first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Յարուցեր զմարդն նախնի։ Նախնում առակիդ։ Ի նախնումն աւուր։ Ի խնդրել զերկրորդն՝ զնախնին կորուսի. (Նար.)
Նախնւոյն մերոյ Հայկայ։ Այս հայկ որդի Թորգոմայ, նախնի Հայաստանեայց. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
priority;
antiquity, age.
Զառաջնորդութիւն եւ զնախնութիւն մարդկային իրաց զնմանէն կախեն. (Փիլ. բագն.։)
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
ՆԱՀԱՆՋ. ἑμβολισμός, βίσεξτος, ἑμβόλιμος ἠμέρα bisextilis, intercalaris, vel bisextus dies. Ըստ տումարի՝ միօրեայ յերկարումն տարւոյ ի չորրորդ ամի միանգամ՝ հանգէտ չորեքամեայ ոլոմպիադաց. զի յաւելուածով միոյ աւուր յամիսն փետրվար՝ յետս ընկրկի տարին այն աւուրբ միով. քէպիսէ. (ըստ յն. միջանեակլ ասի, եւ ըստ լտ. կրկին վեցեան, զի վեց աւուրբքն յառաջ քան զկաղանդս մարտի՝ կրկին թուեալ լինէր ի նահանջ ամի).
Ժբ ամիսք լուսնի՝ ժբ աւուրս պակաս են քան զժբ ամիսս արեգականն, որ ունին 365 օր, եւ ժամս 3. վասն որոյ միաւորելով չորից երրորդացն ի չորրորդում ամին՝ օր մի կատարի, որ կոչի նահանջ. եւ լինի յայնմ ամի 366. (Դամասկ.։)
Առնեն զագոնն (ոլոմպիադաց) ի հինգերորդ ամին, յորժամ դ լնու, եւ ե սկսանի. եւ այս է նահանջն, որով տոմարական արուեստն յառաջանայ ի ժողովումն. (Վանակ. տարեմտ.։)
Յերրորդ ժամուն ստեղծաւ Ադամ. որպէս յայտ առնէ եւ նհանջիդ (կամ նահանջիդ) երեք ժամն յաւելիսն յաւելագրեալ. (Խոսր.։)
patriarchate;
principality;
family house.
πατριαρχία կամ ըստ սուրբ գրոց ՝ πατριά patriarchatus, principium generis. եւ familia ἠγεμονία principatus, ducatus. Նախապետութիւն ազգի. ցեղապետութիւն. աւագութիւն նախարարութեան. առաջնորդութիւն (զօրու). եւ Հայրապետութիւն.
Իշխանք նահապետութեան ցեղից որդւոցն Իսրայէլի։ Իշխանք նահապետութեանց ցեղիցն Իսրայէլի։ Այր ըստ իւրաքանչիւր նահապետութեան հանդերձ զօրու իւրեանց։ Դնեմ ծունր առ Հայր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. ուստի ամենայն նահապետութիւն յերկինս եւ յերկրի անուանի, եւ այլն. (այսինքն հայրութիւն՝ հայրապետութիւն՝ եւ իշխանապետութիւն)։
agonotheta, athlotheta.
Այն որ ամի իշխան առաջնորդն է (աստուած) զօրէն նահատակադրի. Եդեալ լինի նահատակացն մրցանակ՝ առաջին եւ երկրորդ եւ երրորդ ի նահատակադրացն. (Փիլ.։)
to take one's chance, to expose oneself, to attack, to be foremost in the battle, to charge the enemy;
to fight, to struggle, to wrestle, to wage war;
to make great efforts, to take much trouble, to persist;
to exercise oneself, to practise;
to devote oneself, to become a martyr;
ի ճգնութեան վարս —, to lead an ascetic life.
Նահատակեցի՛ր ընդդէմ հանապազորդեան թշնամւոյն. (Ճ. ՟Ա. եւ Առ որս.։)
letter-writer;
— լինել, to write a letter.
Ամբաստանօղ նամակագիրն։ Որ գանձին եւ գաւառին նամակագիր էր։ Նամակագիր եղեն զերկուց կանանց վասն զորդիս իւրեանց թլփատելոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 11։ ՟Դ. 1։ ՟Զ. 10։)
humid;
semi-vowel, liquid letters.
Տառք բաղաձայնք ... նա՛յք են չորս, ղ, մ, ն, ր։ Երկու ձայնորդք, որոց երկրորդն նա՛յ է. (Թր. քեր.։)
Նաւաստական իրիս արուեստ զնա՛յ տառին (այսինքն զխոնաւ տարերն) ճանապարհորդութիւն քան զյերկիրն գնացս եւ՛ս դիւրագոյնս կազմէ։ Զերկուս անջատեալ ազգ մարդկան՝ միջնակայութեամբ նա՛յ տառիդ ի միաբանութիւն յարմարական սիրոյ ածիցէ. (Պիտ.։)
as he or she, like him or she.
Ոչ զորդին պատարագելով ի վերայ սեղանոյն նայապէս։ Ոչ առակաւ եւ ստուերաւ նայապէս. (Սարգ. յկ. է. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Համաբնութիւն հօր՝ որդի, որ նայապէս գիտէ զամենայն։ Նայապէս զանձն ի վերայ դնելով հօտին. (Սկեւռ. ես. եւ Սկեւռ. լմբ.։)
hare, puss;
Lepus, the hare;
արու —, buck-hare;
մատակ —, doe-hare;
ձագ —ի, levret;
հետք —ի, form, prick;
գետնափոր —, rabbit, cony;
cf. Ճագար;
—ի ականջ, hare's ear;
—ի ոտն, hare-foot, hare-wort.
Ի մարտի երկիւղածութեան ոչ երբեք տարցի նապաստակ զերկրորդութիւն եղջերուի. (Փիլ. լիւս.։)
dyer.
Շմաւոն եպիսկոպոս սղակ քաղաքի եւ տիսբոնի. զոր անուանէին որդի նարօտաներկաց. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Նաւագնացիկ.
Որ գնայ նաւու. նաւորդ. նաւարկօղ.
Նաւագնացիկն ճանապարհորդութիւն մեդեայ. (Պիտ.։)
sea-faring, navigating, travelling by sea;
navigator;
voyager;
— լինել, to navigate;
to go by sea, to voyage;
—ք, navigable waters.
Նաւագնացիկն ճանապարհորդութիւն մեդեայ. (Պիտ.։)
navigation;
voyaging;
sea-faring.
πλόος, πλοῦς, εὑπλοία navigatio. Նաւարկութիւն. ճանապարհորդութիւն ընդ ծով.
voyaging together;
fellow-voyager.
Ոչ նաւակից լինել եւ ճանապարհորդ, եւ ոչ քաղաքակից ասի իսկապէս իմաստուն ընդ անզգամին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 74։)
to sail together.
Որոց նաւենն՝ նաւակցեա՛, որոց ճանապարհորդեն՝ ճանապարհակցեա՛։ Նաւորդացն նաւակցեա՛, ուղեգնացացն ճանապարհակցեա՛. (Ոսկ. եւ Բրս. պտրգ.։)
port, haven, harbour, sea-port;
the port of salvation;
cf. Նաւակայք;
ընդարձակ, անքոյթ, գեղեցիկ —, a spacious, safe, fine harbour or port;
— գետոյ, wharf, quay;
հրամանատար — գստից, harbour-master;
դիւրամերձենալի —, port accessible at any time of the tide;
դժուարամուտ —, harbour with a bar;
մտանել, հասանել, իջանել ի —, to harbour;
(նաւ) to sail into or enter harbour;
(շոգենաւ) to steam into harbour;
հասանել ողջամբ ի —, to get safe into port;
to arrive safe;
նաւաբեկ լինել ի —գստեան, to be wrecked in port.
Առաջնորդեաց նոցա ի նաւահանգիստ կամաց։ Ի տեղի ինչ՝ որ կոչէր գեղեցիկ նաւահանգիստ։ Ձմերել ի նաւահանգստին կրետացւոց, եւ այլն։ Նաւահանգիստք արդեօք ե՞ն առ սովաւ, եթէ ամենեւին առանց նաւահանգստի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
sea-faring;
navigator, voyager.
πλωτῶν navigans. որ եւ ՆԱՒԱԼՈՒՂԱԿ, ՆԱՒԱԼԻՒՂ. Որ լուղի նաւաւ, այսինքն նաւէ. (զի ըստ յն. նաւելն նշանակէ եւ լուղիլ). նաւօղ. նաւորդ.
embarked;
cf. Նաւավար;
— լինել, to embark.
ἑπιβάτης (իբր վերելեակ). epibata, ascensor եւ vector. Մտեալն ի նաւ. նաւորդ. եւ Թիավար նաւու.
captain, commander.
ναύαρχος navarchus;
navis, vel navium, sive classis praefectus. Պետ եւ առաջնորդ նաւու. գլխաւորն ի նաւի. որպէս նաւիշխան. որ ասի եւ ՆԱՒԱՎԱՐ. եւ ԾՈՎԱԿԱԼ.
Նաւորդքն ընդ նաւավարս, ընդ նաւապետսն ղեկավարք։ Որպէս նաւի զօրագլխականի. զի թէպէտեւ ոչ իցէ անդ նաւապետն (առաջին), պէտք լինին մի ըստմիոջէ նաւապետացն. (Փիլ.։)
to command, to steer or guide a vessel;
to pilot.
եւ չ. κυβερνάω, διακυβερνάω guberno, rego. Ղեկավարել. ուղղել զնաւ. առաջնորդել ումեք. վարել ճարտարութեամբ.
sailor seaman, mariner, sea-faring man, tar, jack-tar;
—ք, seamen, sea-faring people, crew.
Նաւաստին հմուտ տեղեկութեամբն զ՝ի վերայ լոյծ մկանացն ճանապարհորդելով, եւ այլն։ Նաւաստին արիացեալ՝ զնաւն ձգէ ի խորագոյն ծովուն, եւ մեքենայաւոր արհեստիւն իմաստութեան զնաւին ուղեգնացութիւն, եւ զվաճառաշահութիւն գործէ. (Պիտ.։)
to steer a ship.
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին եւ նաւաստին։ Ընդ նաւաստողին՝ միայն ընդ գեղեցկութիւն հրաշացեալ է (անմիտն), ոչ ընդ գործն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟Ա։)
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
Նաւորդքն ընդ նաւավարս, հեծեալք ընդ հազարապետսն. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
ՆԱՒԱՎԱՐ. ναύτης, ναυτικός nauta. Նաւազ. նաւորդ. թիավար. որ վարէ զպաշտօն ինչ ի նաւի.
to sail, to navigate, to go to sea;
cf. Հողմ.
πλέω, ἁναπλέω, ἁποπλέω, καταπλέω navigo, a portu solvo, provehor in altum, navi devehor, appello in portum. Արկանել զնաւն ի ծով, եւ յառաջ խաղալ կամ վարել. նաւել. ճանապարհորդել ընդ ծով. միջամուխ լինել ի խորս, կամ ի ծովէ ի ցամաք գալ.
cf. Նաւորդ.
navigation, voyage at sea, passage.
πλόος, πλοῦς navigatio ἑλαύνειν impellere եւ այլն. Նաւարկելն. եւ Նաւորդութիւն. նաւավարութիւն. նաւաստութիւն. վարչութիւն.
Նաւորդս հմուտս նաւարկութեան ծովու. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 27։)
Աներդումն (լինել՝ է նախկին գովելին). եւ երկրորդ ասեն նաւարկութիւն, արդարն երդնուլ։ Բայց երկրորդ, որպէս ասիցէ ոք, նաւարկութիւն՝ ա՛յս է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
rostrum, beak-head, cut-water, knee of the head.
Շինեաց աշտարակս ժայռաւորս իբրեւ զնաւացռուկս. (Խոր. ՟Գ. 59։ (գուցէ լինի իմանալ եւ իբրեւ զցռկանաւս. ուստի կազմի եւ յաջորդ բառն անստոյգ)։)
cf. Նաւաստ;
արգիական —ք, the Argonauts.
Վասն արդիական նաւելաստացիցն. յն. արգոնաւորդաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to sail, to navigate, to go to sea.
πλέω, ὐποπλέω, καταπλέω, ἑμπλέω navigo, subnavigo եւ այլն. Ճանապարհորդել նաւու ընդ ծով. նաւարկել.
cf. Նաւուղղակ.
Առանց առաջնորդի եւ նաւուղղի։ Յիշեսցու՛ք յանքոյթ ժամու զալեկոծութիւն, եւ ի մրրիկս զնաւուղիղն. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
cloak, mantle;
monk's long mantle;
cope, chasuble.
(Ի դէպ գայ որպէս լծորդ՝ զանազան բառից հյ. եւ յն. տե՛ս եւ ՆԱՄՓՈՐՏ). Աղաբողոն. մեկնոց. թիկնոց. վերարկու. փիլոն. շուրջառ.
cf. Նգեմ.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
Թոքին ի ձեռն հանապազորդ շարժման ձգելով առ ինքն զաղին՝ ընդարձակէ առ ի ձգումն օդոյն զանցս մտիցն, եւ նգելով դարձեալ ի դուրս փչել զ՝ի ներքս արգելեալն պատրաստէ. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
cf. Յաչաղիմ.
Մի՛ յաչաղէք (զիս) յերանելի յուսոյն. (Բրս. գորդ.։)
cf. Յաչաղանք.
Տեսանե՞ս յաչաղութիւն աւելորդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
եւ չ. ՅԱՋՈՂԵՄ εὑοδόω prospero, prosperum facio κατορθόω, κατευθύνω, εὑθύνω dirigo. որ եւ ԱՋՈՂԵԼ. որպէս Աջով ուղղել, առաջնորդել, կամ յաջ կողմն՝ ի լաւ անդր ուղղել. դիւրել. յարմարել. օգնել.
success, prosperity, good luck or fortune, thriving, happy state of affairs;
efficacy, virtue;
convenience, leisure, ease;
opportunity, occasion;
—ք, achievements, exploits, heroic acts;
յաջողութեամբ, successfully, with success;
— ի դէպ գալ ումեք, to be favoured, befriended;
— ըստ բաղդի լեալ նմա, fortune befriended him, he had the fortune to;
cf. Ըմպեմ.
Յերկայնմտութենէ յաջողութիւն թագաւորի։ Խնդրել դիւրութիւն եւ յաջողութիւն մեզ եւ որդւոց մերոց։ Եկեսցէ յաջողութեամբ։ Յաջողութեամբ բազում աշխարհօք եկեսցէ.եւ այլն։
cf. Յառաջս.
Որ ի հարաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ անհատաբար ի յորդւոյ տիրապէս սուրբ հոգին։ Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ։ Որ հրաբորբոք ծաւալմամբ յառաջ խաղացեալ. (Շար.։)
Անուանք՝ որ առանձինն. անըսկըզբանն հայր, եւ որ առանց սկզբանն ծնաւ՝ որդի. իսկ որ առանց ծնանելոյն յառաջ եկն եւ երեւեցաւ, Հոգի Սուրբ. (Առ որս. ՟Ե։)
Յիշմամբ երախտեացն որ առ նոսա յԵգիպտոսէ եւ յառաջ։ Յութերորդ օրէն եւ յառաջ, ապա նուիրել զծնունդս արջառոց եւ ոչխարաց։ Ի սկզբանէ աւետարանին եւ յառաջ մինչեւ յեօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. եզեկ. եւ օրին։ Նախ. ղեւտ. եւ Նախ. յայտն.։)
presentation;
preposition, propounding;
pronunciation, utterance.
Յառաջաբերութեանն անմահ զենման որդւոյն Աստուծոյ. (Թէոդոր. խչ.։)
anterior, previous, precedent, former, prior;
before, heretofore, beforehand, antecedently, previously;
formerly, anciently;
— աւուրբք, some days before;
— քան, before;
ի —գունէ, a priori.
Յառաջագունէն զերկրորդն պատրաստէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
Փափագեսցէ յառաջադիմութեան, եւ ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
premeditating, deliberating beforehand;
premeditated;
— լինել, to premeditate;
to provide.
Յառաջախոհ լինի մարդ՝ որդւոյ, եւ հօտի՝ հովիւն։ Մեղու՝ իմաստուն, եւ մրջիւն՝ յառաջախոհ։ Զինուորքն ընդ դասապետսն, եւ ընդ յառաջախոհս՝ խորհօղքն. (Փիլ. նխ. ՟ա. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
standing forward, presenting or offering oneself, eager, forward, earnest, assiduous;
competitor;
— լինել, to advance, to present or offer oneself, to be forward, eager, warm.
Ճշմարիտ որդի բնաւոր, ո՛չ ի ծառայութենէ յառաջամատոյց որդեգրութեամբ, այլ ի բնութենէ անհաս ծննդեանն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
advanced post, sentry, sentinel;
out-post, out-picket;
— դիտաւոր, look-out man, sentry.
ՅԱՌԱՋԱՊԱՀ ՅԱՌԱՋԱՊԱՀԵՍՏ. προφύλαξ excubitor, custos παρατήρων observans. Նախապահօղ. զգուշութեամբ պահօղ. պահապան. գիշերապահ. դէտ. պահանորդ. պարեկապան. եւ Դաւադիր.
preservative, precaution;
preservative, precautionary.
ՅԱՌԱՋԱՊԱՀ ՅԱՌԱՋԱՊԱՀԵՍՏ. προφύλαξ excubitor, custos παρατήρων observans. Նախապահօղ. զգուշութեամբ պահօղ. պահապան. գիշերապահ. դէտ. պահանորդ. պարեկապան. եւ Դաւադիր.
cf. Յառաջասացեալ.
Ասացից երկրորդելով ըստ յառաջասաց ձայնին։ Ըստ յառաջասացելումն. (Պիտ.։)
Զյառաջասացեալսն երկրորդէ դարձեալ. (Սկեւռ. ես.։)
predicted, foretold, prophesied.
Ասացից երկրորդելով ըստ յառաջասաց ձայնին։ Ըստ յառաջասացելումն. (Պիտ.։)
Զյառաջասացեալսն երկրորդէ դարձեալ. (Սկեւռ. ես.։)
in the beginning, primitively.
Անսկիզբն որդի՝ անմայր յառաջնումն, եւ այլն. (Շար.։)
first, firstly;
antecedently.
Անսկիզբն որդի՝ անմայր յառաջնումն, եւ այլն. (Շար.։)