flooded, swolen, inundated.
Ուր տցէ կուտակումն ջուրց. կուտակեալ դիզացեալ յորդութեամբ.
Անդնդապտոյտ ջրակուտակ խոռոջացեալ խորոցն անբաւից լեռնացեալ կուտակմանց։ Գերազանցէ քան զջրհեղեղին ջրակուտակ տիեզերասոյզ ամենսպառ ծովուն յորդութիւն. (Անան. եկեղ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։)
covered with rain clouds.
Հաստատութիւն ջրամած սառնեղէն։ Նա ձգեաց զջրամած երկինքն։ Ջրամած եւ օդնտարած երկին։ Ջրամած կամարդ։ Ջրամած վարագոյրդ։ Ժողովեալ զջրամած աշխարհս մասամբք գերագունիցն։ Յեօթներորդ պարունակն ի ներքոյ ջրամած հաստատութիւնեդ. (Ագաթ.։ Ոսկ. խչ.։ Նար. յովէդ.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ղ։ Մաշտ.։ Ճ. ՟Գ.։)
aqueous, aquatic, watery. aquatic animal.
Եւ ոչ քան զկոկորդիլոս ի ջրայնոց վայրենագոյն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Չորրորդ սեռն ջրային եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
Որս անուամբ՝ բազում է ջրայնոցն, եւ բազում իսկ թռչնոցն, ամենեւին եւ բազում հետեւակ որսորդութիւնքն ցամաքաւս. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to strive, try or assiduously endeavour.
ձ. (ի Ջիրդ բառէն) Հանապազորդել, ցանդորդել, անդադար ճգնիլ.
to destroy, to efface;
to cancel, to expiate, to absolve;
to water.
ջրեսցին մեղքն։ Զվճիռ հոգւոյս մահու ջրեսցես կայլակօք արեան որդւոյդ սիրելւոյ։ Մուրհակս ջրեալ։ Զմուրհակս չարեաց ջրէ. (Նար.)
Ջրեսցես զթշնամութիւնն։ Ջրեսցէ զսէրն։ Ապաշխարութեամբն դարձնեալ ջրէ զմեղս։ Ոչ կարացին ջրել զնոսա ի սիրելոյ հոգեւոր որդւոց. (Սարգ.։)
the twenty eighth letter of the alphabet and the twenty second of the consonants;
thousand, thousandth;
It is sometimes confounded with the letter ր;
When used as an initial it generally indicates foreign words.
Ռ. Լծորդ է ընդ ր. որպէս Ձմեռն, ձմերան. մրմռալ, կամ մռմռալ. ջեռնուլ, ջերանիլ. ռաբբի, րաբունի. եւ այլն.
Ռ. ՟ռ. Որպէս թիւ համարոյ՝ է Հազար. նմին իրի եւ յաջորդ տառքն են նշանակ հազարաւորաց։
to go, to march.
ՌԱՀԵԼ. Ճանապարհ առնել. ճանապարհորդել.
vulgar, low, plebeian, popular, common, vile, trivial;
the vulgar, the common people, lower orders;
տգէտ —ն, the ignorant mob.
Ռահ լուսոյ յերկինս եղեւ մոլորելոց, ռամկաց ազգաց որդւոց մարդկան հեթանոսաց. (Տաղ.։)
resin, rosin, cedar-resin, colophony;
— բեւեկն, pine-resin;
— կենաց, balm of life.
Ջուրք յորդանանու ռետին մեզ փայլեն դեղ անմահութեան։ Ռետին մակաւասար արկեալ (ի վերայ ձկանց ի պէտս համեմից), եւ ոքսեմելի։ Ռետնիւ լնանիմ, եւ ոչ բժշկիմ։ Ռետնիւ քաղցու (կամ ռետիւք քաղցիւք) բժշկական զհիւանդութիւնս ողջացուցէք։ Ռետինըդ քաղցու (կամ ռետինըս քաղցոյ) ռամ հոգւոյս արբո. (Զքր. կթ.։ Մագ. ՟Ժ՟Բ։ Նար. ՟Կ՟Բ։ Շ. տաղ առաք.։ Ժմ.։)
the twenty ninth letter of the alphabet and the twenty third of the consonants;
two thousand, two thousandth.
Լծորդ է ըստ տեղւոյն եւ ընդ շ. զոր օրինակ, աստուճ կամ աշտուճ. աստիճան, աշտիճան. սիմովն, շմալովն. սամարացի, շամրտացի. եւ այլն։
goose;
արու —, gander;
ձագ —ի, gosling;
— վայրի, gannet, soland goose, anser bassanus;
— շչէ, the goose cackles.
Կաքաւք, եւ սագացն եւ խորդոցն ազգք յանապատս փախչին. (Փիլ. լիւս.։)
to persuade, to advise, to excite, to suggest, to insinuate, to stir up, to provoke, to induce;
to help, to contribute;
to be the means of, to procure;
to contrive, to invent, to form;
to betray, to give up, to deliver.
πείθω suadeo, persuadeo, suggero. (լծ. սատարել. եւ լտ. սուա՛տէօ ). Յորդորել, հրապուրել. թելադիր լինել. գրգռել, դրդել. առաջարկել. եւ Ձեռնատու լինել. յանձնել, ապսպարել, եւ հայթայթել. միջնորդել.
Սադրեալ ի կնոջէ իւրմէ (ի մահ որդւոյն). (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Սադրող.
Որոց եւ սադրիչք եւ առաջնորդք եղեն հրէայք. (Ղեւոնդ.։)
saddle.
Արմատ յաջորդ բային (=ՍԱԽՏԵՄ). որպէս Թամբ ձիոց՝ թերեւս սախդիյան մորթովք։
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
Գիտացի ես, զի սակայն եւ այս յօժարութիւն է որդւոյ. (Ժղ.։ ՟Ա. 7։)
cf. Սակառի.
Սակառիքն. ոմանք ասեն, թէ պաշար բարձեալ էին. այլք՝ թէ զհիւանդսն էին բարձեալ եւ ողջացան. նոքօք եւ զնացորդ հացին բարձին. (Երզն. մտթ.։)
basket, hamper;
cf. Զամբիղ.
Սակառիքն. ոմանք ասեն, թէ պաշար բարձեալ էին. այլք՝ թէ զհիւանդսն էին բարձեալ եւ ողջացան. նոքօք եւ զնացորդ հացին բարձին. (Երզն. մտթ.։)
used by but few passengers.
Ընդ որ սակաւք գնան. ճամբորդը քիչ.
living but a short time, short life.
Լինէր ամիրապետ որդի նորա սակաւակեցութեամբ. (Յհ. կթ.։)
summary, concise, brief, short, abridged.
Զսակաւամասնեայ մնացորդս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
want of population.
Առաջին լծորդքն ընդ յետինսն զուգեալք լինէին ամուսնութեամբ, մինչ սակաւամարդութիւն էր. (Վրդն. ծն.։)
thrifty, frugal, sober, moderate.
Փոքր ի շատէ զերաշտութիւն կոկորդեացն զովացուցանել՝ լեզուօնք զջուրսն լակէին ... նշանակ է սոսկ մարդոց սակաւապէտս ստացուածոց. (Եղիշ. դտ.։)
few in number, inconsiderable, little.
Դու աղքատդ եւ սակաւաւորդ. (Եփր. աղք.։) (կամ ըստ Մանդ. չքաւորդ)։
water-fall, cascade, cataract;
cf. Սահանափակ;
water-fall of a weir;
sheet of water.
καταράκτης, καταρράκτης cataracta ὀρμή impetus ἑπίχυσις effusio եւ vectis, obex, porta. Սահեցումն ջուրց ի բարձանց. հոսանք՝ վազք՝ յորդութիւնք. քարավազք. կարկաջահոսանք. դրունք եւ պատուհանք՝ զորս փակեն եւ բանան յարդելուլ եւ ի թողուլ զհոսանս ջրոց.
to slip, to slide, to glide;
to flow, to be flowing, to run out, to pass over, to roll or glide on;
to be agitated, to hurry along or away, to err, to wander, to yield to;
— ի վերայ սառի, to skate;
— ի մտաց, to slip from, to escape the memory;
սահեալ անցանել, to run, to elapse, to glide away;
սահեալ աստղ, shooting star;
սահեցաւ, he slipped, his foot or feet slipped.
διέρχομαι, διαπορεύομαι, περιφέρομαι , σαλεύομαι transeo, dimoveor, agitor ῤέω fluo ἑκρέω effluo. Քերել անցանել. յածիլ, թափառիլ, շարժլիլ. տարուբերիլ. տատանիլ. յուղիլ. ծփիլ. հոսիլ. յորդիլ. վազել անցնիլ.
prefect, governor;
bordering upon, confining, coterminous, limitary.
Որ բդեշխն կոչէին. առաջին սահմանակալն ի նորշիրական կողմանէն. երկրորդ սահմանակալն յասորեստանեաց կողմանէն. (Ագաթ.։)
cf. Սահմանակողմն.
Սահմանակիցք նոցին։ Զսահմանակիցս նորա։ Ընդ որդիսն եգիպտացւոց սահմանակիցս քո. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 42։ Երեմ. ՟Ժ. 40։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
decisive measure;
meter.
Զսահմանաչափութիւն բանի լծորդովն շինէինտաղ. (Քեր. քերթ.։)
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
cf. Սահմանաբար.
Բնաւորեալն ի նմա բարկութիւն բնութիւն եղեւ երկրորդ անգամ սահմանօրէն, (Թղթ. հաղբատ. առ գր. տղ.։)
cf. Սալամանդր.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
leaf, leafy branch;
long hair.
Յատելոյ եւ սրբելոյ զնա ի սաղարթիցն աւելորդաց։ Սաղարթ եմք քո միածնիդ. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
generalship.
Սաղարգն ոչ իբրեւ զօրաւար եւ առաջնորդ. առաջնորդութիւն. վերակացութիւն.
casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.
Եւ պահպանեա զվեհանդամիս՝ սաղաւարտաւ քո նշանին. (Յս. որդի.։)
amnios, secundine, after-birth;
matrix, womb, uterus.
Յովհաննէս մկրտիչ չեւ ելեալ ի սաղմաբոյն մզանացն՝ խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
conception;
cf. Յղութիւն.
Սաղմնառութիւնն եղիսաբեթի։ Ի վեցերորդում ամսեանն սաղմնառութեանն յովհաննու. (Տօմար.։ Ոսկ. յաւետիս.։)
psalm;
psalm-book, psalter;
— ասել, to recite or sing psalms;
to play on the harp, to sound the lyre;
cf. Ծայր.
Ոչ յըմպել տեսանէր զորդիսն, այլ ի սաղմոս. (Իսիւք.։)
Անդադար սաղմոսիւք կային ի հանապազորդ պաշտման։ Զգիշերն ամենայն սաղմոսիւք ի գլուխ տանէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Սաղմոսասաց.
Զնմանէ իսկ նշանակէ սաղմոսանուագն։ Ի սոյն եւ սաղմոսանուագն յորդորէ. սաղմոսանուագն եւ ի ճանապարհին իսկ որոգայթ եդեալ ասէ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
psaltery, harp, decachord, dulcimer, tympanum;
psalter, psalm-book.
Բաւականացայց հանապազորդեան յանդիմանութեամբ սաղմոսարանին. (Նար. կ.։)
cf. Սաղմոսերգու.
Սաղմոսերգեացն ասաց ի դէմս յիսուսի. տէր ասաց ցիս՝ ասէ, որդի իմ ես դու. (Կոչ. ՟Ժ։)
to sin psalms, to praise.
Վասն այսորիկ սաղմոսերգեալ լինի յաւուր եօթներորդի, աւետարանեցէք օրստօրէ զփրկութիւն նորա. (Ոսկիփոր.։)
anise, dill;
fennel;
— վայրենի or ծովային, samphire, crithmum.
ἅνεθον anethum. իտ. aneto. (լծ. Անիսոն. զոր տեսցես). եւ μάραθρον marathrum, foeniculum. իտ. finocchio. Բանջար նրբաթել տերեւոք, անուշահոտ եւ կծուահամ, ջերմ եւ համեմիչ. է որ բարձրագոյն բուսեալ, եւ է որ ցածագոյն։ Առաջինն կոչի ռմկ. ռազիյանէ, ռէզինէ, պատեանէ, շիթ. յն. անիթօն. եւ երկրորդն՝ տուրագ օթու, տարաղ օթու, շիւրէք՝ չէօրէկ օթու. յն. մա՛ռաթրօն.
Տասանորդէք զանանուխ, եւ զսամիթ, եւ զչաման. (Մտթ. ՟Ի՟Գ. 23։ Տես եւ Վստկ. ՟Մ՟Ժ։ եւ Բժշկարան.։)
yoke, wooden collar for draught oxen;
whip-staff, tiller-shaft, tiller ropes.
Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան (նաւին) բաժանեցան. սամիք ուղղչացն հետոց դալարեցան. (Նար. ՟Ի՟Է։)
title.
Օրինադրութիւն. տիտլոսն առաջին գլուխս դ ունի. երկրորդ՝ գլուխս ուի է։ (Տիտղոսն ՟Զ։) Ի ժ տիտլոսէն։ Ի իզ տիտլոսէն. եւ այլն։ (Մխ. դտ. կամ Օրէնք թգ.։)
cf. Աստուածածին.
Մի որդի հօրն միայնոյ, եւ միածին անդրանիկ՝ աստուածամայր տիրածին կուսին. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
ՏԻՐԱԿԱՆ. κύριος, προηγουμένος principalis, auctoritatem habens, praecipuus, proprius, verus. Իշխանական. առաջնորդական. ազատական. իսկական. բուն. յատուկ.
mistress, matron.
Թէ տէրն իւր, կամ տիրակինն, կամ որդիքն աղաչեսցեն. (Մխ. դտ.։)
to make oneself master of, to become master, to rule, to dominate, to govern, to have dominion over, to sway;
to pass under the dominion.
Տէրն անուն զտիրանալն եւ զտիրելն յայտնէ ծառայիցն։ Եւ է՝ զորս տիրացեալս ինքեանց եւ հակառակորդս գիտեն. (Խոսր.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Եւ հայր (ասի յաստուած) տիրապէս, որդի տիրապէս. վասն զի մերքս ոչ տիրապէս, զի եւ երկոքեան. (այսինքն կարեմք որդի լինել, ապա եւ հայր). (Առ որս. ՟Գ։)
Յորդեգրութիւն հօրն երկնաւորի կոչիլ, որ քրիստոսիւ եղեւ տիրապէս։ Զհուր սիրոյն քրիստոսի ստասցուք տիրապէս յանձինս մեր. (Խոսր.։)
Եթէ կամիս տիրապէս գիտել։ Այժմ զմին յերրորդութենէն ծանեաք մերդկութեամբ, թէպէտեւ ոչ կատարելապէս ... սակայն յայնմ աւուր տիրապէս տեսանեմք զհայր եւ զորդի եւ զհոգին. (Շ. մտթ.։ եւ Շ. բարձր.։)
Որ տիրապէս մեծատունդ ստեղծեր երկրորդ աշխարհ զգալի. (Շար.։)
well-educated, well-brought up.
Տիրասուն պերճ պաճոյճն եւ գեզանինոյն բաբիկ որդի անդոկայ. (Ուռպ.։)