to assail, to affront, to attack, to storm the breach;
to dash, rush or fall upon, to pounce upon with violence, to dart or fall on;
— ի ներքս, to enter violently, forcibly, impetuously;
արտաքս —, to make a sortie;
— ի դարանացն, to leap from one's hiding-place;
cf. Զհետ;
— յոք, to attack one;
to affront, to provoke;
յիրեարս —, to attack each other, to fall upon one another.
Յարձակեցան դարանամուտքն։ Յարձակեցար դիմել ի վերայ աւարիդ։ Կորիւն առիւծու. եւ յարձակեսցի ի Բասանայ։ Յարձակեցաւ ի վերայ գնդին, յաջ եւ յահեակ կոտորեաց։ Յարձակեցան ի ներքս ի քաղաքն։ Ամենայն հեթանոսաց յարձակելոց ի վերայ Երուսաղէմի. եւ այլն։
cf. Յարմար.
Յարմարական է ասել, կամ տեսանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25. 26։)
to adapt, to make proper or fit, to qualify, to proportion, to accommodate, to arrange, to adjust;
to tune, to accord, to put in tune.
Զամենայն կարգս անդրէն յարմարել ըստ առաջին սովորութեան։ Կարգեալ եւ յարմարեալ կային առաջի նորա իւրաքանչիւր մասանց տեսակք. (Եղիշ.։)
to raise, to raise up, to cause to appear;
to erect, to set upright;
to awake, to wake up, to arouse;
to revive, to resuscitate, to bring to life again;
to stir up, to excite, to suscitate, to cause to revolt, to agitate, to move, to provoke;
to raise, to build, to elevate, to erect, to set up, to construct;
— զաւակ, to give sons or posterity;
զօր —, to raise troops, to make levies of soldiers;
— հողմ ի ծովու, to cause a wind to blow on the sea;
— վրէժխնդրութիւն, to take revenge or vengeance;
— բանս, to circulate false reports;
— զամբաստանութիւն, to accuse, to charge;
cf. Թշնամի.
Հանգեաւ իբրեւ զառիւծ. եւ ո՞ յարուցանիցէ զնա։ Տեսանիցես անկեալ ի ճանապարհի, յարուցանելով յարուսցես ընդ նմա։ Յարուցանել դատաւորս, կամ մարգարէս։ Հողմ հիւսիսոյ զամպս յարուցանէ։ Եւ Տէր յարոյց հողմ ի ծովուն։ Յարուցանել բանս, կամ հալածանս, կամ սատան, կամ վրէժխնդրութիւն։ Զամենայն երիտասարդս յարուցից ի վերայ նորա. եւ այլն։
Յօրինագրին վերայ յարուցանել բամբասանս յանդգնի. (Բրս. գոհ.։)
resuscitating, reviving, re-animating.
Ես ոչ միայն յարուցիչ եմ, այլեւ յարութիւն։ Ինքն իսկ է յարութիւն եւ կեանք, եւ յարուցիչ եւ նորոգիչ ամենայն մարմնոյ։ Կամէին տեսանել զյարուցիչն, եւ զյարուցեալն. (Մամբր.։ Ագաթ.։ Նանայ.։)
to last, to endure, to be prolonged or protracted.
ՅԱՒԱԿԱՆԻՄ կամ ՅԱՒԱԳՆ ԳԱԼ. Բաւել հասանել. տեւել. աւարտիլ. բովանդակիլ. կատարիլ. դիմանալ. պիթմէք. իբր լմննալ.
cf. Յաւակնայեղց.
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
audacious, rash, inconsiderate;
audaciously.
Յանհպելին մերձենայր փայտ ապարասանաբար, եւ գեղաղէշադիտակ ըզխայրին կապտէր յաւակնազեղց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
cf. Յաւելուած;
addition.
Զտեսանելիս աչաց խաւարեալ՝ կրկին յաւելմամբ լուսաւորեցին. (Նար. առաք.։)
to be perpetual, to last for ever.
Զգաստագոյն պարկեշտութիւն ի յաւեժացեալն հաստատեալ տեւողութեան։ Ամենեւին բարգաւաճեալ յաւեժանայ։ Սոցին եւ զօրութիւն յաւեժացեալ գործով ի մէջ անցեալ տեսանի։ Ընդ աշխարհիս կազմութեան երկոքեան եւ յաւեժանան մինչեւ ի բոլորելեացս յանկումն. (Պիտ.։)
cf. Յաւէժ;
— քաջք, immortal heroes.
Միւսանգամ յարուցեալք՝ յաւերժ կեանս ընդունելոց եմք, ի Քրիստոս Յիսուս՝ անպակաս եւ անյաջորդ. (Ճ. ՟Գ.։)
eternity;
perpetuity;
age;
life;
world;
—, —ս, always, perpetually, eternally;
—ենից, ի —ենից, ab eterno, from all eternity, since the world is world;
ի —ենից ոք ոչ լուաւ, such a thing was never heard of since the world began;
—ս —ենից, for ever and ever, to all ages, ever world without end, everlastingly, eternally;
հանդերձեալ —, future life;
— աշխարհի, duration of the world.
Պիտոյ է ե՛ւ զժամանակի ե՛ւ զյաւիտենի բնութիւն տեսանել. ի յէէն՝ յաւիտեան (ասի, ըստ յն. լեզուի)։ Յաւիտեան ի միշտ գոլոյն ասի. (Դիոն.։ եւ Մաքս.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
Ջուրք ինքնասանձ եղեալ՝ ընդ կրուկն դառնային, եւ դէզադէզ յեղեղմամբ կուտակեալ. (Պրոկղ. յայտն.։)
to change, to transmute;
to translate;
— ի հայ բան or լեզու, to translate into Armenian, or Haiganian;
cf. Յեղանիմ.
Զգիր դիւանաց յեղուլ ի յոյն բան։ Փոխեաց զամենայն ի լեզու ասորի, որ եւ ապա անտի յեղու ի յոյն բան։ Զքսան եւ զերկու յայտնիսս, եւ զնոր կտակս յեղուլ ի հայ բան. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 63։ ՟Գ. 53։)
prop, support, stay, buttress;
point of support, fulcrum, prop;
— նկարչի, easel;
maulstick;
— աթոռոյ կամ ձեռաց, the arm or back of a chair;
— սանդղոց, bannister of a staircase;
— կառաց, the arm-rests of a carriage;
աթոռ —աւ, cf. Թիկնաթոռ.
to drive in, to force into or penetrate, to fasten in, to fix, to force down, to plunge;
to pierce, to prick, to run through;
to temper iron or steel, to caseharden;
— զձեռն, to stretch, to extend or hold out the hand;
— զձեռն յարիւն ուրուք, to imbrue the hands in the blood of;
մխեաց զդաշոյնն ի լանջս նորա, he has plunged the dagger in his heart;
cf. Ձեռն.
Մխիլ ի քննութիւն առակացն սողոմոնի։ Սկսանի յառաջին հասակն, եւ ի մխելն յաշխարհս բնութեանս ծննդոց. (Լմբ. առակ.։)
reins, loin, haunch, flank.
ὁσφύς lumbus, coxa. պ. միան. Մսան. երանք. մէջք.
Ոստէրոս կերպարանս պատենից գաղտակրի ունի ի միջնողունսն ... սկսանի բանալ զպատեանսն՝ զոր ունի ի մկանունսն ի նմանութիւն գաղտակրի. (Վեցօր. ՟Է։)
Ի վերայ մկանաց կոհակալիր կուտակմանցն։ Ի վերայ անհաստատ մկանաց հոսանուտ ջուրց։ Պետրոս ի վերայ խոնաւական մկանանցն գնաց. (Արծր. ՟Դ. 11։ Իգն.։ Ոսկ. մտթ.։)
Ծով՝ օրինակիմն իբրեւ ձի դիւրերասան ի ներքոյ քո ունի զմկանունսն (կամ զմկունսն). (Նիւս. երգ.։)
mouse-ear, myosotis, forget-me-not;
mumps;
դեղին —, creeping mouse-ear, pilosella.
ἁλσίνη alsine. իբր Անտառային խոտ. եւ ἄδην glandula, tonsilia . որ եւ ՄԿԱՆ ԱԿԱՆՋ. Մարզանսն. սամուխ. բզրուկ կամ տզրուկ խոտն, որ բուսանի յանտառս. եւ Խոյլ ի նոյն ձեւ ...։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
halberdier, pikeman.
Քսան հազար մկնդաւոր արամբք. (՟Ա. Մակ. ՟Թ. 4. (յն. լոկ, արամբք։))
mile.
Մղոնն ֆարսանգն է, զոր ձիընթաց մի ոմանք անուանեն ... ասպարէզն է, (որ եւ) հազար քայլ ըստ երկրաչափական արհեստին. (Երզն. մտթ.։)
Մի՛ թուիցեն զմղոնս, եւ ոչ ձանձրանայք։ Ծեր ոմն նստէր յանապատ՝ հեռի ի ջրոյն մղոնս քսան. (Վրք. հց. ՟Ը։) cf. ՄՂՕՆ։
permanent, stable, lasting, durable, solid.
Չարիքն իմ մնացական, եւ ես կորստական։ Զաստուած տեսանել, եւ զմնացականացն իմաստասիրել. (Նար. ՟Դ. ՟Խ՟Զ։)
cf. Մշտաբուղխ.
Ոչ երբէք ժուժէին տեւել եւ մեկուսանալ ի մշտաբուղխ աղբերէ վարդապետութեան սրբոյն։ (Փարպ.։)
flowing, gushing out continually, never failing, perennial.
Ոչ երբէք ժուժէին տեւել եւ մեկուսանալ ի մշտաբուղխ աղբերէ վարդապետութեան սրբոյն։ (Փարպ.։)
very solid, firm, stable, enduring for ever.
Մշտակառոյց հիմամբ անսասանելեաւ զսա հաստատէ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Մշտաբուխ.
Չնաշխարհիկ մատռուակ բարի՝ մշտահոսան հոգւոյն պարգեւի. (Գանձ.։)
of eternal memory;
ever memorable.
Զանուան իւրոյ մշտայուշ քաղաք շինեսցէ։ Զիւրոյ անուանն մշտայուշ քաղաք շինեսցէ (զաղեքսանդրիա). (Պտմ. աղեքս.։)
everlastingly frozen.
Եթէ հասցէ տեսանել զտագնապեալս մշտասառոյց՝ յեղանակս գարնան մօտ. (Նար. ՟Ի՟Ե։)
always in tears.
Արժանի արդարեւ տարակուսանաց, եւ մշտարտօսր կականման. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
cf. Մշտապայծառ.
Այսու (առաքինութեամբ) զքեզ մշտափայլ տեսանեմք. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
cf. Մշտնջենաւոր.
Որ եմս մշտնջենական, տեսանեմ զձեզ՝ զի փոփոխէք աստուածս. (Ոսկ. ես.։)
eternally visible.
Միշտ եւ յաւիտեան տեսանելի՝ պշնելի.
Վայրկենի նմանութեամբք ի մշտնջենատես կերպարանսն փութային հասանել. (Ագաթ.։)
cf. Մշտնջենաւորական.
Յայտնեցին զխորհուրդ հարսանեաց մշտնջենաւորաց աստուածորդւոյն. (Ագաթ.։)
to perpetuate, to eternize;
to last perpetually, to be for ever;
to be perpetuated;
to continue, to exist, to be extant;
to persist, to persevere.
(Ոմանք ի ձկանց) յառաջին կայանսն՝ յոր սկսանին, ի նմին մշտնջենաւորին։ Կորիւն կոչեն անուանագէտք իրաց բազմաց, որ հանապազ ի նոյնն մշտնջենաւորին (ուսումն). (Վեցօր. ՟Է. եւ ՟Ե։)
cf. Մոլաթուզ.
Մորենիք, եւ մոլաթուզք, եւ մոլաձիթենիք առանց մշակութեան արուեստի բուսանին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
sycamore;
caprificus;
sycamore figs or fruits.
Մորենիք, եւ մոլաթուզք, եւ մոլաձիթենիք առանց մշակութեան արուեստի բուսանին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
hemlock.
Զարդարութիւնն խլելով, եւ զմոլախինդ արմատն տնկելով։ Յանգործութենէ մշակացն մոլախինդ բուսեալ (ա՛յլ ձ. մոլախոտէ), եւ զսերմն կորուսանէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ. ՟Դ։)
wandering;
erroneous, wrong, false, heretical;
deceiver, perverter, seducer;
աստեղք —ք, erratic stars, planets.
Զայնս տեսանէ՝ զոր կրի ի մարդն, եւ ոչ մոլարս, խաբեալ յաչացն։
to lose one's senses, to go mad;
to be in a passion, enraged;
to be extravagantly fond of, to fall violently in love with, to be passionately in love;
— զհետ, to bend one's whole soul to, to apply oneself entirely to, to dote upon, to be destracted with;
մոլիս, պաւ՛ղէ, Paul, thou art beside thyself.
Մոլին մարդիկ. եւ եթէ տեսանեն զոք՝ որ ոչ մոլի, ասեն՝ թէ դու մոլիս. վասն զի ոչ եղեւ նման նոցա։ Ելեալ էր յաշխարհէ, եւ մոլէր դարձեալ ի կին իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ը։)
wandering, vagrant;
false, erroneous, heretical;
deceitful;
fallible;
— աստղ, erratic star;
—ն, demon;
antichrist.
Ի միում գիշերի հասանի ցաւ յանկարծակի իբրեւ զնետ մոլորական. իբր վրիպակաւ կամ յանպատրաստից եկեալ. (Վեցօր. ՟Ե։)
Եօթն բազմակքն նշանակք են մոլորականացն։ Մոլորականքն ո՛չ ի ձեռն ամենայն մասանացն եւ կողմանցն երկնային գնդին շուրջ յածին. (Փիլ. ել.։)
to turn out of the way, to mislead, to lead astray;
to bewilder, to deceive, to beguile, to seduce, to pervert, to suborn, to corrupt.
Զազգս մոլորեցուցանէ եւ կորուսանէ. ոչ ինքն մոլորեցուցանէ, այլ թողացուցանէ առ ի մոլորել, եւ անկանիլ ընդ կորստեամբ ի մոլորութեանն, որք ոչ կամին դառնալ. (Իսիւք.։)
to reduce to ashes.
Եթէ քար մի տեսանիցես (ի սոդոմ), մոխրեալ գտանես. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
brier, bramble;
blackthorn, pyracantha.
Երեւեցաւ նմա հրեշտակ տեառն բոցով հրոյ ի միջոյ մորենւոյ. եւ տեսանէր՝ զի մորենին վառեալ էր հրով, եւ ոչ այրէր մորենին։ Երեւեցելոյն ի մորենւոջն։ Փոխանակ ցորենոյ բուսցի եղիճ, եւ փոխանակ գարւոյ՝ մորենի։ եւ այլն։
to grieve, to be torn with pain, to be afflicted with spasms, to regret much, to be very sorry, greatly displeased;
to be affected, touched, moved, to melt with compassion.
Մորմոքէին մանաւանդ ի վերայ բանին, թէ ոչ եւս տեսանելոց են զերեսս նորա. (Գծ. ՟Ե. 38։)
Մորմոքիմ, ոչ տեսանելով զելս իրացն. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
dull-witted, dull-brained.
Արտաքոյ մնան մորոսամիտ կուսանքն. (Ոսկ. ի նեռն.։)
stupidity, idiotism, extravagance, folly, madness.
Լա՛ւ է մորոսանալ՝ քան հպարտանալ. զի անդ մորոսութիւնն միայն է յանմտութեան, եւ աստ ե՛ւս չար մորոսութիւն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ե։)
mouse;
mice;
cf. Դնդեր;
ազգ մկանց, the micy tribe;
— մեծ, rat;
— վայրի, wood-mouse;
— դաշտի, field-rat;
— ջրային, craber, water-rat;
— ալպեան, marmot;
— լերանց, mountain-rat;
փարաւոնի, ichneumon, cf. Հետահան, cf. Հիլոս;
գեղացի եւ քաղաքացի —, the country mouse and the city mouse;
ծակ, բոյն, աղբ, ականատ մկանց, mouse-hole;
rat's nest;
mouse-dung;
mouse-trap;
որսորդ մկանց, rat-catcher, mouse-hunter;
(կատու) mouser;
որսորդութիւն մկանց, mouse-hunt;
— որսալ, to mouse, to catch a mouse;
— չչէ, the mouse squeaks.
Յետինք վրիպակաւ սկսան ասել, Մկան, մկանունք. որոց ա՛յլ է նշանակութիւն։ Ընդ հակառակն՝ սխալ գրութիւն է Մկունք, մկանց, որպէս Մկանունք, նանց, եւ նաց. զոր տեսցես։
shoes;
slippers;
cf. Կօշիկ.
Եթող զսանդալ իւր, եւ էարկ յոտս զմուճակ կնոջն. (Վրք. հց. ՟Զ։)
begging, mendicant, poor;
cf. Մուրականութիւն.
Եթէ տեսանիցէ ոք զոք ազատի կերպարանօք ի մուրականս, խաբեբայ է ասէ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
beggar, mendicant, supplicator;
begged, borrowed;
— շրջել, to go begging, to mump;
cf. Մուրանամ.
Ոչ էր տեսանել մուրացիկ ի ժամանակին. (Սոկր. ՟Է. 22։)