե դարից յետոյ՝ բնաւ։ Բայց դեղ «դարման», ինչպէս Ե դարուն, նոյնպէս և մինչև այսօր սովորական է։-Դեղ «դար-ման, ճար» նշանակութիւնը յառաջանա-լուց յետոյ՝ նոր փոխանցումներով ձևա-ցան հետևեալ նոր նշանակութիւնները.-«թոյն» (իբր վնասակար դեղ կամ խոտ) Բ. մակ. ժ. 13. Իմ. ա. 14. Փիլ. Պղատ. օրին., «յուռութ կամ կախարդանք» (իբրև միջոց բժշկութեան) Սղ. ծէ. 6. Ոսկ. կող. ը., «մար-մինը օծելու անուշահոտ իւղեր» Պղատ. տիմ., «ներկ» Լաբուբ. էջ 6, Ագաթ. Արիստ. աշխ. Յհ. կթ. 5, «աչքի քաշելու ծարիր» Յայտ. գ. 18, «թանաք, մելան» Բ. յհ. 12, գ. յհ. 13. Ե-ղիշ. չրչր., «աբեթ, կպչան» (այս նշանակու-թիւնը չունին բառարանները). Տաթև ձմ. ճզ (Հուրս վառի յերկաթէ և ի քարէ, յոր-ժամ պատրաստ լինի դեղն)։-Նշանակու-թեանց այսպիսի զարգացում գտնում ենք նաև ուրիշ շատ լեզուներում. հմմտ. վրաց. ծամալի «թունաւոր խոտ, դեղ, թոյն, ներկ», թուշ. ծոմալ «բժշկութիւն, դեղ, փոշի», արե-վել. թրք. ot «խոտ, դեղ, լուծադեղ, թոյն, դալար փայտ», եաքուդ. otarmak «արածաց-Kraut «խոտ, դեղ, դարման», ռուս. τραο-«խոտ» և oтpaвa «թոյն», ասոր. [syriac word] samā և ն. ասոր. darmana «դեղ, թոյն, ներկ» ևն ևն։ -Դեղ բառի այս զանազան առումներից են ածանցւում՝ դեղատու Սղ. ծէ. 6. Յայտ. իս-8. Եփր. քրզ., դեղել «բժշկել» Մագ., «թու-նաւորել, կախարդել» Եղիշ. փիլ., «ներկել, Պղատ. օրին., դեղագիտութիւն «կախարդու-թիւն» Նոննոս., դեղագործ «դեղ շինող» Ոս կիփ., «թոյն պատրաստող» Փարպ., «ներկա-րար» Ոսկիփ., «ներկով նկարուած» Վրդն. սղ. դեղագործող «նկարիչ» Բանք իմ. 54, դեղոջ «ներկանկար պատկեր» Հաւաք. 19, դեղա-խունկ Սեբեր., դեղահունդ Ոսկ. եփես., դե-ղաթափ Մեսր. եր. Ճառընտ. Մեծոբ., անղե-ղեայ Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. Բուզ. կամ անդե-ղայ Կոչ. 155 (գրուած նաև անթեղայ, ան-դեղէս Պիսիդ. Վեցօր.), մաղձադեղ Եզն., մկնդեղ Բժշ., դեղուն «թունավորուած» Շշունի ԱԲ) Պտմ. կիլ. 205, սևադեղ Սե-բեր., գրադեղ «մելան, թանաք» Վրք. հց.. կարմրադեղ Փարպ., դառնադեղ Ոսկ. ապաշխ., թմբրադեղ Յայսմ., կապըն-դեղ, հացադեղ, խաշնդեղ, ճակնդեղ բոյ-սերը։ Նոր գրականում՝ դեղագիր, դե-ղատոմս, դեղատուն, դեղավաճառ, դեղա-վաճառանոց, դեղատուփ, դեղափոշի ևն։-Դեղ բառի հետ ծագմամբ նոյն են՝-Դալար «խոտ, կանաչ, մատղաշ». կազմուած է դալ արմատից՝ -ար մասնիկով (տե՛ս և առան-ձին).-Դալուկն «դեղնացաւ», կազմուած է դալ արմատից՝ ուկն մասնիկով (տե՛ս և ա-ձին). նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. տճև. սարը «դեղին» և սարըլըք «դա-ւուկ», ֆրանս. jaune «դեղին» և jaunisse «դալուկ» ևն.-Դաղձն «վայրի անանուխ» կազմուած է խոնարհ աստիճանի դալ ձայն-դարձից, որ աճած է ձ աճականով, բաղա-ձայնի պատճառով լ դառնալով ղ. «խոտ» նախնական նշանակութիւնը պահում է դեղ (տե՛ս և առանձին)։-Դեղին «դեղին գոյնը». կազմուած է դեղ արմատից՝ -ին մասնիկով, նշանակութեան զարգացման համար հմմտ դալար, դալուկն և յաջորդները (տե՛ս և ա-ռանձին).-Դեղբ «դեղին». կազմուածբ ա-ձին).-πեղե, կազմուած դեղ արմատից՝ ձ աճականով. բուն նշանակութիւնն էր «դե-ղին», որ յետոյ կորտւ. գոյնի պատճառով այս բառը յատկացուեց ծանօթ պտուղին. հմմա. պրս. ❇ šaftrang, որ նշանա-կում է բուն «դեղնագոյն», բայց գործածւում է դեղձ պտուղի համար. նոյնպէս [arabic word] saflalu «ռեղձ», որ ստուգաբանօրէն նշանա-կում է «դեղին սալոր». գրեթէ նոյն բանն է նաև պրս. [arabic word] zardālū «ծիրան», որ բուն նշանակում է «դեղնակարմիր սալոր» (տե՛ս և առանձին)։ Դեղձ բառի հին նշանակութիւ-նը յայտնի կերպով ցոյց է տալիս՝ Դեղձան «դեղին», որ կազմուած է դեղ արմատից՝ 3 աճականով և -ան մասնիկով.-Դեղձն «վայ-րի անանուխ». գրականութեան մէջ գործա-ծուած չէ և ենթադրւում է միայն Ղրբ. տէ՛խս-նը ձևից. կազմուած է դեղ արմատիզ ճիշտ այն ձևով՝ ինչպէս կազմուած է դաղձն բա-ռը ղալ արմատից (տե՛ս դաղձն բառի տակ),
Արար դեղ մահարար, եւ արբոյց տղային. (Հ=Յ. նոյ. ԺԵ.։)
Մի՛ առցէ դեղ ի դեղատուէ իմաստնոյ. (Սղ. ԾԷ. 6.)
Որ զդեղսն կազմեն, որչափ անուշահոտք են, արուեստիւ հնարին նախ զայն գործել, որ հանապազ նոյնպէս է. (Պղատ. տիմ.։)
price;
value;
tax, estimate, valuation;
rate, tariff;
purchase, bargain;
— հատանել, արկանել, to rate, to appreciate, to value, to estimate, to tax, to set a price on a thing;
անարգ — հատանել, to undervalue;
գնոյ առնուլ, գնոց ստանալ, to buy, to purchase for money;
գնոյ ըմպել զջուր, to drink water that has cost money;
բարձրացուցանել, աճեցուցանել, իջուցանել, նուազեցուցանել զ—, to buy dearly;
վիճել վասն գնոյ, to raise, to augment, to reduce, to lower the price;
վիճել վասն գնոյ, to bargain;
սովորական —, price-current;
որոշեալ —, no abatement;
դնելով դնեցից ի քէն դնոց, I will pay you the price.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մի բանի արժէքը» ՍԳր. Կիւրղ. ել., «գնում» Ա. մակ. ժգ. 49. Գ. թագ. ժգ. 28, «նաւի վարձ» Յովն. ա. 3, որից՝ գին հատանել, գին արկա-նել «արժէքը որոշել» ՍԳր., գնոյ առնուլ «ծա-խու առնել» Կող. դ. 5, Եփր. համաբ., գինս տանել կամ խնդրել «վճարքը պահանջել» Եզն., գնել ՍԳր. Ոսկ. եփես., գնածոյ Պղատ. օրին. Վրք. հց., գանձագին առնել «դրամով գնել» Ասող. Յայսմ., մեծագին Մրկ. ժդ. 3. Յհ. ժբ. 3. Սեբեր., մեծագնի ՍԳր., առգին «ապրանքի նմոյշ, որ ցուցադրում են» Ոսկ. ես. 274, առգնող «վաճառական» Ես. իգ. 8, տժգին Ոսկ. մ. գ. 3, 8, տժգնել Ոսկ. ես. 419, ծանրագին Մտթ. իզ. 7. Վեցօր. Եզն., մար-դագին Բ. մակ. ը. 11, 25, 34, նորագին Ոսկ. ա. տիմ., դիւրագին Մանդ., անգին «շատ թանկագին» Ոսկ. բ. կոր. «առանց փրկանքի» Պտմ. Ներս. հյր. 70, ձիթագին, խնկագին «ձէթի՝ խունկի համար եկեղեցուն տրուած դրամ» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. ճը. գնուրդի «դրամով առնուած» (չունի ԱԲ) Անսիզք 21. նոր բառեր են՝ գնորդ, թանկա-գին, սակագին, գնահատել, անգնահատելի, գնահատական, արժեգին, լուսագին, հացա-գին, դասագին, գնում ևն։
Առօրեայ բարութեամբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապետն դոյզն գնոյ զանանց գանձն. (Համամ առակ.։)
Առ զնա գնոյ. (Եփր. համաբ.։)
half;
middle;
half, semi, demi;
half, in halves, in part;
ի —, կիսով չափ, by half;
half done;
— ի —, in part, half, by halves, imperfectly;
— ժամ, half an hour;
զտասն եւ — ժամաւ, at half past ten;
— գիշեր, midnight;
ի — ճանապարհին, half way;
հեռի իբր երկու եւ — խրասախօք, about two leagues a half distant;
ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ, a cubit & a half;
ի տարւոջ եւ ի կիսում, in a year & a half;
ի —ն վերածել, to reduce to half;
— ի — բանիւ խոստանալ, to make a half promise;
to promise with the lips, insincerely;
ի — աւուրց մեռանել, to die early, in the flower or bloom of youth;
եթէ կիսոյ — ի մէնջ մեռանիցիմք, if half of us die;
մեծ — աշխարհին աւերեցաւ, half the country was ruined;
եւ ահա ի — չէ or ոչ է ի — զոր պատմեցին ինձ, not half the truth was told me;
that which was told me was not half the truth;
—ք, կիսոց, the one, the others;
—ք..., այլք... some..., others...
• ԳՒՌ.-Առլ. Ախց. Գոր. Երև. Ալշ. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կէս, Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. գէս, Ղրբ. կրէս, Ոզմ. կես, Ասլ. գէ՛ս, Սվեդ. գիս։ Հետաքրքրական ձևեր են Հւր. Մրղ. կօ. սօր «կէսօր», Ննխ. գէսմագէս, Շմ. կէսպա-կէս «կէսուակէս»։ Նոր բառեր են կիսագին, կիսագնի, կիսախեղղ, կիսաճամբայ. կիսա-կուշտ, կիսացանել, կիսասիրտ, կիսաչոր. կիսաշեն, կիսամորթ, կիսամաշ, կիսահար կիսահոգի, կիսուրդ, կիստահամ, կիստուկ. կիսրար, կիսփակ ևն։ էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով կայ. կէս «միջնորդչեք, գողութիւն» (շուկայական բառ. օր. կէսիմի իսթէրիմ «միջնորդչէքս կուզեմ»). նաև տան-զըկէս՝ անարգական բառ (հմմտ. Պլ. տանձ, տանձի կոթ, որոնք նոյնպիսի անարգական դարձուածներ են)։
Յերկուց կանգնոց եւ ի կիսոյ։ Ի միոջէ կանգնոյ եւ ի կիսոյ։ Կիսով փղկիւն։ Կիսոյ ցեղին մանասէի։ Վշխան կիսոյ կողմանն երուսաղէմի.եւ այլն։
Ի կէս օրինակս նոյնպէս յոքնակի գրեալ է. այսինքն յօրինակս ինչ. (Վրդն. ծն.։)
Զկէս արեանն արկ ի խառնելիսն, եւ զկէս արեանն եհեղ առաջի սեղանոյն։ Ուտիցէ զկէս թագաւորութեանս իմոյ։ Կէս երկդրամենին։ Կէս աւարին։ Կէս վնասու։ Ի կէս աւուրց իմոց, կամ իւրոց։ Կէս իշխանացն յուդայ։ Ի կէս չէ, կամ ո՛չ է ի կէս, զոր պատմեցին ինձ՝ իմաստութեանդ, կամ ի բազմութենէ իմաստութեանս քո.եւ այլն։
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
• (-ւոյ, ւոց կամ -եաց) «հոգի, փխբ. նաև անձ, մարդ, շունչ, սատանայ. սիրտ, կեանք, կենդանութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. Եփր. թգ. ածանցման մէջ մտնում է շեշտի տակ հոգի, շեշտից առաջ հոգե-ձևով. ինչ. հոգեխառն Ագաթ. հոգեկրօն Ա-գաթ. Կորիւն. հոգեմարտ Սեբեր. հոգևոր ՍԳր. հոգևորազգաց Բուզ. հոգևորագոյն Եւագր. հոգևորեցուցանել «սրբագործել» (նո-րագիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 157 բ. հեզահոգի Երզն. լս. դառնահոգի Եփր. թգ. երկայնա-հոգի Եւագր. կարճահոգի Ոսկիփ. ևն։ Յետին ռոջանից ունինք նաև հոգ-(ձայնաւորի մօտ սղուած), հոգի-կամ հոգիա-(շեշտից ա-ռաջ). ինչ. հոգեռանդն Խոր. վրդ. հոգերգող Պրպմ. հոգիընկալ, Խոսր. հոգիունակ Բենիկ. հոգիախաղաց Յհ. կթ. հոգիանալ Սոկր. գոր-ծիականով բարդուած են՝ հոգւովեռաց ԱԲ. հոգովացուցանել «կենդանիութիւն տալ» Կր-նիք հաւ. 16. սխալ գրչութիւն է հոգէ-՝ ձե-ւը. ինչ. հոգէգէշ Կանոն. հոգէբարրառ Ճա-ռընտ, որոնք պէտք է ուղղել հոգե-։ Նոր բա-ռեր են՝ հոգեբաժին, հոգեբան, հոզեբանա-կան, հոգեբանութիւն, հոգեզմայլ, հոգեհա-տոր, հոգեհարազատ, հոգեցունց, հոգևորա-կանութիւն, հոգեփոխութիւն ևն։ Արմատի երկրորդ ձևն է ՈԳԻ՝ գործածուած նոյն նշա-նակութիւններով. ՍԳր. Կոչ. Եզն. Սեբեր. Բուզ. Ագաթ. Եւս. պտմ. որից ոգեխառնիլ Ա. եզր. դ. 21. ոգեկիր Կոչ. 12. ոգեկորոյս Կոչ. ոգեշունչ Եփր. ծն. ոգեպահ Եփր. պհ. և թգ. ոգեսպառ Ագաթ. ոգևորութիւն Եւագր. ոգիակողմն Եւագր. կաթոգի, կաթոգին Երգ. և. 8. Բ. թառ. ժե. 30. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9, 12. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. կարճոգի Եփր. ա. թես. 183. յոգւոցհանութիւն Խոր. ցոփոգի Մանդ. երկարոգի Խոր. ևն։ Նոր բա-ռեր են ոգելից, ոգևորել, ոգևորիչ, ոգևորու-թիւն։ Արդի գրականը զանազանութիւն դնե-լով երկու ձևերի միջև, գործածում է հոգի «äme, seele» նշանակութեամբ, իսկ ոգի «հոռեևան ցօրութիւն, ուժ, եռանդ. 2. ցըն-դական որևէ նիւթ, իսկութիւն (ինչ. գինոոյ ոգի)»։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. poulo-ձևից, որ ծագում է peu-«փչել, շնչել» արմատից. ցե-ղակիցները տե՛ս հև և հոգ ձևերի տակ։ Հո-գի նշանակում է բուն «փչիւն, շունչ»։ Նախ-նական մարդու համար «հոգի, քամի, շունչ, օդ, փչիւն» միևնոյն գաղափարներն էին. հմմտ. Մն. բ. 7. «Եւ ստեղծ Տէր Աստուած զմարդն հող յերկրէ և փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի և եղև մարդն յոգի կենդա-նի»։ Աւելի մանրամասն է Եզն. 90. «Ոգւոյ և հողմոյ անուն եբրայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ՝ նոյնպէս գտանի. յորժամ տագնապեալ ոք յումեքէ իցե՝ ասէ. չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ, և այնու զօդոյս զոր միշտ ծծեմք՝ յայտ առնէ». էջ 92 «Գի-տեմք եթէ այսն հողմ է և հողմն՝ ոգի, ըստ յառաջագոյնն ասացելոյ. քանզի յորժամ մեք ասեմք՝ թէ սիք շնչէ, ստորնեայք ասեն այս շնչէ... ոգեղէնք, որ է հողմեղէնք»։ Ըստ այսմ ունինք զանազան լեզուների մէջ՝ հա-մապատասխան բառեր «հոգի, շունչ, քամի» իմաստներով. ինչ. լտ. animus «ոգի, հոգի», anima «քամի, շունչ», հիսլ. andi, ond «հո-գի», յն. ἀνεμος «քամի», գոթ. us-anan «հևալ», սանս. ániti «շնչել», ánila «քամի». atmaá̄n-«հոգի», անգսք. oéδm, հբգ. atum, նբգ. Atem «շունչ», յն. πνεῦμα «փչիւն, շունչ, հոգի», ևն. փυχή «հոգի», որ Benve-niste BSL 33, л 99, էջ 165 հանում և bhes-«փչել» արմատից ևն։
• ՓՈԽ.-Ուտ. հօքապարցու «հոգաբարձու», հօքօց «մեռելի վրայ հոգոց ասելը», հօքοց փէստէսուն «հոգոց ասել տալ», վրաց. ოკუცი օքուցի «մեռելի վրայ հոգոց» (ունի Գրի-շաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246. հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Հայերէնի՞ց է փոխառեալ գնչ. ogi (եւրոպական գնչ.) «սիրտ, հոգի, քաջութիւն», ongi «սիրտ, հա-կում, կամք», gi (Ասիական գնչ.) «կեանք, հոգի, միտք», ogi dava «հոգին տալ, հոգևն աւանդել, մեռնիլ»։ Պատկ. Дыraны, էջ 42 յիշում է բառիս զանազան ձևերը, ինչ. ogi, odi, odhi, vodi, godi, goti, dzi, ži, gi ևն, «հոգի» իմաստով։ Այս բառերը զանազան ձևով են մեկնուած. այսպէս՝ մի կողմից Pott. II. էջ 216 դնում է սանս. jiva, հին-գուստ. ❇ ǰi «կեանք, հոգի» բառից. նոյն-պէս և Ascoli, էջ 18-19. Paspati է» 394 ցոյց է տալիս որ սանս. ǰiva ձևի հետ պէտռ է կապել գնչ. ǰibe «կեանք». իսկ գնչ. ogi բառը սրա հետ կապ չունենալով՝ կցւում է an'ga «անձն» բառի հետ. բայց սրան էլ ա-ւելի մօտիկ է գտնում գնչ. ongi «սիրտ, կամք, հակում»։ Սրանց հակառակ միւս կող-մից Müller SWAW 66, 278 ընդունում է թէ գնչ. vod'i յառաջանում է հյ. ոգի բառից։ Մի ընդարձակ քննութիւն Mordtmann-ի և Pott-ի կողմից՝ տե՛ս ZDMG 1870, 681-103, ուր գնչ. ogi փոխառեալ է դրւում հյ. հոգի բառից։ -Պատահական նմանութիւն ունին ֆինն. henki, էստ. hifg, լապ. hoeg և ճապոն. ❇ ki «հոգի, ոգի», անդի xek'a, hek'a, կար. xek'oa «մարդ, անձ»։-Տե՛ս նաև վար բառի տակ։
ՀՈԳԻ. որպէս յն. փսիքի՛. (յորմէ սիւք, սիք) ψυχή anima. ռմկ. ճան. հասարակօրէն որպէս Բանական հոգի մարդոյ՝ դիմաբաժանեալ մարմնոյ. որ եւ ստէպ գրի ՈԳԻ. cf. ՇՈՒՆՉ։
Եղեւ մարդն յոգի (այսինքն ի հոգի) կենդանի։ Զոգի (այսինքն զհոգի) եւ զմարմին։ Փրկեսցէ զհոգի (կամ զոգի) իւր (կամ նորա) ի մահուանէ։ Տեսի ի ներքոյ սեղանոյն զհոգիս ամենայն մարդկան.եւ այլն։
Յերկրէ կերպարանեցաւ ըստ մարմնոյ, եւ հոգւոյ հասաւ փչեցեալ աստուծոյ ի դէմսն զկեանս։ Պարտ է բանականին մարդկան ոգւոյ տիպ աստուածային բանին ձեւանալ։ Հոգի իմաստուն եւ առաքինի. (Փիլ.։)
Բոլոր մարմնոյն հոգին է կենդանութիւն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մերձ յաղբիւրն հոգի առնոյր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Հոգիս կոչէ զնոսա (զհրեշտակս) վասն արագութեանն, որպէս զի ասիցէ, թէ քան զհողմս թեթեւք են. քանզի ոգւոյ եւ հողմոյ անուն եբրայեցերէն եւ յունարէն եւ ասորերէն նոյն է. (Եզնիկ.։)
grease, fat, tallow;
oil;
fat, plump;
— խոզենի, bacon, seam, hog's grease or fat;
— խոզենի հալեալ, lard;
— ցորենոյ, the finest flour of the finest wheat;
օծանել —ով, to grease;
բառնալ զ—ն, to skim;
to scour, clean or purify from grease;
—ոյ զակամբ դալ, to become blind with rage.
• = Պհլ. ❇ čarp «պարարտ, իւղոտ. կակուղ, փափուկ» բառից. սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] čarb «պարարտ, իւղալի», čar-bi «ճաոաաւոր», čarbis կամ čarvis «մոր-թի տակի մսի գնդակները», jarh «ճարպ. իւղալի ուտելիք», բելուճ. čarp «պարարտ», čaroi «գիրուց, պարարտութիւն», պազենդ. čarw «կակուղ, ողորկ, փափուկ», աֆռան cōrb, օսս. čarv «կարագ» (Horn § 436). պարսկերէնից է փոխառեալ նաև թրք. červis ամ č̌evriš «ճարպ»։-Հիւբշ. 188։
• Klaproth, As. polygl. 1823. էջ 10n պրս. čarb և՝ սանս. šarpi։ ՆՀԲ «պրս. չէրպ՝ ամենայն գէր և իւղաւոր ուտելի»։ Böttich. ZDMG 1850, 357 սանս galbh? գալլ. Galba կայսեր անունը։ Նոյն. Arica 81, 364 պրս. čarb, čarp, ոսս. zarw։ Lag. Urgesch. 964 սանս. galbh և պրս. čarb։ Ուղիղ են Müller SWAW 42, 254 և WZKM 9, 291, Հիւբշ. KZ 23, 29 ևն։
Զամենայն ճարպ թաղանթոյ քաղրթին։ Զճարպ թաղանթ քաղրթին, եւ զամենայն ճարպ փորոտւոյն, եւ զերկուս երիկամունսն՝ եւ զճարպն որ ի նոսա։ Ճարպով գառանց։ Ընդ ճարպոյ երիկամանց ցորենոյ։ Ի ճարպոյ զօրաւորաց։ Որպէս ի ճարպոյ պարարտութենէ։ Կերիջիք ճարպ ցյագ։ Ծածկեաց զերեսս իւր ճարպով իւրով.եւ այլն։
one;
first, firstly, in the first place;
մի աստուած, one God, one only God;
ի մի, in one, together;
առ մի սիւնակ, at, or by each column;
առ այր մի, to each person, a-head, a-man;
մի առ մի, մի ըստ միոջէ, one by one, successively, from hand to hand;
bit by bit, piece by piece, in detail, minutely, exactly;
particularly, specifically, individually, distinctly;
մի ըստ միոջէ ասել, նշանակել, to specify, to go into detail;
ժողովել ի մի, to collect, assemble or unite together;
մի ոմն, one, one person;
մին ի նոցանէ, one of them;
մին կամ միւսն, either, either one or the either;
մէն մի նոցանէ, every one of them;
ոչ մին եւ միւսն, neither;
neither one nor the other;
ընդ մի, ընդ մի համար, conjointly with, together, at once;
in one, like on and the same thing;
մի եւ նոյն, the same;
մի զմիոյ կնի, one after the other;
մի՛ զի կոյր էր եւ մի or երկրորդ զի աղքատ էր, in the first place he was blind, in the next poor;
մի մի, միոյ միոյ, միում միում, each;
every one;
one another;
one by one;
ըստ միոյ միոյ ամսոյ, monthly, month by month;
մի առ միոջ, one after another, one on the other;
մի զմիով, with emulation, surpassing one another, outvying;
մի մի տարի, annually, every year, year by year;
մի ընդ միով, one under another, in a subordinate state;
մի մի իշխան մի մի օր մատուսցէն զընծայս, all the chiefs make daily offerings;
մի ըստ միոջէ, cf. Մի.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։
• ԳՒՌ.-Մի ձևը պահում են Երև. մի և Ակն. մի (յետադաս, իբրև անորոշ յօդ). -այս մի ձևից են սղուած Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մը, որոնք իբրև անորոշ յօդ են ռործածւում և ձայնաւորի մօտ դառնում են մ'.-նոյնը Ախց. Կր. -ըմ. 2. Մին ձևին են կապւում Ղրբ. Շմ. Ջղ. մին, Գոր. մըն, Պլ. մըն, Ագլ. մույն? 3. Միակ>մէկ ձևն են ներ-կայացնում Ոզմ. մեկ, Ախց. Կր. Մկ. Վն. մէկ, Ալշ. Ակն. Երև. Զթ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մէգ, Մրղ. Սլմ. մէկ՝, Ասլ. մէգ, մէյ, Պլ. մէգ, մէյ մը, Անտ. մեք, Խրբ. մէք, Սվեդ. միգ, միյ մը, Ախց. Մրղ. Սլմ. Տփ. մէ (կրկնութեամբ Տփ. մէմէկ, ինչպէս և Պլ. մէյմէգ). երկու ձևերի գումարն է Ախց. մtv<մէկ մը<միակ մի։ 4. Մէն ձևից է Սչ. մէնը «միայնակ»։ 5. Միայնակ բառի հետ նոյն են Սլմ. Տփ. մէնակ, Ննխ. մէյնագ (գիւ-ղերը նաև փէյնագ, փայնագ), Ղրբ. մի՛նակ, Ալշ. Ակն. Մշ. Պլ. Սեբ. մինագ, Ասլ. մինագ, մինայ, Մկ. Ոզմ. մնակ, Ջղ. մինէկ, Ագլ. մm՛նmկ, Շմ. մmնmգ', Ագլ. մէնճmկ. նոր -ուկ մասնիկի յաւելումով Մշ. մինգուգ=Պլ. մինագուգ. 6. Մեկն ձևն ունի Ջղ. մեկն «շի-տակ». ինչ. Գ'իրքը մեկն բռնել։-Կրճատ ու մաշուած ձևեր են ներկայացնում մէտի Տփ. (մէկտեղ), մէփշու, մէշու, մէշոլ Նբ. (մէկ փշուր), մէտօմը Ննխ. (մէկ կտոր մը), մէ-քամ Ննխ. (մէկ հատ մը), միկա Ղրբ. (մի կաթ), մուխրէկ Ղրբ. (մի խրեկ, մի քիչ.-արդեօք մու «մի» ձևի ներկայացուզի՞չն է)։-Նոր բառեր են մէկալ (հնագոյն վկայու-թիւնն ունի Սոկր. 26 մեկայլ ձևով), մե-նակակեր, մէկանոց, մէկանց, մէկդի, մէ-կէն, մէկէն ի մեկ, մէկուճար, մէկսալ, մէկ-տեղ, մետակ, մետակել, միքարանի, միա-ժում, միաչէն, մինամ, մինեկ, մինուճար, մինումէջ ևն ևն։-Տաճկախօս հայոց մէջ՝ Ատն. մէգնութին «մեկնութիւն, բացատրու-թիւն»։
Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• = Արաբ. [arabic word] hasak նոյն նշ. (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 81, որ նոյն-զէս մեկնում է թրք. տէմուր թիքէնի)։
Մինչեւ ի կատարումն հասակի մարմնոյն. (Շ. մտթ.։)
Ճանաչեն զկանաչազգեստ հասակն գարնայնոյն. (Ագաթ.։)
Ոչինչ առողջ եթող ի հասակէն յոբայ. այսինքն ի բոլոր մարմնոյն. (Իսիւք.։)
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
• , ն հլ. (-տին, -տամբ, -տունք, -տանց) «ձեռքի կամ ոտքի մատ» ՍԳր. փխբ. «սանդուխի աստիճան, երաժշտական եղանակ, մի մատնաչափ» ՍԳր. Ոսկ. «խա-ղողի որթի ճիւղերը» Վստկ. Անկ. գիրք հին կտ. 316. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ 4 ձևերով. -ՄԱՏՆ. ինչ. մատնանշան Կորիւն. մատնացոյց Եփր. ծն. կամ մատնցոյց Գ. մակ. զ. 22. Յոբ. լդ. 26. Եփր. ել. մատնա-հատ Կաղնկտ. մատնէք «սիւնի վրայի մատ մատ ակօսները» Գ. թագ. է. 15. մատնա-շուրթն Բժշ. մատնոց Յայսմ. երկմատնի, երեքմատնի ԱԹ. հնգմատնեան Այն. վերլ. սանդղամատն «սանդուխի ոտքը» Վրդն. ա-ւետ. Մագ. և Երզն. քեր. վարդամատն Նոնն, Յայսմ. շալակամատն «պայուսակի մէկ աչ-որ» Կիւրղ. թգ. մատնանիշ, մատնանշել, մատնեմատ (նոր բառեր).-ՄԱՏԱՆ-, ինչ. մատանել «կնքել» Սարգ. Վրդ. ատմ. մա-տանի ՍԳր. մատանահար «մատանիով կնիք» Երզն. խրատ.-ՄԱՏԻՆ-, ինչ. մատինայօրին «Աստուծոյ մատով յօրինուած» Տաղ. -ՄԱՏ-ինչ. մատհրաման «յորդորական կամ հրա-մայական (մակբայ)» Երզն. և Նչ. քեր. երկ-մատենի Եղիշ. երեց. հարսնմատ «նունու-ֆար» Գաղիան.-Նոյն արմատից են ձևա. ցած նաև մատն «մատնութիւն» Ոսկ. ես. 84, մատն առնել «այպանել, նշաւակել» Սիր իթ. 35 (հմմտ. գւռ. մատի վրայ առնել), մատն գործել «սպանութեան միջամուխ լի-նել» Նանայ. մատն լինել «մատնել, ուրի-ռի ձեռքը յանձնել» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և բ. մատն և տուր լինել «մատնել» Ոսկ. մ. բ. 6. ի մատանակ կամ ի մատնեակ արկանել «բռնել, մատնել, ձեռքը գցել» Սեբեր. 66. Ոսկ. մ. գ. էջ 125. մատնել ՍԳր. մատնիչ ՍԳր. մատնութիւն Իմ. ժէ. 11. 14. մատնտու «մատնիչ» Գ. մակ. գ. 16. անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. տիրամատնիչ Բուզ. աշխարհա-մատն Երզն. լուս.։
• Հներից Համամ. քեր. 266 արմատը դնում է մատ նախդիր (?)։ ՆՀԲ մատնել դնում է մատն բառից, իսկ այս էլ մատչիլ, մօտ ձևերից։ Windisch. 23 մատնել, մատուցանել, մուծանել և մուտ հանում է մէջ բառից։ Karolides, Րλ συγϰρ. I18 իռլ. mát «ձեռք», լտ. ma-nus «ձեռք» և կապադովկ. μάτλι «եօ-թը» բառերի հետ։ Հիւնք. բոլորն էլ տալ, տամ բայից։ Ուղիղ են մեկնել նախ V. Henry (Lexique étymologique breton, էջ 200) և Rozwadowski (Oues. tiones gramm. a. etym. 2ր7 շարք, 14)։ Վերի ձևով Meillet MSL I1, 395, որ կրկնում է Pokorny 22, 221 և 238։ Jen-sen ՀԱ 1904, 184 հաթ. mat։ Patru-bány SA 1, 192 անգսք. mund, հբգ. munt «ձեռք» բառերին ցեղակից։ Նոյն ՀԱ 1908, 214 հնխ. mad-«ծամել» ար-մատից. հմմտ. լտ. mando, յն. μαοά-օμαւ «ծամել». (կերակուրը մատով բե-րանը դնելով էին ծամում)։ Մառ, O полож. aбхaз. էջ 31 ափխազ. amaça. վրաց. t'it'i «մատ» բառերի հետ, դնե-լով մա-մասնիկ, արմատը տ։
Մատն աստուծոյ է այդ։ Գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Ուսոյց զձեռս իմ ի պատերազմ, եւ զմատունս իմ ի ճակատամարտ։ Ուսուցանէ նշանաց մատամբք։ Մատունք ձեռաց նորա եւ ոտից վեց վեց։ Մատունք ձեռին մարդոյ։ Մատունք ոտիցն։ Դնէին մատունս ի վերայ բերանոյ իւրեանց։ Երկիր պագին որոց արարին մատունք նոցա.եւ այլն։
ceiling;
— նաւաց, deck of a ship;
— գահուց, canopy;
— կառաց, roof of a coach;
— բերանոյ, palate;
— գլխոյ, skull, cranium.
• , ն հլ. (-ուան, -ուամբ, -ուանց) «առիք, առաստաղ» ՍԳր. Եզն. Կոչ. 23. Ոսկ, մտթ. և յհ. Եւս. քր. «բերանի քիմքը» Դա-մասկ. (գործածութեան կողմից հետաքրքրա-կան է Երզն. մտթ. 496 Ընդ ձեղուամբ գե-րանաց ձերոց բնակել)։ Որից ձեղունանալ «կամարաձև դառնալ» Փիլ. յովն. ձեղունա-հանք «տանիքի վրայ լուսամուտ, պատու-հան» Հին բռ. հաստաձեղուն Անան. եկեղ. ճրաձեղուն Անան. եկեղ. ինքնաձեղուն Անան. եևեղ. բարձրաձեղուն Լաստ. եռաձեղուն Ոսկ. գծ. 356. երեքձեղուանեայ, չորեքձեղուանեայ Ոսկ. մ. բ. 23. երկնաձեղուն Անան. եկեղ. սրահաձեղուն Վրք. և վկ. ա. 51. կարծրա-ձեղուն Նար. խչ. միջնաձեղուն ԱԲ. կայ և գըծ. ձեղմամբ Սանահն. որ ՆՀԲ համարում է ձեղումն «ամրութիւն յարկաց ի ձեոն ձև-ղուան» բառից, բայց պարզապէս ձեղուն բառի գործիականն է։-Սեբեր. էջ 133 գըտ-նում ենք ձողունք «առաստաղ, կտուր», որ ՆՀԲ համարում է ձող բառի յոգնակին, սա-կայն նոյն ձեղուն բառն է, ինչպէս գտնում ենք Վկ. գէ. 40 (բնագրում ձեղունս, այլ ձեռ. ձողունս) և որ հաստատում է գաւառական ձողունք։
• ՆՀԲ «լծ. յն. στεγη, յորմէ հայ. ստի-կոն, դստիկոն»։ Հիւնք. նոյնպէս յունա-րէնից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 57 սանս. hármya-«տուն, բնակարան», յն. γλαῖνα «վերարկու», թրակ. čαλμος «մորթ, կաշի» բառերի հետ հնխ. g'hel-«ծածկել» արմատից։ Պատահական նը-մանութիւն ունի վրաց. ձելի «գերան»։
Իսկ ՎԵՐԻՆ ՁԵՂՈՒՆՔ ԲԵՐԱՆՈՅ, է Առաստաղ բերանոյ. ὐπερῴα palatum քիմք. (Դամասկ.։)
heap, mass, pile, stock, hoard, accumulation;
— ցորենոյ, stack, rick;
— խոտոյ, hay-cock, mow;
— — or —ս —ս, cf. Շեղջաշեղջ;
— կուտել, կուտել —ս —ս, to heap up, to pile up.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեխջ՝, Մկ. շէղճ, Վն. շեղք, Երև. սեխճ «շեղջ, դէզ». նոյն բառը Ղզ. «վա-ռարանի մէջ դիզուած կրակ» նշանակու-թեամբ. որից Ջղ. չխչել «դիզել, հաւաքել». նոր բառեր են շեղջանակ Վն. «շեղջի նման դիզուած», շեղջակոլոլ Ղզ. «կրակախառն. կիսավառ»։
Զպտուղ ցորենոյ, եւ զամենայն արմտեաց, զտասնորդս զուարակացն եւ ոչխարաց. եւ բերեալ կուտեցին շեղջս շեղջս ... հարցանէէ վասն շեղջոցն։ Իբրեւ զշեղջ ցորենոյ։ Իբրեւ զշեղջ կալոյ. եւ այլն։
feast, solemnity, festival, celebration;
— նշանաւոր, հանդիսաւոր or մեծահանդես, extraordinary, solemn feast;
օր —ի, feast-day, holiday;
ամենաժողով —, fair day, market day;
— անուան, saint's day;
— ամենայն սրբոց, All-Saints' day, All Hallows day;
— մարմնոյ եւ արեան տեառն, Corpus Christi day;
— անմեղ մանկանց, Childermas-day;
սրբել, խմբել, կատարել, տօնել զ—, to keep, to observe, to celebrate a feast;
շնորհաւորել ուրուք զ— իւր, to wish a person many happy returns of the day;
cf. Տարեկան.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dapni-ձևից, որ նշանակում էր «զոհ». հմմտ. հիսլ. tafn «զոհի անասուն, զոհ, ողջակէզ», լտ. daps, dapes «աստուածներին նուիրուած զոհ, նուիրական խնջոյք, հացկերոյթ», dapino «առատ խնջոյք տալ», յն. δαπάνη «ծախս», δαπανάω «ծախտլ», δεῖπνον «ճաշ. նա-խաճաշ, ընթրիք»։ Այս բոլորը յառաջանում են հնխ. dāp-, dəp-«բաժանել, բաշխել» արմատից (հմմտ. սանս. dāpayati), որ ինքն էլ աճած է թ-ով՝ պարզական dā-«բա-ժանել, մաս մաս անելով բաժանել» ար-մատից. հմմտ. յն. δαίομαι, δατεομαι «բա-ժանել», δαιτύς «բաժին, ճաշ, զոհ» ևն (Bo-isacq 166, Walde 220, Pokorny 1, 764։ Meillet Dict. étym It. 243, որ լտ. dapināre ձևի մէջ n նոյն է դնում հյ. տօն և հիսլ. tafn բառերի n-ի հետ)։ Նոյն խմբին են պատկանում նաև հյ. տի «տարիք» և տռր-«արջառ», որոնք տե՛ս առանձին։
Տօն է տեառն աստուծոյ մերոյ։ Տօնեցէ՛ք զդա տօն տեառն յաղգս ձեր։ Ի տօնի բաղարջակերացն, եւ ի տօնի եօթներորդացն, եւ ի տօնի տաղաւորոհալաց։ Տօն ամարայնոյ, եւ տօն կատարածի ելից տարւոյն։ Դարձուցից ի սուգ զտօնս ձեր.եւ այլն։
wheat;
corn, grain;
տուրք ցորենոյ, cornage;
փոխինդ ի ցորենոյ եւ ի կաթանէ, frumenty;
հարկանեն ճճիք զ—, weevils destroy corn.
• Böttich Arica 79, 309 սանս. çūla, որ գտնւում է kuçūla «ի՛նչքան ռոռեն ու-նեցող» բառի մէջ։ Lag. Urgesch. 386 սանս. čarn «աղալ, մանրել»։ Pictet 1, 276 ձաար բառի հետ, իսկ 1, 264 հիռլ. tuireann և սանս. trna «խոտ» բառերի հետ, որ ընդունում է Bugge KZ 32, էջ 45։ (Նոյնը կասկածով նաև Po-korny 1, 744՝ նախաձևը դնելով to։ rlanā «ցորեան»)։ Հիւնք. առս. zar «ոսկի»։ Patrubány SA 1, 195 սանս. kšurás «ածելի, մկրատի բերան, դըժ-նիկ», յն. ἔορός «ածելի»։ Նոյն ՀԱ 1ՉՈ8. 187 սանս. ghásati «ուտել», լեթթ. goste «հացկերոյթ» բառերի հետ ghès-արմատից՝ ր և եան մասնիկնե-րով։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ.
Ժողովեսցի ցորեան։ Ժողովեաց Յովսէփ զցորեան իբրեւ զաւազ ծովու բազում յոյժ։ Բազմութիւն ցորենոյ եւ գինւոյ։ Ցորենով եւ գինւով հաստատեցի զնա։ Երկիր ցորենոյ եւ գարւոյ։ Նաշիհ ցորենոյ եւ այլն։
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
• Նախ Acoluthus, Obadias armenus, Linsiae 1680, էջ 24 և յետոյ Schröder. Thesaur. էջ 45 եբր. [hebrew word] or «լոյս» բառից փոխառեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 հֆրանս. žor, ֆրանտ. jour «օր»։ ՆՀԲ լծ. եբր. աւր «լոյս», յն. ὥρα. լտ. hora «ժամ, ժամանակ»։ Peterm. 24, 30, 41 եբր. aur, սանս. ahar «օր»։ Գ. Կ., Արշ. արրտ. 1843, л 130 հուր «կրակ» բառից։ Gosche 26 փռիւգ. Սύριος «Արամազդ», պհլ. hūr, xūr, Mül-ler, Kuhns u. Schl. Btrg. 3, 90 պրս. hūr, xur, պհլ. ōr, արմատը svār։ Justi, Gött. Gelehr. Anz. 1866, էջ 997 ատում է թէ օր=չէ՛ յն. ϰύρα «սիւք», αύρίον «վաղը, առաւօտը» բառերի հետ։ Պատկ. Изслед. սանս-divā, լտ. dies ձևերի հետ? Muller SWAW 64, 452 առաջին անգամ կցեց յն. ἠμαρ ձևի հետ։ Fick KZ 22, 96 զնդ. ayarə։ Էմին, Հայ հեթ. կր. թրգմ. Յոյս 1875, 347 և Ист. Aсоxика 276 երկինք, երկիր, երդ, այրել, եռալ, ա-րեգ բառերի հետ մէկ ընդհանուր ար-մատից։ Նոյն, Վահագն Վիշապաքաղ (Изcлeд, 78) սանս. Varuna, յն. Ura-
ՕՐ ԸՍՏ ՕՐԷ. նոյն ընդ վ. սրպէս մ. καθ’ ἠμέραν de die in diem. Խօսէր օր ըստ օրէ։ Զոր օր ըստ օրէն ժողովեցեն. եւ այլն։
Եւ զայս օր կեցեալ գտանին։ Զայս օր քնոյ շնորհ կալցին նոքա. (՟Գ. Մակ. 9. 10։)
Ոչ նոյն օրին ի նմին ժամու անդ զթռիչսն ուսուցանեն։ Կամ նոյն օրին, կամ այլում շաբաթու. (Ոսկ. յհ.։ Երզն. մտթ.։)
ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερον eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.
Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)
example, model, exemplar, original;
transcript, copy;
idea, shadow, image;
drawing, design, plan, project, representation;
form, manner, way, sort, figure;
sample, pattern, specimen;
paradigm;
as, in imitation of, after the fashion of, by way of, like...;
զայս —, զայս ձեւ օրինակի, զ— զայս, ըստ սմին օրինակի, — զայս, պէս զայս —, in this manner or way, thus, so;
զայն —, զնոյն —, ըստ նմին օրինակի, in that way, in the same way, likewise;
զոր —, օրինակի աղագաւ, — իմն, for example, for instance;
— իմն, let us say, we will suppose;
ըստ —ի, after the manner of, according to the example of, in imitation of, like;
սովին օրինակաւ, like that, in that way;
աստուածահրաշ օրինակաւ, in a divine way;
որով օրինակալ եւ է or իցէ, in whatever way it may be;
բարի՝ չար՝ քնաղ՝ գեղեցիկ —, good, bad, rare, fine example;
— տալ, to give or set the example;
— առաջի ընծայել, to indicate as an example;
— առնուլ, to take for example or for model, to follow;
— զանձն ընծայեցուցանել, կացուցանել, to shew or set oneself an example of;
—աւ իւրով քաջալերել, to encourage by one's example;
— եկաց թագաւորաց, he was the model of kings.
• , ի-ա հլ. «նախատիպը, նմոյշ, օրինակ. 2. գաղափար. 3. առակ, նմանու-թիւն. 4. ցուցակ. 5. գրքի պատճէն. 6. եղա-նակ, ձև, կերպ. 7. նման. պէս. կերպով» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Եզն. Կոչ. որից օրի-նակ զայս, զայս օրինակ, զնոյն օրինակ «այսպէս, այնպէտ» ՍԳր. Փարպ. օրինակա-գիր Եւս. պտմ. Վեցօր. օրինակել Ագաթ. Խարպ. օրինակութիւն Նար. միօրինակ Իմ. զ. 8. Ոսկ. յհ. ա. 6. Կոչ. վեցօրինակք Եւս. պտմ. բազմօրինակ Փիլ. Խոր. դոյնօրինակ Եղիշ. ընդօրինակել Յիշատ.։
Գործն նոյն է երկոցուն նոյն է, բայց օրինակ պիտոյիցն յանպատեհ իրս դարձոյց. (Եզնիկ.։)
Զհացն եւ զգինին պատարագեմք յօրինակ անարատ մարմնոյ եւ արեան քրիստոսի (զի պատարագաւ լինի եւ այիւն քրիստոսի ճշմարտապէս) (Կանոն.։) ըստ այսմ եւ հարք յունաց երբեմն ասացին, որ է տիպ եւ կնիք. այլ զգուշալի է առումն այդպիսի։
ԶԱՅՆ ՕՐԻՆԱԿ. մ. ԶՆՈՅՆ ՕՐԻՆԱԿ. Այնպէս. նոյնպէս. նոյն օրինակ. միօրինակ.
Հեռացեալք եւ մօտեալք՝ զնոյն օրինակ վտանգէին։ Մի՛ եւս ձեզ զնոյն օրինակ գնալ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Եփես. ՟Դ. 17։)
air;
weather;
wind, light wind, breeze;
shoe, boot, half-boot;
կանացի օդք, lady's boot;
պարղ, անոյշ or քաղցրասիւք, բարեխառն, հանդարտ, գեղեցիկ, լապ, զով, ծծելի օդ, serene, mild, temperate, calm, fine, good, cool, breathable air or weather;
ցուրտ, չոր, փոփոխական, անհաստատ, վատ, վնասակար, վատառողջ, ժանտ, ապականեալ, խոնաւ, ամպամած, մրըրկայոյզ օդ, cold, dry, changeable, inconstant, bad weather;
deadly or deleterious, unwholesome, infectious, corrupt or foul air or atmosphere;
damp, overcast or cloudy, tempestuous or stormy weather;
կածք օդոյ, the injuries of the weather;
յօդս, ընդ օդս, in vain, vainly, sillily;
at venture or random;
բանք, խորհուրքդ ընդ օդս, idle talk, silly words, empty discourse, vain, extravagant designs, castles in the air;
ընդ օդս խօսել, հարկանել, to talk idly, to beat the wind, to talk to the winds;
— առնուլ, to air oneself, to take an airing or walk;
— փոխել, to have a change of air, to go abroad, to go into the country;
թօնուտ են օդք, we shall have rain;
խաղաղին, պարղին օդք, it is getting fair again, it is clearing up;
cf. Հողմ.
• -Բնևև հաւտառ՝ հնխ. eu-«հագուստ կամ կօշիկ հագնիլ» արմատից՝ -dh-աճականով. նոյն արմատից. են նաև զնդ. aoϑra-«կօ-շիկ», լիթ. au-iu «կօշիկ կրել». au-nū կամ autl. «կօշիկ հագնիլ», լեթթ. au-ǰu, հսլ. ob-ները տե՛ս ագանիլ «հագնիլ» բառի տակ, որ գալիս է նոյն արմատի պարզական ev-ձե-ւից։ Հմմտ. նաև ծթ «հագնիլ», որ ներ-կայացնում է հնխ. eu-արմատի թ-ով ա-ճած ձևը (Pokorny 1, 16, 109)։
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «օդ, հավա» ՍԳր. որից օդաբան «ունայնախօտ» Ագաթ. օդագնաց Կոչ. օդախաղաց Վեցօր. օդամուտ «դուռ կամ պատուհան, օդանցք» Վեցօր. Եւագր. օդընկալ Սեբեր. օդոյի «Օդի աստուածուհին, Հերա» Փիլ. էջ 237, օոա-պարիկ Պիտ. նոր բառեր են օդերևոյթ, օդ-անցք, օդերեւութաբանական, օդաւէտ, օդա-փոխութիւն, օդանաւ, օդանաւորդ, օդահան ևն։ Այստեղ է պատկանու նաև օդալ «վէր-քը կոտտալ, խոցտել, pulsation» Բժշ. (սաս-տիկ կու օդայ)։ Նորագիւտ բառ, որ մեկ-նում է Գաբիկեան, Ամէն. տարեց. 1922, էջ 326 (նաև անձնական նամակ 1923 սեպտ. 21) և հանում է օդ բառից. ըստ հին բժշկու-թեան՝ այդ ցաւած տեղը օդն է որ առնում տալիտ է։ Նոյնը հաստատում է նաև բժշկա-պետ Քեչեկ (անձնական), որ յայտնում է թէ հները կարծում էին որ երակների մէջ օդ է լցուած. դրա համար էլ կոչում էին շնչե-րակ։ Ըստ Գաբիկեանի օդալ բառի հետ նոյն է գւռ. կոտտալ հոմանիշը, որի մէջ կը սահ-մանականի մասնիկն է միացած բային. հմմտ. եռալ >կեռալ։ Այս բառն է դարձեալ որ Նորայր, Բռ. ֆրանս. 445 ա գրում է օթալ, իսկ Մխ. բժշ. 142 ոթալ (սխալւում է Seidel, Մխ. հեր. § 376 որ սրբագրում է այս բառը ոստնուլ և որին համաձայն է եղել նաև Karst)։
• Klaproth, As. polygl. 103 վօգուլ. át, uat և պրս. bād «քամի» (որ իրօք վերի արմատին է պատկանում)։ ՆՀԲ պրս. եէդ (I)։ Wmndisch. 11 սանս. vata «քամի»։ Gosche 22 համառոտու-ած yad կամ bad ձևից. հմմտ. պրս. bād, սանս. և զնդ. vāta «քամի», փը-ռիւգ. βεδὸ, βέδν «օդ կամ ջուր»։ Bot-tich. ZDMG 1850, 364 և Arica 32, 12 սանտ. vāta, պրս. bād, օսս. ōād. wad։ Նոյնը նաև Lag. Urgesch. 144, Muller
• SWAW aв, 577 և 594, Justi, Zendsp. 273, Հիւբշ. KZ 23, 19, Տէրվ. Նախալ. 104։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 15 մերժում է։ Հիւնք. յն. ευδία «հանդարտութիան օդոյ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Datrubány ՀԱ 1908, 214, որից անտեղ-եակ նոյնը կրկնում է Pedersson, Ar. u. Arm. Stud. 66, որ իմ էլ կարծիքն է եղած։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 373 զնդ. aōta «ցուրտ քամի»։
turpentine-tree;
juniper-tree;
բեւեկնոյ խիժ orկռէզ, colophony, rosin.
գրի եւ որպէս ռմկ. ԲԵՒԵԿՆ. τερέβινθος, τέρμινθος terebinthus Ծառ բեւեկնոյ, որոյ խէժն է ռետին.
Ծածկեաց զնոսա Յակոբ ի ներքոյ բեւեկնոյն. (Ծն. ՟Չ՟Ե. 4։ ՟Ժ՟Դ. 6։ Յես. ՟Ի՟Դ. 26։)
nest;
niche;
dwelling, lodging;
—ս դնել՝ կառուցանել, to nestle, to make one's nest;
հանել ի բունոյ, to take out of the nest.
Բոյն արագլի՝ ապաւէն է նոցա։ Անդ թռչունք երկնից բոյնս դիցեն։ Եթէ դիպեսցիս բունոյ հաւուց։ Եւ անգղ ի վերայ բունոյ իւրոյ նստեալ դադարիցէ։ Որպէս թռչուն որ թռանի ի բունոյ իւրմէ։ Աղուեսուց որջք դոն, եւ թռչնոց երկնից բոյնք, կամ դադարք.եւ այլն։
Զբունոյն առնելով յարմարութիւնս ի վայելչական սրահսն (աղաւնի). (Պիտ.։)
Ձագ նորափետուր թէ յառաջ քան զժամանակ ի բունոյն ելանիցէ, մայրն թեւօքն բարձեալ ի բոյնն տանի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Մարմնոյն բոյսք բնութեան՝ օտա՛ր է յիմաստութենէ, ցորչափ ժամանակս ցանկութեան ընտանի է. (Փիլ. լին.։)
full;
superabundant, copious;
fully, completely, thoroughly, entirely;
perfectly;
լի առնել, to fill, to load, to heap;
զբազում լսելիս լի արար բանն, many have heard him;
լի լինել, cf. Լիանամ;
լի եւ լի, cf. Լիուլի;
լի ափով, ձեռօք, by handsful, profusely, generously;
լի աւաբաւ, loaded with booty;
լի փառօք, covered with glory;
լի աւուրք, full of years, old;
լի մտօք, sensible, judicious, wise;
լի երախտագիտութեամբ, full of gratitude, of affection, of faults;
զաւուրս տասն լի, ten entire days;
լի կատարեալ, բովանդակ, perfectly full, entire, complete, perfect, cf. Լիակատար;
լուսին լիով լուսով նկարեալ, full moon;
բաժակ գինի լի արկանել, a glass of wine full to the brim;
լի զհասակ մարմնոյն ունել, to be adult, to arrive at man's estate;
լի են բերանք նոցա ծաղու, they are full of laughter, of merriment;
լի ասացեր, you are quite right.
Եւ էր հասակ սրբոյ կուսին՝ երկայն, սպիտակ, շնորհիւ ի լին։ Որպէս ծընունդ հրնշիւք կուսին, նոյնպէս սնունդն բարեօք ի լին. (Ներս. մոկ.։)
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
հայր է հայրն միածնի որդւոյ, եւ բղխումն հոգւոյն սրբոյ, պատճառ նոցունց իսկութեանցն ի նոյն բնութենէ. (Յճխ. ՟Բ։)
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
Առնուլն՝ երկոցուն նոյն է. բայց օրինակ առնլոյն ո՛չ նոյնպիսի. (Եզնիկ.։)
Զմիսն՝ եթէ սիրտ ուրուք առնոյր, եւ ուտէր, ոչ վնասէր. (Եզնիկ. ռմկ. սիրտը քաշել։)
Իբրեւ զուռնաւորս՝ որք պատեն զշանթս հրայրեացս՝ մինն առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)
Առնու լրութեամբն իւրով նորն ի հնոյ անտի։ Առնու զլրութիւնն. եւ այլն։
Եւ թէ դաւիթ ոչ առնոյր զբերանոյն եո զփողից առիւծուց, ոչ կարէր հեղձուցանել. (Վրք. հց. ձ։)
Զլոյծն ոչ եթէ բոկանալ առնլի է. քանզի եւ ոչ բոկացաւ։ Եթէ բարւոք առնուն, պատշաճին բանքն (ի տէր մեր) .. Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել, թէ այսպէս ոք առնուցու. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)
Առնոյր առնէր ոք. այսինքն իցէ՛ թէ առնէր. (Մանդ.։)
Ո՞վ արնոյր տայր զամենայն ժողովուրդս աստուծոյ մարգարէս. (Սեբեր. ՟Ե։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
Մերումս մաբմնոյ յիրաւի ասի ապականացու. (Շ. թղթ.։)
Զնոյն ինքն զաստուած ասի բարձրացուցանել. այս ինքն համարեալ լինի. (Անյաղթ բարձր.։)
Ըստ ասացելոյ իմաստնոյուրումն. (Պիտ.։)
conjunction, union;
coition, embrace;
parity, equality;
the equinox;
relation, connexion;
union, match, marriage;
երջանիկ — դարնայնոյ ընդ աշնան, happy union of spring and autumn.
Զորս համոզէ զայր եւ զկին՝ մնալ ի նոյն զուգաւորութեանն հաւատացելոյն ընդ անհաւատին. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to drink;
— անյագաբար, — eagerly, greedily;
— սաստիկ յոյժ, — hard or deep, — like a piper, to tipple, to tope to be a hearty toper;
— ի կենդանութիւն թագաւորի, — the king's health;
— ի յաջողութիւն..., — to the success of;
գան —, to receive a thrashing, a blow;
ապտակ —, to be struck in the face;
զջուր գնոյ —, to obtain water by dint of money, to pay for water -;
որ ընպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ, who drinks iniquity like water;
տուր ինձ —, give me ... -;
cf. Արբեալ, cf. Արբենամ.
Ըմպել ջուր ի գետոյ։ Ոչ գտանէին ջուր ըմպելոյ։ Կերան եւ արբին։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբից. եւ ասէ ցիս, ա՛րբ։ Զջուր մեր գնոյ արբաք։ Արբցեն զարիւն նոցա իբրեւ զգինի։ Արբեր ի ձեռանէ տեառն զբաժակն բարկութեան նորա։ Գինի եւ օղի մի՛ արբցէ։ Զբաժակս ըմպիցէք։ Եւ ի բաժակէն արբցէ։ Ահա այր կերօղ եւ արբեցօղ (այսինքն ըմպօղ). եւ այլն։
that leaps, that bounds;
jumping, starting;
by stealth, stealthily;
rebounding, by fits and starts;
by skips and jumps;
palpitating, bounding;
— ի քնոյ լինել, to awake suddenly, to start from sleep;
— ի քնոյն զարթուցանել, to rouse suddenly, hurriedly;
— կալ, to leap, to hop, to rebound;
to start back with fear, to be startled, to retire, to frighten;
— խաղալ, to leap, to jump up, to rouse one's self;
— երթալ, to go with fear and trembling;
to go by leaps;
— խաղացումն ուսոց, շարժումն թիկանց, աչաց, shrugging of the shoulders;
nervous twitching of the eyes;
— անցանել, to leap, to leap over.
Ընդոստ ի քնոյն լինելով. (Խոր. ՟Ա. 25։)
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
κατά, κατ’ (լծ. ըստ. որպէս եւ κάτω , է ի ստոր). secundum, juxta ἁκολούθως consequenter եւ այլն. Հանգէտ. հանգոյն. համեմատ. յար եւ նման այնպէս՝ որպէս. եւ Զհետ երթալով նմանութեան առաջնոյն որպէս երկրորդ. կամ ի ստորեւ քան զառաջինն կարգեալ. պէս.
Ի նոյն տրական հոլով պէսպէս առմունք գտանին՝ բացատրելիք այլովք նախադրութեամբք կամ նախդրովք.
Ըստ բոլոր ընկալեալ մարմնոյ. (Խոր. ՟Բ. 8. այսինքն ընդ բոլոր մարմին։)
ԸՍՏ. Աննախդիր բացառականաւ՝ ուր ըստն լինի իբր նախդիր, նշանակէ Հանգոյն եւ Զկնի միանգամայն, այսինքն հետեւելով առաջնոյն նովին կարգաւ եւ նմանութեամբ. կամ որպէս՝ Եւ որ ի կարգին. կամ Եւ այլն. καθεξῆς, ἑφεξῆς sic deinceps μετά, κατά post, juxta, ad, in, de
Ըստ իրիք տարբերութիւն՝ զգոլն նորին գոյացութեան ոչ փոփոխէ։ Փայտ առ փայտ՝ մեծ ըստ իրիք է, եւ դարձեալ նոյնպէս փոքր երեւի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անցաւոր, ըստ որում ամենայն հարք քո։ Ըստ որում Մովսէս գաւազանաւն եհար զծովն, նոյնպէս եւ Քրիստոս խաչիւն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԸՍՏ ՆՄԱՅՔ. Որք ենն ըստ նմին. նմանիք նորա. նոյնպիսիք.
to roll, to tumble;
to wallow, to plunge in, to penetrate;
յերկիր —, to roll on the earth;
ընդ մոխիր, յաճիւն —, to get covered with ashes, with dust;
ընդ տիղմ —, to roll in the mud, to wallow in the mire;
— ի փափկութիւնս մարմնոյ, to give one's self up to sensual pleasures, to abandon one's self to, to plunge into;
առաջի —, — անկանիլ, — առաջի ուրուք, to prostrate one's self at the feet of, to implore;
— առ ինչ, to give one's self up to, to incline to, to bend towards.
Ի մարմնոյս փափկութիւնս թաւալելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.)
to awake, to rise;
to be sensible of;
— յանկարծ ի քնոյ, — ընդոստ, to wake up with a start;
to start out of one's sleep.
ԶԱՐԹՆՈՒՄ ἑγείρομαι, ἑξεγείρομαι , ἑξυπνίζομαι, ἑκνηφέω, γρηγορέω expergisco, surgo, vigilo որ եւ ԶԱՐԹՉԻՄ, ԱՐԹՆԱՆԱՄ, ԶԱՐԹՆԱՆԱՄ. Արթուն կամ զարթուն լինել. սթափիլ, յառնել ի քնոյ. անձին զգալ. զգաստանալ. արթըննալ, զարթիլ.
Զարթեաւ Յակոբ ի քնոյ անտի իւրմէ։ Զարթեաւ փարաւոն, եւ անդրէն ի քուն եմուտ։ Ե՞րբ ի քնոյ զարթիցես.եւ այլն։
Զարթնուցումք ո՛չ ի քնոյ միայն, այլ յամենայն զբաղանաց աշխարհի. (Խոսր.։)
Զարթուցեալ եմ ի բանս իմ՝ առնել զնոսա։ Զարթեաւ ինծ ի վերայ քաղաքաց նոցա։ Զոր օրինակ զարթուցեալ էի ի վերայ նոցա ի խլել եւ ի կործանել ... նոյնպէս զարթեայց ի վերայ նոցա ի շինել եւ ի տնկել. (Երեմ. ՟Ա. 12։ ՟Ե. 6։ ՟Լ՟Ա. 28։)
to awake, to raise;
to move, to incite, to reanimate, to sharpen, to revive;
— յանկարծ (ի քնոյ), to startle out of one's sleep;
— զաչս ուրուք, to open one's eyes;
to comprehend, to become aware of;
— զախորժակ, to make one's mouth water;
cf. Ախորժակ.
ἑγείρω, ἑξεγείρω expergifacio, excito, suscito Տալ զարթնուլ. յարուցանել ի քնոյ կամ ի թմբրութենէ. սթափեցուցանել. շարժել. գրգռել. արծարծել. արթնցընել, ձան տալ, վերցընել.
Զարթուցից զորդիս քո Սիոն ի վերայ որդւոցն յունաց. (Զաք. ՟Թ. 13.) յն. յարուցանել, կամ կանգնել. եւ ըստ վերջնոյս ասի.
to be freed, delivered, to escape, to make one's escape, to disengage one's self, to save one's self, to run away, to detach one's self;
to slip off, to slide away;
— յառողջութիւն, to be cured;
— ի խաւարէ ի լոյս, to pass from darkness to light;
— յամուսնոյ, to be widowed, deprived of one's husband.
Զամենայն ինչ գիտել նմա ասեն ասացեալքն (գիրք), եւ ոչինչ զերծանիլ յաստուածայնոյն գիտութենէ. (Դիոն. ածայ.։)
to be;
է զի, էր զի, է ուրեք, է երբէք զի ..., sometimes;
it happens, it turns out;
ես եմ Աստուած՝ որ Էն, I am that I am;
ես եմ՝ ես եմ նոյն որ ջնջեմ, I am, it is I, it is I who blot out and pardon;
առն միոջ էին երկու որդիք, a certain man had two sons;
էր ամաց երկոտասանից, he was twelve years old;
յունել եմ, I am eating.
Քրիստոսասիրաց, որ նորին լեզուոյ եւ ազգի են». այսինքն ի նոյն լեզուէ եւ յազգէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ձե՛զ են աւետիքս։ Ո՛չ է ձեզ գիտել զժամս։ Ժամ է մեզ ի քնոյ զարթնուլ.եւ այլն։
to smell, to exhale, to issue;
— զհոտ անոյշ, to embalm, to perfume;
— ժահահոտ, to stink, to have a bad smell.
Յորոց բուրէր հոտ անոյշ։ Հոտ բուրեաց։ Ի քէն բուրեաց. (Փարպ.։ Խոր. հռիփս.։ Անյաղթ բարձր.։)
illness, disease, indisposition;
affection, passion;
vice, bad habit;
menses;
seed of man;
— ցաւոց՝ դառնութեան, calamity, plague, disaster, any thing troublesome;
— արտասուաց, tears;
— քնոյ, sleep;
— մահու՝ մահացու, mortal malady;
զ—ս մահու ջերանիլ, to be seriously, mortally ill;
— մարդահաճութեան, adulation, flattery;
ապաս ունել ախտի, մեծարել զախտ, to give one's self up to vice, pleasure.
πάθος passio, affectus Կիրք մարդոյ՝ ներքին եւ արտաքին. որ ինչ կրի ի մարդն ըստ հոգւոյ եւ ըստ մարմնոյ. շարժմունք սրտի. բերումն. ազդ. կարիք բնութեան. բնական պէտք. հէվայի նէֆս, սէվտա, տէրտ, ղարէզ, դէփրէնիշ, իսթէք, հասրէթ.
Ախտ քնոյ ի բաց փախուցեալ լինէր ի նմանէ. (Խոր.։)
νόσος, ἁρρωσία, ἁσθένεια, μαλακία, morbus, aegritudo, infirmitas Տկարութիւն մարմնոյ. հիւանդութիւն. խօթութիւն. ցաւ. արկածք. խասթալըգ, իշլէթ, մարազ, տէրտ.
bed;
mattress;
nuptial couch;
— անպիտան, անարդ, truckle-bed;
խորշ անկողնոյ, alcove;
դնել յանկողնի, ննջեցուցանել, to put to bed;
գնալ յ—, ննջել, to go to bed;
փետրալից —, feather-bed;
յարդալից —, straw-bed;
—ս արկանել, to make a bed;
մտանել յ—, to go to bed;
յառնել յանկողնէ, to get up;
յարդարել զ—, to make the bed;
անկեալ դնել յանկողնի, to take to one's bed.
Ոչ էր հանգուցեալ ի վերայ անկողնոյ. (Փարպ.։)
Զծածկարան անկողնոյս։ Մահճացս անկողնի. (Նար.։)
Լայնաբար, սպասք անկողնոյ կամ մահճաց, բարձ, եւ այլն. տէօշէմէ, սէտիր, սէրկի, եասթըգ, քերէվէթ.
Ի սուրբ անկողնոյ ծնեալ. (Ոսկիփոր.։)
exercise, practice discipline, instruction;
հոգեւոր —, spiritual exercises;
— մարմնոյ, gymnastics.
Մարմնոյ կրթութիւն առ սակաւ ինչ օգտակար է։ Ի կրթութեան խօսից նոր հանճար. (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 8։ Իմ. ՟Ը. 18։)
passion, mental or bodily affection;
grief, sorrow, affliction, torment, trouble;
pain, illness;
necessity, want, indigence, constraint, extremity;
propinquity, nearness;
— որովայնի, մարմնոյ, excrement;
անհրաժեշտ —, pressing need, urgent necessity, utmost distress;
ելանել արտաքս վասն կարեաց, to go to the privy or to stool;
կարեօք հասանել ի վերայ, to assail, to assault or attack in force, to fall upon in crowds;
կարիս առնել, to pity, to commiserate, to compassionate, to regret, to be sorry for;
ի կարիս իմ, in my troubles, during my adversity.
πάθος, πάθη, πάθημα passio, adfectio, adflictio, morbus corporis vel animi. Կիրք մարմնոյ եւ հոգւոյ. ախտ. զգածմունք. չարիք. չարչարանք. աղէտք. վիշտ. ցաւ. մարդկային տկարութիւն.
Քաղցնուլն եւ ծարաւելն եւ վաստակելն ննջելն՝ մարմնոյն. իսկ պոռնկութիւն եւ պղծութիւն եւ անռուկութիւն՝ այն կարիք մեղաց են. (Յհ. իմ. երեւ.։)
heaviness, gravity;
weight, load;
heaviness, grievousness;
importance;
heaviness, dullness;
uneasiness, low-spirits, dejection;
gravity, seriousness;
— գլխոյ ստամոքաց, oppression, heaviness in the head;
weight on the stomach;
— լսելեաց, hardness of hearing;
— քնոյ, lethargic sleep.
որ զծանրութիւն աւուրն բարձաք եւ զտօթ։ Ոչ արկից զձեօք այլ ծանրութիւն։ Հպարտացուցանէ զքեզ սիրտ քո ծանրութեամբ։ Ծանրութիւն համարեցաք խնդրել ի թագաւորէն հետեւակս. եւ այլն։ Ծանրութիւն բեռանց։ Բեռինք ծանրութեան (այսինքն ծանունք)։ Ծանրութիւն հարկաց, արուձիոյ, վշտի, ողբոց, ցաւոց, փառաց։ Քուն եւ ծանրութիւն։ Ծանրութիւն քնոյ, կամ որովայնամոլութեան. եւ այլն. (Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Եղիշ. եւ այլն։)
balance;
steel-yard, weighing machine;
weight, heaviness, ponder-ousness;
equilibrium, poise;
equivalent, equal value, counterpoise;
proportion;
parallel, comparison, likening;
trial examination, ponderation, judgment;
equal, just, tantamount, equivalent, proportional;
equally, justly, exactly, proportionately;
perpendicularly, directly over, vertically;
ծանրոցք կշռոյ, counterpoise, the weights of a steel-yard or beam;
— դահեկանաց, money-scales;
— անօթոց, tare, tare & tret;
— հաւասարութեան, equilibrium, counterpoise;
— տեսակարար, յարաբերական, բացարձակ, specific, relative, absolute weight;
— քաղաքական, balance of power;
— տաղաչափական, the scan or measure of verses, prosody;
— գտակաւ, exactly, precisely;
— վերուստ ի վայր, in equilibrium;
perpendicularly, vertically;
կշռով, by weight;
զնոյն կշռով, as much, equally, of like measure or weight;
պաշտօնեայ կարգեալ յուղղութիւն կշռոց, officer appointed to mark weights & measures;
սահմանել զ—ս, to stamp with the public mark;
— արդար, correct balance, scales;
just weight;
— նենգութեան, false weight;
— ստութեան առնել, to falsify weights or scales;
զմէտ կշռոյն անայլայլակ ունել, to hold the balance evenly;
to counter-balance, to counter-poise, to counter-vail, to equipoise, to equilibrate;
դնել ինչ ի — ոսկւոյ, to pay exceedingly dear for, or at an extravagant rate;
դնել զգլուխ իւր ի կշիռս, to risk oneself, to incur danger, to run into jeopardy, to expose oneself to death, to carry one's life in ones hand, to encounter danger or death;
ի — մտանել, to be weighed, carefully pondered or considered;
ի — դնել զոք ընդ ումեք, ի — ընդ միմեանս արկանել, to compare with;
ի — բերեալ համեմատել, ի — համեմատութեան բերել ընդ ումե, to be compared with, to compare oneself with;
զ—ն ընդունել, առնուլ անդրէն զ—ն, to receive the equivalent, or in exchange;
կորուսանել զ— կայից, to lose the balance or equilibrium;
— հաշուի, balance, balance-sheet;
առնել զ— հաշիւ, to strike the balance;
— առնել զհաշիւ, to balance or settle an account;
Libra, the Balance.
ԿՇԻՌ. Կենդանակերպ ի հասարակածն աշնայնոյ. ζυγός libra
Զոյգ կշիռ գտակաւ գտանես։ Նոյնպէս կշիռ զնոյն ժամանակս (տիրեաց). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Շինել զնոյն կշիռ (այսինքն նովին չափելով) ըստ թուոյ խոճկորացն ծնելոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
compression, straining, pressing, squeezing;
— մարմնոյ, mortification, maceration.
Ճնշութեամբ մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Ապականութիւն զբնութիւնս մարմնոյն ընդ ճնշութեան կրթէր. (Եփր. աւետար.։)
trickling, dropping;
flowing, running;
leaking;
— ըստ ամսեանցն, the menses, menstruation.
— ի մարմնոյ, gonorrhoea, running of the reins.
Առն ուրուք ... ծորումն ի մարմնոյ իւրոյ։ Ծորումն (կանանց) ըստ ամսեանցն։ Որ ի հոսման եւ ի ծորման են. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 119։)
construction, organisation, order, arrangement, mechanism, constitution, formation, structure, composition;
preparation, equipment;
— մարմնոյ, oonstitution, temperament, complexion.
Կազմութիւն մարմնոյ մերոյ։ Յորինուած կազմութեան մարմնոյ քում սենեկի։ Կազմութեամբ մարմնով հիւանդոտ էր. (Խոսր.։ Նար. ՟Խ՟Զ։ Ճ. ՟Բ.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
Տայցէք ոչ նոցա զպէտս մարմնոյ. (Յկ. ՟Բ. 16։)
ՊԷՏՔ. ἁποχώρησις secessus. Կարիք մարմնոյ, թափումն աւելորդաց. հարկաւորութիւն.
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
Հարեալ ի ցանկութիւնս մարմնոյ, կամ ի կարասւոջ, կամ ի փափկութիւնս։ Մի՛ զայսմ հարկանիցիմք, այլ զայնու գայցեմք։ Զի՞նչ ասասցուք զախտի հարեալսն. (Ոսկ. ստէպ։)
cf. Հարսնոյ՞՞՞ծաղիկ.
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
Աղ եւ հաց սեղանոյ զաւազակս ի հաւանութիւն ածէ ընդդէմ թշնամեաց. (Ոսկ. եփես.։)
to get warm, to warm oneself, to be warmed;
to burn, to grow warm, hot, angry or excited, to chafe;
— յարեւու, to bask in the sun;
ջեռեալ նստել ի վերայ ձուոց, to sit on eggs, to sit brooding, to hatch;
իբրեւ արեւն ջեռնոյր, when the sun spread his beneficent heat.
Ջեռնոյր առ լուսովն։ Քանզի ցուրտ էր, եւ ջեռնուին։ ծածկէին զնա հանդերձիւք, եւ ոչ ջեռնոյր։ Ննջեսցէ ընդ նմա, եւ ջեռոցի տէր մեր արքայ։ Ի կտրոց խաչանց իմոց ջեռան թիկունք նոցա։ Վաշ ինձ, զի ջեռայ, եւ տեսի զկրակ։ Ի դոյղն ճառագայթից արեգականն ջեռեալ հելէր։ Ջեռաւ մարմին մանկանն։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում.եւ այլն։
Իբրեւ արեւն ջեռնոյր։ Մինչեւ ի ջեռնուլ արեւուն.եւ այլն։
inauguration, dedication, consecration;
feast, festival, rejoicing;
cf. Խթումն;
առնել զ—իս շինուածոյ, to inaugurate a building;
—իս առնել սեղանոյն, to dedicate or consecrate an altar.
Կատարեցաւ տաճարն, եւ արարին նաւակատիս տանն տեառն մեծաւ ուրախութեամբ։ Ի նաւակատիս տանն տեառն։ Եղեն յայնժամ նաւակատիքն յերուսաղէմ։ Ի նաւակատիս սեղանոյն։ Այս է օրէն նաւակատեաց սեղանոյն՝ յաւուրն, յորում օծ զնա։ Շինեալ իցէ տուն նորաշէն, եւ ոչ արարեալ իցէ նմա նաւակատիս։ Գալ ի նաւակատիս պատկերին, զոր կանգնեաց արքայն նաբուքոդոնոսոր։ Երթիցուք ի գաղգաղա, եւ արասցուք նաւակատիս թագաւորութեան.եւ այլն։
cf. Յեղյեղումն;
— սրոյ, rotation of a sword;
յեղմունք լուսնոյ, the phases of the moon.
ՅԵՂՈՒՄՆ. Եղանակ տարւոյ. Արեւադարձ. Շրջան լուսնի, եւ քառորդք նորա. Զուգօրութիւնք, եւ յեղմունք ամառնային եւ ձմեռնային։ Յեղմունք լուսնոյ եօթներեկօք լինին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 1. եւ այլաբ։)
crib, manger;
stable;
զուարակ ի մսրոյ, a fat calf;
— or —ք բերանոյ, jaw bone or the interior of the mouth;
— or կառք մսրի, cf. Յարդգող.
Զկզակսն, եւ զմսուր բերանոյն խորտակել։ Մսուրք բերանոյն փշրեցան, եւ ատամունքն չարաչար ի բաց թափեցան։ Գանել քարամբք զկզակս նորա, մինչեւ ջաղջախեալ խորտակեցան մսուրք բերանոյ նորա. (Հ. կիլիկ.։ Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)
odour, smell;
perfume, scent;
sign, indication;
— անոյշ, անուշից or անուշութեան, grateful odour, sweet, savory smell, perfume, fragrance, cf. Անուշահոտութիւն;
քաղցր, ախորժելի, թեթեւ, սաստիկ, չար —, sweet or fine, agreeable or delicious, slight, strong, disagreeable or bad odour or smell;
— գարշ, stench;
— առնուլ, հանել, to perceive an odour, to smell, to scent, cf. Հոտոտեմ;
— ունել, to smell, to be odorous;
— հարկանել, բուրել, to spread, to exhale an odour;
cf. Հարկանիմ;
ի հեռաստանէ առնու զ— պատերազմի, he smelleth the battle afar off;
ի —ոյ ջրոյ ծաղկեսցի, it will shoot up as soon as the moisture effects it.
Հոտ անոյշ եմք քրիստոսի առ աստուած. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 15։)
Ի հոտ անոյշ ողջակիզեալ մատուցանէր զինքն նուէր։ Բուրեցին հոտ անուշութեան զաղօթս իւրեանց. (Շար.։)